John Savio Hásttuheaddjin

John Savio

Hásttuheaddjin

John Savio

Hásttuheaddjin

MUNCH Saviomusea Deanu ja Várjjat Museasiida

Sisdoallu

5

Ovdasátni

9

Liisa-­Rávná Finbog (Rámavuol Liisa-­Rávdná): Hásttuheaddjin (dahje stuimmálaš geas lea áigumuš)

15 17

Hásttuhit Sigbjørn Skåden: Hásttuhit

31

Ávnnas muitala movt galggat bargat

41

Jođus

59 61

Bassebáiki Kathrine Nedrejord: Bassebáiki

75 77

Vuogas Harald Gaski: Vuogas – mo oaidnit maid ávnnas fállá

93

Skádja

107 109

Duodji Liisa-­Rávná Finbog (Rámavuol Liisa-­Rávdná): Duodji – ságastallan dáiddáriin Outi Pieski

123 125

Muitalusat Elin Magga og Liv Astrid Kvammen Svaleng: Muitalusat John Savio birra

151

Wanda Nanibush: MAŊŊIL John Savio, SÁTNI

155 158 159

Čájehuvvon dáiddadahkosiid listu Girječállibiografiijat Giitu

Namahusa haga Beaivátkeahttá Olju garrabáhpáris 40 × 31 cm

8

Hásttuheaddjin (dahje stuimmálaš geas lea áigumuš) Liisa-Rávná Finbog (Rámavuol Liisa-Rávdná)

Sámi dáiddárin 1900-logu álggus lea John Andreas Savio (1902– 1938) guođđán maŋistis árbbi mii lea máŋggadáfot ja guovttečilggolaš. Dát guovttádastin boahtá earenoamáš čielgasit ovdan dáiddadahkosis Sarvát (beaivátkeahttá, s. 99),1 Savio dovddus muorravadjosis mas son govvida guokte čalasteaddji sarvá. Eanádatgehččiid mielas dáidá motiiva hásttuhit oahpes dulkomiidda, ovdamearkka dihtii olmmáilaš gazzaluššamii, ceavzimii dahje luonddu dramatihkkii. Dákkár dulkomat leat almmatge sodjavaččat sihkkut eret čiekŋalet kultuvrralaš dávistemiid mat bohtet sámi eallinmáilmmiin, gos boazu ii leat dušše oassi áibmadasmeahcis, muhto lea oassi máŋggadáfot sosiála, ekonomalaš ja kosmologalaš gaskavuođain. Danne áiccalmahttá dáiddadagus guđe láhkai Savio vuostáiváldojuvvo: Seammás go son rámiiduvvo sámi motiivvaid oainnusmahttima dihtii davviriikkalaš dáiddahistorjjás, de áddejuvvo son dakkár dulkonrámaid siskkobealde mat leat sámi diehto- ja máhttovuogádagaid olggobealde. Guhká 1900-logu ollodagas lea John Savio govviduvvon gáržžes – ja dávjá oktageardánahtti – dáiddahistorjjálaš muitalusa bokte. Son lea vuosttamuččat biddjojuvvon sajádahkii, dahje son lea baicca leikejuvvon rollii, eamiálbmotdáiddárin ja sápmelažžan, ja su dáiddadahkosat leat dávjá dulkojuvvon etnográfalaš identitehta ja áidalas gullevašvuođa bokte buorebut go mearkkašahtti áhpun modernisttalaš geavadii ja jurddašeapmái. Eanaš dábálaš govvidemiin albmuda Savio spiehkastahkan: Dáiddárin gii čatnasa aivve geografiijii ja eamiálbmotgullevašvuhtii, iige hámolaš ođđafuomášumiide, ávnnasgeahččaladdamii ja modernismma gárggiideaddji giela kritihkalaš suokkardeapmái. Čájáhus John Savio: Hásttuheaddjin ja dát kataloga hástala dán árbejuvvon rábmema. Ovdalgo joatkkán, de áiggun mearkkašahttit juoidá čájáhusnamahussii, mainna mun geahččalan čoavdit čorvviid: Sámegielat leat ráhkaduvvon vearbbain eaige substantiivvain, ja dat leat juoga mat deattastit dahkama, gaskavuođa ja mannolaga buorebut go jorahis jurdagiid ja lihkatkeahtes kategoriijaid. Dakkár vearbbaide vuođđuduvvon sodju speadjalastá máilmmigova mii doaladuvvo lihkadeapmái (ja luovvamiidda), main mearkkašupmi hápmána áiggi vuollai olbmuid ja diŋggaid daguid ja gaskavuođaid bokte. Sátni hásttuheaddji lea surggiidan vearbbas hásttuhit, mii mearkkaša ‘’ávžžuhit‘’ dahje ‘’oalgguhit‘’. Hásttuheaddji almmatge ii čilge ieš dagu, muhto dahkki gii dahká dan – olbmo gii ávžžuha dahje oalgguha.2 Savio govvideapmi hásttuheaddjin mearkkaša ahte son áddejuvvo aktiiva vuosttaldeaddjin, gii dáiddalaš geavadis bokte hástala leahkki struktuvrraid ja oalgguha earáid dahkat dan seammá. Dát esseija ákkastallá, ahte Savio dáiddadahkosat sáhttet áddejuvvot aiddo dáinna lágiin. Ain deaŧalaččat lea ahte go Savio dulkojuvvo hásttuheaddji doahpaga veagas, de sajustuvvo su bargu sámi diehto- ja máhtto-, hutkkálašvuođa- ja

luovvanráma sisa. Dán geahččanguovllus sirdojuvvo fuopmášupmi das maid su dáidda ovddasta dasa maid dat dahká: Guđe láhkai dat seahkána kultuvrralaš ja politihkalaš oktavuođaide, vuostálastá kolonialisttalaš muitalusaid ja dahká saji molssaevttolaš vugiide maiguin geahčada sámi eallinmáilmmiid. Go bidjá Savio dáidaga sámi oaidnin- ja dahkanvugiid árvovuogádaga sisa, de lea vejolaš mannat meaddel etnográfalaš ja primitiviserejeaddji dulkomiid mat guhká leat báidnán movt Savio sámi árgabeaivvi govvideamit leat áddejuvvon. Dan sajis go dulkot su bargguid dáiddahistorjjálaš kategoriijaid bokte mat leat gárgeduvvon oarjemáilmmi kolonialisttalaš rámaid siskkobealde, de rahpá hásttuheaddjin-čájáhus vejolašvuođa dulkomii mii lea vuođđuduvvon sámi epistemologiijaide ja estehtalaš árvvuide. Dáid vuođul Savio dáidda loaiddasta sámi modernitehta, sorjjasmeahttunvuođa ja hutkkálaš dárpmiid buvttalaš albmanahttimin. Go dáinna lágiin geahččá, de ii leat šat Savio birzzehas sajádagas davviriikkalaš modernismmas. Baicca dohkkehuvvojit su dáiddadahkosat min modernismaáddejumi aktiivvalaš viiddideaddjin ja nuppástuhttin. Go Savio sirdojuvvo fas rievttes sajádahkii modernisttalaš dáiddahistorjjás, de ii leat das sáhka dušše searvadahttimis. Dat mearkkaša buorebut ođđasit árvvoštallat kategoriijaid ja eavttuid maid bokte modernisma lea meroštallojuvvon ja árvobiddjojuvvon. Dán dáfos lea sihke dát esseija ja čájáhus oassi stuorát luvvenprošeavttas: Davviriikkalaš (ja maiddái máilmmiviidosaš) dáiddamáilmmi dekoloniseremis. Dekoloniseren galgá dás áddejuvvot sakka viidábut go eamiálbmotdáiddáriid ovddasteami lasiheapmin dáláš institušuvnnalaš rámaid siskkobea­ llai. Dekoloniseren gáibida duođaid ahte jurddašuvvo ođđasit vuđolaččat mat dat galget adnojuvvot dáiddan, makkár diehtoja máhttovuogádagat dohkkehuvvojit ja movt dáiddalaš árvu buvttaduvvo ja vuođuštuvvo. Nugo máŋggat dutkit juo leat čujuhan, de ii jávkan kolonialitehta dalle go hámolaš koloniija­ stivrejupmi heaitásii. Baicca jotket kolonialisttalaš struktuvrrat hábmet diehto- ja máhttobuvttadeami, kulturinstitušuvnnaid ja estehtalaš hierarkiijaid, dávjá rámaid bokte mat leat ruohtastuhttojuvvon eurosentralaš oaidninsajiide.3 Dát dekoloniserenproseassa lea earenoamáš hohpolaš sámi dáidaga dáfos. Sámis lea koloniseren otná dan beaivve jođus, ja sámi estehtalaš geavadat leat dávjá birzzehuvvon, boastut áddejuvvon dahje olgguštuvvon dannego dat eai heive oarjemáilmmi epistemologalaš rámaid sisa.4 Dán duogáža vuostá mun ákkastalan dan beales ahte Savio dáidda ferte áddejuvvot su iežas eavttuid vuođul ja sajustuvvot ođđasit, ii dušše modernismma siskkobeallai, muhto maiddái sámi oaidnin-, diehtinja dahkanvugiid siskkobeallai. Dát esseija váldá badjelasas dán barggu čájáhusa oktavuođas. Dáiddahistorjjálaš lađastallama ovttastahttimiin sámi epistemologiijaiguin dat árvvoštallá ođđasit Savio dáiddalaš geavada mas su rolla hásttuheaddjin

