Polacy w Serbii

Ambasada Republike Poljske u Beogradu

2

POLJACI U SRBIJI / POLES IN SERBIA / POLACY W SERBII

Predstavljam vam jedinstveno izdanje i, čini mi se, na određen način inovativno: Ambasada Republike Poljske u Beogradu pokušala je da napravi skicu poljskog prisustva u Srbiji. Počevši od srednjeg veka – perioda u kom su oba naša naroda posedovala svoje države, preko devetnaestog veka – kada su se, rečima i delima, borili da povrate izgubljenu slobodu, sve do dramatičnog dvadesetog veka i sadašnjosti. Analizirajući tragove koje su naši sunarodnici ostavili u Srbiji tokom vekova, zapažamo veliko istorijsko jedinstvo sudbina obeju država i naroda – odvojenih geografskim uslovima, ali ipak tako sličnih. Upravo ova sudbinska povezanost predstavlja za Ambasadu povod za veliku posvećenost – da u duhu poštovanja dostignuća predaka, podržava i neguje poljsko prisustvo na obalama Save i Dunava. Naša publikacija nije naučnog karaktera – zamišljena je kao podsticaj i doprinos daljim, detaljnijim istraživanjima.

Ambasador Republike Poljske u Republici Srbiji

I present you with the publication of a unique character which is, I believe, in one way innovative: the Embassy of the Republic of Poland in Belgrade has attempted to develop a sketch on the Polish presence in Serbia. Beginning with the Middle Ages – the period when our two nations had their own states, through the nineteenth century – when they fought in word and deed, to regain lost freedom, to the dramatic twentieth century and the present time. By analyzing the traces that our compatriots have left in Serbia throughout centuries, we see a great historical unity of fates of both our states and nations – separated by geography, and yet so similar. This unity of fates is a great commitment for our Embassy – to uphold and cultivate Polish presence on Sava and Danube river, while showing respect for our ancestors and their achievements. Our publication is not scientific – it is intended as an incentive and a contribution to further, more in-depth research.

Ambassador of the Republic of Poland to the Republic of Serbia

Oddaję w Państwa ręce publikację wyjątkową i, jak sądzę, w pewnym sensie nowatorską: Ambasada RP w Belgradzie podjęła próbę opracowania szkicu na temat polskiej obecności w Serbii. Zaczynając od Średniowiecza – okresu, gdy oba nasze narody posiadały własne państwa, poprzez wiek XIX – gdy biły się, słowem i czynem, o odzyskanie utraconej wolności, aż do dramatycznego wieku XX i współczesności. Analizując ślad, jaki przez stulecie odcisnęli w Serbii nasi rodacy, dostrzegamy wielką historyczną wspólnotę losów obu państw i narodów – oddzielonych przez geografię, ale przecież tak podobnych. Ta właśnie wspólnota losów to dla Ambasady wielkie, nieustające zobowiązanie – aby, w duchu szacunku dla dokonań przodków, polską obecność nad Sawą i Dunajem podtrzymywać i pielęgnować. Nasza publikacja nie ma charakteru naukowego – jest pomyślana jako zachęta i przyczynek do dalszych, bardziej pogłębionych badań.

Ambasador Rzeczypospolitej Polskiej w Republice Serbii Tomasz Niegodzisz

POLJACI U SRBIJI

Posmatrajući više od hiljadu godina dugu istoriju Poljaka i Srba, zapažamo neočekivano mnogo sličnosti. Oba naša naroda su u srednjem veku posedovali samostalne i jake države koje su se prostirale na velikim teritorijama, oba su zatim izgubili nezavisnost i slobodu, da bi se na kraju, dugo i uz velike žrtve, uspešno borili da ih povrate. O političkim i kulturnim odnosima između Poljaka i Srba u srednjem veku u istorijskim izvorima nema mnogo podataka. Srbi su u tom periodu težili vizantijskom centru moći, dok su se Poljaci koncentrisali na Rim. Već tada se iz tog razloga u oba naroda, istovremeno bliskim i udaljenim, stvorio osećaj pripadnosti različitim kulturnim krugovima – Slavia romana i Slavia orthodoxa – koji utiče na razvoj poljskog i srpskog društva do današnjih dana. Srednji vek je period intenzivnih trgovinskih kontakata koji su povezivali Poljsku sa Vizantijom. Zahvaljujući tome su u poljske zemlje, iz pera poljskih putopisaca, hodočasnika i poslanika koji su kroz Srbiju prolazili, stizale brojne informacije o Srbima i njihovoj državi. S druge strane, Srbima su sa slovenskog severa informacije prenosili sveštenici, guslari i trgovci koji su putovali po srednjovekovnoj Poljskoj. U Srbiju je put vodio i poljske ratnike, da se rame uz rame sa Srbima suprotstave osmanskoj ekspanziji u Evropi. U borbama sa Turcima, koje je 1428. godine vodio ugarski kralj Žigmund Luksemburški, učestvovao je slavni poljski vitez Zaviša Čarni. Zaviša je pao u zarobljeništvo, zatim je ubijen nedaleko srpskog grada Golupca na Dunavu.

Tvrđava Golubac

Iako Golubac nikada ranije nije bio važno političko ili kulturno sedište, ugarski kralj je organizovao veliku vojsku protiv Turaka koji su grad u to vreme držali. Ugarska vojska je brojala negde oko 30.000 ratnika, među njima su se nalazile i vojske drugih hrišćanskih naroda. U pohodu je učestvovao i jedan odred iz Poljske, koji je poljski kralj Vladislav II Jagjelo uputio kao pomoć Slovenima na jugu. Poljske vojnike je predvodio čuveni junak Zaviša Čarni iz Garbova, akter legendarnih bitaka (npr. kod Grunvalda) i pobednik brojnih viteških nadmetanja. Bitka kod Golupca vodila se na kopnu i na reci Dunav. Uprkos jakom otporu hrišćanskih snaga, Osmanlije su uspele da

POLJACI U SRBIJI / POLES IN SERBIA / POLACY W SERBII

7

na kraju pobede. Držanje Zaviše i herojska smrt koja ga je zadesila na kraju ove bitke, isprovocirali su narodnu maštu i postale predmet narodnih predanja.

ostavio svoje vitezove nije mu davala mira. Tako je Zaviša seo u isti onaj čamac kojim je prethodno spasio mađarskog kralja i zaplovio ka Golupcu i neizbežnoj smrti. Posle duge borbe Turci su ga savladali i kasnije pogubili. Do danas se ne zna gde se nalazi grob ovog poljskog viteza. Od 15. do 18. veka odnosi Poljaka sa Srbima bili su u funkciji odnosa Poljske (odnosno državne zajednice Poljske i Litvanije) sa Otomanskom imperijom. Polako je raslo interesovanje za jugoistok Evrope kod Poljaka, čija su putovanja sve češće obuhvatala teritorije nastanjene Srbima. Tragove tih putovanja možemo danas pronaći u književnim delima Jana Potockog i Stanislava Stašica. U tom periodu rađa se i ideja slovenske uzajamnosti – idealističkog pogleda na ulogu i značaj Slovena u istoriji, sadašnjosti i budućnosti Evrope.

Spomen ploča Zaviši Čarnom u Golupcu

Prema legendama koje su vekovima nakon te bitke kružile među stanovništvom Istočne Srbije, hrišćanska vojska hrabro se borila i bila je blizu uspeha, a poraz turske odbrane i osvajanje tvrđave Golubac bili su samo pitanje vremena. Međutim, ishod bitke u korist Turaka odlučile su borbe na dunavskim talasima. U njima su Turci potpuno potukli flotu mađarskog kralja, izgledalo je čak da će i sam vladar biti zarobljen, opkoljen brodovima neprijatelja. Težak položaj ugarskog kralja spazio je Zaviša Čarni: odmah je napustio svoje ratnike, seo u prvi čamac koji je video na obali i krenuo ka kralju. Poljski vitez redom je potapao turske brodove koji su mu se našli na putu, zatim je došao do kraljeve lađe, prebacio ga u svoj čamac i zajedno su otplovili ka bezbednoj obali. Odmah nakon toga, Zaviša je od drugih vojnika saznao da su glavne borbe pred Golupcem bile završene, Turci su pobedili. Poljski vitez osećao se odgovornim za poraz, a svest da je napustio bojno polje i

8

POLJACI U SRBIJI / POLES IN SERBIA / POLACY W SERBII

Istoričari beleže pokušaje pridobijanja podrške balkanskih naroda u Košćuškovom ustanku, kao i organizovanja poljskih legija na Balkanu u periodu 179697. Dokumentovano je učešće poljskih vojnika u Prvom srpskom ustanku (1804-1813); među učesnicima su najverovatnije bili general Andžej Šur, pukovnik Stanislav Đedušicki i pukovnik Mikolaj Hajdel, iz krugova bliskih legionima generala Dombrovskog. Ukupno se u redovima vojske Karađorđa Petrovića našlo oko 150 poljskih Karađorđe Petrović, vođa Prvog srpskog ustanka vojnika.

U 19. veku se deo srpskog naroda, kao i deo poljskog naroda, našao pod vlašću austrijske krune. Naši narodi imali su u to vreme sličan cilj – formiranje sopstvene države. Tokom narodne revolucije usmerene protiv Austrijanaca 1848. godine na srpskoj strani borila su se 22 poljska oficira i podoficira, među njima komandant srpske artiljerije Aristid Vnorovski, Karol Gregorovič, profesor karlovačke gimnazije i kapetan-inženjer Henrik Gonsjorovski. Krajem tridesetih godina 19. veka, nakon neuspeha tzv. novembarskog ustanka poljskog naroda protiv Ruske imperije, veliki broj Poljaka primoran je da emigrira. Deo emigracije predstavnika tadašnje poljske elite dospeo je na Balkan, uključujući i Srbiju. Jedan od prvih bio je Aleksije Okolski (1793-31848), koji je po majci bio Srbin. On je bio prvi nastavnik francuskog jezika na novoosnovanom Liceju u Kragujevcu (preteča Beogradskog univerziteta), autor prvih srpskih udžbenika francuskog jezika (Francuski bukvar i Francuska gramatika). Period 1840-1860 opisuje se često kao vreme najintenzivnijih odnosa između Poljaka i Srba, u celokupnoj njihovoj istoriji. Srbija se našla u centru interesovanja poljskog kneza Adama Ježija Čartoriskog i njegovog tabora Otel Lamber. Knez Čartoriski je borbu za nezavisnost Poljske video kao deo velike evropske geopolitičke igre. U Beograd je slao svoje agente, svojevrsne tajne diplomatske predstavnike: dr Adama Liščinjskog, koji je delovao pod pseudonimom dr Linč (Lič), kasnije Ludviga Zvjerkovskog (pod imenom dr Luj Lenoar), Čeha Aleksandra Zaha i druge. Dugogodišnja diplomatska akcija Čartoriskog doprinela je dolasku ustavobranitelja na vlast u Srbiji, odnosno priznavanju izbora kneza Aleksandra Karađorđevića za vladara od strane zapadnih sila. Poljska tajna diplomatija imala je ogromni uticaj na politički program Ilije Garašanina i dalji razvoj moderne Srbije, kasnije Jugoslavije.

U Srbiju su u to vreme iz Poljske počeli da dolaze dobro obrazovani lekari: dvojica u prvoj polovini 19. veka, a posle 1860. godine u mnogo većem broju. Prvi poljski lekar u Srbiji bio je hirurg poznat pod srpskim imenom Đorđe Novaković. Podaci o njegovom pravom poreklu se ne slažu – deo istraživača kaže da se rodio kao Eduard Has u Lavovu, drugi da se zvao Leopold Erlih iz regiona Galicije. Rođen je najverovatnije 1792. godine, služio je u austrijskoj vojsci, odakle je otišao u Tursku i onda u Srbiju, 1821. ili 1822. godine. Arhivski podaci kažu da je 1837. godine službovao u Banji, a 1839. godine postavljen je za okružnog fizikusa okruga Gurgusovac (danas Knjaževac). Na taj način postao je jedan od prvih deset okružnih fizikusa i jedan od oko petnaest lekara u celoj Srbiji. Drugi lekar koji je odigrao važnu ulogu u istoriji srpskog naroda bio je Aćim Medović (1815-1893), rođen u mestu Podgvizdovo u Galiciji pod imenom Joahim Midovič. Krajem 1842. godine dolazi u Srbiju i ukazom kneza Aleksandra Karađorđevića biva postavljen za fizikusa okruga požarevačkog. Tamo se pokazao kao vrlo stručan i savestan lekar, srpsko državljanstvo je dobio 1845. godine. Pored lekarske delatnosti, intenzivno se bavio i naukom. Objavljivao je radove o bolestima koje su u to vreme mučili Evropu, a proučavajući situaciju u okolini Požarevca, zainteresovao se za tzv. golubačku mušicu, koja je nanosila velike gubitke stočnom fondu u Srbiji, ali i u Austriji. 1847. godine proveo je pet meseci u istraživanju karakteristika populacije ovog insekta. Njegov izveštaj predstavlja prvi stručni rad o golubačkoj mušici, što je našlo odjeka čak i u naučnom Beču, i bio je veliko priznanje dr Aćim Medović

POLJACI U SRBIJI / POLES IN SERBIA / POLACY W SERBII

9

za njega i srpsku zdravstvenu službu. 1852. premešten je u Beograd, gde je radio u sanitetskom odeljenju Ministarstva unutrašnjih dela. Kao delegat Vlade Srbije učestvovao je u mnogim međunarodnim kongresima, a naročito intenzivno je radio na izradi sanitetskih propisa u Srbiji. U Beogradu je nastavio da se bavi i zdravstveno-naučnim i prosvetnim radom, ima pionirsku ulogu u pokretanju nastave sudske medicine u Srbiji. 1865. godine izabran je za nastavnika novoosnovane Katedre za sudsku medicinu na Pravnom fakultetu u Beogradu, gde je kasnije imenovan za profesora. Autor je knjige Sudska medicina za sudske, policajne i sanitetske zvaničnike, za advokate i ostale pravnike (1866), kao i udžbenika za javnu i društvenu higijenu Sanitetska policija (1871). Držao je kurseve iz hirurgije za sticanje prava za bavljenje hirurškim uslugama, objavio je čak i knjigu namenjenu poljoprivrednicima pod nazivom Jagodičasto voće. Na osnivačkom sastanku Srpskog lekarskog društva 1872. izabran je za predsednika, što je ostao do jeseni 1873. Aktivan je bio i u Srpskom društvu Crvenog krsta, čiji je potpredsednik bio 1884. Postao je član Srpskog učenog društva 1864, a počasni član Srpske kraljevske akademije 1892. godine. Njegov sveukupan rad na polju sanitetske službe i zdravstvene prosvete od izuzetne je važnosti za razvoj medicine u Srbiji.

Srbiji: kao što prethodni primer pokazuje, Poljaci koji su stizali u Srbiju registrovani su pod drugim prezimenima, jer tadašnji pravni propisi nisu dozvoljavali rad stranim državljanima u javnim ustanovama. Poljsko-srpski kontakti intenziviraju se u drugoj polovini 19. veka. Vaclav Aleksander Maćejovski (1792-1883), istaknuti poljski istoričar prava i kulture, slavista, prijatelj Vuka Karadžića, izučavao je Dušanov zakonik i u velikoj meri imao uticaj na razvoj teorijske i istorijske pravne nauke u Srbiji. Tokom šezdesetih godina 19. veka u Srbiji je u više navrata boravio poljski istoričar i slavista Aleksander Jablonovski. U Beogradu je tri godine, u periodu 1864-1866, boravio pukovnik Zigmunt Milkovski, poznat kao pisac Teodor Tomaš Jež, predstavnik levog krila poljske emigracije, koja posle smrti Čartoriskog preuzima diplomatsku agenturu na Balkanu. U svojim beleškama govori o boravku u Srbiji i kontaktima

sa lokalnim Poljacima.

