Ktieb Santa Marija 2018

Santa Marija Festa 2018

Festa Santa Marija 2018

Soçjetà Filarmonika La Stella, Gudja 37

colour

Santa Marija Festa 2018

38

colour

Santa Marija Festa 2018

39

Santa Marija Festa 2018

40

Santa Marija Festa 2018

Soçjetà Filarmonika La Stella Gudja Bord Editorjali: Michel Mifsud, Clayton Zammit Werrej Kumitat Çentrali 2017

3

Messa©© mill-President

5

Messa©© mis-Segretarju

7

Messa©© mill-Kaxxier

9

Messa©© mid-Direttur Ìenerali

11

Messa©© mis-Surmast Direttur

13

Messa©© mill-Arçipriet 15 Programm tal-Festa 2018

Ìbir tar-reklami: Malcolm Zammit, Clayton Zammit u Sezzjoni Nisa Qari tal-Provi: Randolph Micallef Kull artiklu miktub fuq dan il-ktieb apparti dak tal-uffiçjali mhuwiex jirrappreΩenta l-fehma tas-Soçjetà Filarmonika La Stella Gudja.

18

Programm Strumentali Santa Marija 2018 19 Messa©© mis-Sindku 20 Il-Vara ta’ Santa Marija tal-Gudja

24

Is-Seba’ Santa Marijiet u Devozzjonijiet o˙ra Marjani

29

Il-Pittur Domenico Bruschi fil-Gudja

32

L-Istatwa Titulari ta’ Marija Assunta meqjuma fil-Mosta 33

Issettjat u Stampat Il-banda La Stella ˙ier©a minn Palazzo Dorell takkumpanja l-istatwa ta’ Santa Marija fl-okkaΩjoni ta’ meta n©iebet lura mill-induratura (ritratt tal-1948).

36, St. Paul Street, Valletta Tel: 2122 4607, 2122 8138, 9987 0603 E-mail: emibonnici@gmail.com

1

Santa Marija Festa 2018

Tel: 2141 9851 Mob: 9989 9291

The Butcher Shop (Prop. Kevin Galea)

We personally pick all meat to guarantee excellence at your table William Baker Street, Gudja Telephone: 2167 5333 Free Deliveries

Serving you is our pleasure 2

Santa Marija Festa 2018

Kumitat Çentrali 2018

Bilqieg˙da mix-xellug g˙al-lemin Tyon Pace Membru, Mario Mifsud Ass. Segretarju / Arkivista Kumm. Banda, Clayton Zammit Segretarju, Michel Mifsud President, Malcolm Zammit Kaxxier, Joswil Paris Membru, Joseph Calleja Direttur Ìenerali Bilwieqfa mix-xellug g˙al-lemin Glen Grioli Admin. Kumm. Banda, Marylise Grioli Segretarju Kumm. Banda, Gino Muscat Direttur Kumm. Banda, Terence Muscat Ass. Kaxxier / PRO Etienne Caruana Viçi President, Albert Caruana Ass. Direttur Ìenerali, Randolph Micallef Rap. Fratellanza Tas-SSmu RuΩarju, Salvatore Calleja Kuratur tal-istrumenti Kumm. Banda, Tony Zammit Membru, Sergio Farrugia Ass. PRO (nieqes mir-ritratt)

3

Santa Marija Festa 2018

DI CARLO Triq William Baker, Gudja Dolceria & Pasticceria Telephone: 21 800 772

fl-okkaΩjoni tal-festa tal-Patruna tal-Gudja, Santa Marija, is-sidien il©odda nixtiequ lill-Gudjani kollha, il-festa t-tajba fil-paçi u l-˙biberija.

Nixtiequ navΩaw li matul il-©ranet tal-festa, il-˙anut tag˙na ser ikun mg˙ammar b’kull kwalità ta’ kejkiet, gateaux, çikkulata u kull xorta ta’ confectionery items ma˙duma minn Home Made, f’ambjent ta’ arja kkondizzjonata.

G˙all-aqwa u l-a˙jar, Ωuru

DI CARLO DOLCERIA

4

Santa Marija Festa 2018

Messa©© mill-President Michel Mifsud G˙eΩieΩ soçi tag˙na, qarrejja u entuΩjasti tal-festi Maltin, Nofs l-ista©un sajfi re©a’ wasal u b˙al dejjem dan ikun immarkat bil-festa pubblika ta’ Santa Marija. Sa minn meta kont tifel niftakar li meta kienet tasal Santa Marija kien ifisser li s-sajf qed joqrob lejn tmiemu u mieg˙u g˙alija kien ifisser ukoll li rrid ner©a’ nibda na˙seb g˙as-sena skolastika. Illum din l-istess esperjenza qed ng˙ixha tramite t-tfal tieg˙i. Dan iΩ-Ωmien g˙alina l-Istillanti jfisser ukoll li jiΩdied aktar ix-xog˙ol u l-impenn peress li l-festa ddedikata lill-Madonna tar-RuΩarju, li n˙ejju g˙all-ewwel Óadd t’Ottubru, tkun ukoll qed toqrob ©mielha.

A˙na b˙ala soçjetà muΩikali u çivika fil-Gudja bi dritt u bi dmir (g˙ax tajjeb nenfassizzaw li d-drittijiet huma sbie˙, imma ma ninsewx li mag˙hom i©ibu dmirijiet u obbligi) nag˙tu s-sehem tag˙na sabiex din il-festa lil Ommna Marija ssir kif jixraq. Din ir-realtà ilha mag˙na sa minn Ωmien twil ilu u hekk kif ˙allewha missirijietna bi˙siebna nkomplu. Min jafni personalment jaf li jiena persuna li n˙addan valuri u prinçipji b’sa˙˙ithom u partikolarment ng˙oΩΩ ir-rispett, is-sens ta’ g˙aqda u fraternità, il-buon sens, ir-rieda tajba, kif ukoll is-sens ta’ impenn. Dawn il-valuri u prinçipji fl-opinjoni tieg˙i huma importanti ˙afna u jiddistingwu bejn persuna çivilizzata u onesta g˙all-persuna egoista u ming˙ajr prinçipji u valuri sodi.

Dawn huma s-sisien li fuqhom trabbejt. B’dan kollu quddiem g˙ajnejja dejjem ˙dimtx sabiex il-valuri u l-prinçipji tieg˙i jg˙addu g˙and in-nies qrib tieg˙i fit-tmexxija tas-Soçjetà u nistqarr li b’xorti tajba ltqajt ma’ nies bl-istess viΩjoni li huma wkoll ja˙dmu sabiex dawn il-valuri jitrassmettuhom lis-soçi u l-partitarji kollha tag˙na. Huwa sabi˙ li jkollok is-sede attrezzata bil-bΩonnijiet u l-façilitajiet me˙tie©a, anke li jkollok ambjent li jilqg˙ek, imma huwa ferm isba˙ li flimkien ma’ dan ikollok ukoll nies li huma mg˙onija b’valuri sodi.

Santa Marija fil-Gudja hija okkaΩjoni annwali fejn dawn il-valuri wie˙ed jarahom ja˙dmu fil-prattika. Dan huwa dovut g˙all-mod kif inhi mfassla u ççelebrata din il-festa. B’sens ta’ kburija u sodisfazzjon, g˙alkemm tajjeb li nibqg˙u umli fiç-çokon tag˙na, nifra˙ meta nara s-Soçjetà trawwem tfal u Ωg˙aΩag˙ b’mentalità sabi˙a u poΩittiva. G˙aldaqstant wie˙ed i˙ares ‘l quddiem b’kura©© u b’ottimiΩmu. F’kitbiet o˙ra tieg˙i fi snin ta’ qabel kont nag˙mel appelli f’din id-direzzjoni; illum, b’sodisfazzjon, in˙oss li dan il-bΩonn naqas sew peress li intom fhimtuna u fhimtu ˙afna u sewwa xi tfisser iç-çelebrazzjoni ta’ Santa Marija fil-Gudja.

