240 2 Maatschappelijk Jaarverslag
Samen maken we het verschil voor de generaties na ons.
Onze Landgoederen
7.000
Hectare grond
provincies in Nederland waar Stichting Twickel bezittingen beheert
Landgoed Twickel
gemeentes waarover het landgoed verspreid is
10
buurtschappen waarover het landgoed verspreid is 5
Landgoed Twickel
Voorwoord
Voor u ligt het maatschappelijk jaarverslag van Stichting Twickel over het jaar 2024. In een periode van maatschappelijke onrust en politieke onzekerheid bleef Twickel trouw aan haar missie:
het zorgvuldig beheren en doorgeven van natuur, erfgoed en gemeenschap. Niet alleen financiële resultaten tellen, maar ook de ecologische en sociale waarde die wij met elkaar creëren. Dit verslag markeert de start van een meer integrale manier van rapporteren: open, verbindend en herkenbaar voor onze omgeving.
Een bijzonder moment dit jaar was de toevoeging van Landgoed Zuylestein aan de bezittingen van Stichting Twickel. Een unieke stap waarin historie, landschap en familiebanden samenkomen. In goed overleg met de voormalig eigenaresse is deze overgang voorbereid, met oog voor continuïteit en toekomstbestendigheid. Een beleidsvisie en een filmisch drieluik markeren de start van een nieuw hoofdstuk.
Ook op de overige landgoederen zijn belangrijke stappen gezet. Monumenten werden gerestaureerd, landschapselementen versterkt en bossen verder verduurzaamd. We plantten meer dan 200.000 bomen en struiken, experimenteerden met strokenteelt en maakten plannen voor het behoud van cultuurhistorische elementen zoals moestuinen en lanen.
Het College van Regenten vergaderde vijf keer, maakte een studiereis naar Clinton Devon Estates en vernieuwde de samenstelling. Nieuwe gezichten binnen de werkorganisatie zoals Lies Hassink (beheerder buitenplaats) en de aanstelling van een conservator, zorgen voor een frisse blik op beheer en collectie. Tegelijk spraken we over herkomstonderzoek, klimaatadaptatie en duurzame exploitatie.
Niet alles verliep zonder zorgen. De stopzetting van het Nationaal Programma Landelijk Gebied en de aanwijzing van Twickel als mogelijke locatie voor windturbines riepen vragen op over eigendom, ordening en inspraak. Twickel sprak zich hierin actief uit voor een zorgvuldige afweging.
Met de toevoeging van 136 hectare op Zuylestein groeide ons bezit tot ruim 7.000 hectare. Financieel sloten we het jaar positief af, maar de vele ambities vragen om scherpe keuzes.
Onze vrijwilligers speelden ook dit jaar een onmisbare rol. Dankzij hun inzet genoten duizenden bezoekers van rondleidingen door het kasteel, de tuinen en de historische moestuin. Maar ook degenen die niet direct in aanraking kwamen met publiek leverden een bijzonder waardevolle bijdrage.
De Vrienden van Twickel versterkte hun band met het publiek door uitgave van het Twickelblad en enkele succesvolle (publieks) activiteiten op het landgoed.
2024 was een jaar van verbinden, beschermen en vernieuwen. We danken iedereen die zich heeft ingezet voor Twickel: medewerkers, vrijwilligers, partners, pachters en vrienden. Samen houden we dit erfgoed levend.
Egbert Jaap Mooiweer Directeur Rentmeester
Algemeen
Achter elk getal schuilt een verhaal. Het overzicht van baten en lasten in 2024 laat zien hoe breed en veelzijdig het beheer van Twickel is. Opbrengsten komen voor meer dan de helft uit pacht, verhuur en erfpacht. Daarmee is het landgoed niet alleen een plek van schoonheid en natuur, maar ook van langdurige samenwerking met bewoners, pachters en ondernemers.
Cijfers die vertellen
Aan de uitgavenkant is zichtbaar hoeveel aandacht er gaat naar het dagelijks beheer. Bijna een derde van de kosten zit in personeel – mensen die met kennis en toewijding zorgen voor het landschap, de gebouwen en de bezoekerservaring. Ook opvallend: de lasten voor het onderhoud van gebouwen en natuur blijven stevig, net als de kosten voor algemene beheerstaken.