Još jedan poljski lekar u Srbiji, dr Đorđe Klinkovski, je od 1856. godine fizikus okruga aleksinačkog. Od 1862. bio je fizikus Uprave grada Beograda, u periodu 1881-1885 upravnik Duševne bolnice u Beogradu, 1885-1886 načelnik Saniteta Ministarstva unutrašnjih dela, a 1886-1905 privatni lekar u Beogradu. Jedan je od petnaest osnivača Srpskog lekarskog društva. Polovinom 19. veka u Beogradu borave i Karol Englert, Nikola Drohovski, Jan Pjotrovski. U rudnicima u Majdanpeku rade Alfons Lučinjski i Viktor Drozdovski, pod prezimenom Viktorović. Teško je danas pružiti tačan podatak o broju Poljaka koji su u tom periodu boravili u

10

POLJACI U SRBIJI / POLES IN SERBIA / POLACY W SERBII

Spomen ploča T. T. Ježu u Beogradu

Nakon propasti januarskog ustanka 1863. godine i represije ruskih vlasti koja je usledila na poljskom stanovništvu, na preporuku Milkovskog u Beograd stiže sledeća grupa lekara, čime se nastavlja veliki doprinos Poljaka razvoju medicine u Srbiji. Svi ovde navedeni lekari su se za stalno naselili u Srbiji, jedino je Izidor Kopernjicki (1825-1891) bio prinuđen da je napusti na zahtev austrijske vlade. On je, međutim, tokom svog kratkog boravka savladao srpski jezik dovoljno dobro da postane najuspešniji prevodilac srpskih narodnih pesama na poljski jezik. Dr Leonard Lontkjevič (Lontkijević) je rođen 1836. u Bjalistoku, studirao je u Kijevu i učestvovao u januarskom ustanku 1863. Posle propasti ustanka pobegao je u Galiciju, ali su ga austrijske vlasti na zahtev ruske vlade zatvorile u češkom Olomoucu. Nakon izlaska iz zatvora preko Pariza stiže 1864. u Srbiju, brzo dobija posao opštinskog lekara u Kragujevcu, gde ostaje do 1867. Tamo se i oženio Katarinom Andrejević, devojkom iz poznate kragujevačke porodice, a srpsko državljanstvo je stekao 1869. Učestvovao je u srpsko-turskim ratovima sedamdesetih godina 19. veka, kao i u srpsko-bugarskom ratu 1885. godine. U činu sanitetskog majora bio je glavni vojni lekar i šef Vojne bolnice u Kragujevcu. Preminuo je 1892. godine. Dr Kazimjež Gonsjorovski je rođen 1840. godine, a u Srbiju je došao 1865. Radio je više od dvadeset godina kao upravnik Državne bolnice i šef njenog Unutrašnjeg odeljenja. Takođe se bavio hirurgijom, opštom lekarskom praksom, dugo godina je bio aktivan u Srpskom društvu Crvenog krsta, čiji je potpredsednik bio 1887. i u periodu 1901-1909. Za zasluge u radu ove institucije izabran je za počasnog člana Srpskog društva Crvenog krsta. Istakao se i radom u Srpskom lekarskom društvu, gde je u više navrata prikazivao zanimljive slučajeve bolesti. Svoje stručne medicinske radove objavljivao je bez prekida tokom više od dve decenije u časopisu Srpski arhiv za celokupno lekarstvo.

Dr Kazimjež Staniševski, najverovatnije rođen 1833, zbog učešća u ustanku 1863. morao je da prekine studije medicine u Petrogradu. Posle ugušenja ustanka pobegao je u Galiciju, ali je na zahtev ruske vlade zatvoren u Olomoucu. Nakon puštanja na slobodu nastavlja studije u Švajcarskoj, a 1868. prelazi u Srbiju. Radio je kao seoski lekar u Rači Kragujevačkoj, zatim u Svilajncu, na kraju u Jagodini, gde se oženio Srpkinjom i živeo 30 godina. Preminuo je u Beogradu 1911. godine. Dr Vladislav Jasnjevski je u Srbiju došao 1870, dobio je poziciju opštinskog lekara, najpre u Svilajncu, zatim u Ćupriji i Požarevcu. Dr Jasnjevski je bio aktivno uključen u omladinski pokret u Srbiji. Učestovao je u srpsko-turskim ratovima sedamdesetih godina 19. veka, bio je komandir Timočkog korpusnog sanitetskog odeljenja. Visoko je ocenjena njegova služba u ovim ratovima, tako da je kasnije dobio čin potpukovnika. Umro je 1896. godine. Dr Verminjski (nepoznato ime) u Srbiju se doselio 1870. godine, radio je kao opštinski lekar u Ćupriji. Služio je u srpskom vojnom sanitetu u činu majora i na dužnostima upravnika privremene vojne bolnice u Ćupriji. Preminuo je 1879. godine. Dr Janko Sjenkjevič (Senkijević) je poreklom iz Galicije, rođen je najverovatnije 1848. u porodici unijatskog sveštenika. Prema tvrdnjama nekih istoričara, poljski nobelovac Henrik Sjenkjevič bio mu je stric. Studije medicine je završio u Beču 1875. godine i odmah došao u Srbiju da bi kao dobrovoljac učestvovao u srpsko-turskim ratovima. Knez Milan Obrenović ga je 1879. postavio za okružnog fizikusa u Pirotu. Osnovao je prvu okružnu bolnicu u Pirotu 1881. godine. 1889. godine dobija srpsko državljanstvo, prelazi u pravoslavnu veru i ženi se pirotskom učiteljicom Zorkom. Umro je 1904. godine usled srčanih komplikacija, njegovoj sahrani prisustvovali su skoro svi žitelji grada i okolnih sela. Uspomena na njega traje u pirotskom kraju do današnjih dana.

POLJACI U SRBIJI / POLES IN SERBIA / POLACY W SERBII

11

Dr Mihajlo Leščinjski je rođen 1852. u Hersonu, a u Srbiju je stigao 1876. kako bi učestvovao kao dobrovoljac u srpskoturskom ratu. U to vreme još nije bio završio medicinske studije, tako da je radio kao lekarski pomoćnik. Nakon završetka studija u Minhenu 1879. vraća se u Srbiju i počinje da radi u srezu Rađevina. Državljanstvo Srbije je dobio 1882. godine, radio je kao vojni lekar, kasnije i civilni, u nekoliko mesta u Srbiji. Umro je u bugarskom zarobljeništvu u Sofiji 1918. godine. Njegove reči iz pisma napisanog poslednjih dana života često se citiraju kao primer osećanja Poljaka lekara prema Srbiji: „Zavoleo sam ovo parče zemlje, na kome sam prvi put započeo delati stručno, zavoleo sam brojno mali srpski narod, koji se onda junački borio. Ostao sam u njemu, postao Srbin i punih četrdeset godina radio (...)” U Srbiji je na prelomu 19. i 20. veka radila dr Eva Haljecka, ćerka inženjera Haljeckog koji je radio na uređenju Savskog keja u Beogradu. U periodu 1896-1910 radila je u Opštoj državnoj bolnici, 1899-1910 je predavala u Babičkoj školi. Od 1910. godine radila je na Ginekološko-akušerskom odeljenju Niške okružne bolnice, čiji je upravnik bila tokom ratova 1912-1918. Za istoriju srpske medicine značajna je i uloga dr Avrama (Abrahama) Vinavera, koji je došao u Srbiju 1889. Radio je u Šapcu, prvi je rendgenolog kod Srba. Njegova žena je bila Ruža Vinaver, rođena 1971. godine, pijanistkinja i muzički pedagog, izuzetan prevodilac poljske književnosti na srpski, ali i autorka priloga za mnoge poljske časopise, majka čuvenog srpskog ekspresioniste Stanislava Vinavera. Gestapo je hapsi 1942. i najverovatnije pogublja u nekom od beogradskih zatvora. Još je jedan lekar, hirurg iz Krakova dr Roman Sondermajer, u Srbiju stigao 1889. Bio je šef Hirurškog odeljenja i upravnik Vojne bolnice u Beogradu. Napredovao je čak do čina sanitetskog pukovnika. Jedno vreme je bio glavni

12

POLJACI U SRBIJI / POLES IN SERBIA / POLACY W SERBII

hirurg Srpske vojske, zatim i načelnik srpskog vojnog saniteta. Njegovi sinovi su Tadija Sondermajer, čuveni jugoslovenski avijatičar i Stanislav Sondermajer, koji je poginuo u Cerskoj bici kao najmlađi borac srpske vojske. Tokom srpsko-turskih i oslobodilačkih ratova početkom 20. veka u srpskom vojnom sanitetu su radili poljski medicinari: Osvald Hajnc, Jovan Prus-Lisicki, Vaclav Sipnjevski, Andrija Liška, Ervin Štreng, Mihailo Lorenc, Ludvig Koreva, Emanuel Lutvak, Jovan Kitović, Vasa Mihailović-Poljanski, Zigmund Krakov, Tadija Kašupski, Boleslav Splavski, Roman Dalmajer, Samuilo Pops, Ervin Štreng, Tadija Maševski, Vladislav Aleksandar Menhard Feliks. Veliki deo ovih doktora je posle ratova ostajao da živi u Srbiji, preuzimali su srpska prezimena, menjali veru u pravoslavnu i ženili su se Srpkinjama. Najpoznatiji poljski lekar koji se istakao u službi srpskog naroda i države je ipak Ludvik Hiršfeld (1884-1954), poznati imunolog i bakteriolog. U februaru 1915. došao je u Srbiju da dobrovoljno služi u Vojnom sanitetu. Poslat je u Valjevo, gde je epidemija tifusa među civilima i vojnicima odnosila veliki broj žrtava. Tamo je organizovao depedikulaciju i dezinfekciju, držao je kurseve iz epidemiologije za medicinsko osoblje. Kasnije je u Srbiju došla i njegova žena, zajedno su prošli Albansku golgotu u povlačenju sa srpskom vojskom. U Solunu je otvorio prvu Srpsku bakteriološku laboratoriju. Godine 1916. je iz krvi jednog vojnika koji je bio na lečenju izolovao nepoznati soj paratifusa, koji se danas zove Salmonella hirszfeldi. 1917. godine proizveo je vakcinu kojom je vakcinisano preko 100.000 srpskih boraca, zahvaljujući čemu se srpska vojska vratila u otadžbinu bez trbušnog tifusa, paratifusa i kolere. 1918. je u Solunu organizovao bakteriološki kurs za srpske lekare i medicinsko osoblje. Nakon završetka rata Ludvik i njegova žena Hana došli su u Beograd, gde je postavljen za šefa Bakteriološke laboratorije Vojne bolnice u Beogradu. Napustili su Srbiju na jesen 1919.

Doktor Hiršfeld je čak junak knjige Vreme smrti velikog srpskog pisca Dobrice Ćosića: „Lekarima se povratio moral, a na samopouzdanje osobito podsticajno deluje Poljak doktor Hiršfeld sa svojom laboratorijom, kulturom i znanjem; na njegova svakodnevna stručna predavanja ide se kao na molitvu i vraća sa ozarenjem i verom: ipak, Srbija nije sama u svojoj nesreći, postoje na svetu ljudi spremni da se žrtvuju za njen spas i opstanak.“

vlade, doprineo završetku radova na katoličkoj crkvi u ovom gradu – bila je to prva katolička crkva na prostorima Srbije. 1889. godine otvorio je i katoličku školu u kojoj je bio jedini učitelj. Tokom godina svog službovanja u Nišu otac Čok je organizovao župnu zajednicu, koja je obuhvatala celu južnu i istočnu Srbiju, vredno je obilazio oko 3.000 katolika raštrkanih po raznim gradilištima tadašnje Srbije, angažovanih pre svega na izgradnji pruge Beograd-Niš. Svoju misiju u Srbiji je završio 1897. godine kako bi preuzeo katoličku misiju u Bugarskoj. Umro je tokom boravka u Nišu 1903. godine. Na Starom groblju u Nišu nalazi se njegovo počivalište.

Spomenik dr Ludviku Hiršfeldu u Beogradu

Pored velikog uticaja Poljaka na razvoj srpskog zdravstva, ima podataka o njihovom aktivnom učešću u drugim granama naučnog i društvenog života Srbije na prelomu 19. i 20. veka. Osnivačkom sastanku Srpskog hemijskog društva 1897. prisustvovao je i Josif Sodomski, predavač u gimnaziji u Jagodini i specijalista u laboratoriji Uprave državnih monopola.

Katolička crkva u Nišu

Poljski misionar iz reda benediktinaca, Vilibald Čok, poreklom iz Gornje Šlezije, zaslužan je za izgradnju prve katoličke crkve u Srbiji. Od 1874. obavljao je misionarski rad u Rumuniji i Bugarskoj, a 1885. od italijanskog sveštenika Tondinija preuzeo je katoličku misiju u Nišu. Dve godine nakon toga, otac Čok je uz saglasnost srpske

Grobno mesto Vilibalda Čoka

Ambasada Republike Poljske angažovala se na obnovi njegovog groba, zahvaljujući čemu je ovo mesto značajno za identitet Poljaka u Srbiji povratilo svoj sjaj. Među poljskim sveštenicima koji su nastavili misiju oca Čoka i preuzeli zadatak duhovne brige o katolicima u Srbiji treba pomenuti sveštenika prelata Januša Blahovjaka – sekretara Apostolske nuncijature u Beogradu u periodu

POLJACI U SRBIJI / POLES IN SERBIA / POLACY W SERBII

13

2014-2016, kao i oca Gžegoža Hudeka, koji trenutno vodi župu na Paliluli u Beogradu i organizuje mise na poljskom jeziku za beogradsku poljsku dijasporu. Na inicijativu poljske strane 1919. godine uspostavljeni su diplomatski odnosi između Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca i Republike Poljske. 8. januara otpravnik poslova Republike Poljske Česlav Prušinjski predao je u Beogradu akreditive u Ministarstvu spoljnih poslova Kraljevine SHS, a 14. septembra poljski izaslanik Erazm Pilc uručio je akreditivna pisma prestolonasledniku regentu Aleksandru Karađorđeviću. S druge strane, 7. februara 1920. godine otpravnik poslova Kraljevine SHS Jevrem Tadić predao je u Varšavi akreditivna pisma u Ministarstvu spoljnih poslova Republike Poljske, a 22. maja 1920. izaslanik Kraljevstva SHS Jevrem Simić načelniku države Jozefu Pilsudskom.

Spomen ploča Jugoslovensko-poljske lige ul. Uzun Mirkova br. 5 u Beogradu

komitete i sekcije: privredni, turistički, akademski (koji se bavio razmenom studenata), damski (koncentrisan na dobrotvorni rad), kulturni (koji je organizovao gostovanja poljskih umetnika u Jugoslaviji, kao i srpskih u Poljskoj, predavanja uglednih poljskih ličnosti, a bavio se i izdavačkom delatnošću).

Poljska uniforma diplomatsko-konzularne službe II Republike Poljske

Dvadesetih godina 20. veka u Srbiji osnivaju se društva poljsko-srpskog prijateljstva, od koji je prvi bio Poljskojugoslovenski klub osnovan 3. maja 1925. Sva ta društva objedinjena su u jedno 15. septembra 1931. u Jugoslovensko-poljsku ligu, čiji je cilj bio razvoj ekonomske i kulturne saradnje sa Poljskom. Okupljala je Poljake u svome sedištu u Uzun Mirkovoj ulici br. 5 u Beogradu, naročito prilikom nacionalnih i katoličkih praznika. Na njenom čelu smenjivali su se mnogi poznati Srbi iz sveta politike, državne administracije i privrede. Liga je imala svoje

14

POLJACI U SRBIJI / POLES IN SERBIA / POLACY W SERBII

Jugoslovensko-poljska liga je svoju najznačajniju ulogu odigrala 1939. godine. Tada je organizovala prihvat i pomoć poljskim vojnicima i civilima, izbeglim nakon napada fašističke Nemačke na Poljsku. Oni su preko Mađarske, Jugoslavije i Rumunije bežali na Zapad ili teritorije na bliskom istoku koje su kontrolisali Francuska ili Velika Britanija. Takođe, početkom oktobra 1939. u Beloj Crkvi je boravilo pedeset visokih poljskih civilnih i vojnih rukovodilaca koji su tamo čekali da se priključe poljskoj izbegličkoj vladi u Francuskoj. Uprkos formalnoj neutralnosti jugoslovenske vlade u poljsko-nemačkom ratu, kao i stalnim pritiscima od strane Berlina, vlasti u Beogradu dozvolile su rad poljskog konzulata i pomagale Poljacima na sve moguće načine da

se prebace u Francusku, Siriju ili Palestinu. Vojislav Popović, tadašnji sekretar Poljsko-jugoslovenske lige, navodi da je zvanično oko 750 redovnih izbeglica i 1000 oficira i vojnika ušlo iz Mađarske u Jugoslaviju. Pretpostavlja se da su kvote mogle biti mnogo veće. Skoro dve godine kasnije, pred bombardovanje Beograda u aprilu 1941. godine, zvanično su u Jugoslaviji još uvek boravile 373 izbeglice iz Poljske. Nacistički teror koji se tokom Drugog svetskog rata širio Evropom, ponovo je u slične pozicije doveo poljski i srpski narod – u borbu za svoj opstanak i slobodu. Dokaz povezanosti ova dva boja su grobovi sedamnaest poljskih pilota, sahranjenih na Vojnom groblju zemalja Komonvelta u Beogradu. Šesnaestorica od njih bili su avijatičari britanskih vazduhoplovnih snaga, članovi eskadrile broj 1586 koja je vršila specijalne letove tokom Varšavskog ustanka 1944. godine noseći pomoć u oružju, hrani i odeći. Stradali su: stariji vodnik Boleslav Graf, potporučnik Boleslav Antonji Stanislav Jasinjski, potporučnik Vladislav Kozjol, potporučnik Adam Miln, vodnik Jan Paškjevič, vodnik Antonji Jan Šiler, mlađi vodnik Jozef Nalepa, vodnik Jozef Pjaluha, vodnik Konrad Stanjevič, vodnik Adam Ščepan Bjaloševski, mlađi vodnik Jozef Jaš, mlađi vodnik Jozef Antonji Derevjenko, Vladislav Rosinjuk, potporučnik

