Skip to main content

Rojgar Aur Nirman

Page 1

22

¶……‰{……±…, 22.03.2021 ∫…‰ 28.03.2021 ¥…∂¥… V…±… n˘¥…∫… - 22 ®……S…«

Ω˛Æ˙ ∫i…Æ˙ {…Æ˙ V…±… E‰Ú ®…⁄±™… EÚ…‰ ∫…®…Z…x…‰ EÚ“ Ω˲ V…∞¸Æ˙i… V…±… +…ËÆ˙ V…±…¥……™…÷ ®… +]⁄ı]ı ∫…∆§…∆v… Ω˲* <∫…∫…‰ ]ıEÚ…> ¥…EÚ…∫… i…l…… V…±…¥……™…÷ {… Æ˙¥…i…«x… ®… ¥™……{…EÚ |…¶……¥… {…c˜i…… Ω˲* ™…⁄x…‰∫EÚ…‰ x…‰ ™…⁄Bx… ¥……Ï]ıÆ˙ E‰Ú ∫…Ω˛™……‰M… ∫…‰ "World Water Development Report 2020' x……®…EÚ BEÚ Æ˙{……‰]«ı {…UÙ±…‰ ¥…π…« i…Ë™……Æ˙ EÚ“ l…“, V…∫…®… <∫… §……Ɖ˙ ®… +…M……Ω˛ EÚ™…… M…™…… l…… EÚ ¥…∂¥… EÚ…‰ +M…±…‰ EÚ<« n˘∂…EÚ…Â i…EÚ V…±… +∫…÷Æ˙I…… +…ËÆ˙ V…±…¥……™…÷ {… Æ˙¥…i…«x… V…Ë∫…‰ n˘…‰ §…c‰˜ ∫…∆EÚ]ı… EÚ… ∫……®…x…… EÚÆ˙x…… {…c‰˜M……* ∫…∆™…÷HÚ Æ˙…π]≈ı x…‰ {…“x…‰ E‰Ú ±…™…‰ V…±… +…ËÆ˙ ∫……°Ú-∫…°Ú…<« EÚ“ ∫…®…÷ S…i… ¥™…¥…∫l…… EÚ…‰ n˘∫… ¥…π…« {…Ω˛±…‰ ®……x…¥…… v…EÚ…Æ˙… E‰Ú ∞¸{… ®… {…Ω˛S……x… n˘“ l…“, ±…‰ EÚx… +…V… ¶…“ +Æ˙§…… ±……‰M…… EÚ…‰ ™…‰ §…÷ x…™……n˘“ ∫…‰¥……B∆ ={…±…§v… x…Ω˛” ΩÈ˛* V…±… B‰∫…… ∂…§n˘ Ω˲ V……‰ EÚ¶…“-EÚ¶……Æ˙ Ω˛“ +∆i…Æ˙…«π]≈ı“™… V…±…¥……™…÷ ∫…®…Z……Ëi…… ®… n˘J……<« n‰˘i…… Ω˲, ±…‰ EÚx… ¥…Ω˛ J……t ∫…÷Æ˙I……, >V……« =i{……n˘x…, +…Ãl…EÚ ¥…EÚ…∫… +…ËÆ˙ M…Æ˙“§…“ =x®…⁄±…x… V…Ë∫…‰ +Ω˛®… ¥…π…™…… ®… ®…Ω˛i¥…{…⁄h…« ¶…⁄ ®…EÚ… +n˘… EÚÆ˙i…… Ω˲* V…±… B‰∫…… |……l… ®…EÚ V… Æ˙™…… Ω˲, V…∫…∫…‰ Ω˛®… V…±…¥……™…÷ ¥™…¥…v……x…… EÚ…‰ ®…Ω˛∫…⁄∫… EÚÆ˙i…‰ ΩÈ˛ V…Ë∫…‰ ∫…⁄J…… +…ËÆ˙ §……g¯ ∫…‰ ±…‰EÚÆ˙ M±…‰ ∂…™…Æ˙… EÚ… {…P…±…x……, {……x…“ ®… J……Æ˙…{…x… +…ËÆ˙ ∫…®…÷p˘“ V…±…∫i…Æ˙ EÚ… §…g¯x…… +… n˘* <∫…∫…‰ ∫¥……∫l™… +…ËÆ˙ =i{……n˘EÚi…… {…Æ˙ ¶…“ n÷˘π|…¶……¥… Ω˛…‰i…… Ω˲ i…l…… +Œ∫l…Æ˙i…… ¥… +∂……∆ i… EÚ… J…i…Æ˙… §…g¯ V……i…… Ω˲* ¥…Ë ∂¥…EÚ V…±… ={…™……‰M… {…UÙ±…‰ 100 ¥…π……Á ®… 6 M…÷x…… §…g¯ M…™…… Ω˲* ¥…∂¥…¶…Æ˙ ®… ∫……°Ú +…ËÆ˙ {…“x…‰ ™……‰M™… V…±… EÚ“ +x…÷{…±…§v…i…… E‰Ú EÚ…Æ˙h… Ω˛“ V…±… V… x…i… Æ˙…‰M… ®…Ω˛…®……Æ˙“ EÚ… ∞¸{… ±…‰ Æ˙Ω‰˛ ΩÈ˛* ∫…®…™… E‰Ú ∫……l… <∆∫……x… V…±… EÚ“ ®…Ω˛k…… EÚ…‰ ±…M……i……Æ˙ ¶…⁄±…i…… S…±…… M…™…… +…ËÆ˙ =∫…‰ §…§……«n˘ EÚÆ˙i…… Æ˙Ω˛…, V…∫…E‰Ú °Ú±…∫¥…∞¸{… +…V… V…±… ∫…∆EÚ]ı ∫…§…E‰Ú ∫……®…x…‰ Ω˲* ¥…∂¥… E‰Ú Ω˛Æ˙ x……M… Æ˙EÚ EÚ…‰ {……x…“ EÚ“ ®…Ω˛k…… ∫…‰ +¥…M…i… EÚÆ˙…x…‰ E‰Ú ±…B Ω˛“ ∫…∆™…÷HÚ Æ˙…π]≈ı x…‰ " ¥…∂¥… V…±… n˘¥…∫…' ®…x……x…‰ EÚ“ ∂…÷Ø˚+…i… EÚ“ l…“*

