POLSCY NAUKOWCY ŚWIATU 2021 Maria Skłodowska-Curie, 1913. Archiwum rodzinne Piotra Chrząstowskiego
01/
pn.
4 11 18 25
wt.
śr.
cz.
pt.
sb.
1 2 5 6 7 8 9 12 13 14 15 16 19 20 21 22 23 26 27 28 29 30
nd
3 10 17 24 31
Karol Olszewski. Biblioteka Naukowa PAU i PAN w Krakowie
Karol Olszewski 1846 –1915 chemik, pionier kriogeniki Studiował chemię i fizykę na Uniwersytecie Jagiellońskim i w Heidelbergu. Skonstruował aparat, dzięki któremu pozyskał ciekły etylen. Wraz z Zygmuntem Wróblewskim dokonał skraplania gazów pod zmniejszonym ciśnieniem: w 1883 roku skroplili tlen i azot z powietrza. W 1884 roku jako pierwszy na świecie skroplił wodór, uzyskując stan dynamiczny. W 1895 roku skroplił, a potem zestalił argon. Był uznawany za międzynarodowy autorytet w dziedzinie kriogeniki, a do jego skromnej pracowni przyjeżdżali najwybitniejsi uczeni świata. Interesował się również promieniami X, które stosował do wykonywania pierwszych w Polsce zdjęć rentgenowskich. Pięciokrotnie zgłaszano jego kandydaturę do Nagrody Nobla z fizyki i raz z chemii. Z pasją zajmował się kwiatami, szczególnie chryzantemami, którym poświęcił obszerny artykuł. Był też doskonałym pedagogiem cieszącym się olbrzymim autorytetem wśród studentów. Został pochowany na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie. W 2018 roku prochy uczonego zostały przeniesione do Panteonu Narodowego w Krakowie w kościele św. Piotra i Pawła. Bibliografia: Z. Wojtaszek, H. Kuzyk, A. Morzyniec, J. Dubowy, K. Łopata, Karol Olszewski, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Uniwersytet Jagielloński, Warszawa-Kraków 1990.
Krakowska pracownia Karola Olszewskiego na Uniwersytecie Jagiellońskim, ok. 1895. Narodowe Archiwum Cyfrowe
Portret Karola Olszewskiego autorstwa Leona Wyczółkowskiego, pastela, 1905. Towarzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie
NIEMCY
02/
pn.
wt.
śr.
1 8 15 22
2 3 9 10 16 17 23 24
cz.
4 11 18 25
pt.
sb.
5 6 12 13 19 20 26 27
nd
7 14 21 28
Kazimierz Fajans. National Library of Israel Kazimierz Fajans (2. z lewej) ze współpracownikami z Politechniki w Karlsruhe, 1915. Kasimir Fajans Papers / Bentley Historical Library / University of Michigan
Kazimierz Fajans 1887 –1975 fizykochemik Po otrzymaniu doktoratu w Niemczech odbył roczny staż w Anglii w laboratorium Ernesta Rutherforda, gdzie rozpoczął badania nad radioaktywnością. Po stażu wrócił do Niemiec i został zatrudniony na stanowisku docenta na Politechnice w Karlsruhe. W 1912 sformułował, niezależnie od Fredericka Soddyʼego, prawo przesunięć promieniotwórczych (tzw. reguła Soddyʼego-Fajansa). Pozwoliło ono określić położenie w układzie okresowym wszystkich znanych pierwiastków promieniotwórczych. W kolejnym roku odkrył krótkożyciowy pierwiastek o liczbie atomowej 91, który nazwał „brevium”. Później nazwę zmieniono na obowiązującą do dziś – protaktyn (trwalszy izotop odkryty przez Lise Meitner i Ottona Hahna). W 1935 opuścił nazistowskie Niemcy i wyjechał do Stanów Zjednoczonych. Badając przebieg reakcji jądrowych za pomocą cyklotronu odkrył nowe izotopy pierwiastków: wolframu, renu, talu, ołowiu i bizmutu. Opracował „kontrowersyjną” kwantykułową teorię wiązania chemicznego, która nie zyskała akceptacji środowiska naukowego. Był sześciokrotnie nominowany do Nagrody Nobla z chemii. Wielu uczonych zajmujących się radioaktywnością nazywało go „Kazimierzem Wielkim”. Bibliografia: J. Hurwic, Kazimierz Fajans (1887–1975). Sylwetka uczonego, Ossolineum, Wrocław–Warszawa–Kraków– Gdańsk–Łódź 1991.
