Een muzikale zondagmiddag

EEN �uzikale ZONDAGMIDDAG �

Louis Van Engelen, 1887

TIMOTHY DE PAEPE

Museum Vleeshuis | Klank van de Stad

Inhoud

Woord vooraf

4

Inleiding

6

Louis Van Engelen en zijn wereld

10

Van Engelen in Lier

12

Een rijk oeuvre

16

Inspiratie

22

Antwerpen

26

De wereldtentoonstelling van 1885

30

Randprogramma

32

Het leven zoals het is

38

Wie is wie?

40

Peter Benoit

42

Een schuttersstuk voor de negentiende eeuw

44

Langs de waterkant

50

Een andere eeuw

52

Colofon

55

4 | MUSEUM VLEESHUIS | KL ANK VAN DE STAD

5 | MUSEUM VLEESHUIS | KL ANK VAN DE STAD

WOORD VOORAF

Muziek verbindt mensen met elkaar. Vandaag, maar ook vroeger. Dat laat Louis Van Engelens schilderij Zondagmiddag op Sint-Anneke prachtig zien, tegen de achtergrond van onze stad. In januari 2020 kreeg Museum Vleeshuis | Klank van de Stad dit bijzondere schilderij voor langere tijd in bruikleen. Zondagmiddag op Sint-Anneke is een ode aan het bruisende leven in Antwerpen omstreeks 1900. Op een vanzelfsprekende manier krijgt muziek in het werk een centrale plaats, en het is de muziek die de geportretteerden met elkaar verbindt. Ook Museum Vleeshuis verbindt graag mensen via muziek, en het heden met het verleden. Daarom is er geen betere plek om dit schitterende werk te tonen. We zijn de particuliere bruikleengever dan ook bijzonder dankbaar.

Muziek moet in de eerste plaats klinken, en daar zorgt Museum Vleeshuis al decennialang mee voor. Maar een museum kan de muziek ook op andere manieren ontsluiten. Via publicaties bijvoorbeeld. Het is met veel plezier dat ik deze woorden schrijf aan het begin van het eerste volume in een nieuwe reeks cahiers, muziekschriftjes als het ware, die Museum Vleeshuis de komende jaren zal uitbrengen In elk deel zullen specialisten een object of een thema uit de rijke collectie van MuseumVleeshuis| Klank van de Stad belichten. Voor wie het museum nog niet kent, zijn de boekjes een eerste kennismaking met de collectie. Voor wie het museum (net) heeft bezocht bieden de cahiers verdieping. In alle gevallen zijn de publicaties een uitnodiging om het museum telkens opnieuw te ontdekken.

Nabilla Ait Daoud Schepen voor cultuur, kinderopvang, personeel, loketten en ontwikkelingssamenwerking

10 | M U S E U M V L E E S H U I S | K L A N K V A N D E S T A D

L O U I S VA N E N G E L E N E N Z I J N W E R E L D

Omstreeks 1875 trok de jonge Louis Van Engelen (°1856) de deur van het ouderlijke huis in Lier achter zich dicht. Hij nam niet alleen afscheid van het huis waarin hij was opgegroeid, maar ook van de befaamde instrumentenfabriek van zijn familie.

Louis Van Engelen zou een ander pad bewandelen: hij wilde kunstschilder worden. De Stedelijke Academie voor Schone Kunsten in Lier bood te weinig kansen, en daarom liet hij de Netestad achter zich. In Antwerpen ging hij studeren aan de Koninklijke Academie voor Schone Kunsten, bij Charles Verlat. Verlat was een befaamd kunstenaar, en werd geroemd om zijn panorama’s en om zijn afbeelding van dieren, onder andere in de Antwerpse Zoo. Omstreeks 1881 assisteerde Van Engelen zijn leermeester bij de afwerking van een panorama van de Slag bij Waterloo dat maar liefst 122 meter lang was. In 1882 trokken meester en leerling naar Moskou om ook daar een panorama te schilderen.  Louis Van Engelen

Zelfportret Antwerpen, 1885 Olie op doek, 118 x 93,5 cm KMSKA, Antwerpen

 Edouard De Jans

Portret van Charles Verlat Antwerpen, zonder datum Olie op doek, 120 x 93 cm KMSKA, Antwerpen