Æ˙™……‰ ∫…‰ Ω÷˛<« ¥…∂¥… V…±… n˘¥…∫… EÚ“ ∂…÷Ø˚+…i… 1992 ®… Æ˙™……‰ b˜ V…‰x…‰ Æ˙™……‰ ®… +…™……‰ V…i…

{…™……«¥…Æ˙h… i…l…… ¥…EÚ…∫… {…Æ˙ ∫…∆™…÷HÚ Æ˙…π]≈ı ∫…®®…‰±…x… ®… ¥…∂¥… V…±… n˘¥…∫… EÚ“ {…Ω˛±… EÚ“ M…<« l…“* <∫…E‰Ú {… Æ˙h……®…∫¥…∞¸{… 1993 ®… 22 ®……S…« EÚ…‰ {…Ω˛±…“ §……Æ˙ ¥…∂¥… V…±… n˘¥…∫… EÚ… +…™……‰V…x… EÚ™…… M…™……* <∫…E‰Ú §……n˘ ∫…‰ Ω˛Æ˙ ¥…π…« ±……‰M…… E‰Ú §…“S… V…±… EÚ… ®…Ω˛i¥…, +…¥…∂™…EÚi…… +…ËÆ˙ ∫…∆Æ˙I…h… E‰Ú §……Ɖ˙ ®… V……M…∞¸EÚi…… §…g¯…x…‰ E‰Ú ±…™…‰ 22 ®……S…« EÚ…‰ ¥…∂¥… V…±… n˘¥…∫… ®…x……™…… V……i…… Ω˲* ∫…∆™…÷HÚ Æ˙…π]≈ı ®…Ω˛…∫…¶…… x…‰ 64/292 |…∫i……¥… 28 V…÷±……<« 2010 EÚ…‰ {…… Æ˙i… EÚ™…… l……, V…∫…®… 193 n‰˘∂…… x…‰ ∫…¥…«V…x… i…EÚ {…“x…‰ E‰Ú ±…™…‰ ∫…÷Æ˙ I…i… V…±… +…ËÆ˙ ∫……°Ú-∫…°Ú…<« EÚ“ ¥™…¥…∫l…… ∫…÷ x…Œ∂S…i… EÚÆ˙x…‰ EÚ… ∫…∆EÚ±{… ±…™…… Ω˲* ∫……l… Ω˛“ ]ıEÚ…> ¥…EÚ…∫… E‰Ú 2030 BV…‰hb˜… ®… V…±… +…ËÆ˙ ∫¥…SUÙi…… E‰Ú ®……x…¥…… v…EÚ…Æ˙… E‰Ú |… i… +{…x…… ∫…∆EÚ±{… ®…V…§…⁄i… EÚ™…… M…™…… Ω˲* V…±… ®……x…¥… EÚ… + v…EÚ…Æ˙ Ω˲* EÚ∫…“ EÚ…‰ ¶…“ =∫… i…EÚ {…Ω÷∆˛S… ∫…‰ ¥…∆ S…i… x…Ω˛” EÚ™…… V……x…… S…… Ω˛B* ™…Ω˛ ¥…∂¥… V…±… n˘¥…∫… ∫…§…E‰Ú ±…B <∫… + v…EÚ…Æ˙ EÚ… ∫…®®……x… EÚÆ˙x…‰ EÚ… +¥…∫…Æ˙ Ω˲, V…∫…®… EÚ…‰<« {…“U‰Ù U⁄Ù]ıx…‰ x… {……B* ∫…∆™…÷HÚ Æ˙…π]≈ı E‰Ú +x…÷∫……Æ˙ +…V… ¶…“ +Æ˙§…… ±……‰M… ∫…÷Æ˙ I…i… V…±… E‰Ú +¶……¥… ®… V…“i…‰ ΩÈ˛* §…g¯i…“ ®……∆M… +…ËÆ˙ J…Æ˙…§… |…§…∆v…x… E‰Ú EÚ…Æ˙h… n÷˘ x…™…… E‰Ú +x…‰EÚ Ω˛∫∫…… ®… V…±… n˘§……¥… §…g¯ M…™…… Ω˲* V…±…¥……™…÷ {… Æ˙¥…i…«x… <∫… n˘§……¥… ®… x……]ıEÚ“™… ¥…fi r˘ EÚÆ˙ Æ˙Ω˛… Ω˲* ∫…∆™…÷HÚ Æ˙…π]≈ı EÚ… +x…÷®……x… Ω˲ EÚ 2030 i…EÚ n÷˘ x…™……¶…Æ˙ ®… 70 EÚÆ˙…‰c˜ ±……‰M… V…±… E‰Ú P…x…P……‰Æ˙ +¶……¥… E‰Ú EÚ…Æ˙h… ¥…∫l…… {…i… Ω˛…‰ V……B∆M…‰* B‰∫…‰ ®… Ω˛®… ¥…Ë ∂¥…EÚ V…±… ∫…∆EÚ]ı ∫…‰ x…{…]ıx…‰ +…ËÆ˙ V…±…¥……™…÷ {… Æ˙¥…i…«x… E‰Ú |…¶……¥…… EÚ… ∫……®…x…… EÚÆ˙x…‰ EÚ“ +{…x…“ ∂… HÚ §…g¯…x…‰ E‰Ú ±…B ∫…Ω˛™……‰M… EÚ…‰ |……‰i∫…… Ω˛i… EÚÆ˙x…… S…… Ω˛B, i…… EÚ ∫…§…E‰Ú ±…B V…±… ∫…÷±…¶… Ω˛…‰ ∫…E‰Ú* Ω˛®… V…±… ∫…∆∫……v…x…… EÚ“ EÚ“®…i… ∫…®…Z…x…“ S…… Ω˛B +…ËÆ˙ =x…EÚ… ∫…®……¥…‰∂…“ |…§…∆v…x… ∫…÷ x…Œ∂S…i… EÚÆ˙x…… S…… Ω˛B, i…¶…“ Ω˛®… ∫…¶…“ ±……‰M…… E‰Ú ±……¶… E‰Ú ±…B <∫… ®…Ω˛i¥…{…⁄h…« ∫…∆∫……v…x… EÚ… ∫…∆Æ˙I…h…

