Γ' γυμνασίου μάθημα 20

ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗ ΤΕΧΝΗ ΝΑΟΔΟΜΙΑ ΚΑΙ ΑΓΙΟΓΡΑΦΙΑ

Η διαμόρφωση της εκκλησιαστικής τέχνης στο πέρασμα των αιώνων επηρεάζεται από: Τα γεγονότα της εκκλησιαστικής ιστορίας Τα δόγματα (πίστη) Τον πολιτισμό κάθε λαού και περιοχής

Μορφές εκκλησιαστικής τέχνης Ναοδομία

Αγιογραφία

Υμνολογία

ΝΑΟΔΟΜΙΑ (ΡΥΘΜΟΙ) Στο πέρασμα των χρόνων οι χριστιανοί τελούσαν τη λατρεία σε σπίτια σε ευρύχωρες αίθουσες (ευκτήριοι οίκοι ή κυριακά) κατακόμβες

Οι πρώτοι ναοί χτίστηκαν με το τέλος των διωγμών. Γιατί; Ήταν οι γνωστές Βασιλικές, επηρεασμένες από τα ρωμαϊκά κτίρια που αντέγραφαν τις Βασιλικές στοές των αρχαίων Ελλήνων.

Ο ρυθμός της Βασιλικής είναι ορθογώνιο παραλληλόγραμμο με κίονες (κολόνες) στο εσωτερικό που χωρίζουν το ναό σε διαδρόμους (κλίτη). Ανάλογα με τις σειρές των κιόνων έχουμε τρίκλιτες (με 3 κλίτη), πεντάκλιτες (με 5 κλίτη) ή πολύκλιτες Βασιλικές.

Ναός της Αναστάσεως, Ιερουσαλήμ

Ναός της Γεννήσεως, Βηθλεέμ

Άγιος Απολλινάριος, Ραβέννα

Άγιος Δημήτριος, Θεσσαλονίκη

Άγιος Δημήτριος, Θεσσαλονίκη

Οι αρχιτέκτονες αρέσκονταν να χτίζουν μικρούς στρογγυλούς ναούς με τρούλο ή θόλο (συμβόλιζαν τον ουρανό και ενίσχυαν την πνευματική ανάταση). Τέτοιος ναός είναι του Αγίου Γεωργίου στη Θεσσαλονίκη, η γνωστή “Ροτόντα”. Οι ναοί αυτοί δε μπορούσαν να είναι μεγάλοι σε μέγεθος για λόγους στατικότητας.

Ναός Αγίου Γεωργίου (Ροτόντα), Θεσσαλονίκη

Αργότερα ο θόλος στηρίχθηκε σε τετράγωνη βάση και χτίστηκαν οι περίκεντροι ναοί. Οι πλευρές στους ναούς αυτού του τύπου απέχουν ίση απόσταση από το κέντρο.

Ναός Αγίων Σεργίου και Βάκχου (Κων/πολη)

Άγιος Βιτάλιος, Ραβέννα

Αναζητώντας έναν πιο σύνθετο ρυθμό, οι βυζαντινοί αρχιτέκτονες ισορρόπησαν το θόλο πάνω στην ορθογώνια βάση της βασιλικής. Έτσι προέκυψαν οι Βασιλικές με τρούλο.

Η καινοτομία βρίσκεται στα τέσσερα σφαιρικά τρίγωνα που συναντώνται στην οροφή και σχηματίζουν μια στεφάνη. Σε αυτήν στηρίζεται ο θόλος. Ανατολικά προστίθεται το Ιερό Βήμα και δυτικά ο Νάρθηκας ή Πρόναος.

Ναός Αγίας του Θεού Σοφίας, Κωνσταντινούπολη

Το εσωτερικό του Ναού της Αγίας Σοφίας

Αν και η Αγία Σοφία υπήρξε ναός -πρότυπο, δεν ανέστειλε την εξέλιξη της βυζαντινής αρχιτεκτονικής. Τον 9ο αιώνα έκανε την εμφάνισή του ο εγγεγραμμένος σταυροειδής με τρούλο. Ο τρούλος στηρίζεται εκεί που τέμνονται οι 2 κεραίες του σταυρού.