Ieder jaar organiseren we een uitje met alle vrijwilligers
Over de organisatie
Groei in publiek en betrokkenheid
In 2024 verwelkomde Twickel maar liefst 70.000 bezoekers (een schatting op basis van de kassagegevens) in het bezoekerscentrum. 15.332 mensen genoten van de tuin en het park, en 2.536 namen deel aan een kasteelrondleiding. Het laat zien dat Twickel leeft, inspireert en steeds meer mensen weet te betrekken.
Met de verkrijging van landgoed Zuylestein groeide het grondbezit tot ruim 7.000 hectare, goed voor het grootste particuliere landgoed van Nederland. Achter deze cijfers schuilt een duidelijke ambitie: zorgen voor erfgoed met oog voor de toekomst, gedragen door mensen, gefinancierd met visie en verbonden met de samenleving.
Twickel is een POM (Professioneel Onderhoud Monumenten) organisatie. Wij volgen de uitvoeringsrichtlijnen voor restauratie en renovatie volgens de geldende normen.
Cluster Kasteel / Stallen / Archief
Cluster Tuin
Cluster
*Alle data in dit document gaat over de periode 1 januari 2024 t/m 31 december 2024 tenzij anders benoemd.
Totaal
59 medewerkers 46,825 fte
Baten Lasten
Pachten, huur en erfpacht
Pachten
Verhuur woningen
Verhuur bedrijfspanden
Erfpacht
Jachthuur
Totaal
Overige opbrengsten
Houtverkoop vanuit
het bos
Opbrengsten uit bos, natuur en landschap
Landbouw
Houtzagerij
Opbrengsten buitenplaats
Totaal
Financiële baten
Dividend
Rente
Totaal
Verpachtingen en verhuur
Onderhoud gebouwen
Overige kosten
verpachtingen en verhuur
Totaal
Personeelskosten
Totale personeelskosten
Intern doorbelaste loonkosten
Totaal
Overige kosten
Bos, natuur en landschap Landschapsregeling
Landbouw
Zagerij
Buitenplaats
Algemene beheerskosten
Totaal
Bezoek en bijzonderheden
70.000
Aantal bezoekers winkel
(schatting o.b.v. telling deurteller)
Tuin en park open: 1 april t/m 31 oktober
Opening landgoedwinkel in centrum Delden (augustus 2024): Gerund door pachter erve Groot Avest. Meer info: www.twickel.nl/twickelproducten/landgoedwinkel-twickel
Aantal bezoekers tuin
2.536 15.332
Aantal bezoekers kasteel
Zuylestein onderdeel van Stichting Twickel: Sinds 2024 is ook Landgoed Zuylestein in Leersum onderdeel van Stichting Twickel. In totaal wordt 7.000 hectare grond beheerd en daarmee is de stichting de grootste particuliere landgoedeigenaar van Nederland.
Verduurzaming
Ook in het jaar 2024 heeft Twickel waar mogelijk bijgedragen aan verduurzaming van haar panden. Zo is na renovatie van het restaurantgedeelte van Het Witte Paard, het afgelopen jaar het hotel aangepakt. Wat begon als een terughoudende restauratie ontaarde in een volledige verduurzaming en restauratie. Hiermee is het pand op een goed niveau gebracht. Het pand wordt verwarmd en gekoeld door een bivalent systeem, wat inhoudt dat er naast een cv-ketel een warmtepomp bijdraagt aan de klimaatbeheersing in het pand. Tevens is de woning boven de Markenrichter verduurzaamd en verbouwd voor de nieuwe huurders.
Bij het verduurzamen probeert de stichting altijd te kiezen voor het beste alternatief qua isolatie en zoveel mogelijk natuurlijke of bio-based materialen. Zo wordt bijvoorbeeld bij isolatie gebruik gemaakt van hennep, vlas en houtwol.
Sinds de nieuwe invoering van de omgevingswet in 2024, merken we stagnatie in planvorming en vergunningverlening. Onze overheid lijkt hiermee te zoeken naar de juiste weg om hiermee om te gaan. Tot nog toe resulteert dit nog niet in snellere en meer transparante procedures.