+…ËÆ˙ ]ıEÚ…> ={…™……‰M… EÚÆ˙ ∫…EÂÚM…‰*

¥…∂¥… V…±… n˘¥…∫… EÚ“ l…“®… ∫…∆™…÷HÚ Æ˙…π]≈ı u˘…Æ˙… Ω˛Æ˙ ¥…π…« ¥…∂¥… V…±… n˘¥…∫… EÚ“ l…“®… P……‰ π…i… EÚ“ V……i…“ Ω˲, <∫… ¥…π…« EÚ“ l…“®… ¥…˱™…⁄<∆M… ¥……]ıÆ˙ (Valuing Water) i…™… EÚ“ M…<« Ω˲* <∫…®… Ω˛®… +±…M…-+±…M… I…‰j… ®… {……x…“ E‰Ú ®…⁄±™… EÚ…‰ S…xΩ˛…∆ EÚi… EÚÆ˙ ∫…EÚi…‰ ΩÈ˛ V…Ë∫…‰ J…‰i…“, P…Æ˙, ∫¥……∫l™…, ¶……‰V…x…, EÚ±S…Æ˙, BV…÷EÚ‰ ∂…x… +…ËÆ˙ <EÚ…‰x……Ï ®…EÚ ®… {……x…“ EÚ… ®…Ω˛i¥… ¥… ®…⁄±™… C™…… Ω˲* EÚ…‰Æ˙…‰x…… ®…Ω˛…®……Æ˙“ EÚ…‰ v™……x… ®… Æ˙J…i…‰ Ω÷˛B <∫… ¥…π…« EÚ… +…™……‰V…x… +…Ïx…±……<x… Ω˛…‰M……* ¥…Ë ∂¥…EÚ V…±… ∫…∆Æ˙I…h… E‰Ú ¥……∫i… ¥…EÚ GÚ™……EÚ±……{…… EÚ…‰ |……‰i∫……Ω˛x… n‰˘x…‰ E‰Ú ±…™…‰ ¥…∂¥… V…±… n˘¥…∫… n÷˘ x…™……¶…Æ˙ E‰Ú n‰˘∂…… u˘…Æ˙… ®…x……™…… V……i…… Ω˲* <∫…‰ ¥… ¶…z… |…EÚ…Æ˙ E‰Ú EÚ…™…«GÚ®… +…ËÆ˙ GÚ™……EÚ±……{…… E‰Ú +…™……‰V…x…… E‰Ú u˘…Æ˙… ®…x……™…… V……i…… Ω˲, V…Ë∫…‰-°Ú…‰]ı…‰ |…n˘∂…«x…“, V…±… ∫…∆Æ˙I…h… ∫…‰ ∫…∆§…∆ v…i… ®…∆S…“™… +…ËÆ˙ ∫…∆M…“i……i®…EÚ =i∫…¥…, ∫l……x…“™… i……±……§…, Z…“±…, x…n˘“ +…ËÆ˙ V…±……∂…™… EÚ“ ∫…ËÆ˙, V…±… |…§…∆v…x… +…ËÆ˙ ∫…÷Æ˙I…… E‰Ú >{…Æ˙ ∫l……x…“™…, Æ˙…π]≈ı“™… +…ËÆ˙ +∆i…Æ˙…«π]≈ı“™… ∫i…Æ˙ {…Æ˙ {… Æ˙S…S……«, ]ı“¥…“ +…ËÆ˙ Ɖ˙ b˜™……‰ S…Ëx…±… ™…… <∆]ıÆ˙x…‰]ı E‰Ú ®……v™…®… ∫…‰ ∫…∆n‰˘∂… °ËÚ±……x……, ∫¥…SUÙ V…±… +…ËÆ˙ ∫…∆Æ˙I…h… ={……™… E‰Ú ®…Ω˛i¥… {…Æ˙ +…v…… Æ˙i… ∂…I…h… EÚ…™…«GÚ®…, |… i…™……‰ M…i…… i…l…… f‰¯Æ˙ ∫……Æ˙“ M… i… ¥… v…™……∆ +… n˘* <∫… + ¶…™……x… EÚ…‰ |… i… ¥…π…« ∫…∆™…÷HÚ Æ˙…π]≈ı BV…Â∫…“ EÚ“ BEÚ <EÚ…<« E‰Ú u˘…Æ˙… ¥…∂…‰π… i……ËÆ˙ ∫…‰ §…g¯…¥…… n˘™…… V……i…… Ω˲, V…∫…®… ±……‰M…… EÚ…‰ V…±… ∫…‰ ∫…∆§…∆ v…i… ®…÷q˘… E‰Ú §……Ɖ˙ ®… ∫…÷x…x…‰ ¥… ∫…®…Z……x…‰ E‰Ú ±…™…‰ |……‰i∫…… Ω˛i… EÚÆ˙x…‰ E‰Ú ∫……l… Ω˛“ ¥…∂¥… V…±… n˘¥…∫… E‰Ú ±…™…‰ +∆i…Æ˙…«π]≈ı“™… M… i… ¥… v…™…… EÚ… ∫…®……™……‰V…x… ¶…“ ∂…… ®…±… Ω˲* <∫… EÚ…™…«GÚ®… EÚ“ ∂…÷Ø˚+…i… ∫…‰ Ω˛“ ¥…∂¥… V…±… n˘¥…∫… {…Æ˙ ¥…Ë ∂¥…EÚ ∫…∆n‰˘∂… °ËÚ±……x…‰ E‰Ú ±…™…‰ l…“®… ( ¥…π…™…) EÚ… S…÷x……¥… EÚÆ˙x…‰ E‰Ú ∫……l… Ω˛“ ¥…∂¥… V…±…