Kazimierz Fajans w trakcie wykładu, 1956. Kasimir Fajans Papers / Bentley Historical Library / University of Michigan
NIEMCY / USA
pn.
03/
wt.
1 2 8 9 15 16 22 23 29 30
śr.
cz.
3 4 10 11 17 18 24 25 31
Marian Smoluchowski. Archiwum rodzinne Smoluchowskich
pt.
sb.
nd
5 6 12 13 19 20 26 27
7 14 21 28
Marian Smoluchowski z żoną Zofią i córką Aldoną w Tatrach podczas badań geologicznych, 1915, fot. Walery Goetel. Archiwum rodzinne Piotra Chrząstowskiego
Marian Smoluchowski 1872–1917 fizyk, taternik, alpinista Na Uniwersytecie Wiedeńskim był studentem m.in. Franza Serafina Exnera, gdzie w 1895 roku obronił pracę doktorską. Pracował z Gabrielem Lippmannem w Paryżu, z Lordem Kelvinem w Glasgow czy Emilem Warburgiem w Berlinie. W 1906 roku wyjaśnił mechanizm ruchów Browna. Opracował niezależnie od Alberta Einsteina wzór wyjaśniający ilościowe cechy tego zjawiska. Podał teorię koagulacji oraz wyjaśnił, dlaczego niebo jest niebieskie. Poza nauką interesował się muzyką i sztuką – grał na fortepianie i malował akwarele. Był też zapalonym alpinistą i taternikiem oraz pionierem narciarstwa. Wraz z bratem Tadeuszem byli uznawani za czołowych alpinistów swego czasu. Jako pierwszy Polak zdobył szczyt Matterhorn. Był przewodniczącym Sekcji Turystycznej Towarzystwa Tatrzańskiego. Pisał artykuły do czasopism alpinistycznych i narciarskich. W 1917 roku został wybrany na rektora Uniwersytetu Jagiellońskiego. Niestety zmarł przed objęciem urzędu na dyzenterię, której nabawił się podczas jednej z wycieczek. Bibliografia: A. Teske, Marian Smoluchowski. Życie i twórczość, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1955.
Marian Smoluchowski w Zakładzie Fizyki Uniwersytetu Jagiellońskiego, ok. 1913. Archiwum rodzinne Smoluchowskich
AUSTRIA
pn.
04/
wt.
śr.
cz.
1 8 15 22
pt.
sb.
nd
2 3 9 10 16 17 23 24
4 11 18 25
5 12 19
6 13 20
7 14 21
26
27
28 29 30
Preparat witaminowy, którego skład ułożył Kazimierz Funk. Division of Medicine and Science / National Museum of American History / Smithsonian Institution
Kazimierz Funk 1884 –1967 biochemik, twórca nauki o witaminach Po skończeniu warszawskiego gimnazjum, rozpoczął studia w Szwajcarii, gdzie studiował biologię i chemię. Pracował m.in. w Instytucie Pasteura w Paryżu oraz na Uniwersytecie Berlińskim, gdzie współpracował z Emilem Fischerem. W Wielkiej Brytanii badając chorobę beri-beri zauważył, że występuje ona przy braku pewnych pokarmów. W 1911 roku jako pierwszy odkrył i wyodrębnił z otrąb ryżowych witaminę B1. W 1912 roku wprowadził termin „witamina”. Przewidywał, że brak witamin może powodować m.in. krzywicę, szkorbut i inne choroby. Podczas pierwszej wojny światowej pracował w Stanach Zjednoczonych, gdzie prowadził badania nad zastosowaniem witamin w celach leczniczych. W 1923 wrócił do Polski i objął kierownictwo Zakładu Biochemii w Państwowym Zakładzie Higieny w Warszawie. Prowadził tutaj prace nad kwasem nikotynowym (niacyną), wyizolowaniem insuliny oraz nad biochemią hormonów. Po wybuchu drugiej wojny światowej, wyemigrował do Stanów Zjednoczonych. Tam rozpoczął badania nad czynnikami wywołującymi choroby nowotworowe. Był dwukrotnie nominowany do Nagrody Nobla z chemii i dwukrotnie z medycyny i fizjologii. Bibliografia: B. Harrow, Casimir Funk – Pioneer in Vitamins and Hormones, Dodd, Mead & Company, New York 1955.