Gebouwen, projecten en beheer
Ruimte voor ruimte
Bij de ene gemeente heet het zo, bij de andere overheid heet het rood voor rood, het maakt de stichting niet uit. Waar wij het passend achten, maken we er zoveel mogelijk gebruik van. Wat we echter merken is dat het concept niet meer voldoet. Kon de ontwikkeling voorheen financieel uit, nu zien we door stijgende sloopkosten en stijgende bouwkosten dat we bij deze regelingen niet meer uit de kosten komen en dat we hierdoor verliesdragend woningen bouwen. Hierdoor zijn we op zoek naar alternatieven, welke we momenteel in de vorm van de zogenaamde boerderijtjeswoning hebben voorliggen bij de diverse gemeenten.
Realisatie van rood voor rood woningen
Hotel restaurant het Witte Paard
Algemene data
Rijksmonumenten*
*Van de 123 rijksmonumenten zijn 55 gebouwen; de overige zijn eveneens losse objecten, zoals tuinbeelden, vazen en ornamenten.
Gemeentelijke monumenten
Beeldbepalende panden
Provinciaal monument
1 3 21 123
Afdeling Bouw
~ 15 projecten in uitvoering ~ 18 projecten in voorbereiding
Gemiddeld heeft de bouwafdeling circa 15 projecten in uitvoering en circa 18 projecten in voorbereiding.
Daarnaast zijn er vele losse klussen, per jaar worden circa 35-40 panden deels of geheel geschilderd.
Specifiek in 2024
• De volledige restauratie van Hotel Het Witte Paard
• Verbouw van de woning boven de Markenrichter
• Realisatie van rood voor rood woningen
• Verduurzaming van enkele pachtboerderijen
• Sanering van gronden in Woolde en Westerholt
• Herbestemming cichoreifabriek in Borculo
• Herbestemming Het Hof in Borculo naar woningen
• Verduurzaming en vernieuwing melkveestal erve Ottenhof
• Diverse sloopprojecten, o.a. te Borculo, stallen en schuren op erve Ottenhof
De herbouwde Eschmolen is in 2024 feestelijk in gebruik genomen.
Groen
De zorg voor alles wat leeft en groeit op Twickel is in handen van afdeling groen. Dat gaat verder dan bossen en natuurgebieden alleen. Ook onze eeuwenoude collectie citrusbomen en de historische moestuinen vallen hieronder.
Zorg voor landschap en leven
De invloed van klimaatverandering is steeds zichtbaarder. Bomen hebben het zwaar door langere periodes van droogte. Heidegebieden verdrogen, terwijl extreme regenbuien juist vaker voorkomen. In de kasteeltuinen nemen ziektes en plagen toe. Daarom werken we aan robuuste, veerkrachtige landschappen. Een gezonde bodem, goede waterhuishouding en rijke biodiversiteit vormen daarbij de basis.
Inheemse soorten, veerkrachtige
systemen
In 2024 hebben we opnieuw veel bossen aangevuld met inheemse loofhoutsoorten. Meer variatie betekent een sterker ecosysteem. Bomen als linde, boswilg, fladderiep, es en haagbeuk dragen bij aan een betere bodem. Hun blad verrijkt de grond, wat zorgt voor meer bodemleven en betere wateropslag. Dat helpt ons om droogte én natte perioden beter op te vangen.
Op Zuylestein is het herstel van het historische sterrenbos afgerond. In totaal zijn daar 617 laanbomen – koningslindes – geplant, samen met 12.500 stuks bosplantsoen. Een investering in de toekomst van het landgoed, die schoonheid en ecologie samenbrengt.
Landgoed Zuylenstein
De Vetpot in Brecklenkamp
Ons landschap in getallen
Twickel
Hectare extra polder voor weidevogels in Wassenaar.
30 21
Jonge bomen vervangen 4 oude beuken in de kasteeltuin van Twickel.
Productiebos
Natuurbos en heide
Tuinen en parken
Agrarisch gebruik
Overig
Houtzagerij
Stammen verzaagd
Meer informatie over de houtzagerij lees je op www.houtzagerijtwickel.nl
• Voor het vierde jaar op rij 12 ha bos opgeknapt met inheemse loofbomen
• 15.000 bloeiende planten en 5.000 stuks groente gekweekt in de moestuin
• 130 m heg op traditionele wijze gevlochten
• 4,75 km landschapselementen hersteld en/of nieuw aangelegd
Zuylestein
• Herstel Sterrenbos: in totaal 617 koningslindes en 12.500 jonge bomen en struiken geplant.