Grobovi sedamnaest poljskih pilota sahranjenih na Vojnom groblju zemalja Komonvelta u Beogradu

Mječislav Vitold Fočpanjak, potporučnik Stanislav Zbignjev Frančak i stariji vodnik Ježi Jozef Truškovski. Četiri britanska oborena su tokom avgusta i septembra 1944. iznad Vojvodine od strane nemačke protivvazdušne odbrane. Od čitave grupe avijatičara, poreklom prvenstveno iz centralnih i istočnih krajeva predratne Poljske, samo su dvojica pre rata imali pilotsko obrazovanje, ostali su obuku prošli tek u Velikoj Britaniji. Sedamnaesti grob pripada kapetanu Jozefu Maćongu, pseudonim Neš. Tokom britanskog desanta u Istočnoj Srbiji izbačen je u Homoljskim planinama, tamo je organizovao poljsku jedinicu okupljajući Poljake koji su bežali iz nemačkih radnih logora. Poginuo je 11. decembra 1943. Nakon završetka Drugog svetskog rata, poljsko-srpski odnosi održavali su se u početku na visokom nivou: na primer, 6. juna 1946. u Beogradu, u Knez Mihajlovoj 19, bila je otvorena Poljska čitaonica. Međutim, nakon 1948. godine, kao rezultat sovjetsko-jugoslovenskog konflikta, intenzitet poljsko-jugoslovenskih i poljsko-srpskih odnosa značajno opada. Poljska postaje zemlja pod sferom direktnog uticaja Sovjetskog Saveza, Jugoslavija je prihvatila politiku neutralnosti. U decenijama koje dolaze država Južnih Slovena će za Poljake biti sinonim blagostanja i nivoa života bliskog zapadnom, kao i posredna stanica u emigraciji u Zapadnu Evropu. Istovremeno su se u Srbiju naseljavale brojne Poljakinje koje su se udavale za državljane Jugoslavije; najpre su to bile Poljakinje koje su buduće muževe upoznale u nemačkim koncentracionim logorima. Mnoge poljsko-srpske porodice su tokom ratnih dešavanja u Jugoslaviji u periodu 1991-95 otišle u Poljsku ili dalje na Zapad. To je jedan od razloga zašto se tokom devedesetih godina broj Poljaka u Srbiji smanjio za trećinu. Prema poslednjem popisu stanovništva iz 2011. godine u Srbiji živi 741 Poljak: prvenstveno u Beogradu (oko 350 osoba), ali i u Nišu, Novom Sadu, Kragujevcu, Kraljevu i Subotici.

POLJACI U SRBIJI / POLES IN SERBIA / POLACY W SERBII

15

Poljaci koji žive u Srbiji održavaju kontakt sa svojom otadžbinom individualno i preko svojih organizacija. Najveća takva organizacija funkcioniše od 1988. godine pod nazivom Udruženje srpsko-poljskog prijateljstva YUPolonia, koja je u početku delovala pod pokroviteljstvom Ambasade Republike Poljske, a kasnije u bliskoj saradnji sa njom. Od 2003. godine predsednica ovog udruženja je Malgožata Srdić-Jasinjska. Osnovni ciljevi udruženja su druženje članova, uzajamna pomoć, negovanje poljskog jezika i kulture, kao i poljsko-srpskih kontakata. Udruženje je član Evropske unije zajednica poljske dijaspore, okuplja Poljake u prvom redu iz Beograda i najbliže okoline. Mesto Ostojićevo u opštini Čoka

U mestu Ostojićevo u Vojvodini živi grupa od oko 200 Poljaka koji su se na ove prostore naselili još tokom prve polovine 19. veka. Početne migracije Poljaka na terene današnjeg Ostojićeva beleže se iz oblasti Visle u poljskoj Šleziji 1803. godine, a razlozi su bili ekonomske prirode. Masovniji priliv počinje 1838. godine. Dugo su smatrani Slovacima, zbog pripadnosti slovačkoj evangelističkoj crkvi u Srbiji i korišćenja poljsko-šleskog dijalekta. Povratak poljskom nacionalnom identitetu počeo je osamdesetih godina 20. veka, kada je grupa ljudi počela da odbija da šalje decu u slovačke razrede u lokalnoj osnovnoj školi.

KUD „Wiślanie” iz Ostojićeva

16

POLJACI U SRBIJI / POLES IN SERBIA / POLACY W SERBII

Na sastancima ovog udruženja članovi se informišu o konzularnim propisima, izbornoj regulativi, mogućnostima putovanja u Poljsku, razmenjuju se poljskom štampom, knjigama i filmovima. U periodu 1994-1998, kada su svi kulturni kontakti sa Poljskom bili veoma ograničeni, YU-Polonia je organizovala književne večeri, izložbe, koncerte, predavanja i dr. Od 1999. godine započela je izdavanje sopstvenog časopisa pod nazivom Słowo YU Polonii; do ovog trenutka izašlo je 55 brojeva. Funkciju glavnog urednika momentalno vrši Joana MaćejevskaPavković. Časopis predstavlja savršen pomoćni instrument negovanja poljskog nacionalnog identiteta Poljaka u Srbiji. Pored informacija o životu Časopis „Słowo YU Polonii“

poljske dijaspore, sadrži obaveštenja o poljsko-srpskim odnosima, kulturnim dešavanjima, običajima i regionima Poljske i Srbije. Autori priloga, na poljskom i srpskom jeziku, su osobe koje pripadaju krugu poljske dijaspore i njenih srpskih prijatelja: Hana i Dušan Drljača, Dagmara Luković, Biserka Rajčić, Ljubica Rosić i mnogi drugi. Do 2003. YU-Polonia je organizovala izlete dece i omladine na letnje kampove u Poljsku, kasnije je na nekoliko godina taj zadatak preuzelo Obrazovno-kulturno-prevodilačko udruženje Centrum Poloniusz-Pegaz, koje danas više ne postoji a osnovano je 2000. godine. Predsednica ovog udruženja je tokom svih tih godina bila Dagmara Luković. Pod njegovim okriljem radila je i Poljska škola u Beogradu. Prvih godina delovala je isključivo kao obrazovna institucija, koncentrisana na nastavu poljskog jezika.

broja đaka, ali i broja predmeta. Nekoliko godina radila je filijala škole u Vrnjačkoj Banji. Mnogi učenici koji su pohađali Poljsku školu u Beogradu sada studiraju u Poljskoj ili su već završili studije. Zajedno sa studentima poljskog porekla koji studiraju u Srbiji 2009. godine osnovali su Klub poljskih stipendista Semper Polonia, koji je aktivan organizator dešavanja integracionog karaktera. U ovom trenutku škola u Beogradu funkcioniše samostalno, u njoj nastavu pohađa blizu pedesetoro dece. Na inicijativu Poljaka koji žive u Kragujevcu, planira se takođe otvaranje obrazovnog odeljenja poljske dijaspore u tom gradu. Značajnu ulogu u prenošenju znanja o poljskom jeziku, književnosti i kulturi imali su Poljaci lektori koji su tokom čitavog 20. veka radili u dva univerzitetska centra u Srbiji. Na Beogradskom univerzitetu poljski jezik izučava se još od 1895. godine, a između dva svetska rata u Beogradu boravili su brojni poljski slavisti koji su ga predavali srpskim studentima (Stanislav Rospond, Marijan Jakubjec i drugi). Nakon Drugog svetskog rata, počev od 1957. godine, na Filološkom fakultetu u Beogradu radilo je više od petnaest poljskih lektora (Stanislav Kašinjski, Gžegož Latušinjski, Leh Pažđerski, Alicja Danecka, Vladislav Lubaš i ostali).

Poljska škola u Beogradu

S vremenom je delatnost proširena na programe kulturnog i edukativnog karaktera, posvećene ne samo učenicima, već i predstavnicima poljske dijaspore, kao i svim žiteljima Republike Srbije. Na početku je delovala u zgradi Ambasade Republike Poljske, od 2000. je počela da iznajmljuje sopstvene prostorije. Ovo je bilo neophodno zbog povećanja

Filološki fakultet Univerziteta u Beogradu

POLJACI U SRBIJI / POLES IN SERBIA / POLACY W SERBII

17

Velike zasluge za razvoj beogradske polonistike imali su i izuzetni srpski slavisti – profesori Radovan Košutić, Krešimir Georgijević, Đorđe Živanović, Vera Mitrinović, Gordana Jovanović, Petar Bunjak. Na Univerzitetu u Novom Sadu poljski se uči od 1965, tamo su poljski predavači bili Leh Pažđerski, Jadviga Skurnjik, Jadviga Majhrovska, Teresa Šikorska i ostali. Od 1841. godine do danas dvadeset i šest Poljaka bili su članovi Srpske akademije nauka i umetnosti. Od prvog, već pomenutog Vaclava Aleksandra Maćejovskog, izabranog 1858. godine, preko Jana Matejke i Teodora Tomaša Ježa, Henrika Sjenkjeviča, Jana Rozvadovskog i Ježija Kuriloviča, do Zuzane Topolinjske, jedine žive poljske članice SANU, izabrane 1997. godine. Od sedamdesetih godina 20. veka u Beogradu živi i stvara Ludvik Gadomski, poljski slikar i crtač, diplomac Akademije lepih umetnosti u Varšavi. Od 2012. godine redovno se u prestonici Srbije održava međunarodni festival posvećen Frederiku Šopenu – „Belgrade Chopin Fest“, čiji je cilj promocija lika i dela velikog poljskog kompozitora. Organizator Festivala je Umetničko udruženje „Kreativa“, koje predvode klavirski pedagozi Milenija Reljić i Ivana Matijević, zajedno sa profesorkom Jokut Mihailović, jednim od najvećih imena klavirske pedagogije na Balkanu, dobitnicom Ordena

18

Republike Poljske za zasluge u oblasti kulture i osnivačem nekadašnje revije mladih talenata „Šopenijada“, kao preteče današnjeg BCF. Domaćin Festivala u periodu 2012–2016. godine je muzička škola „Stanković“, najstarija u Srbiji. Tokom petodnevnog festivala održavaju se i koncerti finalista i polufinalista takmičenja „Frederik Šopen“ u Varšavi, klavirsko takmičenje za mlade talente, majstorske radionice renomiranih profesora i stručna predavanja za učenike muzičkih škola, studente i pedagoge, i radionice za decu. Jedinstven u regionu, Festival okuplja stručnu i širu publiku, promoviše pijanizam kao vrhunsku umetnost, i klasičnu muziku kao večitu vrednost. Od 2013. godine Institut za savremenu istoriju u Beogradu i Institut za istoriju i međunarodne odnose Univerziteta „Kazimir Veliki“ u Bidgošču zajedno organizuju, naizmenično u Poljskoj i Srbiji, međunarodne naučne konferencije pod nazivom „Jugoslovensko-poljski odnosi u 20. veku“. Na izdavačkom tržištu Srbije prisutna je i poljska književnost, kako klasična, tako i savremena. Velike zasluge za promociju dela poljskih autora, uključujući i nobelovce, imaju prve svega dva izvrsna prevodioca: Biserka Rajčić i Ljubica Rosić, dobitnice mnogih srpskih i poljskih nagrada.

Milenija Reljić i Ivana Matijević sa Šimonom Neringom tokom 6. Internacionalnog Beogradskog Šopen Festa

POLJACI U SRBIJI / POLES IN SERBIA / POLACY W SERBII

Biserka Rajčić na uručivanju nagrode „Vukove zadužbine”

Nekoliko ulica u Beogradu i Nišu nosi imena zaslužnih Poljaka – Tadeuša Košćuška, Teodora Tomaša Ježa, Ludvika Hiršfelda. Spomenik slavnom poljskom kompozitoru Frederiku Šopenu otkriven je u Beogradu 2010. godine u parku Manjež, a doktoru Ludviku Hiršfeldu 2017. godine u parku Srpskog lekarskog društva.

Veoma veliki je i doprinos diplomatskog predstavništva Republike Poljske u Beogradu u održavanju nacionalnog identiteta Poljaka u Srbiji. Osoblje ambasade, a u ovim poslovima su uvek prednjačili konzuli Republike Poljske, neprekidno brinu o članovima poljske zajednice u Srbiji, pomažu na najrazličitije načine te aktivno učestvuju u nabavci sredstava.

Sistematski raste robna razmena: u periodu 2011-2016 sa 377 na 952 miliona evra, tj. više nego dvostruko. Poljska preduzeća investiraju i rade u Srbiji (npr. TELE-FONIKA Kable SA, Kopex, Asseco, Rafako, Reserved, CCC), poljski trgovci su uspešni na srpskom tržištu – poljske marke svih vrsta proizvoda sve su dostupnije u srpskim prodavnicama.

TF KABLE FABRIKA KABLOVA ZAJECAR DOO / FK ZAJECAR

Ulicama najvećih srpskih gradova građane prevoze moderni autobusi poljske firme Solaris. 2013. godine je u prisustvu gradonačelnika Beograda potpisan ugovor za isporučivanje 200 vozila – modela Solaris Urbino 18 – u vrednosti od 64 miliona evra. Od 2011. godine šest vozila modela Solaris Urbino 12 služi žiteljima Novog Sada.

Ambasada Republike Poljske u Beogradu

Poslednjih godina intenzivno se razvija politička saradnja, između ostalog u oblasti razmene iskustava vezanih za evropsku integraciju. Realizuju se posete na najvišem nivou: 2009. godine Srbiju je dva puta posetio predsednik Leh Kačinjski, a 2011. i 2013. premijer Donald Tusk.

Autobus poljske firme „Solaris”

Između poljskih i srpskih gradova potpisuju se sporazumi o partnerstvu, partnerski gradovi su: Kragujevac-Bidgošč, Loznica-Plock, Novi Sad-Vloclavek, Novi Sad-Lublin, Kraljevo-Zjelona Gora, Žagubica-Pjotrkov Tribunalski, Obrenovac-Novi Sonč, beogradska opština Stari gradLublin.

POLJACI U SRBIJI / POLES IN SERBIA / POLACY W SERBII

19

Pokazatelj poljskog prisustva u Srbiji predstavlja i realizacija tzv. malih grantova, tj. projekata pomoći koje finansira poljsko Ministarstvo spoljnih poslova. Projekti se sprovode širom Srbije u saradnji sa opštinama, školama, medicinskim institucijama, bolnicama, domovima kultura i nevladinim organizacijama. Obuhvataju kako investicije u infrastrukturu (npr. rekonstrukcija objekata, nabavka opreme) tako i sve vrste obuke za lokalne zajednice. Predviđeni su da poboljšaju uslove života i stvore bolje perspektive za budućnost. U periodu 2007–2017 realizovano je ukupno 40 projekata, u ukupnom iznosu od oko 485 hiljada evra. Podršku su dobile institucije i organizacije iz Beograda, Leskovca, Valjeva, Vranja, Takova, Šida, Lazarevca, Soko Banje, Ljubovije i sela Rudno, Radijevići i Močioci.

Spomenik Frideriku Šopenu u parku Manjež u Beogradu

20

POLJACI U SRBIJI / POLES IN SERBIA / POLACY W SERBII

Perspektive daljeg razvoja poljsko-srpskih odnosa u svim oblastima danas su veoma povoljne. Bogata istorija bilateralnih odnosa i viševekovna dostignuća naših predaka predstavljaju veliku obavezu za budućnost.

POLES IN SERBIA POLJACI U SRBIJI / POLES IN SERBIA / POLACY W SERBII

21

22

POLJACI U SRBIJI / POLES IN SERBIA / POLACY W SERBII

Observing more than millennium long history of Poles and Serbs, we notice surprisingly many similarities. Both our nations had independent, strong and territorially stretched states in the Middle Ages; then both nations lost their independence and freedom, which they had long, sacrificially and effectively fought for. Historical sources do not provide much information on the political and cultural relations between Poles and Serbs during the Middle Ages. The Serbs turned to the Byzantine center of power at that time, while Rome was the point of reference for the Poles. Already at that moment, a sense of belonging to different cultural circles – Slavia romana and Slavia orthodoxa, which influenced the development of Polish and Serbian societies to this very day – was developed in both peoples, close and distant at the same time. The Middle Ages are a time of intense trade relations that linked Poland with Byzantium. Thanks to that, Polish travelers, pilgrims and envoys who came to Serbian lands passed on the information about the Serbs and their country. In turn, messages from the northern Slavs were provided to the Serbs by priests, wanderers and merchants traveling through medieval Poland. Polish knights also came to Serbia, to face – shoulder to shoulder with the Serbs – the Ottoman expansion in Europe. The famous Polish knight Zawisza Czarny took part in the fight against the Turks, conducted in 1428 by Hungarian king Sigismund of Luxembourg. Zawisza was taken captive and executed near Serbian city of Golubac on the Danube.

