“Που είναι ο Θεός;” : Η οδύνη του σύγχρονου κόσμου και το αίτημα σωτηρίας από το κακό Πορεία διδασκαλίας της ενότητας του Νέου Προγράμματος Θρησκευτικών Γ' Γυμνασίου (εκτός των ενοτήτων που αφορούν στις άλλες θρησκείες)
Η ενότητα αυτή του Νέου Προγράμματος Σπουδών προβλέπεται να διδαχθεί σε 5 δίωρα (10 διδακτικές ώρες). Ο αρχικός σχεδιασμός που έγινε ήταν 7 διδακτικές ώρες για την παρουσίαση του κακού στην εποχή μας και την άποψη και πρόταση του Χριστιανισμού μέσα από την τεχνική του Six Thinking Hats. Τις υπόλοιπες 3 ώρες θα τις αφιέρωνα στις άλλες μεγάλες θρησκείες (Ισλάμ, Ινδουϊσμός, Βουδισμός). Δεν τις δίδαξα με την τεχνική των καπέλων σκέψης γιατί φοβόμουν ότι δε θα μου έφτανε ο χρόνος.
Οι μαθητές ήταν ενήμεροι για τα καπέλα του De Bono και είχαμε δουλέψει κάποια παραδείγματα μέσα στην τάξη ώστε να εξοικειωθούν με το πως πρέπει να σκέφτονται και να λειτουργούν κάθε φορά. Η διαδικασία ξεκίνησε χωρίς προβλήματα καθώς σε γενικές γραμμές είχαν καταλάβει τι κάνουμε. Αρχικά σκόπευα να εφαρμόσω την τεχνική μόνο σε ένα τμήμα-το Γ1 του οποίου είμαι και υπεύθυνη. Οι μαθητές όμως του Γ4 ζήτησαν να συμμετέχουν και αυτοί και φυσικά δεν μπόρεσα να τους το αρνηθώ.
Πριν ξεκινήσουμε χώρισα τους μαθητές σε ομάδες δίνοντας σε κάθε διαφορετικού χρώματος καπέλο. Δεν είχαμε πραγματικά καπέλα στην τάξη όπως είδα ότι έκαναν κάποιοι συνάδελφοι-και μπράβο τους!-αλλά αυτό δεν δημιούργησε κάποιο πρόβλημα. Απλά κάποια παιδιά αντέδρασαν γιατί η ομάδα στην οποία ανήκαν έπρεπε να σκεφτεί με έναν τρόπο που δεν τα εξέφραζε. Τα πνεύματα ηρέμησαν όταν εξήγησα ότι όλοι θα σκεφτούμε με όλους τους διαφορετικούς τρόπους αλλάζοντας καπέλο από μάθημα σε μάθημα. Απλά η κάθε ομάδα στο μάθημα που αντιστοιχούσε στο καπέλο της θα είχε το γενικό πρόσταγμα, θα καθοδηγούσε την όλη διαδικασία.
Το σκεπτικό ήταν ακριβώς αυτό: έξι διδακτικές ώρες που θα αντιστοιχούσαν η κάθε μία σε ένα ή δύο διαφορετικά καπέλα. Την έβδομη ώρα θα γίνονταν μια επίσκεψη εκτός σχολείου. Στην πορεία έγιναν κάποιες μικροαλλαγές.