9

deattastuvvo. Esseija álgá Savio eallima ja historjjálaš oktavuođa čilgemiin, ovdalgo su dáidagat árvvoštallojuvvojit ođđasit sámi leahkin-, diehtin- ja dahkanvugiid albmanahttimin – nappo mihtilmas sámi dáiddalaš modalitehtan. Čuožžilago aitto albma John Savio? John Savio riegádii sámi eamiálbmotservodagas Mátta-Várjjagis dalá maŋŋel 1900-álggu, ja bođii máilbmái gos identitehta ii goassege lean bealátkeahtes ášši. Vaikko kolonialisttalaš proseassat, mat dađistaga mearridedje Ruoŧa, Suoma, Norgga ja Ruošša rájáid sámi eatnamiid čađa, ledje álgán máŋgačuođi jagi ovdal – birrasiid 1000-logus – de čalmmustahtii 1800-lohku garraset ja dávjá veahkaválddálaš kolonialisttalaš strategiija árjjiid.5 Dát siskkildedje nállečuolddaheami ja nálálaš profilerema, sámi gielaid gieldima, internáhttaskuvllaid leavvama, oskkoldatlaš ja kultuvrralaš geavadiid gieldima ja juridihkalaš gáržžidemiid mat daguhedje eananvuoigatvuođaid aivve ássiide geat eai lean sápmelaččat.6 Dát čuolddaheaddji doaibmabijut eai lean dušše gáiddus dahje abstrákta fámut; dat hábmejedje ávnnaslaš eavttuid sámi árgabeaieallimii ja mearridedje oamastanlobi eatnamii, ohppui ja sosiála mobilitehtii.7 Danne ii sáhte Savio eallin ja dáiddalaš geavat áddejuvvot bođđolaga politihkalaš dilálašvuođaiguin mat ain su eallináiggis hábmejedje sápmelaččaid ja sápmelašvuođa leahkima. Kolonialisttalaš rámaid siskkobealde, maid stivrejupmi, kultuvrralaš soardideapmi ja territoriála rivven báidne, leai oppa su leahkin – sihke sápmelažžan ja sámi dáiddárin – mii iešalddes leai politihkalaš. Dát politiseren ii albmabuktojuvvon dušše ovttačilggolaš vuosttaldandaguid bokte; dat julggaštuvvui maiddái fiidnáset vugiid bokte maiguin Savio šiehtadalai ja hástalii kolonialisttalaš mearkkašumiid mat bággejuvvojedje sámi identitehtii. Muorravajus Gánda (beaivátkeahttá, s. 90) albmanahttá earenoamáš čalbmáičuohcci vugiin Savio bastilis politihkalaš diđolašvuođa movt etnihkalaš stereotiippat hábmejedje oainnuid su álbmoga hárrái. Dáiddadagus govvida nuorra sámi olbmá, ja sámi namahus mearkkaša namalassii ‘’bárdni‘’. Savio attii almmatge dáiddadahkosii maiddái dárogiela namahusa, Dagen derpå [Beaivvi maŋŋel dahje gomát], mii geažida kolonialisttalaš govahallama man mielde sápmelaččat mahkáš ledje earenoamáš sodjavaččat alkohola vearrut geavaheapmái. Dán guokte namahusa vuostálasvuohta oainnusmahttá gealdaga mii leai árrat 1900-logus gaskal dáru eanádaga ovdagáttolaš oainnuid sápmelaččaid hárrái ja sápmelaččaid iežaset iešáddejumi. Dáinna lágiin almmustahttá dáiddadagus movt ieš nammadeapmi sáhttá rábmet ja botnjat áddejumi kultuvrralaš identitehta hárrái. Gánda ii leat mihkkege bođuáŋggirdemiid. Dáiddadagus leai baicca oassi stuorát gárggiideamis, mas Savio eanet ja eanet vásttostišgođii kolonialisttalaš eavttuid mat hábmejedje sámi eallimiid. Áigá juo ovdalgo Savio – ja sápmelaččat oppalohkái – dihtomielalaččat serve makkárge diđolaš politihkalaš hommáide, ledje sii juo čállojuvvon juridihkalaš ja sosiála vuogádagaid sisa mat muddejedje geat sii galge leat, gosa sii galge gullat ja movt sii besse báhkkodit.8 Savio galggai maŋŋel ovttačilggolaččat ovdanbuktit oaiviliiddis dáid dilálašvuođaid vuostá. Giivvis sátnádaddamis dáru aviissas, maŋŋelgo ledje