Kazimierz Funk. Smithsonian Institution Archives
Wycinek prasowy z czasopisma „Świat Młodych”, 1962. Domena publiczna
WIELKA BRYTANIA / USA
pn.
05/
3 10 17 24 31
wt.
4 11 18 25
śr.
cz.
5 6 12 13 19 20 26 27
pt.
sb.
nd
1 2 7 8 9 14 15 16 21 22 23 28 29 30
Maria Czapska. Narodowe Archiwum Cyfrowe
Portret Marii Czapskiej namalowany przez Józefa Czapskiego. Instytut Literacki w Maisons-Laffitte
Maria Czapska 1894–1981 historyk literatury, eseistka, pisarka W 1921 roku rozpoczęła studia na wydziale polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskego, gdzie już w 1925 roku otrzymała stopień doktorski. Uważana jest za jedną z ważniejszych polskich historyków literatury, tłumaczy i eseistów. W latach 1925–1930 przebywała na stypendium w Paryżu, gdzie zbierała materiały do biografii Adama Mickiewicza. W 1938 roku opublikowała monografię poświęconą Ludwice Śniadeckiej. Opracowała także biogramy do Polskiego Słownika Biograficznego. Podczas drugiej wojny światowej działała w organizacji Żegota, pomagającej Żydom. W 1945 roku wyemigrowała do Francji. W tym samym roku znalazła się w pierwszym komitecie redakcyjnym „Tygodnika Powszechnego”. Od 1947 roku działała i publikowała w „Kulturze”. W czasach PRL znajdowała się na liście osób z całkowitym zakazem publikacji w Polsce. Była autorką m.in. książek: Europa w rodzinie (1970), Gwiazda Dawida i dzieje jednej rodziny (1975). Wraz z bratem Józefem (malarzem) napisała Dwugłos wspomnień (1965). Była członkiem Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie. W 1975 roku otrzymała Nagrodę Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie.
Zugmunt Hertz, Gustaw Herling-Grudziński i Maria Czapska, Maisons-Laffitte. Instytut Literacki w Maisons-Laffitte
Bibliografia: M. Czapska, Europa w rodzinie. Czas odmieniony, Wydawnictwo Znak, Kraków 2004.
FRANCJA
06/
Jan Czochralski. Narodowe Archiwum Cyfrowe
pn.
wt.
śr.
cz.
pt.
7 14 21
1 8 15 22
2 9 16 23
3 10 17 24
4 11 18 25
sb.
nd
5 6 12 13 19 20 26 27
28 29 30
Kryształy otrzymane za pomocą „metody Czochralskiego”. Sieć Badawcza Łukasiewicz — Instytut Mikroelektroniki i Fotoniki w Warszawie / Archiwum
Jan Czochralski 1885 –1953 chemik, metaloznawca Karierę rozpoczął od pracy w berlińskiej aptece, gdzie określał m.in. jakość i czystość rud, a także olejów i smarów. W 1906 roku otrzymał dyplom inżyniera chemika. W 1916 roku objął stanowisko kierownika w laboratorium badania stali i żelaza niemieckiego koncernu Allgemeine Elektrizitäts-Gesellschaft. Do jego najważniejszych osiągnięć naukowych należy opracowanie metody pomiaru szybkości krystalizacji metali. Metoda ta pozwoliła na przemysłowe wytwarzanie monokryształów krzemu, stanowiących fundament współczesnej elektroniki. Odkrył także bezcynowy stop łożyskowy, tzw. metal B. W 1930 roku został profesorem chemii na Politechnice Warszawskiej. Podczas drugiej wojny światowej współpracował z AK i pomagał walczącym w getcie warszawskim. Ratował też ludzi wyciągając ich z więzień i obozów koncentracyjnych, płacąc olbrzymie łapówki. Aktywnie zaangażował się w ratowanie zbiorów niszczonych muzeów. Po wojnie został aresztowany i fałszywie posądzony o kolaborację z Niemcami. Z braku dowodów został uniewinniony, jednak oszczerstwa odbiły się poważnie na jego zdrowiu. Do dziś jest najczęściej cytowanym polskim uczonym. Bibliografia: P. E. Tomaszewski, Powrót. Rzecz o Janie Czochralskim, Oficyna Wydawnicza ATUT, Warszawa 2012.