n˘¥…∫… EÚ…‰ ®…x……x…‰ EÚ“ ∫……Æ˙“ V…®®…‰¥……Æ˙“ ∫…∆™…÷HÚ Æ˙…π]≈ı EÚ“ {…™……«¥…Æ˙h… i…l…… ¥…EÚ…∫… BV…Â∫…“ EÚ“ Ω˲* ¥…π…« 2020 EÚ“ l…“®… V…±… +…ËÆ˙ V…±…¥……™…÷ {… Æ˙¥…i…«x… (¥……]ıÆ˙ B∆b˜ C±……<®…‰]ı S…ÂV…) x…v……« Æ˙i… EÚ“ M…<« l…“* ¥…π…« 2019 E‰Ú ±…B ¥…∂¥… V…±… n˘¥…∫… EÚ“ l…“®… " EÚ∫…“ EÚ…‰ {…“U‰Ù x…Ω˛” UÙ…c‰ ˜x……' P……‰ π…i… EÚ“ M…<« l…“, ¥…π…« 2018 E‰Ú ±…B ¥…∂¥… V…±… n˘¥…∫… EÚ“ l…“®… "V…±… E‰Ú ±…B |…EfiÚ i… E‰Ú +…v……Æ˙ {…Æ˙ ∫…®……v……x…', ¥…π…« 2017 E‰Ú ¥…∂¥… V…±… n˘¥…∫… =i∫…¥… EÚ“ l…“®… "+{… ∂…π]ı V…±…', ¥…π…« 2016 E‰Ú ¥…∂¥… V…±… n˘¥…∫… EÚ“ l…“®… "V…±… +…ËÆ˙ x……ËEÚ Æ˙™……∆', ¥…π…« 2015 E‰Ú ¥…∂¥… V…±… n˘¥…∫… EÚ“ l…“®… "V…±… +…ËÆ˙ n˘“P…«EÚ… ±…EÚ ¥…EÚ…∫…', ¥…π…« 2014 E‰Ú ¥…∂¥… V…±… n˘¥…∫… EÚ“ l…“®… "V…±… +…ËÆ˙ >V……«', ¥…π…« 2013 E‰Ú ¥…∂¥… V…±… n˘¥…∫… EÚ“ l…“®… "V…±… ∫…Ω˛™……‰M…' +…ËÆ˙ ¥…π…« 2012 E‰Ú ¥…∂¥… V…±… n˘¥…∫… =i∫…¥… EÚ“ l…“®… "V…±… +…ËÆ˙ J……t ∫…÷Æ˙I……' i…™… EÚ“ M…<« l…“*