10

almmuhuvvon čiekŋalit nállevealaheaddji ja hiddjideaddji cealkámušat sápmelaččaid hárrái, son váruhii ovdamearkka dihtii ahte sii geat sustet iežaset servodatovddasvástádusa go eai bealuš sámi álbmoga, leat ‘’áitagat servodahkii‘’.9 Seamma áŋgiruššan almmustahttit ja hástalit sápmelaččaid čuolddaheami vuhtto čađat Savio dáiddalaš geavadis. Dainna lágiin leat su muorravadjosat – mat dávjá govvidit boazosápmelaččaid, eanadagaid ja fearániid sámi árgabeaieallimis – sakka eanet go (mahkáš) jámadeaddji kultuvrra etnográfalaš sárggastagat dahje mannanáigái huovideaddji govvideamit. Baicca sehtet dát govat dulkojuvvot dahkun mat nággejit mieldeorrut ja vuostálastit – mat albmanahttet sámi sorjjasmeahttunvuođa ja jotkkolašvuođa kolonialisttalaš servodagas mii vikkai luottahuhttit eamiálbmoga leahkima.10 Dát kolonialisttalaš jávkadanviggamušat eai rádjašuvvan dušše sámi giela, kultuvrra ja identitehta soardimii; dat doibme maiddái meroštallat sápmelaččaid oktavuođa eatnamii, bargui ja birgenláhkái. Dáinna viidát mannolagain dat Savio ohpihii vuorjašuvai dáiddalaš barggustis. Historjjá ollodagas leat sámi birgenlágit siskkildan viiddis girjju ekonomalaš geavadiid, earret eará guollebivddu, eanandoalu ja meahccevalljodagaid geavaheami nuvtgo guohtun­ eatnamiid, bivdoguovlluid ja muorramehciid. Máŋggaid kolonialisttalaš politihkalaš doaibmabijuid ja strategiijaid bokte, mat ledje buot alimusas 1800-logu loahpageahčen ja 1900-logu álggogeahčen, ođđasit meroštallojuvvojedje almmatge orru eallingeainnut nuvtgo guollebivdu ja eanandoallu dađistaga dárrolaš (dahje ruoŧŧelaš dahje suopmelaš) geavadin, beroškeahttá dáid guhkilmas ja guovddášlaš mearkkašumis sámi báikegottiin. Dát mannolat álkidahtii fasttain sápmelaččaid eanan- ja čáhcevuoigatvuođaid gáibádusaid birzzeheami. Aiddo fal dát sápmelaččaid mieldeorruma kolonialisttalaš duššadanviggamušat, ja daid váikkuhusat eamiálbmogiid gullevašvuhtii ja iešmearrideapmái lea maid Savio buktá ovdan Rádjá (beaivátkeahttá, s. 24) dáiddadahkosis. Muorravajus guovdilastá guollebivdofatnasa motiivan; dat orru oktanaga leahkimin gáttis ja mearas, nu ahte rádji dan guovtti ávvosa gaskkas dáhtul stulljašuvvá. Fatnasa birra leat áđat mat gullet eará sámi ealáhusdoaimmaide, ja mat earret eará čujuhit eanandollui ja boazodollui. Go Savio čohkke dáid geavadiid ovtta komposišuvdnii ja geađđuda earu nannáma ja meara gaskkas, de buktá son sámi eallinvugiid lunddolaš oktiigullevašvuođa oidnosii, seammás go hástala kolonialisttalaš muitalusaid mat meroštallet sámi identitehta aivve boazodoalu bokte. Dáinna lágiin Savio dáidda – ja duođaid su geavat sámi dáiddárin – vuostehágosta árjjalaččat dán duššadanlogihka ja hámuha dan sadjái mieldeorrunpolitihka mii oainnusmahttá sámi dárpmiid. Seammás lea deaŧalaš deattastit ahte Savio politihkka ii lean vuosttamuččat dáiddalaš ášši, muhto eaktu mii hábmii vejolašvuođaid ieš su leahkimii. Álggu rájes gárggiidii su eallin politihkalaš gaskavuođaid máŋggadáfot fierpmádagas mii gulai oktii fápmo-, sorjjasmeahttunvuođa- ja kultuvrralaš vuostálastináššiiguin. Danne leai juohke áidna iešovddasteapmi vealtameahttumit seahkánan oktii dáid dynamihkaiguin. Vaikko vel su dáiddadahkosat hárve gaskkustit ovttačilggolaš politihkalaš sáttasániid, de guddet dat politihkalaš deattu eamiálbmotdovddiidusaid albmanahttimin mat leat hápmašuvvan kolonialisttalaš vuogádaga siskkobealde. Go Savio addá dáid

dovddiidusaide hámi, son loaiddasta ovdan hásttuheaddjin – dáiddárin gii biehttala meroštallojuvvot ráđđejeaddji kultuvrra kategoriijaid ja gáttuid bokte, ja gii mobilisere earáid vuostálastimii. Hásttuheaddjin Hásttuheaddjin almmustahttá Savio vealtameahttumit váilevašvuođaid daid kolonialisttalaš muitalusain mat vigge vieris geahččanguovllus meroštallat sihke su dáidaga ja identitehta. Su dáiddadahkosiid vuostálastinvuoibmi almmatge ollá olggobeallai su motiivabiirre. Juos su govat hástalit kolonialisttalaš ovddastemiid sámi eallimis, su dáiddalaš geavat ja estehtalaš válljejumit váttásmahttet maiddái rápmaráhkkanusa maid bokte eamiálbmotdáidda historjjálaččat lea dulkojuvvon. Go guorahallá ii dušše maid Savio govvidii, muhto maiddái movt son barggai, de almmustahttá dat vel nuppi ollilvuođa su hástalusas kolonialisttalaš geahččanvugiide. Vaikko vel buvttadiige máŋggabealat dáiddadahkosiid – earret eará sárggastusaid, govvanjuohtamiid, akvareallaid ja tuššasárgumiid – de laktojuvvo John Savio ovddemusat muorravadjosii. Dán dáiddalaš albmanahttinvuogi garra kontrásttat, duolbbagan hámit ja ritmmalaš sázastanvuogit leat dávjá niktalan veardidit modernisttalaš estetihkain, earenoa­ mážit dainna mii laktása primitivismii. Primitivisma, mii historjjálaččat lea laktojuvvon dáiddáriidda nuvtgo Paul Gauguin, Pablo Picasso ja Henri Matisse, anii ii-oarjemáilmmi kultuvrraid gáldun estehtalaš ođasteapmái ja árvvusanii teknihkaid nuvtgo grafihka main ledje gálggat destilleret visuála vásihusa deaŧalaš hápmin.11 Dan geažil go Savio govvidii boazodoalu, árktalaš eanadagaid ja sámi árgabeaieallima, leat muhtin dutkit sajustan su primitivisttalaš modernismma diskurssa sisa, mii deaivvai lieđđut aiddo 1920- ja 1930-logus – daid jagiid go Savio ieš doaimmai dáiddárin. Savio luohkásteapmi primitivisttalaš modernismma ovddasteaddjin lea dattetge šaddan eanet ja eanet nággovuložin. Nuppe láhkai go Gauguin, Picasso dahje Matisse, ii Savio oamastan vieris kultuvrra dáiddalaš movttiidangáldun. Su dáiddadahkosat bohciidedje buorebut su iežas eallima vásihusain ja gárte muhtinlágan eamiálbmogiid iešovddastanvuohkin. Nuvtgo muhtin dutkit leat ákkastallan, sáhttá Savio dáiddalaš geavat dáinna lágiin buorebut áddejuvvot eamiálbmotmodernismma ráma bokte.12 Eamiálbmotdáiddárat jurdda hástala gáttu ahte modernitehta lea aivve oarjemáilmmi dahje eurohpálaš albmoneapmi masa eamiálbmogat dušše reagerejit. Dan sajis dat dohkkeha ahte eamiálbmotdáiddáriid leat aktiiva oassálastit modernitehta ráhkadeapmái, geat servet sosiála, politihkalaš ja estehtalaš nuppástuhttimiidda, seammás go sii bissot ruohtastuhttojuvvon eamiálbmogiid diehtin-, leahkin- ja máilbmái laktásanvugiin. Dáinna lágiin čilge eamiálbmotmodernisma dáiddalaš geavadiid dakkárin mat šiehtadallet sihke bissovašvuođa ja nuppástusa beales, atnet ávkki eamiálbmogiid diehto- ja máhttovuogádagain ja seammás dávistit hutkkálaččat ođđaáigásaš ja dávjá kolonialisttalaš máilmmi eavttuide. Go vuohki mii atná Savio primitivistan muhttašuvvá vuohkin mii atná su eamiálbmotmodernismma ovddasteaddjin, de lea dat mearkkašahtti, dannego dat ođđasitrábme su, ii