L-appell tieg˙i lil kull min isegwi din il-kitba huwa, nkomplu nag˙rfu nie˙du gost bl-a˙jar mod possibbli, dejjem ming˙ajr ma nkunu ta’ detriment g˙all-˙addie˙or. Apparti l-pjaçiri tal-festa fuq barra, ma ninsewx ukoll il-˙tie©a spiritwali. Nikkonkorru g˙all-funzjonijiet reli©juΩi kollha u niftakkru u nifhmu tassew x’qieg˙din niççelebraw. Nie˙u din l-opportunità sabiex nawgura festa qaddisa u sabi˙a lil kull˙add, kemm residenti Gudjani kif ukoll dawk li jo©g˙obhom iΩuruna fil-jiem tal-festa. Ma ninsewx ukoll lil dawk il-persuni li forsi sa˙˙ithom ma tippermettix li jkunu fiΩikament mag˙na f’dawn il-jiem. Filwaqt li nawguralkom aktar sa˙˙a, fer˙ u paçi, nixtieqilkom il-festa t’tajba

5

Santa Marija Festa 2018

Medicaid PHARMACY AND OPTICIANS Tel: 21676294/27676294 62, Vjal it-Torri Gudja

Triq l-G˙elejjel Gudja Tel: 2169 2388 Mob: 7904 9352 Fejn issib kull m’g˙andek bΩonn g˙all-Pet Tieg˙ek kif ukoll li g˙andu x’jaqsam ma Stationery. Servizz bi tbissima.

Il-festa t-Tajba lil Kul˙add.

6

Santa Marija Festa 2018

Messa©© mis-Segretarju Clayton Zammit Il-Passat Mera tal-Futur Jekk wie˙ed jiftakar fil-messa©© miktub minni b˙al daΩ-Ωmien sena, kont ktibt rigward l-importanza u l-piΩ li kull deçiΩjoni ©©ib mag˙ha.

Matul ˙ajtu wie˙ed jibda jaffaççja kontinwament sitwazzjonijiet fejn ikollu jie˙u deçizjonijiet sabiex ifassal il-futur tieg˙u. Hekk ji©ri wkoll fl-amministrazzjoni ta’ kwalunkwe organizzazzjoni. Id-deçiΩjonijiet li jittie˙du jridu jkunu bbaΩΩati fuq l-g˙aqal u l-attenzjoni u dan finalment ippo©©ik fit-triq tas-suççess. Oppost ta’ dan, jekk deçizjoni tittie˙ed ming˙ajr il-kunsiderazzjonijiet neçessarji, maΩ-Ωmien jaf jiddispjaçik.

Qed inqajjem dan il-punt g˙aliex tajjeb li wie˙ed ikun jaf li kif g˙addew il-festi tal-2017, is-Soçjetà tag˙na g˙al darb’o˙ra ntalbet tid˙ol f’diskussjoni rigward proposta sabiex ikun hemm trasferiment fid-data ta’ wa˙da mill-festi fir-ra˙al. M’iniex ser nid˙ol fil-mertu ta’ din il-proposta g˙ax in˙oss li mhux il-lok, biss li hu Ωgur huwa li s-Soçjetà tag˙na dejjem ˙adet iddeçiΩjonijiet tag˙ha fl-a˙jar interess tal-Gudjani kollha u mhux fl-interess tal-pika parti©©jana.

Ma jfissirx li ma niΩbaljawx, iΩda n˙ossni tassew onorat li dak li tawna missirijietna 99 sena ilu g˙adna nindukrawh bl-istess Ωelu sal-lum u dak li n-nies kienu jammirawna g˙alih tant snin ilu g˙adhom jistg˙u jammirawna g˙alih ukoll illum.

Fid-dawl ta’ dan in˙e©©e© lil kull ©enerazzjoni li g˙ad trid tamministra warajna sabiex ma tin©arrx mal-kurrenti dg˙ajfa tal-mument li jistg˙u jkunu jidhru vanta©juΩi jew inkejjuΩi.

Dan iwassal biss g˙al diΩappunti u firdiet interni. Iç-çelebazzjonijiet tal-festi fil-Gudja huma marbuta u mfassla bi ftehim bejn il-kaΩini u l-parroçça. Sakemm il-ftehim g˙adu fis-se˙˙, nemmnu li dan g˙andu ji©i onorat. Meta wie˙ed jaqbad u ja©ixxi barra l-parametri ta’ dak li hu stess ikun iffirma, mhux biss ikun qed jonqos mir-rispett u jilg˙ab mal-ir©ulija tieg˙u, iΩda sfortunatament ikun qed jilg˙ab ukoll ma’ isem il-Gudja bil-konsegwenza li tispiçça ting˙ata l-impressjoni li f’ra˙alna ma tirrenjax is-serenità.

Min-na˙a tag˙na, jien inserr˙ilkom raskom li g˙al festa ta’ Santa Marija ta’ din is-sena ser tkunu tistg˙u ter©g˙u ting˙aqdu mag˙na sabiex flimkien niççelebraw il-festa titulari ta’ Santa Marija kif dejjem g˙amilna fl-istorja tag˙na; mhux bil-pika, iΩda fil-paçi u bil-fer˙.

F’dawn il-©ranet, kif tixhed il-qoxra ta’ dan il-ktieb, ser inkunu qed infakkru s-70 sena ta’ wie˙ed mill-avvenimenti l-iktar storiçi fil-Gudja fejn is-Soçjetà tag˙na, senza interessi u malizja, kienet protagonista fis-sehem tag˙ha g˙al festa ta’ Santa Marija. B˙al dawn l-avvenimenti ‘k Alla jrid jer©a’ jkollna fil-futur qarib u flimkien mag˙kom se nkunu nistg˙u nkomplu niktbu l-istorja tal-Gudja.

Nag˙laq il-messa©© tieg˙i billi b˙al dejjem n˙e©©i©kom sabiex tipparteçipaw u tikkoperaw ma’ dak kollu li ser tkun qed torganizza s-Soçjetà tag˙na f’dawn il-jiem.

Nawgura l-festa t-tajba lil kul˙add.

7

Santa Marija Festa 2018

Nixtiequ nawguraw il-festa t-tajba lil kul˙add ming˙and il-familja Caruana.

8

Santa Marija Festa 2018

Messa©© mill-Kaxxier Malcolm Zammit Min Jg˙ix bit-Tama Jmut bil-Piena G˙eΩieΩ Gudjani Re©a’ wasal il-mument biex nwassal il-messa©© tieg˙i b˙ala Kaxxier fl-okkaΩjoni tal-festa titulari tag˙na l-Gudjani. Minn ©enerazzjoni g˙al o˙ra s-Soçjetà tag˙na dejjem kienet minn tal-ewwel biex tag˙ti sehemha f’din il-festa u ninsab konvint li hekk se jibqa’ jsir. Qed ng˙id dan mhux g˙ax kapaçi nbassar il-futur imma g˙aliex is-Soçjetà tag˙na, sa mill-bidu tag˙ha, kienet mibnija fuq sisien sodi, b’valuri u bi prinçipji. Hekk kif is-sena id-die˙la nkunu qeg˙din infakkru l-mitt sena ta’ storja, se nkunu nistg˙u nirrakkuntaw storja ta’ suççess u kontinwità kemm fl-isem tag˙na, kemm fil-kulur li jiddentifikana, fil-lealtà lejn it-titli li niççelebraw, kif ukoll fid-data li fiha niççelebraw il-festa. DeçiΩjoni ˙aΩina, minbarra li taffetwa ˙azin l-amministrazzjoni tal-kaΩin, taffetwa ˙aΩin ukoll lill-persuni li jag˙mlu parti mis-soçjetà. Konsegwenza ta’dan tintilef ir-reputazzjoni u naturalment il-fiduçja tan-nies. L-istorja ma j˙assarha ˙add u s-suççess tag˙na huwa l-konsistenza.

