Orlando! Musicaklassen 2015-2016
COLOFON Auteurs Emma Rekers en Hans Van Regenmortel (red.) met dank aan Marnix De Cat en Jurgen De Bruyn voor advies Omslagillustratie Mojoville Projectcoördinatie Eline Swinnen Logistiek Maarten van Leeuwaarden Docententeam Sandra Delgadillo, Marjolein Elsink, Gerhardt Heusinkveld, Pak Yan Lau, Marjolein Peters, Emma Rekers, Lieve Van de Meirssche, David Van den Hende, Ciska Vanhoyland, Edwin Vanvinckenroye
Musicaklassen Musicaklassen dompelen kinderen van de 2de en 3de graad van de basisschool samen met hun juf of meester een schoolweek lang onder in de wereld van klank en muziek. Onderweg maken zij uitstapjes naar andere muzische domeinen. De weken vinden plaats op Provinciaal Domein Dommelhof te Neerpelt. Elk schooljaar staat een nieuw thema centraal. De eigen fantasie en wat zich aandient zijn onze gids, de opdrachten in deze inspiratiebundel en de ervaring van de Musica-docenten het houvast. Musicaklassen streven naar een zo groot mogelijke eigen dynamiek van elk traject. Intussen worden ook Musicaklassen Extended aangeboden: inhoudelijk een gelijkaardig format, maar dan op de eigen school en verspreid over een week, een trimester of een schooljaar. Interesse in deze nieuwe formule? Contacteer ons.
‘ORLANDO!’ is een concept van Musica, Impulscentrum voor Muziek Domein Dommelhof Toekomstlaan 5b BE-3900 Neerpelt T 011 610 510 F 011 610 511 M info@musica.be W www.musica.be © Musica, september 2015 Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze ook, zonder voorafgaandelijke schriftelijke toestemming van de uitgever.
Musica, Impulscentrum voor Muziek - 2
Orlando!
Musicaklassen 2015-2016
Musica, Impulscentrum voor Muziek - 3
In de 16de eeuw bloeit de polyfone stijl als nooit tevoren. Het drukken van muziekpartituren wordt gemeengoed. De muzikale praktijk kent geen grenzen en wordt gekenmerkt door veelzijdigheid. Terwijl talloze mensen naar de Lage Landen komen en zich definitief hier vestigen, vertrekken andere om nooit meer terug te komen. Zo verging het ook Orlando.
Musica, Impulscentrum voor Muziek - 4
INHOUD
VOORWOORD
7
INLEIDING
8
INLEEFDAG LEERKRACHTEN
9
SESSIES MUZIEK -
Van bekken trekken tot zingspreken Soundpainting Van éénklank over samenklank naar melodie Ritmisch accorderen vanuit live looping Van echo naar canon en andere technieken Van taal naar muziek Verzin je eigen spelregels Lassus zingen
10 13 15 19 22 29 32 34
WEEKOVERZICHT
35
BIJLAGEN
38
VENSTER OP REPERTOIRE VAN ORLANDUS LASSUS
44
Musica, Impulscentrum voor Muziek - 5
Musica, Impulscentrum voor Muziek - 6
VOORWOORD Beste leerkracht, Dit schooljaar laten we ons opnieuw inspireren door een grote naam uit de muziekgeschiedenis: Orlandus Lassus. Of is het Roland de Lassus, Orlande de Lassus, Orlando di Lasso, Raoul de Lâtre, Vorst der Muziek, Orpheus van de Lage Landen, ... ? Want ja, in zijn tijd was Lassus al wereldberoemd. Lassus’ naam verwijst mogelijk naar ‘Là-dessus’, één van de hoger gelegen delen van de stad Mons in Henegouwen (in tegenstelling tot ‘Là-dessous’). Anderen zeggen dat Roland de Lâtre een verfransing is van Roeland de Laet. Lassus zelf zou het wellicht niet aan zijn hart laten komen, kosmopoliet als hij was in een tijd waarin van snelle verbindingen en internet nog geen sprake was. Zijn faam strekte zich uit van Mons tot Milaan, Napels en Rome, en van Antwerpen tot München. Lassus’ muzikale veelzijdigheid wordt de inspiratie voor deze nieuwe Musicaklassen: kosmopolitisch, open, bestaande tradities absorberend en ze op een geheel eigen manier naar zijn hand zettend. Het illustreert hoe een muzikale cultuur zich transformeert. Veel meer nog dan in de figuur van Lassus zijn we geïnteresseerd in de muzikale praktijk die hij vertegenwoordigde. We onderzoeken daarbij enkele compositorische technieken die sinds de Renaissance zijn blijven bestaan. En natuurlijk maken we kennis met een stukje repertoire uit de 16de eeuw. Tegelijk bouwen we verder op het thema ‘meerstemmigheid’ dat in het vorige schooljaar (Musicaklassen 2014-2015: Het Spoor van Petrus Alamire) werd aangezet. Kunnen ook wij de diversiteit aan muzikale ervaringen en affiniteiten binnen elke klas een eigen gezicht geven? Daar gaan we voor.