modernisttalaš geasuhusa objeaktan, muhto aktiiva oassálastin modernitehta hábmemii. Muhto ii eamiálbmotmodernismma kategoriijage ollásit fáhte Savio dáiddalaš geavada mihtilmasvuođa. Vaikko son barggaige gaskaomiiguin mat laktásit eurohpálaš dáiddaárbevieruide – earenoamážit grafihkkii, nuvtgo namahuvvon – de almmustahttá su ávnnasgea­ vaheapmi dakkár várrugasvuođa mii laktása lávga duddjomii, sámi luovvanárbevirrui. Duodji jorgaluvvo gal dávjá eŋgelasgillii ‘’craft‘’ sániin, mii mearkkaša ‘’dáiddaduodji‘’ dahje ‘’giehtabargu‘’, muhto siskkilda sakka eanet go funkšuvnnalaš ja estehtalaš biergasiid buvttadeami. Dát luovvandoaibmavuohki dahká gaskavuođalaš geavada mii lea vuođđuduvvon dihtui ja máhttui báikki hárrái, ávdnasiid árvvusatnimii ja etihkalaš vásttolašvuhtii birrasiidda gos ávdnasat ollejuvvojit ja ráhkaduvvojit. Duojárat eai ádde duddjoma dakkár ráhkadeapmin mas olbmo dáhttu mearrida jápma ávdnasa badjelii; duddjon šaddá baicca dalle go fuolalaččat geavaha iešvuođaid, muitalusaid ja vejolašvuođaid mat ávdnasis alddes juo gávdnojit. Danne eai leat duojára gálggat dušše teknihkalaš máhttimat, muhto maiddái attáldagat bargat ávdnasiiguin dakkár vugiiguin mat dohkkehit ávdnasiid iežaset váikkuhancuokkaid ja daid ruohtastuhttima viidát ekologalaš ja kultuvrralaš gaskavuođaide. Go geahččá Savio dáiddalaš geavada sámi duodjeárbe­vieru vuođul, de dat ii albmut dušše modernisttalaš teknihkaid eamiálbmotheiveheapmin, muhto sámi dieđu ja máhtu ja kultuvrralaš geavada viiddideapmin; duođaid dat gártá sámi hutkkálašvuođa mihtilmas albmanahttimin. Dán ipmárdusa vuođul albmuda su fuolalašvuohta ja áicilvuohta ávdnasiid iežaset mađđása dáfos earenoamáš čielggasin. Ii gostege boađe dát čielgaseappot albma go su muorravadjosiin, main muora struktuvra šaddá ealli oassálastin govvaráhkadeapmái. Dáiddadahkosis Čakčaeahket duoddaris (beaivátkeahttá, s. 33) ráhkaduvvo ovdamearkka dihtii olles komposišuvnna dynamihkka muorradulbosa jahkelanjaid ja sárasráhkadusa veagas. Dan sajis go váidudit dahje earáhuhttit muora lunddolaš ráhkadusa, diktá Savio orgánalaš linnjáid ja tekstuvrraid láidet gova. Danne doaibmá muorrastruktuvra motiivan ja hábme lihkadeami, mielladili ja sajálaš ritmma miehtá komposišuvnna. Boađus lea sihke visuálalaččat čalbmáičuohcci ja konseptuálalaččat ođđahutki. Savio nuppástuhttá muorravadjosa teknihkalaš gáržžidemiid estehtalaš givrodahkan, ja ráhkada čielga sámi visuála giela mii lea ruohtastuhttojuvvon duoji vuođđojurdagiidda. Su vuohki čájeha vuostehágu oarjemáilmmi dáiddaárbevieru beliide main luondduviđá ávnnas dávjá vuollástuvvo dáiddára dáhttui. Savio deattasta buorebut dáiddára ja ávdnasa veahkkálasvuođa, ja almmustahttá áddejumi dáiddalaš buvttadeami hárrái mii lea ruohtastuhttojuvvon sámi epistemologiijaide ja su álbmoga oktavuođaide eatnamii. Savio njuorasvuohta ávnnaslašvuhtii ii ollán dušše muorravadjosa rádjai. Áiggi mielde son sirddii sullasaš vuođđojurdagiid eará gaskaomiide ja jotkkii suokkardit movt lunddolaš hámit ja tekstuvrrat sáhttet struktureret albmabuktima. Su maŋimuš dovddus dahkosis, Namahusa haga (1938, s. 34), mii govvida uhca barttaža su mánnávuođa muhtton eanadagas, orrot dán seamma lahkaneami mearkkat čuollámin albmeravddas. Dás njuhttojuvvon duolbbus dávista suddilis, orgánalaš lágášvuođaid mat leat mihtilmasat su árra muorravadjosiin.