F’dan ir-rigward is-Soçjetà tag˙na hija l-unika Soçjetà fil-Gudja li ma kellhiex g˙alfejn t˙abbat wiççha ma’ dawn iç-çirkostanzi. Fost il-˙afna deçiΩjonijiet li kellna fuq l-a©enda, ma nistax ma nsemmix il-pro©etti li saru matul din is-sena. Fl-2017 tajna bidu g˙al pro©ett ambizzjuΩ, li kien jikkonsisti fit-tisbi˙ tas-swali t’isfel. Din is-sena komplejna fejn ˙allew kumitati preçedenti u kien imiss il-pavimentar ta’ dawn is-swali. Minnufih beda x-xog˙ol biex dan seta’ jkunu ffinalizzat g˙al dawn iΩ-Ωminijiet ta’ festa u ma nkunux ta’ inkonvenjent g˙al min iΩur isSoçjetà tag˙na. Tajjeb li nsemmi wkoll li minbarra l-pavimentar sar ukoll il-bottegin, li barra li sar kollu kemm hu mill-©did, ©ie relokat f’post aktar prominenti fis-sala prinçipali. Dawn kienu pro©etti li involvew eluf ta’ ewro, imma bi pjan u b’deçiΩjonijiet g˙aqlin wasalna biex sas-sena d-die˙la jkollna ffinalizzat ix-xog˙ol kollu pjanat. B’hekk f’g˙eluq il-mitt sena se nkomplu n˙allu legat ta’ suççessi u nkomplu niddistingwu ru˙na minn min jg˙ix bit-tama li s-suççessi jaslu bil-konfuΩjoni.

Nawgura l-festa t-tajba lill-Gudjani kollha

Is-Soçjetà Filarmonika La Stella tifra˙ u tawgura lil Fr Norman Zammit g˙all-˙atra tieg˙u ta’ Arçipriet tal-Gudja u ta’ Kononku tal-BaΩilka ta’ Marija Bambina tal-Isla.

9

Santa Marija Festa 2018

10

Santa Marija Festa 2018

Messa©© mid-Direttur Ìenerali Joseph Calleja Grazzi g˙alikom...

Kull min f’din is-sena Ωar is-Soçjetà tag˙na jew inkella g˙adda minn fejnha seta’ jinnota ˙idma kontinwa biex komplejna x-xog˙ol fis-swali t’isfel. Ming˙ajr ebda dewmien u tnikkir, kif g˙addew il-festi tal-2017, bdejna l-˙idma biex ikun jista’ jsir il-pavimentar ©did tas-swali. Bla dubju ma kinetx xi ˙a©a façli g˙all-fatt li nbidel mal-150 metru ta’ pavimentar. Sfida o˙ra li kellna kienet dik li n˙allu l-kaΩin miftu˙ u jopera kif dejjem kien minkejja l-inkonvenjent temporanju. Dan se˙˙ bil-kooperazzjonital-barman Calvin Caruana u familja tieg˙u u g˙aldaqstant ma nistax ma nirringrazzjahomx tal-paçenzja li ˙adu bina f’dan il-perjodu. Fi Ωmien qasir, grazzi g˙al Patrick Farrugia (tas-Safrun), il-pavimentar il-©did tlesta u issa wie˙ed jista’ japprezza aktar ix-xoghol li sar is-sena l-o˙ra peress li l-pro©ett tista’ tg˙id huwa komplut. Waqt li kien g˙addej it-tqeg˙id tal-madum nbeda wkoll ix-xog˙ol fuq il-bottegin il-©did li kien ukoll parti mill-pjanijiet tag˙na g˙al din is-sena. Minbarra li l-bottegin ©ie relokat f’post aktar prominenti g˙all-kumdità ta’ dawk preΩenti, ridna wkoll li jkun biçça g˙amara mill-isba˙ li tkun mg˙ammra b’dak kollu neçessarju. IΩda ma ˙dimniex biss fuq ©ewwa. B’xog˙ol u direzzjoni professjonali minn Anthony Vella bdejna wkoll irrestawr tal-faççatta fuq in-na˙a t’isfel. Dan il-pro©ett g˙adu biss fil-bidu tieg˙u. ‘K Alla jrid is-sena d-die˙la l-binja kollha mistennija tie˙u dehra ©dida u b’hekk mhux biss inkomplu nΩidu l-valur tal-propjetà iΩda nkomplu nsebb˙u wkoll il-pjazza b’faççata li tixraq lill-kaΩin bi storja çentinarja.

B’dan ir-ritmu ta’ xog˙ol, ma g˙andix dubju li fil-publikazzjoni tal-Festa tal-Madonna tarRuΩarju, fi ftit tal-©img˙at o˙ra, jkolli iktar Ωviluppi u informazzjoni x’nag˙tikom fir-rigward.

Dan kollu se˙˙ g˙ax minkejja kollox is-Soçjetà tag˙na g˙andha qalb kbira. Nag˙laq billi nirringrazzja lil kull min ta l-kontribut tieg˙u fix-xog˙lijiet imsemmija g˙ax bis-sa˙˙a tag˙kom, g˙al sena o˙ra, komplejna nlibbsu libsa mill-isba˙ lis-sede tag˙na.

Nawgura l-festa tajba lil kul˙add.

11

Santa Marija Festa 2018

Convenience Corner

12

Santa Marija Festa 2018

Messa©© mis-Surmast Direttur Mro Michael Pulis

BMus, A(Mus) LCM, ALCM, Cert Conducting (Tento, Italia)

In˙ossni ferm kburi li g˙al sena o˙ra qed inwassal dan il-messa©© permezz ta’ dan il-ktejjeb li kull sena tippubblika l-Filarmonika La Stella g˙all-festa tal-Padruna tal-Gudja Santa Marija.

Nixtieq nifta˙ dan l-artiklu billi nfakkar illi l-Banda La Stella minn dejjem kienet minn ta’ quddiem sabiex tippromwovi t-tag˙lim tal-muΩika ©ewwa pajjiΩna. G˙alhekk kemm–il darba nis˙aq malg˙alliema li g˙andna d-dover illi nag˙tu l-aqwa tag˙lim tal-muΩika lill-istudenti tal-banda.

Jien konvint li dan qed isir u r-riΩultati qed jidhru - mhux biss li qed jo˙or©u jdoqqu bandisti ©odda mal-banda ta’ kull sena, iΩda u l-iktar importanti illi dawn il-bandisti qed ikunu ta’ kwalità iktar minn ta’ kwantità. Hawnhekk nixtieq nirringrazzja lis-Sur Glen Grioli li qieg˙ed jag˙ti l-impenn tieg˙u sabiex ikollna aktar studenti m˙arr©a fl-istrumenti tar-ram u kif ukoll lill-Assistant Surmast Mro Nicholas Vella f’dak li jirrigwardja t-tag˙lim tal-istrumenti tal-qaΩba.

Mhuwiex biΩΩejjed illi persuna titg˙allem iddoqq març (jekk mhux ukoll ma tkunx kapaçi!), iΩda li titg˙allem iddoqq il-muΩika bl-interpretazzjoni tajba. G˙alhekk lill-istudenti tag˙na n˙e©©i©hom sabiex ikomplu jattendu g˙al-lezzjonijiet u jistudjaw il-muΩika bis-serjetà.

Dawn ir-riΩultati jidhru biç-çar kull darba illi l-banda La Stella ttella’ il-programm muΩikali li beda jsir kull sena fil-bidu ta’ Mejju, fejn studenti flimkien ma’ bandisti o˙rajn idoqqu f’ensemble; w˙ud minnhom idoqqu wkoll xi solo piece Ωg˙ir.

Fattur ie˙or importanti li nixtieq huwa illi ji©u wkoll g˙at-tag˙lim xi bandisti stabbiliti, sabiex huma wkoll jistg˙u jtejbu d-daqq tag˙hom. B’hekk biss il-livell tal-banda tag˙na jkun jista’ jitla’ u kemm jista’ jkun ma jkollniex bΩonn wisq bandisti barranin sabiex jg˙inuna fil-programmi li ntellg˙u.

B˙alma qeg˙din taraw, it-tag˙lim tal-muΩika qieg˙ed jittie˙ed bis-serjetà fil-KaΩin tal-Banda La Stella u nixtieq minn dan il-messa©© in˙e©©e© lill-©enituri sabiex jibag˙tu lit-tfal tag˙hom jitg˙allmu l-muΩika ©ewwa l-kaΩin tag˙na. Ta’ min ifakkar illi t-tag˙lim isir ming˙ajr ˙las u l-kaΩin jipprovdi wkoll l-istrument.