Jan Czochralski, 1910. Domena publiczna
NIEMCY
pn.
07/
wt.
śr.
cz.
pt.
sb.
nd
2 9 16 23
3 10 17 24
4 11 18 25
31
5 12 19
6 13 20
7 14 21
1 8 15 22
26
27
28
29 30
Mentor Heleny Sparrow, profesor Charles Nicolle w swojej pracowni, 1936. Domena publiczna
Helena Sparrow 1891–1970 bakteriolog, mikrobiolog
Helena Sparrow. Institut Pasteur/Archives Ludwik Rajchman
Pracownicy Instytutu Pasteura oddziału w Tunisie, którego kierownikiem w latach 1933–1960 była Helena Sparrow. Institut Pasteur/Musée Pasteur
Studia magisterskie ukończyła w 1923 roku na Uniwersytecie Poznańskim, a pięć lat później otrzymała doktorat na Uniwersytecie Warszawskim. Podczas pierwszej wojny światowej była zaangażowana w badania nad kontrolą epidemii tyfusu w armii carskiej. Od 1920 roku pracowała w Warszawie, gdzie była odpowiedzialna za prewencyjne szczepienia i badania przypadków epidemiologicznych. Przez krótki czas była także asystentem Ludwika Hirszfelda. Współpracowała z Rudolfem Weiglem na Uniwersytecie Lwowskim nad tyfusem epidemicznym, który stanowił jej główne zainteresowanie naukowe. W Polsce, a później i w Tunezji nadzorowała programy szczepień przeciwko błonicy, płonicy, szkarlatynie, gorączce plamistej i durowi. Odbyła staż w Instytucie Pasteura w Paryżu, gdzie współpracowała z laureatem Nagrody Nobla – Charlesem Nicolle. W 1939 roku wraz z Paulem Durandem wyprodukowała szczepionkę płucną przeciw tyfusowi plamistemu „Sparrow–Durand”, którą stosowała m.in.w Meksyku i Gwatemali. Na zlecenie Światowej Organizacji Zdrowia przeprowadziła w Etiopii badania epidemiologiczne. Jest uznawana za światową pionierkę w dziedzinie zdrowia publicznego. Słynęła z urody i elegancji, dlatego koledzy często nazywali ją „la belle Polonaise”. Bibliografia: J. Lindenmann, Women Scientists in Typhus Research During the First Half of the Twentieth Century, „Gesnerus”, 62, 2005, str. 257–272.
FRANCJA / TUNEZJA
pn.
08/
2 9 16 23 30
wt.
śr.
3 4 10 11 17 18 24 25 31
cz.
pt.
5 6 12 13 19 20 26 27
sb.
nd
1 7 8 14 15 21 22 28 29
Mieczysław Wolfke. Narodowe Archiwum Cyfrowe
Mieczysław Wolfke 1883–1947 fizyk, prekursor halografii Światowy rozgłos zyskał mając zaledwie siedemnaście lat, gdy opracował telektroskop bez drutów (pierwowzór telewizji), na który otrzymał patent. Studiował w belgijskim Leodium i w Paryżu. W 1910 roku otrzymał doktorat na Uniwersytecie Wrocławskim. Pracował w Karlsruhe i Zurychu. W 1913 roku uzyskał habilitację z zakresu optyki na Politechnice w Zurychu (jednym z recenzentów był Albert Einstein), a później uzyskał drugą habilitację na tamtejszym Uniwersytecie (recenzentem był m.in. Max von Laue). W 1921 roku habilitował się ponownie na Uniwersytecie w Zurychu (recenzentem był m.in. Erwin Schrödinger), co dawało mu prawo do wykładania. Jego zainteresowania naukowe były niezwykle szerokie: był pionierem badań nad holografią, odkrył istnienie dwóch odmian ciekłego helu, a także zaproponował metodę zestalenia helu pod dużym ciśnieniem. Przed drugą wojną światową zajmował się zastosowaniem fizyki w technice. Był wielkim miłośnikiem lotów balonowych, w których widział możliwość badania stratosfery. Należał także do doskonałych dydaktyków — jego wykłady zawsze były ilustrowane efektownymi eksperymentami. Wolfke był Wielkim Mistrzem Wielkiej Loży Narodowej Polski. Bibliografia: K. Petelczyc, E. Kędzierska, Mieczysław Wolfke. Gdyby mi dali choć pół miliona..., Oficyna Wydawnicza Politechniki Warszawskiej, Warszawa 2018.