11

Vel málagovvanjuhtosisge geažida govva ahte hápmi šaddá árbevieru ávvosii – ja mii dagai váddáseabbon sutnje dohkgo ávdnasiin baicca gulahallá dan sajis go dievvasit hálde dan. kehuvvot fidnomáhtolaš dálááiggedáiddárin.15 Dát dynamiSavio ovdalis dahkan dáidagat nugo Namahusa haga hkka boahtá earenoamáš čielgasit ovdan su govvanjuohtamiid (beaivát­keahttá, s. 35) iktet maid su dáiddalaš geavada máŋg- vuostáiváldimis. Dat árvvoštallojuvvojedje geahppaseapgadáfotvuođa, ja deattastit movt duodji váikkuha dan vuohkái pot daid vuordámušaid vuođul mat árvvoštalliin ledje dasa movt son lahkana dáidagiid dahkamii. Dan sajis go luohttit makkárin sámi dáidda galggašii neaktit go dáiddadahkosiid dušše dábálaš oljomálanjuohtamii, mii leai su áiggi dáiddáriid iežaset hámolaš ja dáiddalaš lágášvuođaid vuođul, ja danne dat deaŧalaččamus njuohtangaskaoapmi, de geahččalattai Savio dávjá hilgojuvvojedje teknihkalaččat váilevažžan eaige áddejuvmálatiippain mas ledje máŋga seamma lágan iešvuođa go das von hámolaččat ođđafuomášeaddjin. Árvvoštallit válddahedje mii maŋŋel šattai dovddusin akrylamálan. Dát gaskaoapmi ovdamearkka dihtii su čohkkes ivdnegeavaheami ‘’badjelmea­ goikkai johtilit ja dagai sutnje vejolažžan bargat latnjalassii, rálažžan‘’ dahje ‘’hievganahttin‘’, juoga mii speadjalasttii unojohtileappot ja njuovžileappot go árbevirolaš oljomálain sáhtii. hastima go dat spiehkkasii sihke modernisttalaš norpmain ja Mála johtilit goiki iešvuođat dahke vejolažžan hukset gierará- sajáiduvvan vuordámušain sámi dáidagii.16 hkadusaid ivnni geardumassii njuohtamiin ja ráhkadit čikŋoMu oainnu mielde sáhttet almmatge aiddo dat lágášvuođat daga, tekstuvrra ja lihkadeami su komposišuvnnaide. Dainna maid árvvoštallit ipmirdedje vuogeheapmin, badjelmearálažžan lágiin son jorgalii visuála giela iežas deaŧalaččamus gaskaoa- dahje jearggaheapmin baicca dulkojuvvot duođaštussan dáidmis – muorravadjosis – govvanjuohtamii. Vel mearkkašaht- dalaš geavada hárrái mii doaimmai olggobealde rájiid maid tit lea ahte latnjalassii dahkkojuvvon hámit, garra konturat ja sihke kolonialisttalaš primitivisma ja dábálaš modernisttalaš ritmmalaš minstarat mat leat čabu čalbmosat dáiddadahko- estetihkka leat mearridan. Mun gal vuoiga čuoččuhan ahte siin nugo Namahusa haga dávistit vadjan- ja deaddilanprose- aiddo fal dáid árvvusge jearggahisvuođaid ja gealdagiid bokte assaid ja čájehit movt teknihkat mat leat gárgeduvvon ovtta dat Savio dáiddadahkosat ožžotge iežaset hui deaŧalaš fámu. gaskaoamis njoammásit nuppi eará gaskaoapmái ja riggudit Dan sajis go geažidit dáiddalaš eahpelihkostuvvama, dat čujuhit su barggu dainna. ulbmillaš vuostehágosteapmái estetahtalaš kategoriijaide maid Savio dáidagat gullet eahpitkeahttá modernismma suokkar- bokte eamiálbmotdáidda dábálaččat áddejuvvui – ja dát dat deapmái hámi, ávnnaslašvuođa ja ritmmalaš sáhcuma, muhto gártada Savio bissovaš mearkkašumi. dahket dan estehtalaš geavada bokte mii lea ruohtastuhttojuvNuvtgo mii oinniimet ovdalis namahuvvon Rádjá dáiddavon mihtilmas sámi diehtinvugiide. Dan sajis go gieđahallat dahkosis – mas Savio hástala kolonialisttalaš muitalusaid mat ávdnasiid passiiva substánsan mat leat vuordimin dáiddalaš gáržžidit sámi ealáhusaid dušše boazodollui – de ii dáistal su čehppodaga, Savio lahkana ávdnasiidda hutkkálaš proseassa dáidda dušše kolonialisttalaš vuogi vuostá movt sámi leahkin aktiiva mieldeluovvin. Su geavat govvida vuođđojurdaga ahte govviduvvo. Nuvtgo su govvanjuohtamiid ráhkadus ja ivdneávdnasiin lea sin iežaset hálti, ritma ja diehtu ja máhttu, ja ahte geavaheapmi čájeha, de hástala dat maiddái visuála ja instidáiddára rolla lea ovtta ollu guldalit ávdnasa go hábmet dan. tušuvnnalaš rámaid maid bokte eamiálbmotdáiddárat leat Dulkonrámat maid bokte Savio dáiddadahkosat dulko- historjjálaččat gehččojuvvon, árvvoštallojuvvon ja ráddjejuvjuvvojedje, seađđudedje almmatge sámi estetihka mii leai su von. Sihke motiivabiirre ja ávnnasgeavada bokte čuoččuha geavada duogábealde. Dan sajis go Savio livččii áddejuvvon Savio dáiddalaš buvttadanvuogi mii lea ruohtastuhttojuvvon dáiddárin gii barggai čielga intellektuála ja estehtalaš árbevieru sámi epistemologiijaide: Geavada mii hilgu kolonialisttalaš vuođul, son sajustuvvui álo kolonialisttalaš ja rásialiserejuvvon vuordámušaid ja seammás duođašta eamiálbmogiid mieldevuordámušaid mielde mat ledje eamiálbmotvuhtii. Nuvtgo orruma, joatkevašvuođa ja luovvi sorjjasmeahttunvuođa. máŋgga eamiálbmotdáiddára guovdu geat vigge čuoččuhit dárpmiid ja iešovddasteami dáidaga bokte, ii Savio dáiddadaČorvošiid čoavddašit hkosiid vuostáiváldinge hápmašuvvan nu ollu dáiddadahkosiid hámolaš ja doabalaš ođđafuomášumiin go gehččiid govvahal- Go mii máhccat fas Sarvát dáiddadahkosii, govvii guovtti sarlamiin mii eamiálbmotdáidda galggašii leat.13 vás mat leat čalasteamen, de čuoččuhan mun ahte motiiva ain Dát gealdda dáiddalaš áigumuša ja almmolaš vuostáiváldima lea deaivilis metafora John Savio dáiddalaš árbái. Nuvtgo dát gaskkas leai juoga man hárrái Savio ieš čielgasit leai diehtte- esseija lea ságaškuššan, de leat Savio dáiddadahkosiid dulkovaš. Dalle go sus jerrojuvvui su čájáhusa áigge Parisas jagi 1936 mat eanaš leamaš giddanan gilvaleaddji rápmaráhkkanusaid movt su dáiddadahkosat ledje vuostáiváldojuvvon, son cel- gaskii: Eamiálbmogat ja ođđaáigásaš, politihkalaš ja estehtalaš, kkii: ‘’Turisttat háliidit ovddemusat juoidá primitiivvalačča báikkálaš ja riikkaidgaskasaš, etnográfalaš ja dáiddalaš. Savio … Turisttat háliidit váldit mielde ruovttuidasaset juoidá mii dáidagiin leat dát bealit – nuvtgo su sarváid čalastan čorvošat addá dakkár muitogova ahte sii leat mátkkoštan dovdamea­ – nu čavgadit gillon oktii ahte doahpagat beitet eambbo go beihttun máilmmioassái.‘’14 Dát sátneviđásteapmi čájeha man tohit. Danne ii leat goassege leamaš dušše hástalus mearridit diđolaš son leai eksotiserejeaddji vuordámušaid dáfos maiguin guđe dulkojupmi lea riekta, muhto baicca dovddastit movt dat son deaividuvvui eamiálbmotdáiddárin. Dakkár vuordámušat dulkoneavttut leat hápmašuvvan kolonialisttalaš historjjáin ja mearkkašedje ahte su dáiddadahkosat dávjá eai dulkojuvvon dáiddahistorjjálaš dábiin. seamma eavttuid vuođul go eará modernisttaid dáiddadahkoDán esseijas lean ákkastallan ahte hásttuheaddjin fállá sat, muhto geahčaduvvojedje baicca etnográfalaš linssa čađa. olgoráiggi dulkoma moskkis mii kolonialisttalaš – ja dávjá Dan geažil sajustuvvui Savio ‘’ii goassege-modearna‘’ binára – rápmaráhkkanusa bokte lea ráhkaduvvon. Doaba lea kategoriijii – kategoriijii mii bijai eamiálbmogiid historjjálaš eanet go dušše namahus; dat addá midjiide metodologalaš ja

12

epistemologalaš linssa man čađa Savio geavat sáhttá ođđasit árvvoštallojuvvot. Go Savio gehččojuvvo vuosttaldeami jietnaguoddin, de dahká dat sutnje vejolažžan loaiddastit ovdan, ii sámi kultuvrra passiiva ovddasteaddjin dahje gáiddus oassálastin davviriikkalaš modernismii, muhto dáiddárin gii aktiivvalaččat šiehtadalai, hástalii ja nuppástuhtii eavttuid maid vuođul sámi eallin sáhtii oainnusmahttojuvvot. Dát vuosttaldeapmi ii albman dušše su govvidemiin olbmuid, eanadagaid ja birgenlágiid, muhto maiddái ieš dan vuogis movt son barggai ávdnasiiguin, govaiguin ja dáiddalaš árbevieruiguin. Dat mii čuožžila go Savio geahčaduvvo hásttuheaddjin, lea nappo dáiddár gii jearggalaččat biehttalii dohkkeheames kategoriijaid mat sutnje mearriduvvojedje. Son vuosttaldii kolonialisttalaš muitalusaid mat vigge gáržžidit sámi identitehta stereotiipan ja heajudit su álbmoga áibamii. Son vuosttaldii estehtalaš rápmaráhkkanusaid mat háldogáržžidedje eamiálbmotdáiddáriid primitiiva ja ovdamodearna máilbmái. Son vuosttaldii dáidaga earuheames eatnamis, ávdnasiin ja eallin dovddiidusain. Sihke temá ja teknihka bokte čuoččuhit su dáiddadahkosat sámi mieldeorruma joatkevašvuođa, seammás go dat viiddidit ođđaáigásaš dáiddalaš albmanahttima vejolašvuođaid. Danne ii mearkkaš Savio válddaheapmi hásttuheaddjin dušše su govvidit dáiddárin gii čájeha vuostehágu; dat mearkkaša dovddastit su vuosttaldeami hutkkálaš ja luovvi dahkun. Dán vuosttaldeami bokte ollá Savio árbi dobbelii go historjjálaš dilit mat ledje su iežas eallináigge, ja movttiidahttá – hásttuha – ođđa deaividemiide sámi dáidagiin, sámi dieđuin ja máhtuin ja sámi modernitehtain.