Πρώτο μάθημα: Η εμπειρία του κακού στο σημερινό κόσμο (μπλε-κόκκινο καπέλο) Στο πρώτο μάθημα ασχοληθήκαμε με τις ποικίλες μορφές κακού που υπάρχουν γύρω μας-ίσως πολύ πιο κοντά μας απ' ότι πιστεύουμε. Στο powerpoint που ετοίμασα πρόβαλα στον διαδραστικό πίνακα κάποιες φωτογραφίες από το διαδίκτυο που εικονίζουν συγκεκριμένες καταστάσεις τις οποίες κλήθηκαν να αναγνωρίσουν οι μαθητές (πείνα και φτώχεια, αρρώστια, θάνατος, ανεργία, μοναξιά και απομόνωση, πόλεμος).Φυσικά εργάστηκαν σε ομάδες προσπαθώντας να λειτουργήσουν με βάση το καπέλο που φοράει η ομάδα τους
Επέλεξα φωτογραφίες όχι πολύ σκληρές για να μην φορτίσω συναισθηματικά τα παιδιά (ιδίως στο θέμα του θανάτου και της ασθένειας κάποιοι από τους μαθητές έχουν ανάλογες εμπειρίες από το στενό οικογενειακό τους περιβάλλον). Δεν επεκτάθηκα σε άλλα θέματα γιατί δεν θα μας έφτανε ο χρόνος. Τα παιδιά ζητήθηκε να βάλουν τίτλους στις φωτογραφίες που έβλεπαν και να ορίσουμε το πρόβλημα καθώς και τα θέματα που θα συζητήσουμε σχετικά με αυτό. Στο τέλος τους ζητήθηκε η συγγραφή ενός ποιήματος στο σπίτι για να γίνει και η σύνδεση με το επόμενο μάθημα (κόκκινο καπέλο).
Δεύτερο μάθημα: Η έκφραση της οδύνης του κόσμου στην τέχνη (μπλεκόκκινο καπέλο) Τα ποιήματα της προηγούμενης ενότητας στα οποία τα παιδιά εξέφρασαν τα δικά τους συναισθήματα για την παρουσία του κακού στη ζωή μας χρησίμευσαν ως εφαλτήριο για το μάθημα αυτό στο οποίο διδάχθηκαν μέσω της τέχνης ( Artful Thinking). Στην επιμόρφωση που είχε γίνει πέρσι στη Θεσσαλονίκη για το Νέο Πρόγραμμα Σπουδών είχα παρακολουθήσει την πρόταση της κυρίας Γώγου για το συγκεκριμένο μάθημα μέσω της ανάλυσης της Γκερνίκα του Πάμπλο Πικάσο.
Για να μην αντιγράψω την κυρία Γώγου αποφάσισα να πειραματιστώ-αν και δεν ήμουν σίγουρη για το πόσο σωστά θα ήταν όσα θα έκανα και θα έλεγα. Ήταν η πρώτη φορά που τολμούσα το artful thinking. Επέλεξα το έργο Die Uberlebenden της Kathe Kollwitz. Πάλι χρησιμοποιήσαμε και τα δύο καπέλα (μπλε και κόκκινο,κυρίως όμως το κόκκινο) ορίζοντας το πρόβλημα και εκφράζοντας συναισθήματα. Η εργασία που δόθηκε για το σπίτι αφορούσε τρεις μικρές ιστορίες που κλήθηκαν να γράψουν οι μαθητές και στις οποίες το έργο της Kollwitz ήταν είτε η αρχή, είτε η μέση είτε το τέλος.
Τρίτο μάθημα: Ποιος ευθύνεται για το κακό; Ποιος μπορεί να μας σώσει από το κακό; Παλαιά ΔιαθήκηΠροπατορικό αμάρτημα (άσπρο και μαύρο καπέλο) Δόθηκε στους μαθητές το απόσπασμα από την Παλαιά Διαθήκη για την έξοδο του Αδάμ και της Εύας από τον παράδεισο. Δουλέψανε σε ομάδες πάνω στα ερωτήματα που συνόδευαν το κείμενο (από το βιβλίο θρησκευτικών της Α' Γυμνασίου). Επίσης είδαμε από το youtube σε κινούμενα σχέδια την ιστορία της απομάκρυνσης των πρωτοπλάστων (http://www.youtube.com/watch? v=b7XfrVi1rUI).