Mieczysław Wolfke z modelem balonu do lotów stratosferycznych, 1938. Narodowe Archiwum Cyfrowe
Mieczysław Wolfke w trakcie wykładu na Politechnice Warszawskiej. Narodowe Archiwum Cyfrowe
BELGIA / SZWAJCARIA
pn.
09/
6 13 20 27
wt.
śr.
cz.
pt.
sb.
nd
1 2 3 7 8 9 10 14 15 16 17 21 22 23 24 28 29 30
4 11 18 25
5 12 19 26
Ludwik Wertenstein. Domena publiczna
Ludwik Wertenstein 1887–1945 fizyk, popularyzator nauki W 1905 roku został wyrzucony z warszawskiej uczelni za udział w demonstracji patriotycznej. Postanowił wyjechać do Francji, gdzie trzy lata później uzyskał licencjat. Następnie został asystentem Marii Skłodowskiej-Curie, która w 1913 roku oddelegowała go do Polski wraz z Janem Kazimierzem Danyszem, aby stworzyli i nadzorowali Pracownię Radiologiczną Towarzystwa Naukowego Warszawskiego im. Mirosława Kernbauma. Utrzymywał kontakty naukowe z Ernestem Rutherfordem, u którego przebywał na stażu, a także z Jamesem Chadwickiem i Johnem Cockroftem. Był twórcą pierwszej w Polsce szkoły fizyki jądrowej oraz jednym z założycieli Polskiego Towarzystwa Fizycznego. Zajmował się badaniem neutronów i próżni. Uznawany jest za pioniera popularyzowania nauki. Swój talent popularyzatorski przedstawił w książce Pochwała fizyki. Po wybuchu drugiej wojny światowej ukrywał przed nazistami preparat radowy, m.in. w swoim mieszkaniu. W 1944 roku przedostał się na Węgry. Podczas oblężenia Budapesztu zaniósł chleb przyjacielowi leżącemu w szpitalu. Wracając został ranny i kilka godzin później zmarł. Dwa dni przed śmiercią ukończył pisać swój ostatni artykuł na temat promieniowania kosmicznego. List Marii Skłodowskiej-Curie do Ludwika Wertensteina. Polska Akademia Nauk Archiwum w Warszawie
Bibliografia: J. Hurwic, Uczeni też ludzie. Sylwetki polskich uczonych, Polska Akademia Umiejętności, Kraków 2006.
FRANCJA
pn.
10/
wt.
śr.
cz.
pt.
sb.
nd
1 8 15 22
2 9 16 23
3 10 17 24 31
4 11 18
5 12 19
6 13 20
7 14 21
25
26
27
28 29 30
Instytut Radowy w Wiedniu, 1910. Archiv der Österreichische Akademie der Wissenschaften Stefania Horowitz w laboratorium Instytutu Radowego w Wiedniu, 1915. Austrian Central Library of Phisics
Stefania Horowitz 1887–1942 chemik jądrowy Była córką znanego malarza i portrecisty Leopolda Horowitza. Studiowała chemię organiczną na Uniwersytecie Wiedeńskim, na którym uzyskała doktorat z badań nad chininą. W latach 1914–1916 pracowała naukowo w Instytucie Radowym w Wiedniu, gdzie wraz z Ottonem Hönigschmidem prowadziła badania nad określaniem masy atomowej pierwiastków chemicznych, zwłaszcza ołowiu i uranu. Udowodniła eksperymentalnie istnienie izotopów, czyli atomów tego samego pierwiastka różniących się masą atomową. Jej badania w znaczny sposób przyczyniły się do uporządkowania układu okresowego pierwiastków. Po pierwszej wojnie światowej zwróciła uwagę na psychologię indywidualną. W 1924 roku wspólnie z Alice Friedmann otworzyła ośrodek wychowawczy dla młodzieży mającej trudności w nauce. Przed wybuchem drugiej wojny światowej wróciła do Warszawy, gdzie zamieszkała wraz z owdowiałą siostrą Zofią Natanson. Chcąc chronić najbliższych, obie siostry zgłosiły się na Umschlagplatz, skąd zostały wywiezione do obozu zagłady w Treblince, gdzie zostały zamordowane. Bibliografia: J. Apotheker, L. Simon Sarkali, European Women in Chemistry, Wiley-VCH Verlag, Weinheim 2011.