13

Čujuhusat 1

2

3

4

5

6

7

8

Dáiddadahkosa namahus, Sarvát, mearkkaša ollešattot, gáskkekeahtes varris bohccuid, muhto Savio ieš gal geavahii dárogiela namahusa Kamp. Dát ii oktiivástit eŋgelasgiela sufivssain ‘-ing’, mii lasihuvvo vearbbaide namahan dihtii daguid, mannolagaid ja bohtosiid, dego ‘attack’ [fallehit] šaddá ‘attacking’ [falleheamen]. Patrick Wolfe, ‘Settler Colonialism and the Elimination of the Native’ [Ođđaássiid kolonialisma ja eamiálbmoga jávkadeapmi], Journal of Genocide Research, čanas 8, nr. 4 (2006): 387–409; Aníbal Quijano, ‘Coloniality of Power and Eurocentrism in Latin America’ [Válddi koloniálavuohta ja Latiinna Amerihká eurosentrisma], International Sociology, čanas 15, nr. 2 (2000): 215–232; Walter D. Mignolo, ‘Delinking. The Rhetoric of Modernity, the Logic of Coloniality and the Grammar of De-coloniality’ [Čuoldáseapmi. Modernitehta retorihkka, koloniálavuođa logihkka ja dekoloniálavuođa grammatihkka], Cultural Studies, čanas 21, nr. 2–3 (2007): 449–514. Maja Aagård Dunfjeld, ‘Tjaalehtjimmie. Form and Content in South Sámi Ornamentation’ [Tjaalehjtjimmie. Oarjerlsámi hervema hápmi ja sisdoallu], girjjis Harald Gaski ja Gunvor Guttorm, doaim., Duodji reader guoktenuppelot Sámi Čállosa duoji birra / Twelve Essays on Duodji by Sámi Writers (Kárášjohka: Davvi Girji, 2022), s. 165. Liisa-Rávná Finbog, It Speaks to You. Making Kin of People, Duodji, and Stories in Sámi Museums [Dat sárdnu dutnje. Olbmuid, dujiid ja muitalusaid fátmmasteapmi fuolkevuhtii Sámi museain] (Lewes, DE: DIO Press, 2023), s. 51. Eiseválddit vigge assimileret sámi álbmoga áigá juo ovdalgo dáruiduhttinpolitihkka álggahuvvui virggálaččat jagi 1851 Finnefondet (Sámefoandda) ásahemiin, ja viggamušaid ovdamearkkat leat dokumenterejuvvon maŋás guvlui gitta 1400-logu rádjai. 1600-logus sáhtte sámi oskkoldatlaš ja vuoiŋŋalaš meanut ráŋggáštuvvot steavlidemiin, vaikko vel mearriduvvojedjege láivvit duomut nuvtgo sáhkut dahjege almmolaš spihččemat. Dát lea ‘’epistemalaš eahpevuoiggalašvuohta‘’, mii mearkkaša ahte sámi álbmoga lágalaš mudden duođain leai oaivvilduvvon jávkadit sin mieldeorruma eatnamis ja riidit sis makkárge mearkkašahtti saji (kolonialisttalaš) našuvnnalašstáhtas; Rebecca Tsosie, ‘’Indigenous Peoples and Epistemic Injustice. Science, Ethics, and Human Rights‘’ [Eamiálbmogat ja epistemalaš eahpevuoiggalašvuohta. Dieđa, etihkka, ja olmmošvuoigatvuođat], Washington Law Review, čanus 87, nr. 4 (2012): 1164–1201. Hortense Spiller digaštallá náli, sohkabeali ja identitehta hárrái iežas ovdanvázzi girjjis Mama’s Baby, Papa’s Maybe [Eatni mánná, áhči soaitá] (1987), doahpaga captive body [šlávan oamastuvvon rupmaša] hárrái. Doaba válddaha movt vuollánahttojuvvon rumaš earáhuhttojuvvo oažžin, mii dás mearkkaša ávnnaslaš bajoža masa fápmu lea čállojuvvon veahkaválddi, govssa ja gávpegálvun nuppástuhttima bokte. Doaba

šlávan oamastuvvon rumaš lea čuožžovaš go galgá áddet movt eamiálbmogat máilmmiviidosaččat leat earáhuhttojuvvon olbmos gávpegálvun systemáhtalaš kolonialisttalaš soardideami bokte. 9 Originála dárogiela bájuheapmi lohká: ‘’Bladutgivere og redaktører, som ikke tar sine sociale forpliktelser alvorlig, er direkte skadelige for samfundet – de forplumper ungdommen‘’ [Bláđđealmmustahttit ja doaimmaheaddjit, geat eai váldde sosiála geatnegasvuođaideaset duođas, leat njulgestaga vahátlaččat servodahkii – sii ráiskkagahttet nuoraid]. Dán cealkámuša čálii Savio moaitevaš reivves man sáddii Folkerøsten [Álbmotjietna] nammasaš aviisii maŋŋelgo dat leai almmuhan rasisttalaš divtta sápmelaččaid birra. Geahča: Niels Christian Bang, John Andreas Savio. Grafikk, slekt og biografi [ John Andreas Savio. Grafihkka, sohka ja biografiija] (Drammen: Bokstav og bilde, 2022), s. 312. 10 Eve Tuck ja K. Wayne Yang, ‘’Decolonization Is Not a Metaphor‘’ [Dekoloniseren ii leat metafora], Decolonization. Indigeneity, Education & Society [Dekoloniseren. Eamiálbmotvuohta, oahppu ja servodat], čanus 1, nr. 1 (2012): 6. 11 Colin Rhodes, ‘’Primitivism and Modern Art‘’ [Primitivisma ja modearna dáidda], The Art Book, čanus 2, nr. 1 (1995): 30. 12 Hanna Horsberg Hansen, ‘’Sami Artist Group 1978–1983. Otherness or AvantGarde?‘’ [Sámi Dáiddajoavku 1978–1983: Earáláganvuohta vai dáiddalaš njunuš?], girjjis Per Bäckström ja Benedikt Hjartarson, doaim., Decentring the Avant-Garde [Dáiddalaš njunnoža sirdin guovddážis eret] (Leiden: Brill, 2014), s. 251–266. 13 Anne Anlin Cheng, Second Skin. Josephine Baker and the Modern Surface [Nubbi liiki. Josephine Baker ja ođđaáigásaš assi] (Oxford: Oxford University Press, 2010). 14 Hans Nerhus, John Andreas Savio. Same og kunstner. En monografi [ John Andreas Savio. Sápmelaš ja dáiddár. Monografiija] (Oslove: Form og farge, 1982), s. 81. 15 Bart Pushaw, ‘’Blackness at the Edge of the World. Making Race in the Colonial Arctic‘’ [Gámisvuohta máilmmi ravddas. Náli ráhkadeapmi koloniálisttalaš Árktisas], Periskop – Forum for kunsthistorisk debat [Periskohpa – Dáiddahistorjjálaš digaštallama forum], nr. 25 (2021): 65. 16 Niels Christian Bang, John Andreas Savio, s. 302.