+x™… ®…Ω˛i¥…{…⁄h…« i…l™… u {…fil¥…“ E‰Ú ±…M…¶…M… 71 |… i…∂…i… ¶…⁄-¶……M… {…Æ˙ °ËÚ±…‰ V…±… EÚ… E‰Ú¥…±… 3 |… i…∂…i… ¶……M… {…“x…‰ E‰Ú ±……™…EÚ Ω˲* <∫… 3 |… i…∂…i…

i……W…‰ {…‰™…V…±… EÚ… n˘…-‰ i…Ω˛…<« ∫…‰ ¶…“ + v…EÚ ¶……M… M±…‰ ∂…™…Æ˙… ®… Ω˲* <∫…E‰Ú §……n˘ ®……j… 1 |… i…∂…i… {……x…“ ¥…∂¥… EÚ“ ±…M…¶…M… +…`ˆ +Æ˙§… +…§……n˘“ E‰Ú nˢ x…EÚ ={…™……‰M… E‰Ú ±…™…‰ ∂…‰π… §…S…i…… Ω˲* +§… ™… n˘ 71 |… i…∂…i… V…±… ∫…‰ P…Ɖ˙ ¶…⁄-¶……M… ®… E‰Ú¥…±… 1 |… i…∂…i… {……x…“ ®……x…¥… EÚ“ {…Ω÷∆˛S… ®… Ω˛…‰ +…ËÆ˙ |…™……‰M… E‰Ú ±…™…‰ ={…±…§v… Ω˛…‰ i……‰ n÷˘ x…™…… ®… V…±… ∫…∆EÚ]ı EÚ“ M…∆¶…“Æ˙i…… EÚ… +∆n˘…W…… +…∫……x…“ ∫…‰ ±…M……™…… V…… ∫…EÚi…… Ω˲* u Ω˛®……Ɖ˙ n‰˘∂… ®… EfiÚ π… I…‰j… ®… ∫…®…∫i… ={…±…§v… V…±… EÚ… 70 |… i…∂…i… ={…™……‰M… Ω˛…‰i…… Ω˲, ±…‰ EÚx… <∫…EÚ… E‰Ú¥…±… 10 |… i…∂…i… Ω˛“ ∫…Ω˛“ i…Æ˙“E‰Ú ∫…‰ <∫i…‰®……±… Ω˛…‰ {……i…… Ω˲ +…ËÆ˙ ∂…‰π… 60 |… i…∂…i… §…§……«n˘ Ω˛…‰ V……i…… Ω˲*

u ∫……±… 2018 ®… x…“ i… +…™……‰M… x…‰ §…i……™…… EÚ n‰˘∂… ®… EÚÆ˙“§… 60 EÚÆ˙…‰c˜ ±……‰M… {…“x…‰

E‰Ú {……x…“ EÚ“ EÚ±±…i… Z…‰±… Æ˙Ω‰˛ ΩÈ˛* u EÚx¥…Â∂…x… +…Ïx… < ±… ®…x…‰∂…x… +…Ï°Ú +…ϱ…

°Ú…Ï®∫…« +…Ï°Ú b˜∫GÚ ®…x…‰∂…x… +M…Â∫]ı ¥…⁄®…‰x… ( 1979) +x…÷ S U‰ Ù n ˘ 14 2( h) ®… ®… Ω˛±……+… E‰Ú ±…B {……x…“ +…ËÆ˙ ∫¥…SUÙi…… E‰Ú |……¥…v……x… E‰Ú §……Ɖ˙ ®… =±±…‰J… Ω˲* u EÚx¥…Â∂…x… +…Ïx… Æ˙…<]¬ı∫… +…Ï°Ú S……<±b˜ (1989, +x…÷SU‰Ùn˘ 24 2(c)) M…ËÆ˙ |…n⁄˘ π…i… ª……‰i… ∫…‰ §…SS…… E‰Ú ±…B ∫…÷Æ˙ I…i… {…‰™…V…±… ={…±…§v… EÚÆ˙…x…‰ EÚ… V…GÚ Ω˲* u BV… b ˜ … 21, ™…⁄ B x… EÚ…Ï x £Â Ú ∫… +…Ï x … <x¥……™…Æ˙x®…Â]ı B∆b˜ b‰˜¥…±…{…®…Â]ı (1992) ®… M…Æ˙“§…“ =x®…⁄±…x… E‰Ú ±…B ∫…÷Æ˙ I…i… {…‰™…V…±… +…ËÆ˙ {…™……«¥…Æ˙h… ∫¥…SUÙi…… EÚ“ +…¥…∂™…EÚi…… §…i……<« M…<« Ω˲* u |……‰O……®… +…Ï°Ú BC∂…x… +…Ï°Ú n˘ <∆]ıÆ˙x…‰∂…x…±… EÚ…Ïx£ÂÚ∫… +…Ïx… {……Ï{…÷±…‰∂…x… B∆b˜ b‰˜¥…±…{…®…Â]ı (EÚ… Ω˛Æ˙… 1994) ®… ®……x…¥… EÚ“ I…®…i…… +…ËÆ˙ ∫…i…i… ¥…EÚ…∫… E‰Ú ±…B {……x…“ +…ËÆ˙ ∫¥…SUÙi…… E‰Ú + v…EÚ…Æ˙ EÚ… V…GÚ EÚ™…… M…™…… Ω˲* u ∫…∆™…÷HÚ Æ˙…π]≈ı EÚ“ ∫……®……x™… ]ı{{…h…“ 15 (2002), {……x…“ EÚ… + v…EÚ…Æ˙ (+x…÷SU‰Ùn˘ 11 +…ËÆ˙ 12 E‰Ú +…Ãl…EÚ, ∫……®…… V…EÚ +…Ë Æ ˙ ∫……∆ ∫ Efi Ú i…EÚ + v…EÚ…Æ˙ …  {…Æ˙ +∆i…Æ˙…«π]≈ı“™… |… i…Y…… {…j…) E‰Ú ®…÷i…… §…EÚ {……x…“ EÚ… ®……x…¥…… v…EÚ…Æ˙ "Ω˛Æ˙ EÚ∫…“ E‰Ú ±…B {…™……«{i…, ∫…÷Æ˙ I…i…, ∫¥…“EÚ…™…«, ∫…÷±…¶… +…ËÆ˙ ∫…∫i…… {……x…“ x…V…“ +…ËÆ˙ P…Ɖ˙±…⁄ ={…™……‰M…… E‰Ú ±…B ={…±…§v… Ω˛…‰*' u ¶……Æ˙i… E‰Ú ∫…∆ ¥…v……x… E‰Ú +x…÷SU‰Ùn˘ 21 ®… |…i™…‰EÚ x……M… Æ˙EÚ EÚ…‰ |…n⁄˘π…h… ®…÷HÚ {……x…“ ={…±…§v… EÚÆ˙…x…‰ EÚ… =±±…‰J… Ω˲* - Æ˙Œ∂®… Æ˙∆V…x… (±…‰ J…EÚ…, ∫…®…∫……®… ™…EÚ ®…÷q˘… {…Æ˙ ±…‰J…x… EÚÆ˙i…“ Ω˛È*)