Portret Leopolda Horowitza, rycina Józefa Holewińskiego na podstawie obrazu Aleksandra Gierymskiego, ilustracja prasowa z 1889 roku. Muzeum Narodowe w Warszawie / domena publiczna
AUSTRIA
11/ pn.
wt.
śr.
cz.
pt.
sb.
nd
1
2
3
4
5
6
7
11 18 25
12 13 14 19 20 21 26 27 28
8 9 10 15 16 17 22 23 24 29 30
Zygmunt Wróblewski (lustrzane odbicie), portret autorstwa Klary Kosteckiej, fot. Janusz Kozina, Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego
Zygmunt Wróblewski 1845–1888 fizyk Manometr (uszkodzony w wyniku wybuchu podczas doświadczeń nad skraplaniem gazów). Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego
Aparat do skraplania tlenu i azotu Karola Olszewskiego i Zygmunta Wróblewskiego (skonstruowany przez K. Olszewskiego). Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego
W wieku osiemnastu lat brał czynny udział w powstaniu styczniowym, za co został zesłany na Syberię. Studiował w Kijowie i Berlinie, doktorat uzyskał w Monachium. Dzięki podróżom do różnych ośrodków naukowych nawiązał liczne kontakty i zorganizował nieosiągalną wówczas w Polsce aparaturę naukową. W 1882 roku objął katedrę fizyki na Uniwersytecie Jagiellońskim. Jego zainteresowania naukowe były związane z badaniem właściwości gazów i metali w niskich temperaturach. W 1883 roku wspólnie z Karolem Olszewskim jako pierwsi na świecie skroplili tlen i azot z powietrza. Uczonym udało się także zestalić dwutlenek węgla i alkohol etylowy. Praca pochłaniała Wróblewskiego bez reszty. Lubił podróżować. Nigdy się nie ożenił. Cierpiał na znaczną krótkowzroczność, która być może przyczyniła się do jego śmierci. Uczony zginął wskutek tragicznego wypadku – przygotowując materiały do publikacji naukowej przewrócił lampę naf tową i spowodował pożar. Zmarł w wyniku rozległych oparzeń. Został pochowany na Cmentarzu Rakowickim. W 2018 roku prochy uczonego zostały przeniesione do Panteonu Narodowego w Krakowie w kościele św. Piotra i Pawła. Bibliografia: M. Kucharski, Zygmunt Florenty Wróblewski. Szkic o życiu i twórczości, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1997.
SYBERIA / NIEMCY
pn.
12/
wt.
śr.
cz.
pt.
sb.
nd
6 13 20
7 14 21
1 8 15 22
2 9 16 23
3 10 17 24
4 11 18 25
5 12 19 26
27
28 29 30
31
Nagłówek papeterii Józefy Joteyko, 1898. Polska Akademia Nauk Archiwum w Warszawie oddział w Poznaniu
Józefa Joteyko. Domena publiczna
Józefa Joteyko 1866 –1928 fizjolog, pedagog, psycholog W 1886 roku rozpoczęła studia nauk fizycznych i przyrodniczych w Genewie, po ukończeniu których wyjechała do Brukseli, a później do Paryża, gdzie studiowała medycynę. W 1896 roku otrzymała dyplom doktora wszechnauk lekarskich. W 1927 roku na Uniwersytecie Warszawskim otrzymała habilitację. Następnie powróciła do Brukseli i zajęła się fizjologią pracy. Wykładała m.in. psychologię pedagogiczną w Mons oraz Charleroi, pedologię i psychologię eksperymentalną na paryskiej Sorbonie] i na uniwersytecie w Lyonie. Została przyjęta do Collège de France. Podczas pierwszej wojny światowej poznała w Paryżu Marię Grzegorzewską, z którą powołały do życia organizację Polska Liga Nauczania i Wychowania oraz stworzyły pedagogikę specjalną. Po wojnie wróciła do Warszawy i objęła Katedrę Psychologii Ogólnej i Pedagogicznej w Państwowym Instytucie Pedagogicznym w Warszawie. Założyła pierwszy polski periodyk psychologiczny „Polskie Archiwum Psychologii”. Jako jeden z najważniejszych autorytetów w dziedzinie psychologii doświadczalnej była czynnym członkiem wielu komisji i komitetów. Była także pięciokrotną laureatką paryskiej Akademii Nauk i przewodniczącą belgijskiego Towarzystwa Neurologicznego. Bibliografia: O. Lipkowski, Józefa Joteyko życie i działalność, PWN, Warszawa 1968.