Με το άσπρο καπέλο είδαμε τα δεδομένα σύμφωνα με τη χριστιανική πίστη: γιατί έκανε την εμφάνισή του το κακό και ποιος ο ρόλος των πρωταγωνιστών (Θεός, πρωτόπλαστοι, φίδι). Η άσπρη ομάδα κατέγραφε τα όσα λέγονταν στην τάξη όπως είχαν κάνει πριν από αυτήν η μπλε και η κόκκινη ομάδα. Στη συνέχεια φορέσαμε το μαύρο καπέλο και εστιάσαμε στην απαισιόδοξη οπτική, τα παιδιά φαντάστηκαν και περιέγραψαν τη ζωή του Αδάμ και της Εύας μετά την απομάκρυνση από το Θεό και εξέφρασαν την άποψη ότι δεν έχουν αλλάξει πολλά πράγματα από τότε ούτε πρόκειται να αλλάξουν στο μέλλον.
Τέταρτο μάθημα: Το Πρωτευαγγέλιο-Το κακό στην Καινή Διαθήκη και η αμαρτία ως ασθένεια (μαύρο και κίτρινο καπέλο) Δόθηκε πάλι ένα φύλλο εργασίας αυτή τη φορά με κείμενο από την Καινή Διαθήκη-η θεραπεία της γυναίκας με την αιμορραγία και η ανάσταση της κόρης του Ιαείρου (Μκ.5,21-43). Η ανάσταση του δωδεκάχρονου κοριτσιού διδάσκεται στη Β' Γυμνασίου αλλά καθώς το σχολείο μας είναι πιλοτικό οι μαθητές δε διδάχθηκαν αυτή την ενότητα την προηγούμενη σχολική χρονιά.
Από το μαύρο καπέλο (η ασθένεια την εποχή του Ιησού θεωρούνταν αποτέλεσμα της αμαρτίας) περάσαμε στο κίτρινο καπέλο (ο Ιησούς απαλλάσσει τον άνθρωπο από αυτές τις αντιλήψεις αλλά και από τη δυναστική παρουσία του κακού) σε συνδυασμό με την προηγούμενη ενότητα (Παλαιά Διαθήκη) και το Πρωτευαγγέλιο (υπόσχεση για σωτηρία του ανθρώπινου γένους).
Στην τάξη αφού συζητήσαμε χρησιμοποιήθηκε η τεχνική “ρόλος στον τοίχο”. Σε ένα μεγάλο χαρτί στο οποίο ήταν ζωγραφισμένη μια ανθρώπινη φιγούρα - ο Ιάειρος - τα παιδιά μπήκαν στη θέση των πρωταγωνιστών της ιστορίας γράφοντας μέσα στο πλαίσιο το πως ένιωθε ο Ιάειρος έχοντας μια θυγατέρα ετοιμοθάνατη και πως σκέφτονταν οι γύρω του γι' αυτόν με βάση τις αντιλήψεις της εποχής (υποφέρουν όσοι είναι αμαρτωλοί). Η τεχνική αυτή είχε διδαχθεί στην επιμόρφωση για το Νέο Σχολείο στη Θεσσαλονίκη από τον κύριο Μπάρλο και την κυρία Γώγου.
Στο σπίτι οι μαθητές έπρεπε να γράψουν το ημερολόγιο της γυναίκας που θεραπεύτηκε από την αιμορραγία και να σκεφτούν πως συνέχισαν τη ζωή τους οι πρωταγωνιστές της δεύτερης ιστορίας (ανάσταση κοριτσιού). Στην πρώτη περίπτωση θα χρησιμοποιούσαν το κόκκινο καπέλο ενώ για τη δεύτερη τους άφησα ελεύθερους να επιλέξουν ανάμεσα στο μαύρο και στο κίτρινο (σχεδόν όλοι διάλεξαν το κίτρινο). Οι ομάδες συνέχισαν να καταγράφουν τα όσα λέγαμε και τις προτάσεις των συμμαθητών τους.