Golubac Fortress

Although Golubac was never a particularly important political or cultural center, the king of Hungary gathered a large army and challenged the Turks, who controlled the city at the time. The Hungarian army numbered about 30,000 and included armies of other Christian nations. The expedition was also attended by a Polish unit sent to help the southern Slavs by King Władysław II Jagiełło. At the head of Polish soldiers stood the famous Zawisza Czarny from Garbów, participant of many famous battles, including Grunwald, and the winner of numerous knightly tournaments. The battle at Golubac was carried out both on land and on the Danube. Despite the strong resistance of the

POLJACI U SRBIJI / POLES IN SERBIA / POLACY W SERBII

23

Christians, the Turks managed to win. The attitude of Zawisza and the heroic death that met him at the end of the battle became a symbol of courage, aroused the imagination of the masses, and forever became part of the folk tradition.

Commemorative plaque of Zawisza Czarny in Golubac

Legends, which have been circulating among the inhabitants of Eastern Serbia for centuries after the battle, say that the Christian armies fought bravely and were close to victory, and that the defeat of Turkish army and the conquest of Golubac was only a matter of time. However, fights on the Danube River decided the battle in favor of the Turks. During its course, the Turks completely destroyed the fleet of the Hungarian king, it even seemed that the ruler himself was to be captured, encircled by enemy ships. Zawisza Czarny noticed a dramatic position of the Hungarian king: he climbed on the first boat he saw on the shore, and sailed towards the king. The Polish knight drowned Turkish boats that were standing in his way one after another, then sailed to the royal boat, moved the ruler to his deck, and sailed off to safe land with him. Zawisza

24

POLJACI U SRBIJI / POLES IN SERBIA / POLACY W SERBII

then learned from other soldiers that the main battle at Golubac had ended, and that the Turks were victorious. The Polish knight felt a sense of responsibility for the defeat, and the awareness of his leaving the battlefield and abandonment of his knights trying to save the king did not give him peace. Zawisza boarded the same boat, which he had previously used to save the Hungarian king, and sailed to the fortress to meet the inevitable death. After a long fight, he was captured and executed by the Turks. It is not known where the knight’s grave is located. From the fifteenth to the eighteenth centuries, the relations between Poles and Serbs functioned as part of the relationship between the Polish – Lithuanian Commonwealth and the Ottoman Empire. The interest in the Southeast Europe among the Poles grew slowly, and their travels were increasingly reaching the areas inhabited by the Serbs. We can find traces of these journeys in the literary works of Jan Potocki or Stanisław Staszic. It was also in this period that the idea of Slavic unity was born – an idealistic view of the role and meaning of the Slavs for the history, the present and the future of Europe. Historians noted attempts to gain support of Balkan nations for the Kosciuszko Uprising, as well as to organize Polish legions in the Balkans in the period 1796-97. The participation of Polish soldiers in the First Serbian Uprising (1804-1813) was also documented; among the participants were probably General Andrzej Szur, Colonel Stanisław Dzieduszycki and Colonel Mikołaj Heidl, who were close to Dąbrowski’s legions. In total, about 150 Polish soldiers were engaged in the Karadjordje Petrović’s army. In the nineteenth century, parts of both Serbian and Polish people lived under the authority of the Austrian crown. At the time, our two nations had a similar goal – to establish independent states. In people’s revolution against the Austrians in Vojvodina in 1848, 22 Polish officers and non-

commissioned officers fought on Serbian side, including the Serbian artillery commander Arystyd Wnorowski, Karol Gregorovicz, a professor at the Sremski Karlovci high school, and a captainengineer Henryk Gąsiorowski. At the end of the 1830s, as a result of the November Uprising against the Russian Empire, many Karadjordje Petrović, leader of the First Poles were forced to Serbian Uprising emigrate. Some of the emigrants, the representatives of Polish elite at the time reached the Balkans, including Serbia. One of the first newcomers was Aleksije Okolski (17931848), whose mother was a Serbian. He was the first French language teacher in a newly established Liceum in Kragujevac (later transformed into University of Belgrade) and the author of first Serbian textbooks in French (French Elementary and French Grammar). The years 1840–1860 are often described as the period of historically most intense relationships between Poles and Serbs. Serbia was in the center of interest of Polish prince Adam Jerzy Czartoryski and his political group Hotel Lambert. The Prince saw the struggle for Poland’s independence as part of a larger European puzzle. He sent his agents – secret diplomats to Belgrade, among them doctor Adam Łyszczyński, who acted under the pseudonym Dr. Lynch, and also Ludwig Zwierkowski

later (under the pseudonym of Dr. Louis Lenoir), a Czech, Aleksander Zach, and many others. Czartoryski’s long-term diplomacy contributed to the so called “Defenders of the Constitution” in Serbia and to recognition of the election of Prince Aleksandar Karadjordjević by the Western powers. Polish secret diplomacy had an invaluable influence on the political agenda of Ilija Garašanin and the further development of Serbia and later Yugoslavia. Well-educated doctors began to arrive in Serbia from Polish lands at the time: two in the first half of the nineteenth century, and many more after 1860. The first Polish doctor in Serbia was a surgeon known under the Serbian name Djordje Novaković. The information about his true origins contains many inaccuracies – some scholars indicate that he was born as Eduard Haas in Lviv, other part of that his name was Leopold Ehrlich who came from other part of Galicia region. Most likely that he was born in 1792, served in Austrian army, then went to Turkey, and finally, in 1821 or 1822, to Serbia. According to historical records he served in Banja in 1837, and in 1839 he was appointed a district physician in Gurgusovac (today Knjaževac), becoming one of the first ten district doctors and one of fifteen doctors in whole Serbia. The second physician who played an important role in the fate of Serbian people was Aćim Medović (1815-1893), born in Podgwizdow in Galicia as Joachim Midowicz. At the end of 1842 he arrived in Serbia and was appointed a physician in Požarevac district by the order of Prince Aleksandar Karadjordjević. There, he proved to be a professional and conscientious doctor, and received Serbian citizenship as early as in 1845. Apart from practical medical care, he was also involved in science. He published works on infectious diseases in Europe at the time, and exploring the situation in the surroundings of Požarevac he became interested in the so-called Golubac fly, which caused

POLJACI U SRBIJI / POLES IN SERBIA / POLACY W SERBII

25

considerable losses in cattle herds in Serbia. He spent five months researching the properties of this population of insects in 1847. His report was the first professional report on Golubac fly and was widely echoed even in Vienna; his research was highly appreciated and contributed to the prestige of himself, and Serbian health service. Medović was dr Aćim Medović transferred to Belgrade in 1852, where he worked at the Medical Department of the Ministry of Interior Affairs. As a delegate of the Serbian government, he participated in many international congresses, and worked intensively on the development of sanitary regulations in Serbia. In Belgrade, he continued his scientific and educational work, and played a pioneering role in the beginning of teaching forensic medicine in Serbia. He was elected lecturer at the newly established Department of Forensic Medicine at Faculty of Law in Belgrade in 1865, where he was later appointed professor. He was the author of the book Forensic Medicine for Judicial Officers, Police and Medical Officers, Attorneys and Other Lawyers (1866) and the handbook for public and social hygiene Health Police (1871). He conducted training in practical surgical services, and even published a book for farmers called Berry Fruits. At the foundation meeting of Serbian Medical Society in 1872, he was elected president, which he remained until the autumn of 1873. He was also active in Serbian Red Cross Society, where he served as a vice president. In 1864 he became a member of Serbian Scientific Society, and in 1892 was elected an honorary member of Serbian Royal Academy.

26

POLJACI U SRBIJI / POLES IN SERBIA / POLACY W SERBII

His overall work in the field of health care and education made an invaluable contribution to the development of medical service in Serbia. Another Polish doctor in Serbia, Dr. Djordje Klinkovski, became a medical doctor in Aleksinac in 1856. He was a doctor of the Board of the City of Belgrade from 1862; from 1881 to 1888, he was the manager of Psychiatric Hospital in Belgrade, 1885-1886 the head of the Medical Service at Ministry of Interior Affairs, and in 1886-1905 a private doctor in Belgrade. He was one of the fifteen founders of Serbian Medical Society. In the middle of the nineteenth century, Karol Englert, Nikola Drohovski and Jan Pjotrovski also resided in Belgrade, while Alfons Łuczyński and Wiktor Drozdowski, under the Serbian name Viktorović, worked in the mines in Majdanpek. It is difficult now to present a precise number of Poles who were staying in Serbia at the time, since, as indicated in the above example, after their arrival in Serbia they were registered under other names, as domestic law did not allow foreigners to work in public institutions. Polish-Serbian contacts intensified in the second half of the nineteenth century. Wacław Aleksander Maciejowski (1792-1883), a prominent Polish historian of law and culture, a Slavist and a friend of Vuk Karadžić’s, studied the Code of Car Dušan and significantly influenced the development of theoretical and historical legal studies in Serbia. Polish historian and Slavic theoretician Aleksander Jabłonowski repeatedly visited Serbia in the 1860s. For three years, in 1864-66, Colonel Zygmunt Miłkowski, known as the writer Teodor Tomasz Jeż, was a resident of Belgrade. He was a representative of the left wing of Polish emigration, which, after the death of prince Czartoryski, took over Polish secret diplomacy in the Balkans. In his

notes, he mentioned his stay in Serbia and contacts with the local Poles.

Plaque of T. T. Jeż in Belgrade

After the fall of the January Uprising in 1863 and consequent repressions of Russian authorities towards Polish population, another group of physicians came to Belgrade on Miłkowski’s recommendation, continuing the contribution of Poles to the development of medical service in Serbia. All the physicians listed below permanently settled in Serbia, only Izydor Kopernicki (1825-1891) was forced to leave Serbia at the request of Austrian government. However, during his short stay, he also learned the Serbian language well enough to become a prominent translator of Serbian folk poetry into Polish.

Dr. Leonard Lontkiewicz (according to other versions Łątkiewicz or Lontkijević) was born in Bialystok in 1836, studied in Kiev and took part in the January Uprising in 1863. After the fall of insurrection, he escaped to Galicia where, at the request of the Russian authorities, he was imprisoned in Czech Olomouc. After leaving prison, he made his way to Serbia in 1864 and soon became a city physician in Kragujevac, where he remained until 1867. He married Katarina Andrejević, coming from a famous family in Kragujevac, and became a Serbian citizen in 1869. He participated in Serbo-Turkish wars in the 1870s, and in Serbo-Bulgarian war in 1885. He was a chief military doctor in the rank of a major and head of Military Hospital in Kragujevac. He died in 1892. Dr. Kazimierz Gąsiorowski was born in 1840 and arrived in Serbia in 1865. For more than 20 years he worked as a head of State Hospital and a head of the Department of Internal Diseases. He was involved in surgery and general medicine, and for many years he was active in Serbian Red Cross Society, whose vice president he was in 1887 and 19011909. He also distinguished himself by his work in Serbian Medical Society, where he lectured on several occasions on cases of atypical diseases. He published scientific papers in the Serbian Archives for General Medicine regularly for over two decades. Dr. Kazimierz Staniszewski was probably born in 1833, he had to interrupt his studies of medicine in St. Petersburg due to his participation in the uprising in 1863. After the failure of the uprising , he escaped to Galicia, and by request of the Russian government he was imprisoned in Olomouc. After his release he continued his studies in Switzerland, and in 1868 he moved to Serbia. He worked as a doctor in Rača Kragujevačka, then Svilajnac, and finally he settled in Jagodina, where he married a Serbian woman and spent the next thirty years there. He died in Belgrade in 1911.

POLJACI U SRBIJI / POLES IN SERBIA / POLACY W SERBII

27

Dr. Władysław Jasniewski arrived in Serbia in 1870; he received the post of a city physician, first in Svilajnac, then in Ćuprija and Požarevac. Dr. Jaśniewski was involved in the youth movement in Serbia. He participated in the SerboTurkish wars of the 1870s and was the commander of the Timok Regiment Medical Department. His military service was highly valued, resulting in the rank of Lieutenant Colonel. He died in 1896. Dr. Wermiński (name unknown) moved to Serbia in 1870, working as a city physician in Ćuprija. He served in the Serbian military medical service in the rank of Major and was temporary director of the military hospital in Ćuprija. He died in 1879. Dr. Janko Sienkiewicz (aka Senkijević) came from Galicia; he was most likely born in a Greek Catholic family in 1848. According to the claims of some historians, Polish Nobel Prize winner Henryk Sienkiewicz was his uncle. He graduated from medical school in Vienna in 1875 and immediately came to Serbia to take part in Serbo-Turkish wars. Prince Milan Obrenović appointed him a physician in the district of Pirot in 1879. In 1881, he founded the first district hospital in Pirot. He was granted Serbian citizenship in 1889, converted to Orthodoxy and married a teacher from Pirot. He died in 1904 due to complications of heart disease; almost all inhabitants of the city and surrounding villages attended his funeral. The memory of him remains in Pirot region until today. Dr. Michal Leszczyński was born in Herson in 1852. He came to Serbia in 1876 to take part in the Serbo-Turkish war as a volunteer. At that time, he had not completed medical studies yet, so he worked as a medical assistant. After his graduation in Munich in 1879, he returned to Serbia and started working in Radjevina district. He received Serbian citizenship in 1882, worked as a military doctor, and later

28

POLJACI U SRBIJI / POLES IN SERBIA / POLACY W SERBII

a civilian, in several places in Serbia. He was very popular among patients and highly valued Serbia and Serbs. He died in Bulgarian captivity in Sofia in 1918. His words from a letter written in the last days of his life are often quoted as an example of the opinion of Polish physicians who served in Serbia at the time: “I fell in love with this piece of land where I first started my career, I fell in love with a small Serbian nation, which bravely fought then. I stayed in this country, I became a Serbian In the late nineteenth and early twentieth centuries, Dr. Ewa Halecka, a daughter of an engineer who carried out a plan for the development of the Sava waterfront in Belgrade, was also living in Serbia. She worked at State General Hospital in the years 1896-1910, and in the years 1899-1910 she taught at School of Obstetrics. Since 1910 she worked at the Department of Gynecology and Obstetrics at District Hospital in Niš, whose head she was in war years 1912-1918. Dr. Avram (Abraham) Winawer, who came to Serbia in 1889, also played a significant role. He worked in Šabac, and was the first radiologist in Serbia. His wife was Róża Winawer, a pianist and music educator, born in 1871, an outstanding translator of Polish literature into Serbian, and a contributor to many Polish magazines, was the mother of a famous Serbian expressionist Stanislav Vinaver. She was arrested by the Gestapo in 1942, and most likely died in one of Belgrade prisons. Another doctor, a surgeon from Cracow, Dr. Roman Sondermajer, arrived in Serbia in 1889. He was the head of the Surgery Department and the head of the Military Hospital in Belgrade. He was even promoted to the rank of Colonel. For some time, he was a chief surgeon of Serbian Army and then head of Serbian Military Medical Service. His sons were Tadija Sondermajer, a famous Yugoslav aviator, and Stanislav Sondermajer, who died in the battle

on Cer Mountain, as the youngest soldier in Serbian army. During Serbo-Turkish and national liberation wars in the beginning of the twentieth century, the following Polish doctors worked in Serbian military medical service: Heinz Oswald, Jovan (Jan) Prus-Lisicki, Wacław Sypniewski, Andrija (Andrzej) Liszka, Erwin Sztreng, Roman Dalmajer, Michał Lorenc, Ludwig Korewa, Emanuel Lutwak, Jovan Kitović, Vasa Mihailović-Polański, Zygmund Kraków, Tadija (Tadeusz) Kaszubski, Bolesław Spławski, Samuel Pops, Tadija (Tadeusz) Maszewski, Władysław Felix. Many of them settled in Serbia after the war, adopted Serbian names, converted to Orthodoxy, and married Serbian women. The most famous Polish doctor who distinguished himself in the service of Serbian nation and state is Ludwik Hirszfeld (1884-1954), a well-known immunologist and bacteriologist. He came to Serbia to report to the Military Medical Service in February 1915. He was sent to the town of Valjevo, where the typhus epidemic raged among the soldiers and civilians. There, he organized rehabilitation and disinfection activities, and conducted epidemiological courses for medical staff who were stationed there. Later, his wife came to Serbia, with whom he joined Serbian army, evacuating through the mountains of Albania. He organized the first Serbian bacteriological laboratory in Thessaloniki. In 1916, he discovered an unknown paratyphoid strain from the blood of a soldier he was treating, known today as Monument to Dr. Ludwik Hirszfeld in Belgrade Salmonella hirszfeldi.