¥… ¶…z… |… i…™……‰M…“ {…Æ˙“I……+…Â E‰Ú ±…™…‰ ®…Ω˛i¥…{…⁄h…« |…∂x…

∫……®……x™… Y……x…-J…‰±… 1.

2.

3.

4.

5.

B ∂…™…x… GÚE‰Ú]ı {… Æ˙π…n¬˘ E‰Ú {…Ω˛±…‰ +v™…I… ΩÈ˛? (+) V…M…®……‰Ω˛x… b˜…±… ®…™…… (§…) ®…÷V…“§…Æ«˙ Æ˙Ω˛®……x… (∫…) Bx… E‰Ú {…“ ∫……±¥…‰ (n˘) V…… Ω˛n˘ +±…“ J……x… ¥…π…« 1994 ®… EÚ∫… n‰˘∂… x…‰ °Ú“°Ú… ¥…±b«˜EÚ{… V…“i…… l……? (+) V…®…«x…“ (§…) •……V…“±… (∫…) +V…Á]ı“x…… (n˘) £Ú…∆∫… {…Ω˛±…“ §……Æ˙ ®…∫EÚ]ı (∂…÷¶…∆EÚÆ˙) EÚ… ={…™……‰M… EÚ∫… B ∂…™……b˜ ®… EÚ™…… M…™…… l……? (+) x…<« n˘±±…“ 1982 (§…) ∫…™……‰±… 1986 (∫…) §…“ÀV…M… 1990 (n˘) <x…®… ∫…‰ EÚ…‰<« x…Ω˛” ¥…π…« 2020 ®… <x…®… ∫…‰ EÚ…Ëx…-∫…… O…Èb˜ ∫±…Ë®… ]⁄ıx……«®…Â]ı +…™……‰ V…i… x…Ω˛” Ω÷˛+… l……? (+) +®…‰ Æ˙EÚ“ +…‰{…x… (§…) +…Ï∫]≈‰ı ±…™…x… +…‰{…x… (∫…) £ÈÚS… +…‰{…x… (n˘) ¥…®§…±…b˜x… Ω˛…±… Ω˛“ ®… EÚ∫… §…±±…‰§……V… x…‰ ]ı“-20 <∆]ıÆ˙x…‰∂…x…±… GÚE‰Ú]ı ®… BEÚ +…‰¥…Æ˙ ®… UÙΩ˛ UÙCE‰Ú ±…M……B ΩÈ˛? (+) EÚ…<Æ˙…Ïx… {……‰±……b«˜ (§…) b‰˜ ¥…b˜ ¥……Ïx…«Æ˙ (∫…) <™……Ïx… ®……ÏM…«x… (n˘) Æ˙…‰ Ω˛i… ∂…®……«

6.