Hásttuhit

John Savio elii ja barggai dakkár áiggis mii leai báidnašuvvan goakŋedis kolonialisttalaš duolbmamis. Sámi gielat ledje gildojuvvon skuvllas ja almmolašvuođas, ja mánát vuolggahuvvojedje internáhttaskuvllaide gos sii bággehalle dáru giela ja eallinoainnu vuollai. Vealaheapmi báinnii sihke láhkamearrádusaid ja servodateallima. Dáin fuolakeahttá roahkadii Savio čájehit čiekŋalis goargatvuođa sámi giela, kultuvrra ja identitehta dihtii. Hásttuhit lea sámegielsátni mii mearkkaša sihke hástalit, vuosttaldit ja oalgguhit. Doaba diktá min oaidnit Savio oassin viidát historjjás sápmelaččaid dáistaleamis dohkkeheami ja iešmearrideami ovddas. Su vuosttaldanárjjat ihtet oidnosii dáiddadahkosiin mat govvidit sámi olmmošárvvu, mieldeorruma ja dárpmiid, nuvtgo govas Jompa gumppiin (Jompa gumpiin, beaivatkeahtta, s. 16). Muorravajus čájeha sámi olbmá gii lea doarrumin hámsu ruopmasiin. Savio dáidagiin govastahttá gumpe dávjá dáža stuorraservodaga. Dan vuođul sáhttá dát govva dulkojuvvot ávžžuhussan čuožžilit kolonialisttalaš válddiid ja vuimmiid vuostá mat áitet sámi giela, kultuvrra ja eallinvuogi.

Jompa gumppiin (Jompa gumpiin) Beaivátkeahttá Muorravajus 195 × 300 mm

16

Ávnnas muitala movt galggat bargat

‘’Ávnnas muitala movt galggat bargat‘’ lea sámi dajaldat mii mearkkaša ahte ávnnas láidesta rievttes guvlui. Sámi luovvi geavadis ii adnojuvvo ávnnas juonin mii hábmejuvvo ja ollásit hálddašuvvo. Dan sajis válddahallet muora struktuvra, fierpmi sárrasat dahje dáktebihtá albmabuktin háltti bargui, mii hápmašuvvá go gávnnada gieđain ja dovddiidusain, dieđuin, máhtuin ja gullevašvuođain maid giehta buktá mielddis. John Savio dáidagis albmana ávdnasa áddejupmi mieldeluovvin earenoamážit muorravadjosiin. Dan sajis go vuolašii eret dahje čiegašii muora jahkelanjaid, diktá son daid ihtit oassin motiivvas. Jahkelanjat dahket ritmma ja lihkadeami, ja láidestit almmi, čázi ja eanadaga hábmema. Dađistaga gárgedii Savio dán lihkadeami mihtilmas dáiddalaš teknihkkan. Maiddái málagovvanjuhtosiin – earret eará maŋimuš barggus, Namahusa haga (1938, s. 34) – sáhttá oaidnit movt muora struktuvrrat jotkojuvvojit málanjuođastagain. Ávnnas ieš oahpista.

Čakčaeahket duoddaris Beaivátkeahttá Muorravajus 166 × 292 mm

33

Namahusa haga 1938 Olju garrabáhpáris 39,5 × 61 cm

34

Jođus

Sámegillii lea dološ sátnevájas: Jođi lea buorit go oru – lihkadit leat buoret go čuožžut báikki alde. Dajahus lea vuolgán sámi kultuvrra nomádalaš eallinvuogis, muhto geassá maiddái čiekŋalet áddejumi máilmmi hárrái: Ii mihkkege leat lihkatkeahttá ja orru. Visot lihkadit, nuppástuvvet ja leat šaddamin. Sámi jurddašeamis ii leat dát joatkevaš lihkadus lineára dahje mearrediđolaš, muhto jorbbas ja relašuvnnalaš. Ovddeš áigi, dáláš áigi ja boahttevaš áigi ellet siskálaga guhtet guimmiideasetguin muitalusaid, muittuid ja árbejuvvon dieđu ja máhtu sirdima ja ođđaset dulkoma bokte. Jođus sátni sisdoallá dáinna lágiin vuogi mainna olmmoš ádde áiggi ja historjjá, mat lea olbmo vádjoleami vuođđu eallima, eanadaga ja searvevuođa čađa. Jurdda man mielde visot lihkadit lea guovddášlaš John Savio dáidagis, mas čohkkes ivnniid geavaheapmi ja molsašuddi geahččanguovllut govahallet lihkadeami. Dat addet govaide garra eallinvuoibmedovddu, mii earenoamáš čielgasit boahtá ovdan su sárggastusain. Muorravadjosa Čuotnjágat (beaivátkeahttá, s. 42–43) ovdabargu lea buorre ovdamearka. Das bargá Savio parallealla, sirkulára ja ritmmalaš linnjáiguin, mat dahket dynamihka guovtteollilis dulbosii.

Čuotnjágat Beaivátkeahttá Muorravajus 263 × 227 mm

42

Bassebáiki

Bassebáiki čujuha sámi árbevierus dobbelii go oskkoldatlašvuhtii. Doaba čilge muhtinlágan guovddášsaji, gos olbmuin, elliin, eanadagain ja vuoiŋŋain lea earenoamáš gaskavuohta. Dakkár báikkit leat dávjá jávrriid, váriid dahje mihtilmas luonddu hápmašumiid lahka. Luondu lea John Savio dáidagis čađamanni motiiva, ja ollu su eanadagat sáhttet áddejuvvot bassebáikki vuođul. Dáiddadahkosis Eanadat Suolvearas (beaivátkeahttá, s. 60) almmustuvvá baskkes vuotna ceakko várregilggaid vuolde mat orrot leamen lahka ja vuoibmát. Namahusa haga (beaivátkeahttá, s. 64) almmustuvvá lávvu ovttaiduvvan oassin eanadagas mii lea birra, juoga mii deattasta olbmo gullevašvuođa lundui. Savios ii leat luondu dušše motiiva dahje biras, muhto ealli gaskavuođa sadji.

Eanadat Suolvearas Beaivátkeahttá Muorravajus 280 × 242 mm

60

Vuogas

Vuogas lea máŋggabeallásaš doaba. Njuolga jorgaluvvon dat mearkkaša buorremenolačča dahje dohkálačča, ja čujuha juogamasa mii vásihuvvo heivvolažžan, heahkasin dahje buorren. Estehtalaš oktavuođas dat sáhttá jorgaluvvot čáppisin, muhto doaba čujuha juosat mii lea eambbo go maid čalbmi sáhttá oaidnit. Vuogas šaddá dalle go hápmi, váikkuhus ja dárkkuhus doibmet ovttas. John Savio gieđain ivdnen muorravajus Eamisápmelaš (beaivátkeahttá, s. 81) lea buorre ovdamearka. Govva čájeha olbmá gárvodan gahpira, gávtti ja rohkiid mat leat čiŋahuvvon bienaiguin mat gaskkustit dieđu su gullevašvuođa ja soga hárrái. Čábbodat ii vuhtto dušše motiivva hámis, muhto maiddái ipmárdusain maid biktasa bienat guddet mielddiset. Dán áigái lea Savio dovdoseamos čáhppes-vilges muorravadjosiiddis dihtii, muhto máŋgga govas geavaha son ivnniid vuordemeahttun vugiid mielde. Dáiddadahkosis Eamisápmelaš son geavaha ruoksada ja aliha oktan eahpedábálaš, measta neonfiskes ivdnádagain. Sámi estetihkas leat ivnniin dihto mearkkašumit, ja ivdnečoahkkádusaiguin gaskkusta Savio muitalusaid, árbevieruid ja identitehta.