He produced a vaccine in 1917, which was given to over 100,000 Serbian soldiers who returned to their homeland without typhus, paratyphus or cholera. In 1918, also in Thessaloniki, he conducted bacteriological courses for Serbian doctors and medical staff. At the end of the war, Hirszfeld and his wife Hanna arrived in Belgrade, where he was appointed the Chief of Bacteriological Laboratory at Military Hospital. They both left Serbia in the autumn of 1919. Dr. Hirszfeld is the hero of the novel Vreme smrti (A Time of Death) written by distinguished Serbian writer Dobrica Ćosic: “Morale returned to the doctors, and the selfconfidence of Dr. Hirszfeld, with his laboratory, culture and knowledge, is particularly stimulating; his specialized daily lectures are attended like prayers and left with fervor and faith: Serbia is not alone in her misery, there are people in the world willing to sacrifice for her salvation and survival.” Besides contributing to the development of Serbian health care system, the Poles were also active in other areas of scientific and social life of Serbia at the turn of the nineteenth and twentieth centuries. Josif Sodomski, a lecturer at the Gymnasium in Jagodina, and a specialist in the laboratory of the State Monopoly Administration attended the founding meeting of the Serbian Chemical Society in 1897. Catholic church in Niš

A Polish missionary from the Benedictine Order, Wilibald Czok, born in Upper Silesia, made great contribution to the construction of the first Catholic Church in Serbia in Niš. He conducted missionary work in Romania and Bulgaria since 1874, and in 1885 he took over Catholic mission in Niš from Italian priest

POLJACI U SRBIJI / POLES IN SERBIA / POLACY W SERBII

29

Tondini. Two years later, father Czok, with the consent of the Serbian government, completed the construction of a Catholic church in this city – it was the first Catholic church in Serbia. In 1889, he opened a Catholic school where he was the only teacher; for years of his ministry in Niš, Czok managed to organize a parish community that covered all eastern and southern Serbia. He was regularly visiting about 3,000 Catholics scattered throughout construction sites in Serbia, most of whom were involved in the construction of the Belgrade-Niš railway. Father Czok ended his mission in Serbia in 1897, leaving for Bulgaria to lead the Catholic mission there. He died during his stay in Niš in 1903, his resting place is at the Old Cemetery in Niš.

2016 and priest Grzegorz Chudek – currently leading the parish in Palilula in Belgrade and organizing holy masses in Polish for Belgrade Poles. At the beginning of 1919, on the initiative of the Polish side,

Polish diplomatic and consular service uniform of the II Republic of Poland

Wilibald Czok’s tomb

The Polish Embassy in Belgrade was involved in restoration of his grave, thanks to which this place of great importance for identity of Poles in Serbia regained its shine. Among the Polish priests who continued the mission of father Czok and took spiritual care of Catholics in Serbia, we should mention Prelate Janusz Błachowiak – Secretary of the Apostolic Nunciature in Belgrade in the years 2014-

30

POLJACI U SRBIJI / POLES IN SERBIA / POLACY W SERBII

diplomatic relations between the Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes and the Republic of Poland were established. On January 8, Czesław Pruszyński, chargé d’affaires of the Republic of Poland, submitted introductory letters to the Ministry of Foreign Affairs of the Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes in Belgrade, and on September 14 Polish envoy Erasmus Piltz presented a letter of credence to the regent Aleksandar Karadjordjević. On the other side, on February 7, 1920, chargé d’affaires of the Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes Jevrem Tadić submitted introductory letters to the Ministry of Foreign Affairs of Poland, and on May 22, 1920, the envoy of the Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes Jevrem Simitch presented a letter of credence to the Head of State Józef Piłsudski. In the 1920s, Polish-Yugoslav and Polish-Serbian friendship societies were founded throughout Serbia – first of them, called Polish-Yugoslav Club, on May 3, 1925. Based on these societies, the Yugoslav-Polish League was established on September 15, 1931. It aimed at developing economic and cultural cooperation with Poland. The headquarters of the League at Uzun Mirkova 5 in Belgrade was a meeting

place for Poles, especially at the time of national and religious holidays. The leadership of the organization was attended by prominent Serbs from the world of politics, administration and economy. The League had its committees and sections: economic,

Commemorative plaque of Yugoslav-Polish League, 5 Uzun Mirkova st. Belgrade

tourist, academic (dealing with student exchange), female (focusing on charity), cultural (organizing performances by Polish artists in Yugoslavia and Yugoslav in Poland, lectures of eminent scholars and publishing). The League played its most important role in 1939. It then helped Polish soldiers and civilians who fled the country after the Nazi Germany attack, and through Yugoslavia, Hungary and Romania tried to enter the West or the territories in the Middle East controlled by the French or the British. At the same time, in Bela Crkva in Vojvodina at the beginning of October 1939, there were temporarily around fifty high-ranking Polish civilian and military officials, who were to join the Polish government in exile in France. Despite the formal neutrality of the Yugoslav government

in the Polish-German war and the constant pressure from Berlin, the authorities in Belgrade, allowed the Polish consulate and helped the Poles to get to France, Syria or Palestine. Vojislav Popović , then secretary of the YugoslavPolish League, reported that about 750 civilians and 1,000 officers and soldiers had fled to Yugoslavia from Hungary according to official data. Unofficially, the numbers may have been even greater. Almost two years later, just before the bombing of Belgrade in April 1941, 373 refugees from Poland officially remained in Yugoslavia. German terror, which spread over Europe during World War II, brought Poles and Serbs closer again, forcing both nations to fight for survival and freedom. The proof of brotherhood-in arms of both nations are the graves of Polish soldiers at the Military Cemetery of the Commonwealth in Belgrade. Sixteen of them were pilots of the Royal Air Force Squadron No. 1586, which made special flights during the Warsaw Uprising in 1944, carrying weapons, clothing and food aid; the names of the fallen pilots are: Sergeant Major Bolesław Graff, Second Lieutenant Bolesław Antoni Stanisław Jasiński, Second Lieutenant Władysław Kozioł, Second Leutenant Adam Műhln, Sergeant Jan Paszkiewicz, Sergeant Antoni Jan

Graves of Polish airmen at the Military Cemetery of the Commonwealth in Belgrade

POLJACI U SRBIJI / POLES IN SERBIA / POLACY W SERBII

31

Szyller, Corporal Józef Nalepa, Sergeant Józef Piałucha, Sergeant Konrad Staniewicz, Sergeant Adam Szczepan Białoszewski, Corporal Józef Jaś, Corporal Józef Antoni Derewienko, Władysław Rosiniuk, Second Lieutenant Mieczysław Witold Foczpaniak, Second Lieutenant Stanisław Zbigniew Franczak and Sergeant Major Jerzy Józef Truszkowski.

Yugoslav dispute, the intensity of Polish-Serbian relations declined considerably. Poland remained directly dependent on the Soviet Union, while Yugoslavia adopted a policy of neutrality. In the following decades, the state of the South Slavs was for Polish people synonymous with the welfare and quality of living close to the Western one. It was a break during their migration to Western Europe.

In August and September 1944, four RAF planes were shot down over Vojvodina by German anti-aircraft defenses. Of the whole group of aviators, coming mainly from central and eastern regions of Poland, only two had aviation education before the war, and the rest were trained in the UK only.

At the same time, many Polish women settled in Serbia, marrying Yugoslav citizens. Initially, those were the women who had met their future husbands in German forced labor camps. Many Polish-Serbian families left for Poland or the West during Yugoslav wars in 1991-95. Consequently, the number of Poles in Serbia decreased by one third. According to the latest census in 2011, 741 Poles live in Serbia today, primarily in Belgrade (about 350 people), but also in Niš, Novi Sad, Kragujevac, Kraljevo and Subotica.

The seventeenth grave belongs to Captain Józef Maciąg, pseudonym Nash, dropped during the British landing operation in the Homolje Mountains in eastern Serbia, who tried to organize a military unit out of Poles escaping from German labor camps; he died on December 11, 1943. After the end of the Second World War, Polish-Serbian contacts were initially at a high level: for example, on June 6, 1946, a Polish reading room opened in Belgrade at 19 Knez Mihailova Street. However, after 1948, due to Soviet-

In Ostojićevo in Vojvodina, there is an autochthonous Polish community of about 200 people who settled here in the first half of the nineteenth century. The first migrations of Poles to the area of today’s Ostojićevo were recorded from the region of Wisła in Silesia in 1803; they were mostly economic in nature. A larger influx began in 1838. Because of their religious membership to the Slovak Evangelical Church in Serbia and for linguistic reasons (Polish Silesian dialects), they were considered Slovaks for a long time. The return to Polish national identity began in the 1980s when a group of parents refused to enroll children in Slovakian classes at a local primary school.

Village Ostojićevo in the municipality of Čoka Folk Ensemble “Wiślanie” from Ostojićevo

32

POLJACI U SRBIJI / POLES IN SERBIA / POLACY W SERBII

The Poles living in Serbia maintain contacts with their homeland both individually and through Polish diaspora organizations. The largest such organization is the SerbianPolish Friendship Association YU-Polonia, which was established in 1988. YU-Polonia initially operated under the auspices of the Polish Embassy and later in close cooperation with it. The main aims of the association are the integration of its members, mutual assistance, the maintenance of the Polish language and culture as well as Polish-Serbian contacts. The association is a member of the European Union of Polish Diaspora Communities, it gathers mainly Poles from Belgrade and the surrounding areas. At the meetings of the association, the members are informed about consular and electoral regulations, possibilities of trips to Poland, exchange of Polish newspapers, books and films. In the period 19941998, when cultural contacts with Poland were very limited, YU-Polonia organized literary evenings, exhibitions, concerts Journal “Słowo YU Polonii” and lectures. Since 1999, the organization has had its own journal called Słowo YU Polonii. Since 2003, the president of this association is Małgorzata Srdić-Jasińska. Up to now, 55 numbers have been issued, Joanna Maciejewska-Pavković is currently the Editor-inChief. The newspaper is of great help in cultivating Polish

national identity in Serbia. In addition to information about Polish diaspora in Serbia, it contains information on PolishSerbian relations, cultural events, customs, geography of Poland and Serbia. The authors of the articles, both in Polish and in Serbian language, are members of the Polish community and their Serbian friends: Hanna and Dušan Drljača, Dagmara Luković, Biserka Rajčić, Ljubica Rosić and many others. Until 2003, YU-Polonia organized trips to Poland and summer camps for children and youth, then for several years the task was taken over by the Centrum PoloniuszPegaz, which no longer exists, and it was operating since 2000. President of Centrum for all the years of activity was Dagmara Luković. Under its aegis, Polish School in Belgrade also operated for some time. In the first years it worked exclusively as an educational institution, focusing on teaching Polish language. Over time, the activity has been extended to include cultural and educational programs, devoted not only to pupils but also to Polish diaspora representatives as well as to all Serbian citizens. Initially, the School operated in the building of the Embassy

Polish Diaspora School in Belgrade

POLJACI U SRBIJI / POLES IN SERBIA / POLACY W SERBII

33

of the Republic of Poland, and since 2000, it began renting its own rooms, which was necessary due to increased number of students and courses. For a few years the school branch in Vrnjačka Banja was active. Many former students of Polish School in Belgrade study or have studied in Poland. In 2009, together with the students of Polish origin studying in Serbia, they founded a club of Polish scholarship holders Semper Polonia, which is an active organizer of events of an integrative nature. After the Centrum Poloniusz-Pegaz finished its activity, Polish School in Belgrade began operating independently with nearly fifty children attending classes. On the initiative of Polish diaspora in Kragujevac, a Polish school is also planned to open in this city.

Jakubiec and others) who taught Serbian students. Since World War II, more than 15 Polish teachers (Stanisław Kaszyński, Grzegorz Łatuszyński, Lech Paździerski, Alicja Danecka, Wladyslaw Lubaś and others) have worked at the Faculty of Philology in Belgrade. Numerous contributions to the development of Polish Philology in Belgrade have also been made by prominent Serbian Slavists – professors Radovan Košutić, Krešimir Georgijević, Djordje Živanović, Vera Mitrinović, Gordana Jovanović, Petar Bunjak. At the University of Novi Sad, Polish has been taught since 1965; Lech Paździerski, Jadwiga Skornik, Jadwiga Majchrowska, Teresa Sikorska and others worked there. From 1841 until now, 26 Poles were members of Serbian Academy of Sciences and Arts. From the already mentioned Wacław Aleksander Maciejewski, elected in 1858, through Jan Matejko and Teodor Tomasz Jeż, Henryk Sienkiewicz, Jan Rozwadowski and Jerzy Kuryłowicz, to Zuzanna Topolińska, the only living foreign member of Serbian Academy of Sciences and Arts, elected in 1997. Since the 1970s, Ludwig Gadomski, a Polish painter and graphic artist, a graduate of the Academy of Fine Arts in Warsaw, has been living in Belgrade. Starting with 2012, the Belgrade Chopin Fest has been held regularly in the capital of Serbia. Its aim is to promote the work of the Polish composer.

Faculty of Philology in Belgrade

Polish lecturers, who worked in two university centers in Serbia throughout the twentieth century played an important role in dissemination of knowledge about the Polish language, literature and culture. At the University of Belgrade Polish language has been taught since 1895, and during the interwar period in Belgrade, there were many Polish-Slavic experts (Stanisław Rospond, Marian

34

POLJACI U SRBIJI / POLES IN SERBIA / POLACY W SERBII

The festival is organized by the artistic society “Kreativa” under the direction of piano pedagogues Milenija Reljić and Ivana Matijević, together with professor Jokut Mihailović, one of the greatest names of piano pedagogy in the Balkans, holder of the Order of the Republic of Poland for merits in the field of culture and founder of the former festival of young talents “Šopenijada”, forerunner of today’s BCF. The host of the festival in the period 20122016 was oldest music school in Serbia “Stanković”. During

the five-day festival there are concerts of the finalists and semi-finalists of the International Chopin Piano Competition in Warsaw, piano competition for young talents, workshops of celebrated professors and professional lectures for pupils of music schools, students and pedagogues, as well as workshops for children. Unique in the Milenija Reljić i Ivana Matijević sa region, the Belgrade Chopin Milenija Reljić and Ivana Matijević Fest gathers professional with Szymon Nehring during VI edition of Belgrade Chopin Fest and wider audience, promotes pianism as top art, and classical music as an eternal value.

Several streets in Belgrade and Niš are named after credited Poles – Tadeusz Kosciuszko, Teodor Tomasz Jeż and Ludwik Hirszfeld. The statue of the famous Polish composer Fryderyk Chopin was unveiled in Belgrade City Park Manjež in 2010, and of Dr. Ludwik Hirszfeld – in the park of Serbian Medical Society in 2017. Embassy of the Republic of Poland in Belgrade provides significant contribution to maintaining the identity of Poles in Serbia. The staff of the Embassy, in particular the consuls, are constantly taking care of the members of the Polish community in Serbia, supporting them in various ways and helping with raising funds. Political cooperation has intensified in recent years, i.e. in the field of exchange of experiences related to European integration. Top-level visits took place: President Lech Kaczyński visited Serbia twice in 2009, and in 2011, and in 2013 – Prime Minister Donald Tusk paid an official visit.

Starting from 2013, the Institute of Contemporary History in Belgrade and the Institute of History and International Relations of the Kazimierz Wielki University in Bydgoszcz organize together, alternately in Poland and Serbia, international scientific conferences entitled “YugoslavPolish relations in the 20th century”.

Biserka Rajčić during the award ceremony of Serbian “Vukova zadužbina”

Polish literature – both classical and contemporary – is present in Serbian publishing market. Two outstanding translators, winners of numerous Serbian and Polish awards, Biserka Rajčić and Ljubica Rosić, have great merits in promoting the works of Polish authors, including the Nobel Prize laureates. Embassy of the Republic of Poland

POLJACI U SRBIJI / POLES IN SERBIA / POLACY W SERBII

35

Trade turnover is growing steadily: more than twice in 20112016 – from € 377 to 952 million. Polish companies invest and operate in Serbia (TELE-FONIKA Kable SA, Kopex, Asseco, Rafako, Reserved, CCC), and Polish producers are well positioned on Serbian market – Polish brands of all kinds of products are generally available in stores.

TF KABLE FABRIKA KABLOVA ZAJECAR DOO / FK ZAJECAR

Modern buses made by Polish company Solaris can be seen in the streets of the biggest Serbian cities. In 2013, the €64 million Contract for the delivery of 200 vehicles – the Solaris Urbino 18 – was signed in the presence of the Mayor of Belgrade. Since 2011, six vehicles of the Solaris Urbino 12

realization of the so-called small grants, i.e. aid projects financed by the Polish Ministry of Foreign Affairs. The projects are carried out throughout Serbia in cooperation with municipalities, schools, medical institutions, hospitals, community centers and non-governmental organizations. These include investments in infrastructure (e.g. refurbishment of facilities, purchase of equipment) and training for local communities. They are meant to improve living conditions and create better prospects for the future. In the period 2007-2017, a total of 40 projects were implemented, amounting about € 485,000. The support has been granted to institutions and organizations in Belgrade, Leskovac, Valjevo, Vranje, Takovo, Šid, Lazarevac, Sokobanja, Ljubovija and the villages of Rudno, Radojevići and Močioci

Bus of the Polish company “Solaris”

model have been used by the residents of Novi Sad. Between Polish and Serbian cities partnership agreements were signed, among the partner cities are: KragujevacBydgoszcz, Loznica-Płock, Novi Sad-Włocławek, Novi Sad-Lublin, Kraljevo-Zielona Góra, Žagubica-Piotrków Trybunalski, Obrenovac-Nowy Sącz, Belgrade Stari gradLublin. A manifestation of Polish presence in Serbia is also the

36

POLJACI U SRBIJI / POLES IN SERBIA / POLACY W SERBII

Monument of Fryderyk Chopin in park Manjež in Belgrade

The prospects for further development of Polish-Serbian relations in all areas are very promising today. The rich history of the bilateral relations and many-centurylong accomplishments of our ancestors make a serious commitment to the future.