¥…π…« 2014 ®… ¥…±b«˜ ∂…⁄À]ıM… S…È {…™…x… ∂…{… EÚ∫… ∂…Ω˛Æ˙ ®… +…™……‰ V…i… Ω÷˛<« l…“? (+) ®™…÷ x…J… (V…®…«x…“) (§…) V……O…‰§… (GÚ…‰B ∂…™……) (∫…) O…‰x…‰b˜… (∫{…‰x…) (n˘) ®……Ï∫EÚ…‰ (∞¸∫…) 7. {…⁄¥…« °Ú…Ï˙®…⁄«±……-¥…x… S…È {…™…x… ®……<EÚ±… ∂…⁄®……EÚÆ˙ EÚ∫… n‰˘∂… ∫…‰ ∫…∆§…∆ v…i… ΩÈ˛? (+) ®…ËŒC∫…EÚ…‰ (§…) V…®…«x…“ (∫…) S…‰EÚ Æ˙{…Œ§±…EÚ (n˘) Œ∫¥…]¬ıV…Æ˙±…Èb˜ 8. Ω˛…ÏEÚ“ EÚ…‰ EÚ…Ï®…x…¥…‰±l… M…‰®∫… ®… EÚ∫… ¥…π…« ∂…… ®…±… EÚ™…… M…™…… l……? (+) ¥…π…« 1998 (§…) ¥…π…« 2002 (∫…) ¥…π…« 2008 (n˘) ¥…π…« 2018 9. ¥…Æ˙…]ı EÚ…‰Ω˛±…“ x…‰ ¥…x…-b‰˜ GÚE‰Ú]ı ®… {…Ω˛±…… ∂…i…EÚ EÚ∫… n‰˘∂… E‰Ú J…±……°Ú ±…M……™…… l……? (+) +…Ï∫]≈‰ı ±…™…… (§…) {…… EÚ∫i……x… (∫…) ∏…“±…∆EÚ… (n˘) n˘ I…h… +£Ú“EÚ… 10. <x…®… ∫…‰ EÚ∫… x…∂……x…‰§……V… x…‰ +…‰À±… {…EÚ J…‰±…… ®… {…n˘EÚ x…Ω˛” V…“i…… Ω˲? (+) M…M…x… x……Æ∆˙M… (§…) + ¶…x…¥… À§…p˘… (∫…) ¥…V…™… E÷Ú®……Æ˙ (n˘) V…“i…⁄ Æ˙…™… 11. ¶……Æ˙i…“™… {…÷Ø˚π… °÷Ú]ı§……ϱ… ]ı“®… E‰Ú EÚ{i……x… ΩÈ˛? (+) ∫…÷x…“±… U‰Ùj…“

(§…) M…÷Æ˙|…“i… À∫…Ω˛ ∫…∆v…⁄ (∫…) ∫…∆n‰˘∂… ÀZ…M…x… (n˘) <x…®… ∫…‰ EÚ…‰<« x…Ω˛” 12. ¶……Æ˙i… x…‰ EÚ∫… n‰˘∂… EÚ…‰ Ω˛Æ˙…EÚÆ˙ S…È {…™…∆∫… ]≈ı…ϰړ-2013 EÚ… J…i……§… V…“i…… l……? (+) +…Ï∫]≈‰ı ±…™…… (§…) <∆M±…Èb˜ (∫…) {…… EÚ∫i……x… (n˘) x™…⁄V…“±…Èb˜ 13. ¥…π…« 2019 ®… Æ˙…‰±…Æ˙ Ω˛…ÏEÚ“ ¥…±b«˜EÚ{… EÚ∫… n‰˘∂… x…‰ V…“i…… l……? (+) §…‰Œ±V…™…®… (§…) ∫{…‰x… (∫…) Œ∫¥…]¬ıV…Æ˙±…Èb˜ (n˘) {…÷i…«M……±… 14. Æ˙™……‰ +…‰À±… {…EÚ-2016 ®… §…Ëb˜À®…]ıx… ®… {…÷Ø˚π… BEÚ±… ¥…M…« ®… S…È {…™…x… §…x…‰ l…‰? (+) S…‰x… ±……ÂM… (§…) ±…“ S……ÂM… ¥…‰<« (∫…) S……= ]ıBx… S…‰x… (n˘) ¥…C]ıÆ˙ BC∫…‰±…∫…x… 15. ]ı“-20 GÚE‰Ú]ı ¥…±b«˜EÚ{… EÚ… {…Ω˛±…… ∫…∆∫EÚÆ˙h… EÚ∫… n‰˘∂… ®… +…™……‰ V…i… EÚ™…… M…™…… l……? (+) n˘ I…h… +£Ú“EÚ… (§…) ¥…‰∫]ı <∆b˜“V… (∫…) <∆M±…Èb˜ (n˘) §……∆M±……n‰˘∂… 16. x…“n˘Æ˙±…Èb˜ x…‰ EÚ∫… ¥…π…« ™…⁄Æ˙…‰ EÚ{… °÷Ú]ı§……ϱ… ]⁄ıx……«®…Â]ı V…“i…… l……? (+) ¥…π…« 1976 (§…) ¥…π…« 1988 (∫…) ¥…π…« 1992 (n˘) ¥…π…« 2004 17. §…‰]ıx… EÚ{… |… i…™……‰ M…i…… EÚ∫… J…‰±… ∫…‰ ∫…∆§…∆ v…i… Ω˲?