Ο σταυρός είναι εγγεγραμμένος σε τετράγωνο που φαίνεται αν κοιτάξουμε τη στέγη του ναού. Το ιερό καταλήγει σε 3 κόγχες. Ο ρυθμός αυτός έφτασε στην ακμή του τον 11ο-13 αιώνα.

Μονή οσίου Λουκά, Βοιωτία

Καπνικαρέα, Αθήνα

Ομορφοκκλησιά (Άγιος Γεώργιος), Γαλάτσι

Αγία Σοφία, Μυστράς

Μονή της Χώρας, Κωνσταντινούπολη

Αγία Σοφία Θεσσαλονίκης

Ο ΣΥΜΒΟΛΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΜΕΡΩΝ ΤΟΥ ΝΑΟΥ Στον εγγεγραμμένο σταυροειδή με τρούλο Το τετράγωνο στο οποίο εγγράφεται ο σταυρός συμβολίζει τη γη Ο σταυρός

συμβολίζει τον ουρανό

Και τα 2 αυτά σχήματα συμβολίζουν το κτιστό και το άκτιστο, την ανθρώπινη και θεϊκή φύση του Χριστού.

Αυτός ο συμβολισμός απαιτεί και την ανάλογη αγιογραφία, έτσι ώστε να δίνεται η αίσθηση ότι τα πρόσωπα των εικόνων ή τοιχογραφιών είναι παρόντα και παρακαλούν το Θεό για τους πιστούς.

ΑΓΙΟΓΡΑΦΙΑ Εικόνες υπήρχαν στην Εκκλησία από πολύ νωρίς. Στις κατακόμβες υπήρχαν συμβολικές παραστάσεις στους τοίχους, το νόημα των οποίων ήταν γνωστό μόνο στους χριστιανούς. Από τον 4ο αιώνα που ο Χριστιανισμός γίνεται ελεύθερη θρησκεία, αρχίζει η εικόνιση ιερών προσώπων και γεγονότων σε φορητές εικόνες, τοιχογραφίες και ψηφιδωτά (τεχνική εξαιρετικά δύσκολη και χρονοβόρα αλλά με εξαιρετικό αποτέλεσμα).

Εικονίζουμε τον Χριστό ομολογώντας την πίστη στην ενότητα των 2 φύσεών Του, της θεϊκής και της ανθρώπινης.

Εικονίζουμε τη Θεοτόκο και τιμούμε αυτήν που συμμετείχε στη σάρκωση του Χριστού εκπροσωπώντας το ανθρώπινο γένος.

Εικονίζουμε τους αγίους και μάρτυρες και τους προβάλλουμε ως πρότυπα μίμησης για τους πιστούς.

Μέχρι την εποχή της εικονομαχίας (8ος αιώνας) υπάρχει κοινή τεχνική στην εικονογραφία των περιοχών γύρω από τη Μεσόγειο. Στη συνέχεια όμως η αγιογραφία της Ανατολής διαφοροποιείται.

Εικόνα είναι η μορφή ενός προσώπου. Το πρόσωπο υπάρχει και είναι μοναδικό, ξεχωρίζει από όλα τα άλλα. Δε δημιουργεί μορφές η εικονογραφία, αναπαράγει αυτές που ήδη υπάρχουν. Ζητούμενο δεν είναι ο νατουραλισμός (το πρόσωπο που ζωγραφίζουμε να μοιάζει με το πρωτότυπο). Οι εικόνες δεν είναι φωτογραφίες όπου υπάρχει πιστή απεικόνιση των χαρακτηριστικών κάποιου.