POLACY W SERBII POLJACI U SRBIJI / POLES IN SERBIA / POLACY W SERBII

37

38

POLJACI U SRBIJI / POLES IN SERBIA / POLACY W SERBII

Przyglądając się ponadtysiącletniej historii Polaków i Serbów dostrzegamy zaskakująco wiele podobieństw. Oba nasze narody posiadały w okresie Średniowiecza samodzielne, silne i rozległe terytorialnie państwa; oba utraciły niepodległość i wolność; wreszcie, oba długo, ofiarnie i skutecznie walczyły, by je odzyskać. Źródła historyczne nie podają wielu informacji na temat politycznych i kulturalnych stosunków między Polakami a Serbami w Średniowieczu. Serbowie zwrócili się wówczas ku bizantyjskiemu ośrodkowi władzy, podczas gdy dla Polaków punktem odniesienia pozostawał Rzym. Już wtedy wykształciło się tym samym w obu narodach, jednocześnie bliskich i dalekich, poczucie przynależności do odmiennych kręgów kulturowych – Slavia romana i Slavia orthodoxa – które oddziałuje na rozwój polskiego i serbskiego społeczeństwa aż do dnia dzisiejszego. Średniowiecze obfitowało w intensywne kontakty handlowe między Polską a Bizancjum. Dzięki temu spod piór polskich podróżników, pielgrzymów i posłów, którzy przybywali lub przejeżdżali przez ziemie serbskie, docierały nad Wisłę liczne informacje o Serbach i ich państwie. Z kolei wiadomości z północnej Słowiańszczyzny dostarczali Serbom duchowni, gęślarze i handlarze podróżujący przez średniowieczną Polskę. Do Serbii przybywali też polscy rycerze, aby ramię w ramię z Serbami stawiać czoła osmańskiej ekspansji w Europie. W walkach z Turkami, prowadzonych w 1428 roku przez

Twierdza w Golubacu

węgierskiego króla Zygmunta Luksemburskiego, wziął udział Zawisza Czarny. Słynny polski rycerz dostał się do niewoli, a następnie został stracony w pobliżu serbskiego miasta Golubac nad Dunajem. Chociaż Golubac nigdy nie był szczególnie ważnym ośrodkiem politycznym ani kulturalnym, to jednak król Węgier zebrał liczną armię i rzucił wyzwanie Turkom, którzy miasto to wówczas kontrolowali. Wojska węgierskie liczyły około 30 tys. żołnierzy, wśród których znajdowały się również armie innych narodów chrześcijańskich, w tym oddział z Polski, wysłany na pomoc południowym

POLJACI U SRBIJI / POLES IN SERBIA / POLACY W SERBII

39

Słowianom przez króla Władysława II Jagiełłę. Na czele polskich żołnierzy stanął Zawisza Czarny z Garbowa, uczestnik wielu bitew, w tym pod Grunwaldem, i zwycięzca licznych turniejów rycerskich.

Tablica pamiątkowa Zawiszy

Bitwę pod Golubacem prowadzono zarówno na lądzie, jak i na wodach Dunaju. Pomimo silnego oporu stawianego przez chrześcijan, Turkom udało się odnieść zwycięstwo. Postawa Zawiszy i bohaterska śmierć, która spotkała go pod koniec bitwy, stały się symbolem męstwa i odwagi, pobudzały wyobraźnię mas i weszły do ludowej tradycji. Czarnego w Golubacu Legendy, które przez stulecia od zakończenia bitwy krążyły wśród mieszkańców wschodniej Serbii, mówią, że wojska chrześcijan walczyły dzielnie i były bliskie zwycięstwa, a pokonanie tureckiej armii i podbój twierdzy Golubac miały być jedynie kwestią czasu. O rozstrzygnięciu bitwy na korzyść Turków przesądzić jednak miały walki na Dunaju. W ich trakcie Turcy całkowicie rozbili flotę węgierskiego króla; wydawało się nawet, że pojmany zostanie i sam władca,

40

POLJACI U SRBIJI / POLES IN SERBIA / POLACY W SERBII

okrążony łodziami wrogów. Dramatyczne położenie węgierskiego króla zauważył Zawisza Czarny: wsiadł do pierwszej łodzi, którą ujrzał na brzegu i popłynął w stronę władcy. Polski rycerz po kolei zatapiał tureckie łodzie, które stanęły na jego drodze, po czym podpłynął pod łódź króla, przerzucił go na swój pokład, i razem odpłynęli w kierunku lądu. Zaraz potem Zawisza dowiedział się od żołnierzy, że główne walki pod Golubacem zakończyły się i że Turcy odnieśli zwycięstwo. Polski rycerz czuł się za klęskę współodpowiedzialny, a świadomość, że, chcąc ratować króla, opuścił pole bitwy i pozostawił swoich rycerzy, nie dawała mu spokoju. Zawisza wsiadł więc do tej samej łódki, którą uratował uprzednio króla i popłynął w stronę twierdzy na nieuchronną śmierć. Po długiej walce został pojmany i stracony przez Turków. Do dzisiaj nie wiadomo, gdzie znajduje się grób rycerza. Od XV do XVIII wieku relacje między Polakami a Serbami były funkcją stosunków Rzeczypospolitej z Imperium Osmańskim. Zainteresowanie południowym Wschodem wśród Polaków konsekwentnie rosło, a ich podróże coraz częściej sięgały również obszarów zamieszkiwanych przez Serbów. Ślady tych podroży można dziś odnaleźć w literackich dziełach Jana Potockiego czy Stanisława Staszica. To w tym okresie narodziła się również idea słowiańskiego braterstwa – idealistycznego spojrzenia na rolę i znaczenie Słowian w historii, teraźniejszości i przyszłości Europy. Historycy odnotowują próby uzyskania wsparcia narodów bałkańskich dla powstania kościuszkowskiego, jak również organizowania polskich legionów na Bałkanach w okresie 1796–97. Udokumentowany został udział polskich żołnierzy w I powstaniu serbskim (1804-1813); wśród uczestników byli prawdopodobnie związani z legionami Dąbrowskiego generał Andrzej Szur, pułkownik Stanisław Dzieduszycki oraz pułkownik Mikołaj Heidl. W sumie w szeregach armii Karadjordja Petrovicia znalazło się ok. 150 polskich żołnierzy.

W XIX wieku część narodu serbskiego, podobnie jak polskiego, znalazła się pod władzą korony austriackiej. Naszym przodkom przyświecał wówczas podobny cel – wywalczenie własnego państwa. W 1848 r. w skierowanej przeciwko Austriakom rewolucji ludowej w Wojwodinie po stronie serbskiej stanęło 22 polskich oficerów i podoficerów, wśród nich Arystyd Wnorowski, dowódca serbskiej artylerii, Karol Gregorowicz, profesor gimnazjum w Karłowicach, oraz kapitan-inżynier Karadjordje Petrović, przywódca pierwszego Henryk Gąsiorowski. antytureckiego powstania serbskiego Pod koniec lat trzydziestych XIX wieku, w wyniku klęski powstania listopadowego wymierzonego przeciwko Imperium Rosyjskiemu, wielu Polaków zostało zmuszonych do emigracji. Część emigrujących przedstawicieli ówczesnych polskich elit dotarła na Bałkany, w tym do Serbii. Jednym z przybyłych był Aleksije Okolski (1793-1848), którego matka była Serbką. Był on pierwszym nauczycielem języka francuskiego w nowo założonym Liceum w Kragujevacu (przekształconym następnie w Uniwersytet Belgradzki) i autorem pierwszych serbskich podręczników języka francuskiego (Elementarz francuski i Gramatyka francuska).

Lata 1840 – 1860 opisywane są często jako okres najbardziej intensywnych stosunków między Polakami a Serbami w całej historii. Serbia znalazła się w centrum zainteresowania polskiego księcia Adama Jerzego Czartoryskiego i jego obozu skupionego wokół Hotelu Lambert. Książe postrzegał walkę o niepodległość Polski jako część szerszej europejskiej gry geopolitycznej. Do Belgradu wysyłał swoich agentów – tajnych przedstawicieli dyplomatycznych, wśród nich między innymi doktora Adama Łyszczyńskiego, który działał pod pseudonimem „dr Lynch”, a później również Ludwiga Zwierkowskiego (pod pseudonimem dr Louis Lenoir) i Czecha Aleksandra Zacha. Długoterminowe działania dyplomatyczne Czartoryskiego przyczyniły się do objęcia władzy w Serbii przez tzw. obrońców Konstytucji oraz do uznania przez mocarstwa zachodnie wyboru księcia Aleksandra Karadjordjevicia na władcę. Polska tajna dyplomacja wywarła też nieoceniony wpływ na program polityczny Iliji Garašanina oraz na rozwój Serbii, a później Jugosławii. Do Serbii przybywali w tym okresie z ziem polskich doskonale wykształceni lekarze: dwóch pierwszych na początku XIX wieku, kolejni zaś po roku 1860. Pierwszym polskim medykiem w Serbii był chirurg znany pod serbskim imieniem Djordje Novaković. Informacje o jego prawdziwym pochodzeniu zawierają wiele nieścisłości – część badaczy wskazuje, że urodził się we Lwowie jako Eduard Haas, inni że miał na imię Leopold Ehrlich i wywodził się z innej części Galicji. Najprawdopodobniej urodził w 1792 roku, służył w armii austriackiej, następnie przedostał się do Turcji, a w 1821 lub 1822 roku do Serbii. Wg danych archiwalnych, w 1837 r. służył w miejscowości Banja, a w 1839 r. został mianowany na lekarza okręgowego w Gurgusovacu (dziś Knjaževac), stając się jednym z pierwszych dziesięciu lekarzy okręgowych i jednym z piętnastu lekarzy w całej Serbii.

POLJACI U SRBIJI / POLES IN SERBIA / POLACY W SERBII

41

Drugim lekarzem, który odegrał istotną rolę w historii narodu serbskiego, był Aćim Medović (1815-1893), urodzony w Podgwizdowie w Galicji jako Joachim Midowicz. Pod koniec 1842 r. przybył on do Serbii i na mocy rozporządzenia księcia Aleksandra Karadjordjevicia został mianowany na lekarza okręgu Požarevac. Tam sprawdził się jako kompetentny i sumienny medyk, a już w 1845 r. otrzymał serbskie obywatelstwo. Poza praktykami medycznymi zajmował się również nauką. Publikował prace dotyczące chorób nękających wówczas ludność Europy, a badając sytuację epidemiologiczną w okolicach Požarevaca zainteresował się tak zwaną muchą z Golubaca, która powodowała znaczne straty w stadach bydła w Serbii. W 1847 r. spędził pięć miesięcy na badaniu właściwości populacji tego owada; jego raport był pierwszym fachowym artykułem na temat muchy i odbił się szerokim echem nawet w Wiedniu, co przyczyniło się do wzmocnienia prestiżu jego samego oraz całej serbskiej służby zdrowia. W 1852 r. Medović został przeniesiony do Belgradu, gdzie pracował na Wydziale Medycznym Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Jako delegat rządu Serbii uczestniczył w wielu międzynarodowych kongresach, w szczególności zaś intensywnie pracował nad rozwojem przepisów sanitarnych w Serbii. W Belgradzie nadal zajmował się pracą naukowodydaktyczną, odegrał też pionierską rolę w rozpoczęciu nauczania medycyny sądowej w Serbii. W 1865 roku został wybrany na wykładowcę nowopowstałej Katedry Medycyny Sądowej na Wydziale Prawa w Belgradzie, gdzie później został mianowany na profesora. Jest autorem książki pt. „Medycyna sądowa dr Aćim Medović

42

POLJACI U SRBIJI / POLES IN SERBIA / POLACY W SERBII

dla urzędników sądowych, policyjnych oraz medycznych, adwokatów i innych prawników” (1866) oraz podręcznika do higieny publicznej i społecznej pt. „Policja zdrowotna” (1871). Prowadził wykłady z chirurgii dające uprawnienia do świadczenia usług chirurgicznych, opublikował również książkę przeznaczoną dla rolników pt. Owoce jagodowe. Na założycielskim posiedzeniu Serbskiego Towarzystwa Medycznego w 1872 r. Medović został wybrany na przewodniczącego, którym pozostał do jesieni 1873 r. Aktywnie działał też w Serbskim Towarzystwie Czerwonego Krzyża, którego był wiceprzewodniczącym. W 1864 roku został też członkiem Serbskiego Towarzystwa Naukowego, a w 1892 roku – członkiem honorowym Serbskiej Akademii Królewskiej. Całokształt jego pracy w dziedzinie opieki i edukacji zdrowotnej miał nieoceniony wkład w rozwój medycyny w Serbii. Kolejny polski lekarz w Serbii, dr Djordje Klinkovski, od 1856 roku pełnił urząd lekarza okręgowego w miejscowości Aleksinac. Od 1862 r. był lekarzem Zarządu Miasta Belgradu, w latach 1881-1885 kierownikiem Szpitala Psychiatrycznego w Belgradzie, w okresie 1885-1886 szefem Służby Medycznej Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, a w latach 1886-1905 lekarzem prywatnym w Belgradzie. Był jednym z 15 założycieli Serbskiego Towarzystwa Medycznego. W połowie XIX wieku w Belgradzie przebywali ponadto Karol Englert, Nikola Drohovski i Jan Pjotrovski. W kopalniach w Majdanpeku pracowali Alfons Łuczyński i Wiktor Drozdowski, posługujący się również serbskim nazwiskiem Viktorović. Trudno dziś podać pełną liczbę Polaków przebywających wówczas w Serbii; jak wskazują powyższe przykłady, przybywający do Serbii Polacy rejestrowani byli pod nowymi nazwiskami, prawo miejscowe bowiem nie pozwalało wówczas cudzoziemcom na pracę w instytucjach publicznych.

Kontakty polsko-serbskie nasiliły się w drugiej połowie XIX w. Wacław Aleksander Maciejowski (1792-1883), wybitny polski historyk prawa i kultury, slawista, przyjaciel Vuka Karadžicia, studiował wówczas Kodeks Cara Dušana i wpłynął znacząco na rozwój teoretycznych i historycznych studiów prawnych w Serbii. W latach sześćdziesiątych XIX w. Serbię kilkakrotnie odwiedzał inny polski historyk i slawista, Aleksander Jabłonowski. Przez trzy lata, w okresie 1864-66, przebywał w Belgradzie pułkownik Zygmunt Miłkowski znany jako Teodor Tomasz Jeż, pisarz, przedstawiciel lewego skrzydła polskiej emigracji, które po śmierci księcia Czartoryskiego przejęło polską tajną dyplomację na Bałkanach. O pobycie w Serbii i kontaktach z miejscowymi Polakami wspomina on w swoich zapiskach.