(+) °÷Ú]ı§……ϱ… (§…) ®…÷CE‰Ú§……V…“ (∫…) Ω˛…ÏEÚ“ (n˘) x…∂……x…‰§……V…“ 18. ¥…π…« 2012 ®… À¥…]ıÆ˙ ™…⁄l… +…‰À±… {…EÚ J…‰±…… EÚ“ ®…‰V…§……x…“ EÚ∫… n‰˘∂… x…‰ EÚ“ l…“? (+) ™…⁄G‰Úx… (§…) +…ÏŒ∫]≈ı™…… (∫…) Œ∫¥…]¬ıV…Æ˙±…Èb˜ (n˘) x……Ï¥…Ê 19. <∆M±…Èb˜ E‰Ú Æ˙…Ïx…“ +…‰∫…÷ ±…¥……x… EÚ∫… J…‰±… E‰Ú J…±……c˜˜“ ΩÈ˛? (+) ∫x…⁄EÚÆ˙ (§…) M……‰±°Ú (∫…) §…Ëb˜À®…]ıx… (n˘) Bl…‰±…‰ ]ıC∫… 20. ¥…π…« 2020 ®… ¥…±b« ˜ ∫x…⁄ E ÚÆ˙ S…È {…™…x… ∂…{… EÚ∫… n‰˘∂… ®… +…™……‰ V…i… EÚ“ M…<« l…“? (+) n˘ I…h… EÚ…‰ Æ˙™…… (§…) <∆M±…Èb˜ (∫…) EÚx……b˜… (n˘) +®…‰ Æ˙EÚ… 21. B°Ú+…<«BS… Ω˛…ÏEÚ“ ¥…±b«˜EÚ{…-2018 ®… EÚ∫… J…±……c˜“ EÚ…‰ §…‰∫]ı {±…‰™…Æ˙ S…÷x…… M…™…… l……? (+) +…EÚ…∂…n˘“{… À∫…Ω˛ (§…) §±…ËEÚ M……‰¥…∫…« (∫…) +…Ïl…«Æ˙ ¥……x… b˜…‰Æ‰˙x… (n˘) <x…®… ∫…‰ EÚ…‰<« x…Ω˛” 22. ¥…π…« 2013 ®… <∆ b˜™…x… O……∆|…“ °Ú…Ï®…⁄«±……¥…x… Ɖ˙∫… EÚ∫…x…‰ V…“i…“ Ω˲? (+) ∫…§…‰Œ∫]ı™…x… ¥…‰]ı±… (§…) EÚ ®… Æ˙…<EÚ…‰x…‰x… (∫…) B∫]ı…§…‰x… +…‰E‰Úx… (n˘) x…EÚ…‰ Æ˙…‰∫…§…M…«

23.

®……Ã]ıx…… ÀΩ˛ M…∫… x…‰ EÚi…x…‰ §……Æ˙ £ÈÚS… +…‰{…x… ®… ®… Ω˛±…… BEÚ±… J…i……§… V…“i…… Ω˲? (+) i…“x… (§…) S……Æ˙ (∫…) ∫……i… (n˘) BEÚ ¶…“ §……Æ˙ x…Ω˛” 24. ¥…EÚ…∫… EfiÚπh…x… EÚ∫… J…‰±… ®… ¶……Æ˙i… EÚ… |… i… x… v…i¥… EÚÆ˙i…‰ ΩÈ˛? (+) ®…÷CE‰Ú§……V…“ (§…) E÷Ú∂i…“ (∫…) §… ±…™…b«¬˜∫… (n˘) <x…®… ∫…‰ EÚ…‰<« x…Ω˛” 25. ¥…‰∫]ı<b∆ ˜“V… E‰Ú ±…B ∫…§…∫…‰ V™……n˘… ]‰ı∫]ı ∂…i…EÚ ±…M……x…‰ ¥……±…‰ §…±±…‰§……V… ΩÈ˛? (+) ¥… ¥…™…x… Æ˙S…b«˜ (§…) •……™…x… ±……Æ˙… (∫…) ∂…¥…x……Æ˙…™…h… S…∆p˘{……±… (n˘) EÚ…±…« Ω⁄˛{…Æ˙

=k…Æ˙ 1. (∫…), 2. (§…), 3. (+), 4. (n˘), 5. (+), 6. (∫…), 7. (§…), 8. (+), 9. (∫…),10. (n˘), 11. (+), 12. (§…), 13 . (n˘), 14 . (+), 15 . (+), 16. (§…), 17. (∫…), 18. (§…), 19. (+), 20. (§…), 21. (∫…), 22. (+), 23. (n˘), 24. (+), 25. (§…)

- {…÷π{…Âp˘ E÷Ú®……Æ˙ ∫… ¥…i…… (±…‰J…EÚ, |… i…™……‰M…“ {…Æ˙“I……+… EÚ“ i…Ë™……Æ˙“ ¥……±…‰ ¥…π…™…… {…Æ˙ ±…‰J…x… EÚÆ˙i…‰ ΩÈ˛*) 123456789012345678901234567890121234567 123456789012345678901234567890121234567 123456789012345678901234567890121234567 123456789012345678901234567890121234567 123456789012345678901234567890121234567 123456789012345678901234567890121234567 123456789012345678901234567890121234567 123456789012345678901234567890121234567 123456789012345678901234567890121234567 123456789012345678901234567890121234567


Turn static files into dynamic content formats.

Create a flipbook
Rojgar Aur Nirman by mpinfo.org - Issuu