Οι αγιογράφοι επηρεασμένοι από την ελληνιστική ζωγραφική (3ος-1ος αιώνας π.Χ.), δε ζωγραφίζουν με βάθος και προοπτική. Δεν τους ενδιαφέρει το τοπίο και οι διαστάσεις του χώρου.

Τα πρόσωπα των εικόνων είναι υπαρκτά, τα τιμούμε, αλλά κέντρο είναι ο θεατής στον οποίο αναφέρονται τα πρόσωπα αυτά. Οι εικόνες υπάρχουν για να αναζητήσουμε προσωπική σχέση με τους αγίους, άρα με τον ίδιο το Θεό, όχι για να τις θαυμάζουμε ως έργα τέχνης. Ο κόσμος στις βυζαντινές εικόνες παριστάνεται με σύμβολα, ελευθερωμένος από την αμαρτία και ανακαινισμένος.

ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΙΚΟΣ ΚΥΚΛΟΣ Ανάλογα με το θέμα, τη σημασία και τη θέση τους στο ναό, οι εικόνες χωρίζονται σε εικονογραφικές ομάδες (κύκλους).

Δογματικός κύκλος Διδάσκει τις αλήθειες της χριστιανικής πίστης (δόγματα). Μην ξεχνάτε ότι οι εικόνες θεωρούνται “τα βιβλία των αγραμμάτων” αφού χωρίς να χρειάζεται να διαβάσει κάποιος μπορεί να καταλάβει πολλά για την πίστη κοιτάζοντας μια εικόνα.

Στο νάρθηκα ή πρόναο υπάρχει εικόνα του Χριστού που κρατάει Ευαγγέλιο και μας ευλογεί κατά την είσοδό μας στο ναό.

Στον τρούλο υπάρχει η εικόνα του Χριστού Παντοκράτορα που με το βλέμμα του αγκαλιάζει τους πιστούς και όλο τον κόσμο.

Γύρω από τον Παντοκράτορα εικονίζονται Προφήτες και Άγγελοι ή η Θεοτόκος και ο Ιωάννης ο Πρόδρομος.

Στα τέσσερα σφαιρικά τρίγωνα που στηρίζουν το θόλο εικονίζονται οι Ευαγγελιστές.

Στην κόγχη του ιερού εικονίζεται η Παναγία ως Πλατυτέρα των Ουρανών (κυοφόρησε τον άπειρο Θεό που ούτε ο ουρανός μπορεί να χωρέσει).

Λειτουργικός κύκλος Εδώ πρόκειται για τις εικόνες του Ιερού Βήματος. Βρίσκονται κάτω από την Πλατυτέρα και περιλαμβάνουν την παράσταση της Κοινωνίας των Αποστόλων.

Παρακάτω εικονίζονται Ιεράρχες και Διάκονοι (όπως ο γνωστός σας Στέφανος).

Στο αριστερό μέρος του Ιερού (ονομάζεται Πρόθεση και εκεί ετοιμάζονται τα Τίμια Δώρα) εμφανίζεται ο Χριστός Πάσχων με το Σταυρό και τη Λόγχη (σύμβολα του Πάθους).

Στο δεξί μέρος του Ιερού (Διακονικό) εικονίζονται άγγελοι, προφήτες, παραστάσεις από την Παλαιά Διαθήκη και από τις εμφανίσεις του Αναστημένου Χριστού.

Ιστορικός ή εορταστικός κύκλος Βρίσκεται στις τέσσερις καμάρες, στους πλάγιους τοίχους και στο Νάρθηκα του σταυροειδούς βυζαντινού ναού.

Θέματά του είναι το Δωδεκάορτο (12 σκηνές από τη ζωή του Χριστού καθώς και εικόνες Αγίων).

Συνήθως τα ονόματα των βυζαντινών αγιογράφων είναι άγνωστα. Μέσα από την τέχνη τους υμνούν το μεγαλείο του Θεού σεμνά και ανώνυμα στο πέρασμα των αιώνων.