Jiddispjacini li kultant niltaqa’ ma’ ©enituri li jg˙iduli li min˙abba studji tal-iskola ma j˙e©©ux lil uliedhom ji©u jitg˙allmu l-muΩika. Hemm bΩonn li din il-mentalità Ωbaljata tispiçça minn pajjizna. F’pajjiΩi o˙ra Ewropej, il-muΩika hija meqjusa u mg˙allma bl-istess importanza ta’ su©©etti akkademiçi o˙ra – m’hemm l-ebda distinzjoni bejn is-su©©etti. Kemm-il darba g˙idt illi l-muΩika bl-ebda mod ma ttellef minn tag˙lim akkademiku ie˙or, anzi tifta˙ toroq ©odda ta’ opportunitajiet. G˙alhekk ner©a’ n˙e©©e© lill-©enituri, speçjalment lil dawk il-membri tal-kaΩin tag˙na sabiex i˙e©©u lil uliedhom g˙at-tag˙lim tal-muΩika.

G˙al festa ta’ Santa Marija, jiena flimkien mal-Kummissjoni Banda La Stella, li din is-sena rrid ng˙id hija ferm attiva u organizzata sew, ˙ejjejna programm muΩikali ferm imΩewwaq g˙al-lejliet il-festa. Il-programm ser ikunu jinkludi muΩika ta’ kull ©eneru, minn muΩika pop u sinfonika, sa marçi militari u muΩika minn films. G˙aldaqstant nistednukom sabiex ting˙aqdu mag˙na u tapprezzaw dak li ˙ejjejna g˙alikom.

Nawgura lil kul˙add il-festa t-tajba.

13

Santa Marija Festa 2018

14

Santa Marija Festa 2018

Messa©© mill-Arçipriet Dun Norman Zammit L-Assunzjoni Sinjal ta’ Tama G˙alina.

Din hija l-ewwel festa ta’ Santa Marija li qed inkun mag˙kom hawnhekk fil-Gudja. U g˙alhekk tajjeb li nsemmi li l-viΩjoni tieg˙i ta’ festi huma pjutost mil-lat spiritwali. Forsi ˙afna j˙arsu lejhom mil-lat soçjali u kulturali li huwa importanti, imma jekk in˙ares lejh minn dak il-lat biss, ifisser li m’hemmx g˙alfejn ninvolvi lil knisja u lanqas l-istess devozzjonijiet li hija t˙addan.

B’hekk l-ewwel nixtieq in˙ares g˙aliex il-knisja tag˙tina titular? Xi jfisser titular? L-idea li kull knisja tkun dedikata hija antika ferm, fil-fatt tmur fil-bidu tal-Knisja. Din kienet me˙uda mill-fatt li s-slaten kienu jqassmu l-artijiet tag˙hom lin-nobbli tag˙hom b˙ala sidien fewdali. Dawn filwaqt li kellhom dritt ji©bru t-taxxi ming˙and is-sudditi, kellhom ukoll id-dmir li jipprote©u l-art u l-poplu li kien jg˙ix fiha mill-attakki tal-g˙edewwa u minn kull tfixkil. B’hekk kienu jibnu swar u j˙ejju suldati u armati s˙a˙ biex jiddefendu l-art u l-poplu li jg˙ammar fiha.

Minn hawn il-Knisja ˙adet li l-knejjes ikollhom dedika u titular. Ovvjament in˙arsu l-ewwel lejn id-dmir tag˙na li nimitaw lil dik jew lil dak li lilu l-parroçça tkun iddedikata. Fil-kaΩ tag˙na lil Marija mtellg˙a s-sema. B’hekk filwaqt li a˙na fid-dmir li ninxte˙tu ta˙t l-interçessjoni tag˙ha, nitolbu u n˙obbuha, niftakkru wkoll f’dak li jfisser dan it-titlu. L-Assunzjoni ta’ Marija jfisser reb˙a ta’ Kristu fuq id-dnub, u sinjal ta’ tama tag˙na. Marija ©iet imqajma mill-imwiet, u hawn niftakkru fil-kliem ta’ San Pawl, “l-ewwel Kristu u mbag˙ad dawk li huma ta’ Kristu”.

Mela b˙alma Kristu qam mill-qabar, Marija Omm Ìesù wkoll ©iet imqajma mill-qabar u hekk ukoll a˙na g˙ad irridu nqumu mill-imwiet. A˙na je˙tie© li nikbru fl-imitazzjoni u l-im˙abba lejn dan it-titlu billi nkunu nies li n˙addnu b’mod speçjali dan il-virtu tat-tama. Xi tfisser li tittama? Id-dinja ˙afna drabi tpin©ilna din il-kelma b’mod ˙aΩin, g˙ax tpin©ihielna b’dan il-mod; ©ietek xi ˙a©a ˙aΩina issa? tibΩax issa ti©ik tajba darb’o˙ra. Mentri t-tama tan-nisrani hija li dak kollu li g˙addej minnu b˙alissa, tajjeb u ˙aΩin, fer˙ u tbatija, sa˙˙a u mard, irid nie˙u kollox minn idejn Alla, u li dak ser ikun il-mezz tal-qawmien g˙all-˙ajja eterna tieg˙i, il-mezz tas-salvazzjoni tieg˙i.

Ara xi jfisser mela verament it-titlu tal-parroçça tag˙na li n˙ares lejn Marija b˙ala dik li dejjem ittamat u li a˙na wkoll je˙tie© li nittamaw.

Min-na˙a tag˙ha Marija b˙ala Padruna tag˙na g˙andha dmir lejna li twettqu bla waqfien, dak li tipprote©ina, li tie˙u ˙siebna, li tressaq kontinwament it-talb tag˙na lil Alla u titlob mag˙na lil Alla. Ara din il-medda t’art x-xorti kbira g˙andha li hija nisranija u li Marija Padruna tag˙ha kontinwament u tinterçedi g˙aliha. Kif jista’ ja Poplu nisrani qatt t˙ossok wa˙dek mhux biss indukrat minn Alla, imma b’omm tant ˙elwa li kontimnwament tid˙ol g˙alik.

15

Santa Marija Festa 2018

16

Santa Marija Festa 2018

17

Santa Marija Festa 2018

Programm tal-Festa 2018 Is-Sibt 11 ta’ Awwissu 2018 Attività fil-bit˙a tal-KaΩin tas-Soçjetà Filarmonika La Stella Il-Óadd 12 ta’ Awwissu 2018 Ikla fil-bit˙a tal-KaΩin tas-Soçjetà Filarmonika La Stella Il-Tnejn 13 ta’ Awwissu 2018 Fit-20:00 il-Banda La Stella tag˙ti bidu g˙al març brijuΩ li jibda minn quddiem il-KaΩin tas-Soçjetà Filarmonika La Stella u jil˙aq il-qofol tieg˙u fl-22:30 fil-pjazza tal-Gudja It-Tlieta 14 ta’ Awwissu 2018 Fit-20:00 març formali li jibda minn Triq Raymond Caruana u jispiçça quddiem il-KaΩin tas-Soçjetà Filarmonika La Stella. Fl-22:30 jing˙ata bidu g˙al programm muΩikali fuq il-plançier mill-Banda La Stella ta˙t id-direzzjoni ta’ Mro Michael Pulis L-Erbg˙a 15 ta’ Awwissu 2018 Il-Banda La Stella tag˙ti bidu g˙all-març ta’ filg˙odu li jibda minn quddiem il-KaΩin tas-Soçjetà Filarmonika La Stella u jil˙aq il-qofol tieg˙u fis-13:30 fil-pjazza tal-Gudja

18

Santa Marija Festa 2018

Programm Strumentali Santa Marija 2018 Innu Tielg˙a s-Sema

Deidun

Concert March Zapffenstreich

Ludwig Van Beethoven

Overture Lustpie

Keler Bela

From the Musical Les Miserables - I Dreamed a Dream Schoenberg (Tkanta; Lisa Marie Tabone) Little Night Music

Wolfgang Amadeus Mozart

Unchanied Melody

Arr. Glenn Grioli

Overture Moment for Morricone

Ennio Morricone

Pop Song - You Raise Me Up Rolf Lovland (Tkanta; Lisa Marie Tabone) Inno La Stella

Vincenzo Ciappara

19

Santa Marija Festa 2018

Messa©© mis-Sindku John Mary Calleja Festa b’dinjità, fer˙ ©enwin u solidarjetà L-interess tieg˙i b˙ala Sindku u kif ukoll tal-Kunsilliera kollha talKunsill Lokali g˙all-Gudja huwa li g˙alina kemm personali kif ukoll b˙ala Kunsill huwa li l-©id tal-Gudja ji©i l-ewwel u qabel kollox.