Πέμπτο μάθημα: Επεξεργασία κειμένου στην τάξη-Η προσευχή του Μαρμελάντωφ (Έγκλημα και Τιμωρία) (κίτρινο και πράσινο καπέλο) (2 διδακτικές ώρες) Σε αυτό το μάθημα ξεκινήσαμε με αφετηρία τα όσα αναφέρθηκαν στο κλείσιμο του προηγούμενου μαθήματος (Η αμαρτία συγχωρείται και δεν τιμωρείται, Μάξιμος Ομολογητής). Ήταν και το μάθημα στο οποίο έπεσα έξω στους υπολογισμούς μου ως προς το χρόνο που απαιτούνταν για την ολοκλήρωσή του (δύο διδακτικές ώρες αντί για μία που αφελώς πίστευα ότι αρκούσε).
Διαβάσαμε ένα απόσπασμα από τον μονόλογο του μέθυσου Μαρμελάντωφ του βιβλίου Έγκλημα και Τιμωρία (Ντοστογιέφσκι). Η συζήτηση πήρε μεγάλες διαστάσεις και τα παιδιά έδειξαν πολύ μεγαλύτερο ενδιαφέρον από το αναμενόμενο. Συζητήσαμε κυρίως για προσωπικές εμπειρίες και βιώματα, για ανθρώπους σαν τον Μαρμελάντωφ που υπάρχουν στην πόλη μας, για το πως τους αντιμετωπίζουμε. Με χαροποίησε φοβερά το γεγονός ότι η συζήτηση δε γελοιοποιήθηκε παρά τα αρχικά γελάκια που συνόδευσαν την αναφορά σε κάποια ονόματα συμπολιτών μας.
Είχε προηγηθεί η επίσκεψη από τα παιδιά της δημοσιογραφικής ομάδας του σχολείου μας στο Κοινωνικό Παντοπωλείο του Δήμου Κιλκίς και η συνέντευξη με την υπεύθυνη κα.Ποζίδου Βούλα (η επίσκεψη έγινε εκτός διδακτικού ωραρίου και η συνέντευξη θα δημοσιευθεί στη σχολική εφημερίδα όταν εκδοθεί το επόμενο φύλλο). Οι μαθητές που ήταν εκεί ενημέρωσαν τους συμμαθητές τους στην τάξη για τη δράση του Κοινωνικού Παντοπωλείου και άρχισαν να ακούγονται οι προτάσεις για το πως εμείς ως σχολείο αλλά και ο καθένας προσωπικά θα μπορούσε να βοηθήσει.
Στο σημείο αυτό ενημέρωσα τους μαθητές για την επίσκεψη που θα ακολουθούσε στον Ιερό Ναό Αγίου Δημητρίου Κιλκίς όπου ο Πρωτοσύγκελος της Ιεράς Μητροπόλεως αρχιμανδρίτης Επιφάνιος Θεοδωρίδης θα μας έδινε πληροφορίες για τη φιλανθρωπική δράση της μητροπόλεώς μας. Αποφασίσαμε να συγκεντρώσουμε τρόφιμα και να τα προσφέρουμε κατά την επίσκεψή μας για τη συσσίτια των απόρων. Παράλληλα ακούσαμε και σχολιάσαμε το τραγούδι “εν κατακλείδι” του Παύλου Σιδηρόπουλου από την οπτική του πράσινου καπέλου αναζητώντας τρόπους προσφοράς και βοήθειας.
Το μάθημα έκλεισε μέσα σε ένα κλίμα χαράς και δημιουργικής αναστάτωσης, τα παιδιά άρχισαν να μιλούν για περιπτώσεις στις οποίες είχαν προσφέρει βοήθεια σε πάσχοντες συνανθρώπους μας ή είχαν προσφέρει εθελοντικά τις υπηρεσίες τους. Και φυσικά όλοι περίμεναν την επίσκεψη και τη συζήτηση με τον π.Επιφάνιο που είναι ιδιαίτερα δημοφιλής και αγαπητός στους μαθητές μας.