Hans Van Regenmortel ARTISTIEK COÖRDINATOR Musica, Impulscentrum voor Muziek
Musica, Impulscentrum voor Muziek - 7
INLEIDING ORLANDUS LASSUS (1532 – 1594) Orlandus Lassus werd geboren in Bergen (Mons) in 1532 en stierf te München in 1594. Over zijn jeugd doen wilde verhalen de ronde. Zo zou hij omwille van zijn gouden stem als koorknaap zelfs een paar keer ontvoerd geweest zijn. Zeker is dat Lassus door zijn ouders werd ‘verhuurd’ aan Ferdinand Gonzaga, onderkoning van Sicilië en gezant van Keizer Karel. Gonzaga nam Lassus met het keizerlijke leger mee op zijn campagne door Frankrijk en van daar naar Italië, waar hij 10 jaar verbleef. Het legde de basis voor Lassus’ kennis van de muziekpraktijken in Europa en voor zijn kosmopolitische stijl. In Napels leerde Lassus de commedia dell’arte kennen. Hij hield er een voorliefde voor muzikale taalspelletjes aan over. Als 21-jarige werd hij zelfs kapelmeester aan SintJan-van-Lateranen, de kerk bij de toenmalige residentie van de pausen in Rome. Vervolgens verbleef hij kort in Antwerpen, om in 1556 definitief naar München te migreren. Hier werd hij kapelmeester aan het hof van hertog Albrecht V van Beieren, waar hij tot zijn dood zou blijven. Ook al leek Lassus zich in Beieren erg thuis te voelen, in zijn latere leven werd hij steeds vaker geplaagd door depressies. Lassus had een bijzondere gevoeligheid voor de muzikaliteit van de taal. In tegenstelling tot veel vroegere muziek, klinkt die van Lassus daardoor erg direct emotioneel. Hij schepte er plezier in om te spelen met het ritme en de melodie van een taal die hij nog niet beheerste, en zelf woorden te verzinnen. Als echte kosmopoliet beheerste hij alle toenmalige muzikale stijlen. Franse chansons, Duitse liederen, villanella's en madrigalen in het Italiaans, wereldlijke of kerkmuziek, muzikale humor of sérieux? Orlandus Lassus had het allemaal in de vingers. Lassus liet meer dan 2000 composities na.
DEZE MAP Deze map biedt inspiratie rond stemexploratie en zingen spelen met de muzikaliteit van taal de link tussen gebaren en klank muzikale spelregels op het vlak van compositie en meerstemmigheid verwijzingen naar repertoire van Lassus Maar het eigenlijke verhaal van de Musicaklassen voltrekt zich wanneer dit alles leidt tot eigen creaties. Dat proces speelt zich af in het moment vanuit de interactie tussen kinderen, leerkrachten en Musica-docenten, ... en is niet neer te schrijven.
Musica, Impulscentrum voor Muziek - 8
INLEEFDAG LEERKRACHTEN Maak kennis met de Musicadocenten, de thematiek en de sessies die je zelf zal begeleiden.
DAGPLANNING
09:30-10:00
Onthaal
10:00-11:00
SESSIE 1 – Maulwerke en Soundpainting
11:00-12:00
SESSIE 2 – Stripsody
12:00-12:45
Middagpauze
12:45-13:15
SESSIE 3 – Musica’s mediatool en het huiswerk
13:15-14:30
SESSIE 4 – Van stemwerk en live looping naar O la che bon echo Matona mia cara
14:30-15:00
Nabespreking en afspraken
Musica, Impulscentrum voor Muziek - 9
SESSIES MUZIEK VAN BEKKEN TREKKEN TOT ZINGSPREKEN MAULWERKE/MONDWERKEN Ademen, expressieve klanken maken, spreken, zingen, ... Waar begint het ene en stopt het andere? Een vraag die ook de Duitse componist Dieter Schnebel zich stelde in Maulwerke für Artikulationsorgane (und Reproduktionsgeräte). Alle geluiden die mensen maken met de stem zijn het gevolg van het samenspel tussen adem, klankapparaat (Artikulationsgerät) en mimiek. Een erg ingewikkelde fysieke activiteit dus. In totaal zijn er niet minder dan zo’n 100 spieren en spiertjes bij betrokken. Schnebel verspreidde zijn Maulwerker (mondwerkers) bij voorkeur in de ruimte. Die opstelling weerspiegelde zijn voorkeur voor onvoorspelbaarheid en toeval. Maulwerke is dus geen uitgecomponeerde partituur om precies te reproduceren. Het is een verzameling materiaal, uit meerdere lagen opgebouwd, die elk ensemble uitnodigt er een eigen versie van te creëren. Maak kennis met Maulwerke: www.youtube.com/watch?v=voicNOqDjt8 Voor een inkijk in de partituur, surf naar http://socksstudio.com/2015/01/18/maulwerke-mouth-works-and-other-compositions-graphicscores-by-dieter-schnebel (Google: ‘Maulwerke Schnebel score’)
I - Atemzüge “Maulwerke – der Mund arbeitet, wird tätig nicht nur in der Nahrungsaufnahme (und Liebesgabe und –nahme), sonder auch im Lautieren, wo Klänge geäußert werden, welche von einfachem Ausdruck bis zu Sprache und Musik reichen.”