Tablica T. T. Jeża w Belgradzie

Po upadku powstania styczniowego w 1863 r. i w wyniku postępujących represji władz rosyjskich wobec ludności polskiej, na zlecenie Miłkowskiego do Belgradu przybywa kolejna grupa lekarzy, kontynuując wkład Polaków w rozwój serbskiej medycyny. Wszyscy wskazani poniżej lekarze na stałe osiedli się w Serbii, jedynie Izydor Kopernicki (18251891) został zmuszony do opuszczenia kraju na wniosek rządu austriackiego. Jednak i on, w czasie swojego krótkiego pobytu, nauczył się języka serbskiego na tyle dobrze, by stać się wybitnym tłumaczem serbskiej poezji ludowej na język polski. Dr Leonard Lontkiewicz (według innych wersji Łątkiewicz lub Lontkijević) urodził się w 1836 r. w Białymstoku, studiował w Kijowie, a w 1863 roku wziął udział w powstaniu styczniowym. Po upadku powstania uciekł do Galicji, na wniosek władz rosyjskich został osadzony w czeskim Ołomuńcu. Po wyjściu z więzienia przedostał się w 1864 roku do Serbii i szybko otrzymał posadę miejskiego lekarza w Kragujevacu, w którym pozostał do 1867 r. Ożenił się z pochodzącą ze sławnej kragujevackiej rodziny Kateriną Andrejević, a w 1869 roku został serbskim obywatelem. Uczestniczył w wojnach serbsko-tureckich w latach siedemdziesiątych XIX wieku, a także w wojnie serbskobułgarskiej w 1885 roku. W stopniu majora był głównym lekarzem wojskowym i szefem Szpitala Wojskowego w Kragujevacu. Zmarł w 1892 roku. Dr Kazimierz Gąsiorowski urodził się w 1840 roku, do Serbii przybył w 1865 r. Przez ponad 20 lat pracował jako szef Szpitala Państwowego i kierownik Wydziału Chorób Wewnętrznych. Zajmował się chirurgią i medycyną ogólną, przez wiele lat aktywnie działał w Serbskim Towarzystwie Czerwonego Krzyża, którego wiceprzewodniczącym był w roku 1887 oraz w latach 1901-1909. Wyróżnił się również działalnością w Serbskim Towarzystwie Medycznym, na forum którego kilkukrotnie organizował wykłady na temat

POLJACI U SRBIJI / POLES IN SERBIA / POLACY W SERBII

43

chorób rzadkich. Swoje prace naukowe publikował przez ponad dwie dekady w czasopiśmie Serbskie Archiwum Medycyny Ogólnej. Dr Kazimierz Staniszewski urodził się prawdopodobnie w 1833 roku, z powodu udziału w powstaniu styczniowym w 1863 r. musiał przerwać studia medyczne w Petersburgu. Po stłumieniu powstania uciekł do Galicji, ale na wniosek rosyjskiego rządu został uwięziony w Ołomuńcu. Po zwolnieniu kontynuował naukę w Szwajcarii, a w 1868 roku przeniósł się do Serbii. Pracował jako lekarz w miejscowościach Rača Kragujevačka i Svilajnac, a w końcu osiedlił się w Jagodinie, gdzie poślubił Serbkę i mieszkał przez następne 30 lat. Zmarł w Belgradzie w 1911 roku. Dr Władysław Jaśniewski przybył do Serbii w 1870 roku, otrzymał posadę lekarza miejskiego w miejscowości Svilajnac, a następnie w Ćupriji i Požarevacu. Doktor Jaśniewski był zaangażowany w ruch młodzieżowy w Serbii. Uczestniczył też w wojnach serbsko-tureckich lat siedemdziesiątych XIX wieku, był dowódcą Oddziału Medycznego Pułku Timok. Jego służba w wojsku zyskała uznanie przełożonych, w wyniku czego otrzymał stopień podpułkownika. Zmarł w 1896 roku. Dr Wermiński (imię nieznane) przeprowadził się do Serbii w 1870 roku, pracował jako miejski lekarz w miejscowości Ćuprija. Służył w serbskiej wojskowej służbie medycznej w randze majora i pełnił obowiązki dyrektora tymczasowego szpitala wojskowego w Ćupriji. Zmarł w 1879 roku. Dr Janko Sienkiewicz (vel Senkijević) pochodził z Galicji, najprawdopodobniej urodził się w 1848 roku w rodzinie greckokatolickiego duchownego. Wedle twierdzeń części historyków, polski laureat nagrody Nobla Henryk Sienkiewicz był jego wujem. W 1875 r. ukończył studia medyczne w Wiedniu, po czym przyjechał do Serbii, aby wziąć udział w wojnach serbsko-tureckich. Książę Milan

44

POLJACI U SRBIJI / POLES IN SERBIA / POLACY W SERBII

Obrenović mianował go w 1879 roku lekarzem okręgu Pirot. W 1881 roku założył pierwszy szpital okręgowy w Pirocie, W 1889 r. otrzymał obywatelstwo serbskie, przeszedł na prawosławie i ożenił się nauczycielką z Pirotu. Zmarł w 1904 r. z powodu powikłań choroby serca, w jego pogrzebie udział wzięli prawie wszyscy mieszkańcy miasta i okolicznych wsi. Pamięć o nim trwa w regionie Pirotu do dnia dzisiejszego. Dr Michał Leszczyński urodził się w 1852 r. w Hersonie, do Serbii przybył w 1876 roku, aby jako ochotnik wziąć udział w wojnie serbsko-tureckiej. W tym czasie nie ukończył jeszcze studiów medycznych, pracował więc jako asystent medyczny. Po ukończeniu medycyny w Monachium w 1879 r. powrócił do Serbii i rozpoczął pracę w okręgu Radjevina. W 1882 roku otrzymał serbskie obywatelstwo; pracował jako lekarz wojskowy, a później cywilny w kilku miejscach w Serbii. Zmarł w bułgarskiej niewoli w Sofii w 1918 roku. Słowa listu, który napisał w ostatnich dniach życia, dobrze oddają uczucia, jakie wobec Serbii żywili także inni polscy lekarze: „Pokochałem ten kawałek ziemi, gdzie (…) rozpocząłem pracę zawodową, pokochałem (…) mały serbski naród, który wówczas odważnie walczył. Zostałem w tym kraju, stałem się Serbem i przez 40 lat pracowałem (…).” Na przełomie XIX i XX wieku w Serbii mieszkała również dr Ewa Halecka, córka inżyniera, który realizował plan zagospodarowania nabrzeża Sawy w Belgradzie. W latach 1896-1910 pracowała w Państwowym Szpitalu Ogólnym, a w latach 1899-1910 uczyła w Szkole Położniczej. Od 1910 r. pracowała na Oddziale Ginekologii i Położnictwa Szpitala Okręgowego w Niszu; w latach 1912-1918 była też jego kierowniczką. Znaczącą rolę odegrał w historii serbskiej medycyny również dr Avram (Abraham) Winawer, który przybył do Serbii w 1889 r. Pracował w miejscowości Šabac, był pierwszym radiologiem w Serbii. Jego żoną była Róża

Winawer, urodzona w 1871 roku pianistka i pedagog muzyczny, wybitna tłumaczka literatury polskiej na język serbski, a także współpracowniczka wielu polskich czasopism, matka serbskiego ekspresjonisty Stanislava Vinavera. Aresztowana w 1942 roku przez Gestapo, najprawdopodobniej zginęła w jednym z belgradzkich więzień. Kolejny lekarz, krakowski chirurg dr Roman Sondermajer, przybył do Serbii w 1889 roku. Był szefem Oddziału Chirurgii i kierownikiem Szpitala Wojskowego w Belgradzie. Awansował nawet do rangi pułkownika służby medycznej. Przez pewien czas był głównym chirurgiem Armii Serbskiej, a następnie naczelnikiem serbskiej wojskowej służby medycznej. Jego synami byli: Tadija Sondermajer, słynny jugosłowiański lotnik, i Stanisław Sondermajer, który zginął w bitwie pod górą Cer jako najmłodszy żołnierz serbskiej armii. Podczas wojen serbsko-tureckich i wojen narodowowyzwoleńczych na początku XX wieku w serbskiej wojskowej służbie medycznej pracowali następujący polscy medycy: Heinz Oswald, Jovan (Jan) Prus-Lisicki, Wacław Sypniewski, Andrija (Andrzej) Liszka, Erwin Sztreng, Romanem Dalmajer, Michał Lorenc, Ludwig Korewa, Emanuel Lutwak, Jovan Kitović, Vasa Mihailović-Polański, Zygmund Kraków, Tadija (Tadeusz) Kaszubski, Bolesław Spławski, Samuel Pops, Tadija (Tadeusz) Maszewski, Władysław Felix. Wielu z nich osiedliło się po zakończeniu wojen w Serbii, przyjęło serbskie nazwiska, przeszło na prawosławie i ożeniło się z Serbkami. Najsłynniejszym polskim lekarzem, który wyróżnił się w służbie serbskiego narodu i państwa, jest Ludwig Hirszfeld (1884-1954), znany immunolog i bakteriolog. W lutym 1915 roku przybył on do Serbii, po czym zgłosił się do Wojskowej Służby Medycznej. Został wysłany do miejscowości Valjevo, gdzie wśród żołnierzy i cywilów szalała epidemia

tyfusu. Zorganizował tam działania profilaktyczne i dezynfekcję, a także prowadził kursy epidemiologiczne dla personelu medycznego. Następnie , wraz z żoną Hanną, dołączył do serbskiej armii wycofującej się przez góry Albanii. W Salonikach otworzył pierwsze serbskie laboratorium bakteriologiczne. W 1916 roku z krwi jednego z pacjentów wyodrębnił Pomnik dr. Ludwika Hirszfelda w Belgradzie nieznany szczep paratyfoidalny, znany dziś jako Salmonella hirszfeldi. W 1917 roku wyprodukował szczepionkę, którą podano ponad 100 tys. żołnierzy, dzięki czemu serbska armia wróciła do ojczyzny bez tyfusu, paratyfusu i cholery. W 1918 roku, także w Salonikach, prowadził kursy bakteriologiczne dla lekarzy i personelu medycznego. Po zakończeniu wojny Hirszfeldowie przybyli do Belgradu; Ludwik został mianowany szefem Laboratorium Bakteriologicznego Szpitala Wojskowego w Belgradzie. Małżonkowie opuścili Serbię jesienią 1919 roku. Dr Hirszfeld jest bohaterem powieści wielkiego serbskiego pisarza Dobricy Ćosicia pt. Vreme smrti („Czas śmierci”): „Morale lekarzy wzrasta (…), dzięki Polakowi, doktorowi Hirszfeldowi, (…) oraz jego kulturze i wiedzy; na jego codzienne wykłady chodzi się jak na modlitwę, a wraca z zapałem i wiarą: Serbia nie jest sama w swoim nieszczęściu, są na świecie ludzie gotowi poświęcić się dla jej zbawienia i przetrwania”.

POLJACI U SRBIJI / POLES IN SERBIA / POLACY W SERBII

45

Oprócz wkładu w rozwój serbskiej służby zdrowia, Polacy byli aktywni także w innych dziedzinach życia naukowego i społecznego Serbii przełomu XIX i XX wieku. I tak, w spotkaniu założycielskim Serbskiego Towarzystwa Chemicznego w 1897 r. wziął udział Josif Sodomski, wykładowca w gimnazjum Kościół katolicki w Niszu w Jagodinie i specjalista w laboratorium Państwowej Administracji Monopolistycznej. Polski misjonarz z zakonu benedyktynów-misjonarzy, o. Wilibald Czok, pochodzący z Górnego Śląska, położył wielkie zasługi dla budowy pierwszego kościoła katolickiego w Serbii. Pracę misyjną prowadził od 1874 r. w Rumunii i Bułgarii, a w 1885 r. przejął od włoskiego księdza Tondiniego prowadzenie misji katolickiej w serbskim Niszu. Już 2 lata później ojciec Czok, za zgodą rządu serbskiego, doprowadził do końca budowę kościoła katolickiego w tym mieście – był to pierwszy kościół katolicki na terenie Serbii. W 1889 r. otworzył szkołę katolicką, w której sam nauczał; przez lata swojej posługi w Niszu ojciec Czok zorganizował wspólnotę parafialną, która objęła całą wschodnią i południową Serbię, regularnie odwiedzał około 3 tys. katolików pracujących na placach budowy ówczesnej Serbii, w większości przy budowie kolei Belgrad - Nisz. Swoją służbę w Serbii ojciec Czok zakończył w 1897 r., wyjeżdżając w celu prowadzenia misji katolickiej w Bułgarii; zmarł podczas pobytu w Niszu w 1903 r. Na Starym Cmentarzu w Niszu znajduje się jego miejsce spoczynku – polska Ambasada w Belgradzie zaangażowała się w renowację grobu, dzięki której to ważne dla tożsamości Polaków w Serbii miejsce odzyska swój blask.

46

POLJACI U SRBIJI / POLES IN SERBIA / POLACY W SERBII

Fot: Grób Wilibalda Czoka

Wśród polskich księży, którzy kontynuowali misję ojca Czoka i podjęli trud opieki duchowej nad katolikami w Serbii, należy wymienić ks. prałata Janusza Błachowiaka – sekretarza Nuncjatury Apostolskiej w latach 2014-2016 oraz ks. Grzegorza Chudka – prowadzącego obecnie parafię na Paliluli w Belgradzie organizującego msze święte w języku

Polski Mundur służby dyplomatyczno-konsularnej w II RP

W roku 1919 roku, z inicjatywy strony polskiej, doszło do nawiązania stosunków dyplomatycznych pomiędzy Królestwem Serbów, Chorwatów i Słoweńców a Rzeczpospolitą Polską. 8 stycznia chargé d’affaires RP Czesław Pruszyński złożył w Belgradzie listy wprowadzające w Ministerstwie Spraw Zagranicznych SHS, a 14 września polski poseł Erazm Piltz wręczył listy uwierzytelniające księciu regentowi Królestwa SHS Aleksandrowi Karadjordjeviciowi. Z kolei 7 lutego 1920 r. chargé d’affaires Królestwa SHS Jevrem Tadić złożył w Warszawie listy wprowadzające w Ministerstwie Spraw Zagranicznych RP, a 22 maja 1920 r. poseł Królestwa SHS Jevrem Simitch – listy uwierzytelniające Naczelnikowi Państwa Józefowi Piłsudskiemu. W latach dwudziestych XX wieku powstawały na terenie Serbii towarzystwa przyjaźni polsko-jugosłowiańskiej i polsko-serbskiej – jako pierwszy został 3 maja 1925 r. założony Klub Polsko-Jugosłowiański. Między innymi w oparciu o jego dorobek 15 września 1931 r. powstała

Tablica pamiątkowa Ligi Jugosłowiańsko-Polskiej, ul. Uzun Mirkova 5 w Belgradzie

Liga Jugosłowiańsko-Polska, której celem było rozwijanie współpracy gospodarczej i kulturalnej z Polską. Siedziba Ligi przy ulicy Uzun Mirkova 5 w Belgradzie była miejscem spotkań Polaków, zwłaszcza w dni świąt narodowych i religijnych. Przewodnictwo w organizacji obejmowali natomiast znani Serbowie związani ze światem polityki, administracji i gospodarki. Liga miała swoje komisje i sekcje: ekonomiczną, turystyczną, akademicką (zajmującą się wymianą studentów), żeńską (skupiającą się na pracy charytatywnej), kulturalną (organizującą występy polskich artystów w Jugosławii i jugosłowiańskich w Polsce, wykłady wybitnych uczonych oraz zajmującą się działalnością wydawniczą). Liga Jugosłowiańsko-Polska swoją najważniejszą rolę odegrała w 1939 r. Zorganizowała wówczas pomoc polskim żołnierzom i cywilom, którzy uciekali z kraju po ataku hitlerowskich Niemiec i którzy przez Jugosławię, Węgry i Rumunię próbowali przedostać się na zachód lub na kontrolowane przez Francję lub Wielką Brytanię terytoria na Bliskim Wschodzie. Równocześnie, na początku października 1939 r., w miejscowości Bela Crkva w Wojwodinie tymczasowo przebywało około pięćdziesięciu wysokiego szczebla polskich urzędników cywilnych i wojskowych, których celem było dołączenie do polskiego rządu na uchodźctwie we Francji. Mimo formalnej neutralności rządu Jugosławii w wojnie polsko-niemieckiej oraz ciągłych nacisków ze strony Berlina, władze w Belgradzie zezwoliły na funkcjonowanie polskiego konsulatu oraz pomagały Polakom w przedostaniu się do Francji, Syrii lub Palestyny. Vojislav Popović, ówczesny sekretarz Ligi Jugosłowiańsko-Polskiej, wskazuje, że według oficjalnych danych z Węgier do Jugosławii uciekło około 750 polskich cywilów oraz 1000 oficerów i żołnierzy. Nieoficjalnie przyjmuje się, że liczby mogły być jeszcze większe. Prawie dwa lata później, tuż przed bombardowaniem Belgradu w kwietniu 1941 roku,

POLJACI U SRBIJI / POLES IN SERBIA / POLACY W SERBII

47

wciąż oficjalnie w Jugosławii przebywało 373 uchodźców z Polski. Hitlerowski terror, który podczas II wojny światowej panował w Europie, ponownie zbliżył do siebie Polaków i Serbów – zmuszając oba narody do walki o przetrwanie i wolność. Dowodem braterstwa broni obu narodów są groby polskich żołnierzy na Wojskowym Cmentarzu Krajów Wspólnoty Brytyjskiej w Belgradzie. Szesnastu poległych to piloci brytyjskich sił powietrznych z eskadry 1586, która wykonywała specjalne loty podczas Powstania Warszawskiego w 1944 roku, niosąc pomoc w dostawach broni, odzieży i żywności: starszy sierżant Bolesław Graff, podporucznik Bolesław Antoni, Stanisław Jasiński, podporucznik Władysław Kozioł, podporucznik Adam Műhln, sierżant Jan Paszkiewicz, sierżant Antoni Jan Szyller, plutonowy Józef Nalepa, sierżant Józef Piałucha, sierżant Konrad Staniewicz, sierżant Adam Szczepan Białoszewski, plutonowy Józef Jaś, plutonowy Józef Antoni Derewienko, Władysław Rosiniuk, podporucznik Mieczysław Witold Foczpaniak, podporucznik Stanisław Zbigniew Franczak i starszy sierżant Jerzy Józef Truszkowski. Cztery samoloty RAF, którymi lecieli, zostały w sierpniu i wrześniu 1944 r. zestrzelone nad Wojwodiną przez niemiecką obronę