Huwa g˙alhekk li ninsab kuntent kull meta ni©i mistieden li nag˙mel messa©© fil-jiem tal-festa g˙aliex inkun nista’ nsemmi xi punti li jkunu ta’ ©id g˙al kul˙add.

Nifhem u napprezza kemm hemm xog˙ol u preparazzjoni sabiex minn sena g˙al o˙ra jkollna festa aqwa u a˙jar. Grazzi g˙all-koperazzjoni tag˙kom mag˙na f’dan ir-rigward.

Nixtieq nirrikonoxxi l-˙idma volontarja tag˙kom u ta’ dan nirringrazzjakom. Il-˙idma volontarja li qed tag˙mlu tag˙ti ©ie˙ il-kultura kemm lokali kif ukoll fuq livell nazzjonali u dak internazzjonali.

Nixtieq ukoll nag˙ti ˙arsa lejn il-festa fl-img˙oddi u dik tal-lum. Dan qed nag˙mlu mhux biss f’sens nostal©iku iΩda sabiex bl-akbar sinçerità naraw x’nistg˙u nag˙mlu a˙jar g˙all-©id tal-komunità kollha Gudjana u tant persuni o˙rajn.

L-ambjent tal-Gudja fi tfulitna kien pjuttost kwiet. Waqt il-festa ma kienx hawn marçi filg˙odu. Illum il-festa hija aktar ˙ajja u ta’ briju liema b˙alu. Irridu li f’dan il-briju, fer˙, tiΩjin spettakolari tirrenja l-g˙aqda u solidarjetà li nuru li fil-qofol tal-festa hemm il-bnedmin, hu min hu, kemm tan-na˙a tag˙na kemm jekk tan-na˙a l-o˙ra, kemm jekk imwieled u jg˙ix fil-Gudja kif ukoll dak imsejja˙ barrani. Irridu li kul˙add jifra˙ mag˙na g˙aliex il-festa hija ta’ kul˙add.

F’dan il-briju, fer˙, tiΩjin, sparar u dak kollu li jag˙mel festa spettakolari rridu nirriflettu fuq l-ambjent fil-bosta aspetti tieg˙u. Nag˙tu ˙arsa dwar l-aspett ta’ sigurtà sabiex filwaqt li nie˙du gost bil-kuluri sbie˙ tal-murtali, ˙add ma jkun qed jipperikola l-˙ajja tieg˙u u ta’ ˙addie˙or.

Xi ng˙idu g˙al preparazzjoni personali g˙all-festa. Fl-img˙oddi n-nies kienet tistenna l-festa biex iΩanΩan xi libsa u xi ˙a©a tad-deheb. F’dan ir-rigward illum hija festa dejjiema iΩda wie˙ed i˙oss li g˙all-festa g˙andu jipprepara dik ix-xi ˙a©a speçjali b˙al ng˙idu a˙na wie˙ed jg˙in lil xi persuna jew persuni li jkunu qed jg˙ixu fil-faqar mo˙bi.

Fl-img˙oddi l-festa kienet ukoll okkaΩjoni li fid-dar kienu jnaddfu u jarmaw il-purtieri u jΩejnu mill-a˙jar li jistg˙u. Dan g˙adu jsir anke llum, iΩda wkoll b’mod xi ftit differenti g˙aliex anke l-festa timxi u tiΩviluppa maΩ-Ωminijiet. IΩda kemm qed nag˙tu kaΩ li l-festa hija wkoll festa g˙all-familja? Niftakru li fl-img˙oddi g˙al nofsinhar il-familja kienet tkun mag˙quda g˙all-ikla tal-festa li kienet tkun xi ˙a©a speçjali.

Illum xejn ma g˙adu speçjali iΩda je˙tie© li wie˙ed jirrifletti li l-familja mag˙mula b’kull tip possibbli, hija speçjali u li g˙andha kull dritt li tgawdi l-festa. Fejn huwa possibbli g˙andna n˙arsu li nkunu ta’ solidarjetà ma kull familja li ma tkunx tista’ tgawdi l-festa fl-intier kollu tag˙ha.

20

Santa Marija Festa 2018

Minn Ωmien l-img˙oddi sal-lum kemm l-armar ta’ barra, kemm in-nar tal-festa kif ukoll il-briju u marçi tal-baned Ωdiedu sewwa. IΩda ˙bieb tieg˙i, nistg˙u nieqfu ftit sabiex naraw li ma naqg˙ux fl-eΩa©erat li jista’ jwe©©ag˙na f’˙in bla waqt? Nistg˙u naraw jekk fl-organizzazzjoni tal-festa nda˙˙lu wkoll l-g˙ajnuna lill-anzjani u lil dawk li huma anqas ixxurtjati minna?

Nistg˙u nifhmu a˙jar il-bΩonn tal-inkluΩjoni kemm ta’ dawk b’sa˙˙ithom u kapaçi kif ukoll l-bΩonnijiet ta’ persuni morda u forsi li ma jkunux f’poΩizzjoni u kapaçi li jie˙du gost bil-festa?

Bla ebda dubju wie˙ed jaf sewwa li l-qofol tal-festa huma l-funzjonijiet reli©juΩi li f’dan ir-rigward qed niççelebraw id-Domma tal-Assunzjoni. G˙andna n˙arsu li nifhmu sewwa xi tfisser g˙alina din il-verità tal-fidi tag˙na. A˙na napprezzaw li l-premju li rçeviet Marija Assunta u nixtiequ naslu g˙alih a˙na wkoll meta jasal iΩ-Ωmien.

Huwa g˙alhekk li g˙andu jkollna l-isba˙ Festa ta’ Santa Marija g˙aliex qed nifir˙u u niççelebraw il-festa b’dinjità liema b˙ala, b’fer˙ ©enwin li naqsmu ma’ kul˙add u nkunu ta’ spalla u solidarjetà kemm fil-festa u f’kull ˙in ie˙or.

Meta Marija kienet marret biex ti©bor l-ilma semg˙et le˙en jg˙idilha: “Is-Sliem, inti li ©ejt mag˙Ωula, il-Mulej mieg˙ek, Imbierka int fost in-nisa”. A˙na lkoll imsej˙in u mag˙Ωulin sabiex na˙dmu u n©ibu l-g˙aqda, il-paçi fi Ωmienna u nxerrdu l-im˙abba. Waqt li niççelebraw il-festa nitolbu sabiex Santa Marija tix˙et ˙arsitha umli u glorjuΩa fuqna waqt il-festa u g˙aΩΩmien li ©ej sabiex dejjem iΩommna maqg˙udin.

F’ismi kemm personali kif ukoll b˙ala Sindku, kif ukoll f’isem il-Viçi Sindku s-Sur Romeo Baldacchino, u l-Kunsilliera Sur Mark Anthony Sammut, is-Sur Stefan Caruana u s-Sur George Fenech u l-impjegati kollha tal-Kunsill nixtiequ l-festa t-tajba lil kul˙add.

21

Santa Marija Festa 2018

22

Santa Marija Festa 2018

Raymond Psaila Managing Director

Tel: (+356) 21 257088 Mobile: (+356) 9947 2104 Fax: (+356) 21 257088 E-mail: klglass@maltanet.net Plot 34 - Luqa Industrial Estate, Malta - LQA 3000

23

Santa Marija Festa 2018

Il-Vara ta’ Santa Marija tal-Gudja Joseph C Camilleri BA; DEAM; M.Ed (Pl & Mgt) Kull parroçça qadima g˙andha vara titulari. Ir-ra˙al tal-Gudja mhux eççezzjoni. Il-vara ta’ Santa Marija saret fl-18071. Ix-xog˙ol fuq din il-vara sar minn wie˙ed mill-aqwa skulturi Maltin ta’ dawk iΩ-Ωminijiet – Vincenzo Dimech (1768-1831). Din il-vara hija wa˙da importanti sew g˙all-istorja tal-izvilupp tal-vari f’Malta u f’G˙awdex, kif ukoll hi importanti g˙ax-xog˙lijiet li g˙amel dan l-iskultur, grazzi tal-fama li kisbitlu din il-vara.