Verspreid over de ruimte. Neem een positie in die goed voelt Let op je houding, oriënteer je in de ruimte en tegenover anderen Maak je aanwezigheid kenbaar door eenvoudig in- en uitademen Experimenteer met verschillende manieren van in- en uitademen: o langs je neus in en via je mond uit, of andersom o welke variaties kan je nog bedenken? o snel, langzaam, schokkerig, plots en dan niets, ... Het geluid staat voorlopig nog op zich. Het maakt kenbaar dat je er bent, waar je bent en ook wel wie je bent.
Musica, Impulscentrum voor Muziek - 10
Speel met taal en melodie Experimenteer met korte melodische motiefjes (2 verschillende tonen is vaak al genoeg!) op voornamen, merknamen, nonsenswoorden of korte zinnetjes. Combineer met de insteken van zonet. Koekoek - Koekoek Echo - Echo Wie is daar? - Wie is daar? Zeg jij maar eerst! - Zeg jij maar eerst! Nee jij! - Nee jij! Kom tevoorschijn – Kom tevoorschijn Durf je niet? – Durf je niet? Enz.
CALL-RESPONSE LIEDJES Repertoire Vanuit het vorige spel komen we vanzelf bij call-response-liedjes terecht. Bijvoorbeeld: Che Che Kooley (deze call response kan gekoppeld worden aan een hoofd schouders knie en teen effect: eerste zin is op het hoofd, tweede zin op de schouders, enz.) Tongo Uit: Songs and Vocal Activities from around the World van Rob Jones.
Verzin je eigen call-response-liedje De teksten van Lassus waren vaak zeer speels. Alledaagse dingen gaven genoeg aanleiding om er een tekst en compositie op te baseren. Verzin je eigen teksten of woordspelletjes vanuit je verwondering over de onmiddellijke omgeving: het bos en de bomen, de Dommel, het weer, de mensen, gebeurtenissen, ... of gewoon wat je maar te binnen valt. Wat was er als dessert vandaag? Een bababa banaan Maak van hieruit je eigen call-response-liedjes. Luister tot slot naar O la che bon echo van Lassus. www.youtube.com/watch?v=lzn7HQOLKbQ
Musica, Impulscentrum voor Muziek - 23
CANON EN DE ARM DER WET Een canon is een muzikale techniek die aan strikte regels gebonden is. Die regels worden niet gewoonweg door een onzichtbare muzikale politie opgelegd. Zij beschrijven alleen maar een muzikale praktijk uit een bepaalde periode. Zo bieden zij houvast voor wie iets gelijkaardigs wil doen. Als je er van uit gaat dat je canon erg welluidend moet klinken, dan helpt het wanneer je die regels begrijpt en toepast. Als je op het vlak van samenklanken graag veel aan het toeval overlaat, dan is een canon alleen maar het herhalen van een zelfde melodie als 2de (of 3de, enz.) stem bij zichzelf... waarbij het dan soms welluidend zal samenklinken, en soms zal botsen. Vergelijk volgende drie versies: Canon 1 Stem 1 m Stem 2
e
l m
o e
d l
i o
e d
i
l e
o l
d o
i d
e i
e
e
Canon 2 Stem 1 m Stem 2
e m
Canon 3 Stem 1 Stem 2
m
e
l
o m
d e
i l
e o
d
i
e
Omdat de tweede stem later begint, stopt zij ook later. Tenzij je het einde zo bewerkt dat beide melodieÍn elkaar toch vinden in een gezamenlijk einde. In kleine groepjes of in duo’s Verzin een korte melodie op een xylofoon of metallofoon. Spelregels: De toon waarmee je begint moet dezelfde zijn als die waarmee je eindigt Gebruik alleen naast elkaar liggende tonen (sla dus geen toetsen of klankstaven over wanneer de melodie naar boven of onder kronkelt) Maak een melodie met tonen van gelijke lengte Na wat experimenteren leg je een melodie vast en oefen je ze in door ze samen te zingen (eventueel nog ondersteund door iemand op de metallofoon) Splits je groepje op in een 1ste en een 2de stem Nadat de eerste stem begonnen is, valt de tweede in precies op de derde toon van de eerste Het geheel klinkt vanzelf erg welluidend (want het zijn allemaal parallelle tertsen) Op het einde stopt de tweede stem twee tonen later dan de eerste, tenzij je haar met opzet (vervroegd dus) laat samenvallen met de laatste toon van de eerste Voer de resultaten uit voor elkaar
Musica, Impulscentrum voor Muziek - 24