Hof te Dieren
• 2 lanen hersteld met 250 laanbomen
• 40 ha bos verbeterd met 150.000 stuks inheemse loofbomen
• Alle basisschoolleerlingen van Rheden ontvangen tijdens wilgen knotweek
Lage/Brecklenkamp
• 5.000 stuks plantsoen gezet
Collectie, Publiek & Vrijwilligers
Collectie: Koesteren – verdiepen - delen
In 2024 verscheen ons nieuwe collectieplan met deze titel. Daarin beschrijven we de staat, omvang en toekomst van de bijna 50.000 kunst- en gebruiksvoorwerpen op Twickel. Van boeken tot personeelskleding, van marquetterie-meubelen tot Japans porselein – alles is door generaties verzameld. Deze unieke collectie vormt samen met het landgoed en de gebouwen één geheel.
De collectie vraagt om goed onderhoud, maar biedt ook volop kansen voor onderzoek. Een deel is nog in gebruik, want Twickel is geen museum maar een levendig landgoed. Tegelijkertijd delen we de collectie actief. Zo was er in 2024 een tentoonstelling over blusmiddelen in de oranjerie en reisden objecten naar het Kunstmuseum Den Haag voor de succesvolle expositie Grand Dessert, die ruim 250.000 bezoekers trok.
Bezoekers op Twickel
Tuin, park en rondleidingen trokken opnieuw duizenden bezoekers. We ontvingen ook bijzondere gezelschappen, zoals de Vereniging Rembrandt en het Duits-Nederlandse Arbeitskreis für Adelsgeschichte. Hun congres leidde tot een bundel met bijdragen over Twickel in oorlogstijd. Publiekstrekker Hilligenpad, met wandelroute, boek en app, is inmiddels aan een tweede druk toe – net als het boek Twickel Kookt.
Onmisbare kracht; onze vrijwilligers
Met de toevoeging van landgoed Zuylestein groeide onze vrijwilligersgroep naar zo’n 130 mensen. Ze geven rondleidingen, helpen o.a. in het groen, archief en bezoekerscentrum. Hun inzet is van onschatbare waarde.
Een inkijkje naar de toekomst
Ook in 2025 blijven we bouwen aan de toekomst van onze collectie. We onderzoeken hoe we grote en kleine verhalen kunnen vertellen. Ook werken we aan nieuwe publicaties. Een belangrijk project is ook de herinrichting van het bezoekerscentrum. De uitvoering daarvan staat gepland voor begin 2026.
Bezoekers tijdens een rondleiding in de tuin
Een aantal objecten is uitgeleend aan Kunstmuseum Den Haag
Evenementen
Evenementen 2024
1. Dag van het Kasteel
2. Stift festival
3. Open Monumentendag
4. King’s Men - Shakespeare in het kasteelpark
Wandelroutes
Routes gedownload via website en app/ routemaker. 33.904
Gedownloade routes
Twickel: Umfassungsweg
Twickel: Kasteelwandeling*
Twickel: Lage
Twickel: Kasteeltuin
Twickel: Hof te Dieren Hilligenpad dag 6 over Twickel
Collectie
Aantal geregistreerde* collectiestukken.
*Registratiegraad ca. 95%
nieuwe
1.300 660
Aantal bezoekers Stift Festival* op Twickel in augustus 2024.
Personen beklommen de watertoren tijdens de Open Monumentendag.
Publicatie ‘Het Hilligenpad’
Onderverdeling
11.085 Boeken
Wapens
Uurwerken
151 Objecten in bruikleen gegeven aan Kunstmuseum Den Haag
Publieke uitgave jaarverslag Stichting Twickel 2024
Voor generaties na ons
Twickel is meer dan een landgoed. Het is een levend geheel van natuur, gebouwen, verhalen en mensen –geworteld in het verleden en gericht op de toekomst. In 2024 werkten we aan behoud én vernieuwing. Aan bossen en bodem, gebouwen en biodiversiteit, maar ook aan verbinding met mensen om ons heen. Als grootste particuliere landgoedeigenaar van Nederland voelen we de verantwoordelijkheid om zorgvuldig te beheren en betekenisvol door te geven. Dit verslag laat zien hoe we dat samen doen – stap voor stap, met oog voor kwaliteit en continuïteit. Voor nu én voor de generaties na ons.