Groby polskich lotników na Wojskowym Cmentarzu Krajów Wspólnoty Brytyjskiej w Belgradzie

48

POLJACI U SRBIJI / POLES IN SERBIA / POLACY W SERBII

przeciwlotniczą. Z całej grupy lotników, pochodzących przede wszystkim z centralnej i wschodniej Polski, tylko dwóch miało zdobyte przed wojną wykształcenie lotnicze, reszta przeszła szkolenie dopiero w Wielkiej Brytanii. Siedemnasty grób należy do kapitana Józefa Maciąga, pseudonim Nash, zrzuconego podczas desantu brytyjskiego w Górach Homoljskich we wschodniej Serbii. Próbował on zorganizować jednostkę wojskową spośród Polaków uciekających z niemieckich obozów pracy; zginął 11 grudnia 1943 roku. Po zakończeniu II wojny światowej kontakty polskoserbskie utrzymywały się początkowo na bardzo wysokim poziomie: dla przykładu, w dniu 6 czerwca 1946 r. w Belgradzie otwarto przy prestiżowej ulicy Knez Mihailovej 19 polską czytelnię. Jednak po 1948 r., w związku ze sporem radziecko-jugosłowiańskim, intensywność stosunków polsko-jugosłowiańskich i polsko-serbskich znacząco spadła. Polska pozostała w bezpośredniej zależności od Związku Radzieckiego, podczas gdy Jugosławia przyjęła politykę neutralności. W kolejnych dziesięcioleciach państwo południowych Słowian było dla Polaków synonimem dobrobytu oraz poziomu życia zbliżonego do zachodniego, a także przystankiem w emigracji do Europy Zachodniej. Jednocześnie w Serbii osiedlały się liczne Polki, które wychodziły za mąż za obywateli Jugosławii; początkowo były to kobiety, które przyszłych mężów poznały w niemieckich obozach pracy przymusowej. Wiele z polskoserbskich rodzin wyjechało do Polski lub na Zachód w czasie wojen w Jugosławii w latach 1991-95. W rezultacie, liczba Polaków w Serbii zmalała o jedną trzecią. Według ostatniego spisu ludności z 2011 r. w Serbii mieszka 741 Polaków: przede wszystkim w Belgradzie (około 350 osób), ale także w Niszu, Nowym Sadzie, Kragujevacu, Kraljevie, i Suboticy.

Miejscowość Ostojićevo w gminie Čoka

W miejscowości Ostojićevo w Wojwodinie żyje około dwustuosobowa wspólnota Polaków, którzy na tych terenach osiedlali się jeszcze w I połowie XIX wieku. Pierwsze migracje Polaków na tereny dzisiejszego Ostojićeva odnotowano z okolic Wisły na Śląsku w 1803 r.; miały one charakter głównie ekonomiczny. Większy napływ rozpoczął się w 1838 roku. Ze względu na przynależność do Słowackiego Kościoła Ewangelickiego w Serbii oraz z powodu posługiwania się dialektami polsko-śląskimi przez długi czas uważano ich za Słowaków. Powrót do polskiej tożsamości narodowej rozpoczął się w latach 80. dwudziestego wieku, gdy grupa rodziców odmówiła zapisania dzieci do klas słowackich w lokalnej szkole podstawowej.

Mieszkający w Serbii Polacy utrzymują kontakty z Ojczyzną zarówno indywidualnie, jak i za pośrednictwem organizacji polonijnych. Największą taką organizacją jest działające od 1988 r. Stowarzyszenie Przyjaźni Serbsko-Polskiej YUPolonia, które początkowo działało pod patronatem polskiej A m b a s a d y, a później w ścisłej Czasopismo „Słowo YU Polonii” współpracy z nią. Od 2003 roku przewodniczącą Stowarzyszenia jest Małgorzata Srdić-Jasińska. Główne cele działalności stowarzyszenia to integracja jego członków, wzajemna pomoc, pielęgnowanie języka i kultury polskiej, a także rozwój kontaktów polskoserbskich. Stowarzyszenie jest członkiem Europejskiej Unii Wspólnot Polonijnych, skupia Polaków głównie z Belgradu i okolic. Na spotkaniach stowarzyszenia jego członkowie są informowani o przepisach konsularnych i wyborczych, możliwościach wyjazdów do Polski, wymieniają się polską prasą, książkami i filmami. W okresie 1994-1998, kiedy kontakty kulturalne z Polską były bardzo ograniczone, YU-Polonia organizowała wieczory literackie, wystawy, koncerty czy wykłady. Od 1999 roku organizacja wydaje własne czasopismo o nazwie Słowo YU Polonii; do chwili obecnej ukazało się 55 numerów. Funkcję redaktora naczelnego pełni obecnie Joanna Maciejewska - Pavković. Gazeta stanowi doskonałe narzędzie pomocne w kultywowaniu tożsamości narodowej Polaków w Serbii. Oprócz informacji o życiu Polonii, zawiera informacje o stosunkach polsko-serbskich, wydarzeniach kulturalnych, zwyczajach oraz geografii Polski i Serbii. Autorami

KUD „Wiślanie” z Ostojićeva

POLJACI U SRBIJI / POLES IN SERBIA / POLACY W SERBII

49

artykułów, ukazujących się zarówno w języku polskim, jak i serbskim, są osoby należące do kręgu polonijnego oraz ich serbscy przyjaciele, m.in. Hanna i Dušan Drljača, Dagmara Luković, Biserka Rajčić i Ljubica Rosić. Do 2003 roku YU-Polonia organizowała wycieczki do Polski oraz kolonie letnie dla dzieci i młodzieży, następnie zadanie to przejęło nieistniejące już, a działające od 2000 roku, Centrum Edukacyjno-Kulturalno-Translatorskie „Centrum Poloniusz - Pegaz”. Prezesem Centrum przez wszystkie lata działalności była Dagmara Luković. Pod jego egidą działała także Polska Szkoła w Belgradzie. W pierwszych latach funkcjonowała wyłącznie jako instytucja edukacyjna, skupiając się na nauczaniu języka polskiego. Z biegiem czasu działalność została rozszerzona o programy o charakterze kulturalno-oświatowym, skierowane nie

przedmiotów nauczania. Przez kilka lat działała filia szkoły w Vrnjačkiej Banji. Wielu byłych uczniów Polskiej Szkoły w Belgradzie studiowało lub studiuje w Polsce. Wraz ze studentami pochodzenia polskiego studiującymi w Serbii założyli oni w 2009 r. klub polskich stypendystów Semper Polonia, który aktywnie działa na rzecz integracji polskiej wspólnoty. Obecnie szkoła funkcjonuje samodzielnie, uczy się w niej blisko pięćdziesięcioro dzieci z inicjatywy Polonii w Kragujevacu, planowane jest także otwarcie punktu kształcenia polonijnego w tym mieście. Istotną rolę w przekazywaniu wiedzy o języku, literaturze i kulturze polskiej odgrywali polscy lektorzy, którzy przez cały XX wiek pracowali w dwóch ośrodkach uniwersyteckich w Serbii. Na Uniwersytecie Belgradzkim język polski nauczany jest od 1895 roku; w okresie międzywojennym w Belgradzie przebywali liczni polscy slawiści (m.in. Stanisław Rospond, Marian Jakubiec), którzy uczyli serbskich studentów. Po II wojnie światowej, począwszy od 1957 roku, na Wydziale Filologicznym w Belgradzie pracowało ponad 15 polskich lektorów (m.in. Stanisław Kaszyński, Grzegorz Łatuszyński, Lech Paździerski, Alicja Danecka, Władysław Lubaś). Liczne zasługi dla rozwoju belgradzkiej polonistyki położyli również wybitni serbscy slawiści – profesorowie

Społeczna Szkoła Polonijna w Belgradzie

tylko do uczniów, ale także przedstawicieli Polonii, i wszystkich obywateli Serbii. Początkowo Szkoła działała w budynku Ambasady Rzeczypospolitej Polskiej, od 2000 r. zaczęła wynajmować własne pomieszczenia, co było konieczne ze względu na wzrost liczby uczniów i

50

POLJACI U SRBIJI / POLES IN SERBIA / POLACY W SERBII

Wydział Filologiczny Uniwersytetu w Belgradzie

Radovan Košutić, Krešimir Georgijević, Djorđe Živanović, Vera Mitrinović, Gordana Jovanović, Petar Bunjak. Z kolei na Uniwersytecie w Nowym Sadzie język polski nauczany jest od 1965 roku; jako lektorzy pracowali tam m.in. Lech Paździerski, Jadwiga Skórnik, Jadwiga Majchrowska i Teresa Sikorska. Od 1841 roku do chwili obecnej 26 Polaków było członkami Serbskiej Akademii Nauk i Sztuk (SANU): począwszy od pierwszego, wspomnianego wcześniej Wacława Aleksandra Maciejewskiego, wybranego w 1858 r. poprzez Jana Matejkę i Teodora Tomasza Jeża, Henryka Sienkiewicza, Jana Rozwadowskiego i Jerzego Kuryłowicza, a skończywszy na Zuzannie Topolińskiej, jedynej żyjącej zagranicznej członkini SANU, wybranej w 1997 r. Od lat 70. XX wieku w Belgradzie mieszka i tworzy Ludwik Gadomski, polski malarz i rysownik, absolwent Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie. Od 2012 r. w stolicy Serbii odbywa się regularnie Międzynarodowy Festiwal Fryderyka Chopina, którego organizatorem jest Towarzystwo Muzyczne Kreartiva. Na czele Towarzystwa stoją Milenija Reljić i Ivana Matijević, wybitni pedagodzy muzyczni młodego pokolenia, oraz prof. Jokut Mihajlović, pedagog wyróżniona Orderem Rzeczypospolitej Polskiej za zasługi dla polskiej kultury i założycielka festiwalu młodych

talentów Szopeniada – prekursora dzisiejszego Festiwalu Fryderyka Chopina. Od 2012 roku gospodarzem Festiwalu jest najstarsza w Serbii Szkoła Muzyczna „Stanković”. Od 2013 roku Instytut Historii Współczesnej w Belgradzie oraz Instytut Historii i Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy organizują wspólnie, na przemian w Polsce i w Serbii, międzynarodowe konferencje naukowe pt. „Stosunki jugosłowiańsko-polskie w XX wieku”. Na rynku wydawniczym Serbii obecna jest polska literatura – zarówno klasyczna, jak i współczesna. Duże zasługi w propagowaniu dzieł polskich autorów, w tym noblistów, położyły zwłaszcza dwie wybitne tłumaczki: Biserka Rajčić i Ljubica Rosić – laureatki licznych nagród serbskich i polskich.

Biserka Rajčić podczas wręczenia serbskiej nagrody „Vukova zadužbina”

Kilka ulic w Belgradzie i w Niszu nosi nazwiska zasłużonych Polaków – Tadeusza Kościuszki, Teodora Tomasza Jeża czy Ludwika Hirszfelda. Pomnik słynnego polskiego kompozytora Fryderyka Chopina został odsłonięty w Belgradzie w 2010 roku w miejskim parku Manjež, a doktora Ludwika Hirszfelda – w parku Serbskiego Towarzystwa Medycznego w 2017 roku.

Milenija Reljić i Ivana Matijević z Szymonem Nehringiem podczas VI edycji Międzynarodowego Festiwalu Fryderyka Chopina w Belgradzie

Bardzo duży wkład w podtrzymywanie tożsamości Polaków w Serbii wnosi Ambasada Rzeczypospolitej Polskiej w Belgradzie. Pracownicy Ambasady, w tym konsulowie, nieustannie dbają o członków wspólnoty polskiej w Serbii, wspierają ich na różne sposoby oraz pomagają w pozyskiwaniu środków finansowych.

POLJACI U SRBIJI / POLES IN SERBIA / POLACY W SERBII

51

Systematycznie rosną obroty handlowe: w latach 20112016 z 377 do 952 milionów euro, a więc ponad dwukrotnie. Polskie firmy inwestują i prowadzą działalność w Serbii (m.in. TELE-FONIKA Kable SA, Kopex, Asseco, Rafako, Reserved, CCC), a polscy producenci doskonale radzą sobie na serbskim rynku; polskie marki wszelkiego rodzaju produktów są powszechnie dostępne w sklepach.

TF KABLE FABRIKA KABLOVA ZAJECAR DOO / FK ZAJECAR

Ulicami największych serbskich miast jeżdżą nowoczesne autobusy polskiej firmy Solaris. W 2013 r. w obecności prezydenta Belgradu podpisany został kontrakt na dostawę 200 pojazdów – modelu Solaris Urbino 18 – o wartości 64 miliony euro. Od 2011 r. sześć egzemplarzy modelu Solaris Urbino 12 służy z kolei mieszkańcom Nowego Sadu. Ambasada Rzeczypospolitej Polskiej w Belgradzie

W ostatnich latach intensywnie rozwija się współpraca polityczna, m.in. w zakresie wymiany doświadczeń związanych z integracją europejską. Odbywają się wizyty na najwyższym szczeblu: w 2009 roku dwukrotnie odwiedził Serbię prezydent Lech Kaczyński, a w 2011 i 2013 – premier Donald Tusk.

52

POLJACI U SRBIJI / POLES IN SERBIA / POLACY W SERBII

Autobus polskiej firmy „Solaris”

Między polskimi a serbskimi miastami podpisywane są umowy o współpracy; wśród miast partnerskich znajdują się m.in.: Kragujevac - Bydgoszcz, Loznica - Płock, Nowy Sad -W łocławek, Nowy Sad - Lublin, Kraljevo - Zielona Góra, Obrenovac - Nowy Sącz, Žagubica - Piotrków Trybunalski, dzielnica Belgradu Stari Grad - Lublin.

kwotę ok. 485 tys. euro. Wsparcie uzyskały instytucje i organizacje m.in. z Belgradu, Leskovaca, Valjeva, Vranja, Takova, Šidu, Lazarevaca, Sokobanji, Ljuboviji oraz ze wsi Rudno, Radijevici i Močioci.

Perspektywy dalszego rozwoju stosunków polsko-serbskich we wszystkich obszarach są dziś bardzo pomyślne. Bogata historia dwustronnych relacji i dorobek wypracowany przez wieki przez przodków stanowią wielkie zobowiązanie na przyszłość.

Pomnik Fryderyka Chopina w parku Manjež w Belgradzie

Przejawem polskiej obecności w Serbii jest też realizacja tzw. małych grantów, czyli projektów pomocowych finansowanych przez polski MSZ. Projekty realizowane są na terenie całej Serbii we współpracy z gminami, szkołami, przychodniami lekarskimi, szpitalami, domami kultury i organizacjami pozarządowymi; obejmują zarówno inwestycje w infrastrukturę (np. remont obiektów, zakup wyposażenia), jak i szkolenia dla lokalnych społeczności. Mają służyć poprawie warunków życia i stworzeniu lepszych perspektyw na przyszłość. W okresie od 2007 do 2017 roku zrealizowano w sumie 40 projektów na łączną

POLJACI U SRBIJI / POLES IN SERBIA / POLACY W SERBII

53

AMBASADA REPUBLIKE POLJSKE U BEOGRADU UL. KNEZA MILOŠA 38 11 000 BEOGRAD, SRBIJA Tel: (+381) 112065301, fax: (+381) 113617576 e-mail: belgrad.amb.sekretariat@msz.gov.pl www.belgrad.msz.gov.pl Facebook: Ambasada RP w Belgradzie / Ambasada RP u Beogradu Twitter: PLinSerbia AMBASADA RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ W BELGRADZIE UL. KNEZA MILOŠA 38 11 000 BELGRAD, SERBIA Tel: (+381) 112065301, fax: (+381) 113617576 e-mail: belgrad.amb.sekretariat@msz.gov.pl www.belgrad.msz.gov.pl Facebook: Ambasada RP w Belgradzie / Ambasada RP u Beogradu Twitter: PLinSerbia EMBASSY OF THE REPUBLIC OF POLAND IN BELGRADE KNEZA MILOŠA 38 11 000 BELGRADE, SERBIA Tel: (+381) 112065301, fax: (+381) 113617576 e-mail: belgrad.amb.sekretariat@msz.gov.pl www.belgrad.msz.gov.pl Facebook: Ambasada RP w Belgradzie / Ambasada RP u Beogradu Twitter: PLinSerbia

Izdavač/Publisher/Wydawca: Ambasada Republike Poljske u Beogradu Autor/Author/Autor: Dalibor Sokolović Fotografije/Photos/Zdjęcia: Ambasada Republike Poljske u Beogradu; Stanko Kostić, autor slike-Selo Ostojićevo; Nemanja Obradović, autor slike-Autobus poljske firme Solaris Beograd, 2017.