Meta saret?

Fl-a˙˙ar Ωmien tas-seklu tmintax Malta rat ˙afna nkwiet. Il-flotta tal-Ìeneral Napuljun Bonaparte da˙let fil-Port il-Kbir. Il-qawwiet FrançiΩi ˙adu lil Malta ta˙t idejhom u l-Gran Mastru kellu jitlaq darba g˙al dejjem. Meta l-FrançiΩi ˙adu lil Malta l-beraq bdew u l-Maltin kellhom jin©abru biex jiddifendu lilhom infushom u lil pajjiΩhom. G˙alqu lill-FrançiΩi fil-Belt Valletta, il-Floriana, il-Birgu, l-Isla u Bormla. Waslet il-flotta PortugiΩa u g˙alqet ˙alq il-Port il-Kbir. Waslu l-IngliΩi u fl-1800 Malta sabet ru˙ha ta˙t ˙arsien Brittaniku. Il-˙ajja bdiet ©ejja g˙an-normal bil-mod il-mod.

Qassis mill-Gudja kellu x-xewqa li l-knisja parrokkjali tieg˙u jkollha vara titulari b˙al ˙afna o˙rajn. Dun Tumas Zammit kien qassis anΩjan g˙aliex meta ordna l-vara kellu madwar 77 sena. L-Arçikonfraternità ta’ San ÌuΩepp kisbet il-vara tag˙ha meta l-Gran Mastru Philippe Villiers de L’Isle-Adam (1530-1534) irregalalha pulena2. L-ewwel lokalità li kellha vara titulari tag˙ha kienet l-Isla u dan kien fl-16183. Matul is-seklu sbatax kien hemm di©à vara titulari f’Bormla (madwar 1680)4, il-Belt Valletta – San Pawl (madwar 1658)5 u San Dumniku (qabel l-1687)6 u l-G˙arg˙ur (1666)7. Is-seklu ta’ wara kien hemm vara titulari f’dawn il-lokalitajiet – Luqa (1781)8, Óal Qormi (1741)9, Rabat (Malta) (madwar 1774)10, is-Si©©iewi (1736)11, ÓaΩ-Ûabbar (madwar 1797)12. Il-Fratellanza tal-Karmnu tal-Belt Valletta da˙let il-vara titulari fl-178013 u sena wara kisbet o˙ra14. L-ewwel wa˙da tinsab il-Balluta. Il-patrijiet Karmelitani da˙˙lu vara o˙ra tal-Madonna tal-Karmnu fil-knisja konventwali tag˙hom fl-Imdina. Din saret fl-176115.

Minn dawn il-vari kollha, l-aktar wa˙da li forsi nspirat lil Dun Tumas Zammit kienet dik ta’ Óal Luqa. Din il-parroçça ˙ar©et minn Bir Miftu˙ u issa da˙let vara titulari, ˙a©a li ma kelliex il-Gudja.

1 Lanfranco G., L-istatwi titulari u l-istatwarji tag˙hom, Klabb Kotba Maltin, Malta 1999, p 13.

2 Din il-pulena hija l-vara ta’ San ÌuΩepp Inkurunat li tinsab konservata f’niçça fuq l-artal tal-Oratorju ta’ San ÌuΩepp ©ewwa l-knisja tal-patrijiet ta’ Ìiesù r-Rabat (Malta).

3 Lanfranco G., op cit, p 39.

4 Lanfranco G., op cit, p 8.

5 Lanfranco G., op cit, p 45.

6 Lanfranco G., op cit, p 47.

7 Lanfranco G., op cit, 12.

8 Lanfranco G., op cit, p 19.

9 Lanfranco G., op cit, p 29. Din hija l-vara ta’ San Ìor©.

10 Lanfranco G., op cit, p 31.

11 Lanfranco G., op cit, p 40.

12 Lanfranco G., op cit, p 52.

13 Lanfranco G., op cit, p 2.

14 Lanfranco G., op cit, p 48.

15 Lanfranco G., op cit, p 23.

24

Santa Marija Festa 2018

Dun Tumas Zammit16 ˙allas minn butu vara li turi t-tlug˙ fis-sema ta’ Marija Santissima.

L-g˙aΩla ta’ Dun Tumas kienet bejn Ωew© ©ganti tal-iskultura Maltija – Mariano Gerada (1766-1823) u Vincenzo Dimech. Dun Tumas g˙aΩel lil Vincenzo Dimech (1768-1831) b˙ala l-iskultur. Dan l-iskultur di©à wera l-˙ila tieg˙u f’statwa tal-©ebel li turi lil Sant’Indrija.

Din l-istatwa mliet il-misra˙ ewlieni ta’ Marsaxlokk. Din saret fl-179117, ji©ifieri meta l-artist kellu biss 23 sena.

Meta Dun Tumas Zammit kien mar g˙and Vincenzo Dimech, dan l-iskultur Belti jew kien qed ja˙dem, jew kien lesta l-fonti tal-mag˙mudija g˙all-knisja parrokkjali tal-Mosta. Dan ilfonti kien lest fl-1806, ji©iiferi sena qabel il-vara tal-Assunta. Il-vara Gudjana fet˙et il-bibien bera˙ g˙as-suççess lil dan l-iskultur. Vincenzo Dimech kellu 39 sena. Il-vara ta’ Santa Marija hi vara monumentali – il-figura Marjana tinsab fl-aqwa tag˙ha, fil-glorja kollha lesta biex tie˙u l-premju li tant jist˙oqilha. Naraw lill-Madonna tielg˙a fuq is-s˙ab. Óarsitha tinsab lejn is-sema. L-idea li l-figura tinsab qed tog˙la ‘l fuq ne˙duha minn diversi elementi presenti fil-vara. L-ewwel ˙a©a hemm il-pozizzjoni tal-idejn li huma xi ftit merfug˙a ‘l fuq. Barra minn hekk, hemm il-presenza tas-s˙ab li jinsab ta˙t saqajn il-figura. Fl-is˙ab hemm il-puttini, wiçç an©li. Hemm Ωew© puttini ˙dejn is-sieq il-leminja tal-Madonna u puttin wie˙ed ˙dejn is-sieq l-o˙ra.

Vara li fet˙et triq wiesg˙a g˙all-iskultur Vara b˙al din ©abet lil Vincenzo Dimech ˙afna kummissjonijiet g˙all-vari reli©juΩi. Erba’ snin wara waslet il-vara ta’ San Publju g˙all-knisja parrokkjali tal-Floriana (1811)18. Wara l-1813 Vincenzo Dimech ˙oloq l-istatwa tal-ir˙am li turi lill-Madonna u t-Tarbija g˙all-Isla.

Din l-istatwa kienet ©iet ordnata b˙ala ringrazzjament tal-poplu mill-Isla talli ˙eles l-effetti tal-pesta tas-sena 181319. Statwa importanti b˙al din turi kemm il-poplu Malti kien issa jafda lil dan l-iskultur. Fl-1818 ˙adem l-istatwa tal-©ebel, fi stil barokk, ta’ San Elija. Din tinsab fil-Wesg˙a ta’ Santa TereΩa. Din hi wa˙da mill-isba˙ xog˙lijiet tieg˙u. Din l-istawa kellha tfakkar sew fil-patrijiet Karmelitani Skalzi li g˙andhom il-kunvent tag˙hom tefa’ ta’ ©ebla minn din l-istatwa u l-preΩenza tal-ba˙rin, g˙aliex dan il-qaddis hu wkoll il-patrun tal-ba˙˙ara20.

Fl-1825 Vincenzo Dimech kellu jkompli l-istatwa ta’ San ÌuΩepp li kien beda Mariano Gerada. Dan l-iskultur TarxiniΩ miet waqt li kien qed ja˙dem fuqha. Sena wara lesta vara o˙ra ÌuΩeppina, din id-darba g˙all-knisja parrokkjali ta’ Birkirkara. Vincenzo Dimech kiseb ukoll ordnijiet min-na˙a tal-IngliΩi. Fost dawn ˙adem il-figuri tal-monument ta’ Sir Alexander Ball.

Dan il-monument g˙andu erba’ figuri li jirrappreΩentaw il-gwerra, il-prudenza, il-©ustizzja u l-immortalità. Aktarx il-bini tal-monument sar minn Giorgio Pullicino, il-kollega ta’ Vincenzo Dimech, it-tnejn letturi fil-Università.