Okto Beaivátkeahttá Muorravajus 191 × 266 mm

76

Eamisápmelaš Beaivátkeahttá Giehtaivdnejuvvon muorravajus 283 × 218 mm

81

Skádja

Skádja lea gájanas, muhto čujuha duođalašvuhtii mas leat máŋga bálddalas máilmmi. Sámi vuoiŋŋalašvuođas áddejuvvo leahkin oinnolaš ja oaidnemeahttun oktavuođaid gođusin, mii čatná olbmuid, eanadagaid ja eará eallinhámiid oktii. Dát máilmmigovva boahtá albmosii máŋgga John Savio dáiddadahkosis. Mihtilmas visuála giela bokte diktá son hámiid ja motiivvaid geardduhit ja speadjalastit guhtet guimmiid visuála skádjan. Dáiddadahkosis Káfeboddu (Káfestallan, beaivátkeahttá, s. 94) geardduhuvvojit várrehápmašumi ravdasázut dollasaji hámis. Dainna lágiin čatnasa eanadat vuoiŋŋalaš ollái man várit ovddastit sámi árbevierus. Speajalgovat čázis lea nubbi čađamanni motiiva Savio dáidagis. Máŋgga dáiddadahkosis šovvot eanadagat ja olbmot vuodjagoalkin jávrriin ja vuonain dego speadjalis. Ovttat motiivvaid geardduheapmi sihke giddes ja golgi hámis muittuha ahte duođalašvuođas leat eanet lanjat, ja ahte iešguđet máilmmit sáhttet leahkit oktanaga.

Káfeboddu (Káfestallan) Beaivátkeahttá Giehtaivdnejuvvon muorravajus 210 × 305 mm

94

Duodji

Sámi árbevierus lea diehtu ja máhttu gođđojuvvon gáktái, vádnojuvvon niibenađđii ja sajáiduhttojuvvon vuohkái movt bargu dahkkojuvvo. Duodji dat lea dát vuohki luovvat, seailluhit ja viidáseappot fievrridit dieđu ja máhtu giehtaduddjoma, bargomálliid ja ávdnasiid bokte. Duodji lea deaŧalaš čoavdda áddet John Savio dáidaga, mas juohkebeaivválaš ja árvvusge joavdelas bienat muitalit muitalusaid gullevašvuođa, barggu ja ellojuvvon eallimiid birra. Su govain sáhttet gávtti fárda, ivnnit ja hearvvat muitalit guđe siidii gávtti guoddi gullá. Seamma láhkai sáhttá loažžadit gođđojuvvon bargofáhcca duođaštit gálggaid ja bargovugiid mat leat gárgeduvvon sohkabuolvvaid ollodagas. Savio dáiddadahkosat čájehit hárvenaš govaid 1900 logu álggu sámi árgabeaieallimis. Seammás muitalit govat dávviriid ja geavadiid bokte dieđu ja máhtu birra man olbmot leat hábmen searválaga ja áiggi ollodagas, ja árvvuid, dábiid ja árbevieruid birra mat addet árgabeaiveallimii dárkkuhusa.

Gánda ja nieida (Ganda ja nieida) Beaivátkeahttá Muorravajus 190 × 185 mm

108

Sámegánda (Same ganda) Beaivátkeahttá Giehtaivdnejuvvon linolavajus 262 × 201 mm

117

Muitalusat

Muitalusat lea oahpes sátni sámegielas. Muitalus sánis leat seamma ruohttasat go muitit ja muitu sániin. Danne historjjá dahje muitalusa muitaleapmi laktása lávgalaga muitimii ja dovddiidusaid viidáseappot fievrrideapmái. Sámi árbevierus lea muitaleaddjis mávssolaš sosiála funkšuvdna searvevuođa deš áiggi ja dáláš áiggi oktavuođa čadnin. Servodagas mas leat gievrras njálmmálaš árbevierut, sirdojuvvojedje dieđut ja dovddiidusat muitalusaid, juigosiid ja geavatlaš barggu bokte. John Savio albmana govaidis bokte áicešis muitaleaddjin. Sárggastusaid, muorravadjosiid ja bleahkkasárgosiid bokte son ii gaskkus dušše idealiserejuvvon govahallamiid sámi eallimis, muhto juohkebeaivválaš gávnnademiid ja dáhpáhusaid. Seammás son geahččá nuppe guvluige, dáža stuorraservodahkii, man govvida sámi geahččanguovllus. Dáinna lágiin šaddá dáidda vuohkin seailluhit ja gaskkustit muittuid, dovddiidusaid, vásihusaid ja muitalusaid.

Muŋka Beaivátkeahttá Muorravajus 264 × 183 mm

124

Olggosaddi: MUNCH – čájáhusa John Savio: Hásttuheaddjin oktavuođas Čájáhus rahppojuvvo MUNCH:s Osloves juovlamánu 4. beaivvi 2026, ovdalgo johtá dappil Davvi-Norgga Dáiddamuseai / Nuorttalijvuona Dájddamusiedjaj Bådåddjoj, Troandima dáiddamuseai / Tråanten tjeahpoemuseumasse ja Saviomuseai Girkonjárgii / Saviomuʹzeeja Ǩeârkknjaʹrǧǧe, gos čájáhusmátki loahpahuvvo jagi 2028. MUNCH almmuhanlágádusa hoavda: Josephine Langebrekke (MUNCH) Doaimmaheaddji ja kuráhtor: Liisa-Rávná Finbog (Rámavuol Liisa-Rávdná) (MUNCH) Doaimmaheaddjit: Heidi Bale Amundsen (MUNCH) ja Harald Gaski Doaimmahuskonsuleanta: Karen Elizabeth Lerheim (MUNCH) Jorgaleaddji dárogielas ja eŋgelasgielas sámegillii: Magne Ove Varsi / MOVarsi Productions AS Sigbjørn Skåden lea čállán iežas teavstta sámegillii ja dárogillii buohtalasat Harald Gaski teavstta lea Britt Rajala jorgalan dárogielas sámegillii Hábmen: Aslak Gurholt Fonta: Practice Repro: Narayana Press, Dánmárku Deaddileapmi ja čatnan: Narayana Press, Dánmárku Olggoš: Sarvát (beaivátkeahttá, s. 99) Ovda- ja maŋŋebláđit: Čakčaeahket duoddaris (beaivátkeahttá, s. 33) Sámegielain ii leat ovttalágan aisttonmearkageavat. Dán katalogas lea hábmejeaddji Aslak Gurholt válljen merket sátneviđástemiid ‘’-mearkkain ovddal ja maŋil visuála čujuhussan jorba oaidninsajiide mat leat sámi áddejumiid guovddážis olbmuid, luonddu ja áiggi gaskavuođaid hárrái. Dáiddadahkosat mal leat jivžojuvvon s. 111: © Outi Pieski / BONO, Oslove 2026 Visot vuoigatvuođat leat doalahuvvon. Dán girjji sisdoallu ii oaččo máŋgejuvvot makkárge hámis, ii ollásit iige osohahkii, almmá almmuheaddji čálalaš dohkkeheami haga. © 2026 Munchmuseet, Oslo www.munch.no ISBN: 978-82-8462-066-4

MUNCH giitá