Μάθημα έκτο: Επίσκεψη στο Ναό και ενημέρωση για τις φιλανθρωπικές δράσεις της Εκκλησίας. Δεν υπάρχουν λόγια να ευχαριστήσω τον π.Επιφάνιο. Τα όσα μας είπε άγγιξαν βαθιά τα παιδιά και σκεφτόμαστε να συμμετέχουμε στη διανομή των δεμάτων αγάπης τη Μεγάλη Εβδομάδα στα σπίτια των ενοριτών. Επίσης προγραμματίζουμε επίσκεψη στο χώρο προετοιμασίας των γευμάτων αγάπης για να βοηθήσουμε στο μαγείρεμα και το σερβίρισμα.
Μάλιστα κάποιες μαθήτριες μίλησαν στις μητέρες τους για τα γεύματα αυτά και τις παρότρυναν να προσφέρουν εκεί εθελοντικά τις υπηρεσίες τους! Στην επίσκεψή αυτή ήταν παρούσα και η σχολική σύμβουλος θεολόγων κα.Μιχαλοπούλου Ελένη. Τα όσα είπε ο π.Επιφάνιος κατεγράφησαν από τα παιδιά και θα δημοσιευθούν στη σχολική εφημερίδα.
Τα όσα είπαμε και συζητήσαμε και κατέγραψαν οι ομάδες τα συγκεντρώσαμε σε ένα χαρτόνι και το βάλαμε στην τάξη. Ακολουθούν φωτογραφίες όπως επίσης και τα κολάζ που έκαναν οι μαθητές από φωτογραφίες που βρήκαν σε περιοδικά και εφημερίδες για σύγχρονες μορφές του κακού.
Δεν ξέρω αν όσα έκανα ήταν σύμφωνα με με το πνεύμα διδασκαλίας του Six Thinking Hats αλλά θεωρώ ότι οι μαθητές μου το διασκέδασαν όσο και εγώ, έδειξαν πραγματικό ενδιαφέρον για τα θέματα που συζητήσαμε και πάνω απ' όλα ευαισθητοποιήθηκαν και δραστηριοποιήθηκαν. Τα όσα κάναμε και κυρίως όσα θα κάνουμε μας βγάζουν από τα στενά πλαίσια της σχολικής τάξης δείχνοντας ότι το σχολείο είναι ένα ζωντανό κύτταρο της κοινωνίας και συνεργάζεται με άλλους φορείς δίνοντας την ευκαιρία στους μαθητές να συνδέσουν την ύλη που διδάσκονται μέσα στην τάξη με την πραγματική ζωή και τις ανάγκες της.
Αυτό που χρειαζόμαστε είναι ενεργοί και δραστήριοι πολίτες, ενημερωμένοι και με προτάσεις και όραμα, και η νέα γενιά είναι η προίκα και η ελπίδα μας για το μέλλον. Ευχαριστώ πολύ όσους βοήθησαν με τον τρόπο τους για την υλοποίηση αυτού του σχεδιασμού και συγκεκριμένα:
Τον διευθυντή του 2ου Γυμνασίου Κιλκίς κ. Αραμπατζή Ευάγγελο που πάντα στηρίζει τις προσπάθειες των καθηγητών και των μαθητών ● Τη σχολική σύμβουλο θεολόγων κα. Μιχαλοπούλου Ελένη ● Τον αρχιμανδρίτη Επιφάνιο Θεοδωρίδη ● Την υπεύθυνη του Κοινωνικού Παντοπωλείου του Δήμου Κιλκίς κα. Ποζίδου Βούλα ● Τη συνάδελφο κα. Ηλιοπούλου Φλοριάννα για τα κολάζ που έκανε με τους μαθητές την ώρα των καλλιτεχνικών ●
Το μεγαλύτερο ΕΥΧΑΡΙΣΤΩ στους μαθητές μου των τμημάτων Γ1 και Γ4 του 2ου Γυμνασίου Κιλκίς για την ανταπόκρισή τους, την προσπάθεια, τις ιδέες, τη ζωντάνια τους και την αγάπη που έχουν μέσα τους και την προσφέρουν απλόχερα και ανυπόκριτα στους άλλους. Μαρία Κατσαβέλη