L-IngliΩi riedu li jg˙idu lil kul˙add li Malta kienet ta˙t il-˙arsien tag˙hom. G˙alhekk fejn kellhom l-okkaΩjoni wa˙˙lu l-arma tal-Ingilterra. Óafna minn dawn l-armi saru minn Vincenzo Dimech – ta’ fuq il-Main Guard, fil-bit˙a tal-Palazz, fil-faççata tal-Università, fuq il-bieb ewlieni li kellha l-Belt Valletta – Porta Reale u fuq it-tieni l-aktar bieb importanti – Porta Marina (mag˙ruf ukoll b˙ala l-Victoria Gate). Meta l-gΩira ta’ Korfu ©iet ta˙t il-˙arsien tal-IngliΩi, dawn bdew jibnu palazz mill-©ebla Maltija u minn ˙addiema Maltin (fl-1819).

Id-dekorazzjoni ta’ din il-binja, sew dik ta’ ©ewwa u sew dik ta’ barra, saret minn Vincenzo 16 Dun Tumas Zammit kien twieled fil-25 ta’ Frar 1729 u miet fit-18 ta’ Jannar tal-1810. Dun Tumas jew a˙jar Masu kien iben Ìakbu u TereΩa (xebba Axack).

17 Ara n-National Invertory of the Cultural Property of the Maltese Islands, number 001748, 27-viii-2012.

18 Lanfranco G., op cit, pp 11/12.

19 Ara n-National Inventory of the Cultural Property of the Maltese Islands, number 00691, 27-viii-2012.

20 Ara National inventory of the cultural property of the Maltese Islands, number 00673, 27-viii-2012.

25

Santa Marija Festa 2018

Dimech. Dimech ˙adem flimkien mal-iskultur Grieg Pavlos Prosalentis u mieg˙u kellu wkoll lil ku©inuh Francesco Dimech. Hu ˙adem ukoll Ωew© figuri li jippresentaw l-annimali li jinsabu fl-arma IngliΩa biex iΩejnu Ωew© funtani li tpo©©ew fuq kull na˙a tal-Kon-Katidral ta’ San Ìwann fil-Belt Valletta.

Is-suççess ta’ Vincenzo Dimech la˙aq il-quççata tieg˙u meta fl-1824 reba˙ il-kompetizzjoni g˙all-monument g˙all-Im˙allef Sir Joseph Nicholas Zammit. Aktarx din kienet l-ewwel okkaΩjoni fejn saret kompetizzjoni biex isir monument.

Vara li wriet it-triq g˙all-vari o˙ra ta’ Santa Marija Waqt li Vincenzo Dimech kien qed ja˙dem fuq il-vara tal-Gudja, Mariano Gerada kien qed ja˙dem fuq il-vara ta’ Óal G˙axaq. It-tnejn ˙admu fuq l-istess su©©ett – vara tal-Assunta. Ittriq li ˙a Vincenzo Dimech kienet triq influwenza mill-vari titulari, vara monumentali, figura fil-glorja kollha tag˙ha. Hekk ˙admu Andrea Imbroll21, Pietru Felici22, Giovanni Caruana23, Melchiorre Gafà24 u anke Mariano Gerada25 nnifsu.

Min-na˙a l-o˙ra Mariano Gerada ˙are© mill-istil tradizzjonali Malti li kienu waqqfu l-iskulturi Maltin u ˙oloq xi ˙a©a ©dida. L-inspirazzjoni tal-vara ta’ Mariano Gerada aktarx kienet ilvara tal-Irxoxt ta’ Bormla. Din il-vara saret minn skultur Spanjol26 jew Naplitan27. Kien hemm ukoll di©à vara simili fil-knisja tal-Griegi. Skont Pietro Paul Castagna din il-vara saret minn Melchior Gafà28. Mariano Gerada da˙˙al il-qabar minflok il-pedistall li l-vari ta’ qabel kien ikollhom. Din il-vara waslet Óal G˙axaq fl-180829. B’hekk f’qasir Ωmien, ji©ifieri fi Ωmien sena, infet˙u Ωew© toroq ta’ stili tal-vari tal-Assunta, wa˙da tradizzjonali mag˙mula minn Vincenzo Dimech u o˙ra ©dida, mag˙mula minn Mariano Gerada.

Jekk tne˙˙i l-vari titulari tal-Gudja u ta’ Óal G˙axaq, issib li hemm disg˙a o˙ra. Il-vari ta’ Santa Marija li g˙andhom qabar huma dawk tal-Imqabba u Óad-Dingli. Il-vara tal-Imqabba saret fl-183630 xog˙ol wie˙ed mill-istudenti ta’ Mariano Gerada – iΩ-Ûejtuni Xandru Farrugia, waqt li l-vara ta’ Óad-Dingli saret minn id Anton Busuttil fl-186131. IΩ-Ωew© vari titulari huma tal-injam.

Il-vari li Ωammew mal-istil tradizzjonali kienu sebg˙a. Insibu wa˙da fil-knisja parrokkjali ta’ Ó’Attard. Din saret fl-1874 f’Pari©i mit-terrakotta32. Vara o˙ra ta’ Santa Marija tinsab fil-knisja tal-Madonna tas-Samra fil-Óamrun. Din saret mill-kartapesta minn Ìirolamo Dingli fl-196733.

L-Im©arr (Malta) u l-Katidral t’G˙awdex g˙andhom vari jixbhu lil xulxin. Il-vara tal-Katidral saret fl-189734, xog˙ol tad-ditta Taljana, id-Ditta Francesco Rosa, ditta Rumana, waqt li dik tal-Im©arr saret fil-Belt ta’ Marsilja, Franza fl-192235 u hija xog˙ol fil-kartapesta.

Il-Mosta wkoll kellha vara titulari fuq stil tradizzjonali. Din saret fl-186836 minn Salvatore 21 Lanfranco G., op cit, p 23.

22 Lanfranco G., op cit, pp 29, 40.

23 Lanfranco G., op cit, p 31.

24 Lanfranco G., op cit, p 45.

25 Lanfranco G., op cit, pp 52, 54.

26 Grech J., Il-vari ta’ Kristu Rxoxt fil-knejjes ta’ Malta u G˙awdex, P.E.G. ltd, 2000, p 19.

27 Galea Scannura Ch., Tag˙rif dwar il-knisja parrokkjali ta’ Bormla, Ma˙ru© mill-Kummissjoni Fuljett talKunsill Parrokkjali Bormla, 1983, p 13.

28 Aqra Grech J., op cit, p 13.

29 Lanfranco G., op cit, p 13.

30 Lanfranco G., op cit, p 26.

31 Lanfranco G., op cit, p 10.

32 Lanfranco G., op cit, p 2.

33 Lanfranco G., op cit, p 10.

34 Lanfranco G., op cit, p 64.

35 Lanfranco G., op cit, p 24.

36 Lanfranco G., op cit, p 24.

26

Santa Marija Festa 2018

Dimech. Fl-1948 xi Mostin riedu vara titulari simili ta’ dik tal-©ebel li tinsab fuq iz-zuntier tar-Rotunda. Qabdu lill-iskultur Vincent Apap, li ˙adem din l-istatwa tal-©ebel u dan biddel din il-vara fl-194837. Fl-a˙˙arnett hemm il-vara titulari taΩ-Ûebbu© G˙awdex. Din saret fl186338 f’Marsilja u hija mag˙mula mill-kartapesta (kompoΩizzjoni).

B’hekk kif rajna l-vara titulari tal-Gudja hija wa˙da mill-vari titulari importanti li hawn filgΩejjer Maltin. Hi fet˙et it-triq g˙all-iskultur Vincenzo Dimech biex iwettaq diversi xog˙lijiet fil-knejjes. Il-gvern kolonjali da˙˙al ukoll fl-istorja u kkummissjona lil Vincenzo Dimech numru ta’ xog˙lijiet sew f’Malta u sew f’Korfu. Il-vara titulari Gudjana kompliet l-istil tradizzjonali tal-vari titulari Maltin, stil monumentali. Kien Mariano Gerada li ˙oloq stil ta’ vara titulari ©dida. Minkejja l-popolarità li kiseb dan l-iskultur TarxiniΩ, il-vari titulari li segwew mmxew kemm fuq il-apssi ta’ Dimech kif ukoll fuq il-passi ta’ Gerada.