Pierwsza strona doktoratu Józefy Joteyko, 1896. Bibliothèque nationale de France, domena publiczna
SZWAJCARIA / FRANCJA
Maria Skłodowska-Curie 1867–1934 fizyk, chemik twórczyni nauki o promieniotwórczości Po ukończeniu studiów z fizyki i matematyki na paryskiej Sorbonie poślubiła Pierreʼa Curie. Poszukując tematu rozprawy doktorskiej skupiła swoją uwagę na promieniowaniu uranu. Odkryła, że poza uranem także tor emituje promieniowanie. Nowe zjawisko nazwała radioaktywnością. Wraz z mężem w 1898 roku odkryła polon i rad, za co w 1903 roku otrzymali wspólnie z Antoineʼm Henrim Becquerelem Nagrodę Nobla z fizyki. Po tragicznej śmierci męża w 1906 roku Maria została profesorem Sorbony. Za wydzielenie metalicznego radu otrzymała w 1911 roku Nagrodę Nobla z chemii. Podczas pierwszej wojny światowej zorganizowała mobilne stacje radiologiczne, dzięki którym uratowano setki żołnierzy. Z jej inicjatywy powstał Instytut Radowy w Paryżu i w Warszawie, którym przekazała po gramie radu od Polonii amerykańskiej. Zmarła na białaczkę złośliwą spowodowaną działaniem promieni X, stosowanych podczas pierwszej wojny światowej. Jako jedyna kobieta doceniona za własne zasługi spoczywa w paryskim Panteonie. Jej córka Irène wraz z mężem Frédérickiem Joliot-Curie otrzymali w 1935 roku Nagrodę Nobla z chemii za odkrycie sztucznej radioaktywności. Druga córka Ève Curie Labouisse była znaną dziennikarką, która napisała pierwszą biografię matki (wydanie polskie: „Maria Curie”, 1938). W 2018 roku w plebiscycie brytyjskiego „BBC History Magazine” uznano Marię Skłodowską-Curie za najbardziej wpływową kobietę w historii. Bibliografia: T. Pospieszny, Maria Skłodowska-Curie. Zakochana w nauce, Wydawnictwo Po Godzinach, Warszawa 2020.
© Ministerstwo Spraw Zagranicznych RP Warszawa 2020 Wszelkie prawa zastrzeżone Wydawca: Departament Współpracy z Polonią i Polakami za Granicą Ministerstwo Spraw Zagranicznych RP Al. J. Ch. Szucha 23 00-580 Warszawa Koordynator programu „Polacy Światu” Dorota Byszewska-Miłosińska / MSZ Opracowanie naukowe biogramów prof. UAM dr hab. Tomasz Pospieszny Opracowanie graficzne Ewelina Wajs-Baryła Druk Drukarnia Legra
Projekt został zrealizowany przez Departament Współpracy z Polonią i Polakami za Granicą Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP w ramach programu „Polacy Światu”, obejmującego przedsięwzięcia wystawowe, edytorskie i multimedialne. Promuje on na świecie wiedzę o dokonaniach Polaków – emigrantów, zesłańców, podróżników, naukowców, artystów, inżynierów i innych. W kalendarzu na 2021 rok przedstawiamy polskich naukowców żyjących w różnych zakątkach świata, którzy swoją pracą i odkryciami dali podstawy do rozwoju nauki. Plejadę polskich naukowców otwiera i zamyka sylwetka Marii Skłodowskiej-Curie – podwójnej Noblistki.
Maria Skłodowska-Curie. Polska Akademia Nauk Archiwum w Warszawie