20 | M U S E U M V L E E S H U I S | K L A N K V A N D E S T A D

21 | M U S E U M V L E E S H U I S | K L A N K V A N D E S T A D

22 | M U S E U M V L E E S H U I S | K L A N K V A N D E S T A D

INSPIRATIE

Zondagmiddag op Sint-Anneke is vanzelfsprekend niet in een vacuüm ontstaan. Het werk bevindt zich op het kruispunt van vele internationale wegen – net zoals Antwerpen zelf en de Antwerpse muziekgeschiedenis trouwens.

Eén zo’n weg die naar Zondagmiddag op Sint-Anneke leidt, is Édouard Manets La musique aux Tuileries. La musique aux Tuileries beeldt een groep artistieke vrienden af die in de tuinen van het Tuilerieënpaleis in Parijs genieten van een van de openluchtconcerten die er regelmatig plaatsvonden. Onder de toehoorders bevinden zich onder meer de schrijvers Champfleury en Charles Baudelaire en de componist Jacques Offenbach. Manet zelf staat in het groepje aan de linkerzijde.

Toen Manet La musique aux Tuileries in 1862 tentoonstelde kon het op veel afkeuring rekenen. Voor de hedendaagse kijker is het wellicht moeilijk om te zien waar alle ophef over ging. Voor de toeschouwers in 1862 was het thema niettemin verbazend: Manet gaf met La Musique aux Tuileries immers een momentopname uit het moderne en alledaagse leven in de stad weer, maar gaf het de omvang en de aandacht die normaal voor ernstige, meer tijdloze onderwerpen waren voorbehouden. Binnen het traditionele academiesysteem, zoals het in Parijs en Antwerpen werd gevolgd, stonden historische, religieuze en mythologische onderwerpen bovenaan, en stillevens en landschappen ergens onderaan. Een burgerlijke menigte die naar een (onzichtbare) militaire muziekkapel luistert, was te banaal. Onder meer schrijver Baudelaire dacht daar anders over en had in 1846 al opgeroepen om ‘l’héroisme de la vie moderne’, de heldhaftigheid van het moderne stedelijke leven te schilderen.

Manet gaf daar als een van de eersten gehoor aan. Anderen volgden en lieten zich inspireren door La musique aux Tuileries. Zoals de Zweed Hugo Birger die in 1886 een groep kunstenaars uit de Scandinavische gemeenschap in Parijs schilderde op een bijeenkomst in het Café Ledoyen.

In 1887 volgde Louis Van Engelen met Zondagmiddag op Sint-Anneke. Ook hij schilderde het moderne leven én de stad, inclusief haar klanken, aan de hand van een groep kunstzinnige vrienden.

23 | M U S E U M V L E E S H U I S | K L A N K V A N D E S T A D

Hugo Birger Skandinaviska konstnärernas frukost i Café Ledoyen, Paris Parijs, 1886 Olie op doek, 183,5 x 261,5 cm Göteborgs Konstmuseum, Göteborg 



Éduard Manet La musique aux Tuileries Parijs, 1862 Olie op doek, 78 x 118 cm National Gallery, Londen & Dublin City Gallery

EEN �uzikale ZONDAGMIDDAG

Antwerpen, 1887. Een zondagnamiddag. Een groep artistieke vrienden – onder hen de componist Peter Benoit en de schilder Charles Mertens – komt samen op Linkeroever, bij Café Belvédère. Een gitarist speelt een lied, terwijl de zon schijnt en het bier rijkelijk vloeit. Dit is de setting van Zondagmiddag op Sint-Anneke, een van de mooiste schilderijen van Louis Van Engelen (1856-1940). In 2020 kreeg Museum Vleeshuis | Klank van de Stad dit bijzondere schilderij voor langere tijd in bruikleen. In dit cahier nemen we u mee naar de (muzikale) wereld van Antwerpen in de belle époque.

Louis Van Engelen, 1887

EEN MUZIKALE ZONDAGMIDDAG

Museum Vleeshuis Cahier #1

1

Museum Vleeshuis | Klank van de Stad