37 Lanfranco G., op cit, p 24.

38 Lanfranco G., op cit, p 69.

Privat g˙at-tfal tas-Sekondarja ta’ Form 1, 2 u 3 fil-Matematika.

Il-privat issir f’100 Triq Santa Marija, Óal Tarxien.

Ikun hemm lezzjonijiet anke fix-xhur tas-sajf. Çempel 79317436 jew 21436090.

Skala MuΩikali Skala MuΩikali huwa pro©ett kofinanzjat minn A©enzija Ûg˙aΩag˙ fejn l-g˙an prinçipali tieg˙u huwa li jo˙loq im˙abba u kuxjenza lejn il-muΩika fost persuni minn 8 snin ‘il fuq. Opportunità li tpo©©i g˙all-eΩamijiet u tiççertifika ru˙ek minn ABRSM fil-prattika tal-istrument APPLIKAZZJONI TINÌABAR MINGÓAND IS-SEGRETARJU TASSOÇ. FIL. “LA STELLA” – TRIQ IL-KBIRA, GUDJA – jew tg˙arrafna minn social networks jew sms jew ittra (tradizzjonali / email).

27

Santa Marija Festa 2018

28

Santa Marija Festa 2018

Is-Seba’ Santa Marijiet u Devozzjonijiet o˙ra Marjani Emily Barbaro-Sant Il-Poplu Malti u G˙awdxi j˙obbha ˙afna lill-Madonna tant li nsibu g˙exieren ta’ knejjes, santwarji u kappelli mxerrdin ma’ dawn ilgΩejjer, iddedikati lilha ta˙t diversi titli.

Il-Festa ta’ Santa Marija X’aktarx, li l-15 ta’ Awwissu huwa l-aktar jum fis-sena li fih id-devozzjoni lejn il-Madonna ta˙t it-titlu ta’ Marija Assunta Mtellg˙a s-Sema, huwa l-aktar imfakkar. Il-festa ta’ Santa Marija, ti©i ççelebrata bil-kbir f’seba’ parroççi f’Malta li huma Ó’Attard, Óad-Dingli, Óal G˙axaq, l-Imqabba, il-Qrendi, il-Gudja, il-Mosta u l-Im©arr. Il-Katidral u Ω-Ûebbu© f’G˙awdex jiççelebraw dan il-jum ukoll b’sollennità kbira. Bi preparazzjoni g˙al din il-festa kbira talMadonna, il-ma©©oranza tal-parroççi jorganizzaw pelegrina©©i u jΩuru s-Seba’ Santwarji Marjani aktar mag˙rufa b˙ala s-Seba’ Santa Marijiet.

Bi preparazzjoni g˙all-festa ta’ Santa Marija, fil-knejjes parrokkjali ddedikati lilha, jsiru serie ta’ priedki, li jissej˙u Kwindiçina g˙ax itulu 15-il ©urnata, b’tag˙lim fuq il-Madonna; il-knejjes jilbsu l-ilbies tal-festa, jiΩΩejnu b’aççessorji tal-okkaΩjoni b˙al-linef, ventartali u o©©etti o˙ra prezzjuΩi. Dan, barra l-kant u d-daqq tal-qniepen li jkompli jsebba˙ l-okkaΩjoni. It-toroq tarra˙al ji©u armati g˙all-festa bi bnadar, bandalori, statwi, kant u baned. Jin˙araq ukoll in-nar tal-ajru u tal-art. Il-purçissjoni bl-istatwa ta’ Santa Marija iddur mat-toroq prinçipali tar-ra˙al bis-sehem tal-banda lokali jew xi o˙ra mistiedna. Il-briju ma jonqosx u f’çerti parroççi, filpurçissjoni jakkumpanjaw il-korijiet tat-tfal u tal-kbar b’innijiet li bihom ifa˙˙ru lil Marija.

Hija drawwa f’G˙awdex li fil-festa ta’ Santa Marija isiru ti©rijiet tal-bhejjem u wirja agrikola fil-©onna ta’ Villa Rundle f’Victoria.

G˙al u˙ud, iç-çelebrazzjonijiet konnessi mal-festa ta’ Santa Marija, ikomplu l-g˙ada billi ti©i organizzata xalata, hekk imsej˙a tal-g˙ada tal-festa.

Id-devozzjoni lejn il-Madonna Keinet saret talba mill-pajjiΩi kollha tad-dinja, (inkluΩi Malta u G˙awdex), lill-Q.T. il-Papa Piju XIII biex jipproklama l-Assunzjoni ta’ Marija Mtellg˙a s-Sema bir-ru˙ u bil-©isem b˙ala Domma tal-Fidi. Wara studju profond, il-Papa laqa’ t-talba tad-devoti kollha ta’ Marija madwar id-dinja.

Is-sena kalendarja tibda fl-1 ta’ Jannar u dakinhar titfakkar is-sollennità tal-Imqaddsa Ver©ni Marija Omm Alla, bil-Grieg Theotokos. B’dan il-©est, il-Knisja turina l-importanza li nΩommu dejjem lil Marija f’qalbna u f’mo˙˙na. Dan l-ewwel jum tas-sena, ja˙bat eΩatt tmint ijiem fuq it-tifkira tat-twelid ta’ Ìesù u g˙alhekk jista’ jing˙ad li l-1 ta’ Jannar hija l-festa tal-Maternità tal-Ver©ni Mbierka.

29

Santa Marija Festa 2018

Il-Madonna ta˙t diversi titli Matul iΩ-Ωmien, ing˙ataw diversi titli lill-Madonna b˙ala tif˙ir lilha. Ji©u ççelebrati wkoll episodji mill-˙ajja tag˙ha fuq din l-art. Fost dawn insibu t-T˙abbira tal-An©lu Gabriel li ti©i ççelebrata fil-25 ta’ Marzu f’Óal Balzan u f’Óal Tarxien. Din il-festa, g˙alkemm titqies b˙ala Festa tal-Inkarnazzjoni, biΩ-Ωmien bdiet titqies b˙ala l-Festa tal-Annunzjazzjoni tal-Madonna.

Infa˙˙ru dan l-episodju fil-˙ajja ta’ Marija permezz tat-talba sabi˙a tal-Angelus:

L-An©lu ta’ Alla ˙abbar lil Marija U hija saret Omm mill-Ispirtu s-Santu.

Hawn hi l-qaddejja tal-Mulej.

Isir minni skont kelmtek.

U l-Iben ta’ Alla sar bniedem U g˙ammar fostna.

Marija Addolorata Il-Ver©ni Marija titfakkar darbtejn f’Malta, permezz tal-festa tad-Duluri tag˙ha. Fil-Kalendarju tal-Knisja, Marija Addolorata titfakkar fil-15 ta’ Settembru, imma a˙na l-Maltin, niççelebraw il-festa tag˙ha ©img˙a qabel il-Ìimg˙a l-Kbira. Il-Ver©ni Mbierka, bis-setg˙a tal-Ispirtu s-Santu saret Omm il-Feddej. B’don ie˙or tat-tjieba ta’ Alla, hija saret “Sie˙ba fil-Passjoni Tieg˙u”. Kienet Omm li batiet ma’ Binha kif naraw fl-istrofi ta’ Stabat Mater:

Wieqfa kienet imbikkija L-Omm ˙dejn Binha fit-tbatija, Fuq salib imdendel.

Ta’ din l-Omm il-qalb maqsuma F’dak l-imrar, bl-u©ig˙ mitmuma Nifed sejf fin-niket.

Kemm tbatija f’qalb mu©ug˙a Liema dwejjaq li jifnuha Óasset l-Omm Imbierka.

X’we©g˙a ©arrbet u x’kefrija Meta ratu fit-tbatija L-Omm, lil Binha Alla.

Il-festa ta’ Marija Addolorata ssir fil-parroçça ddedikata lilha f’San Pawl il-Ba˙ar.

Fatima u Lourdes Eluf ta’ nies, kull sena, iΩuru Lourdes fejn dehret il-Madonna lit-tfal Ìjaçinta, Fran©isku u Luçija, u f’Fatima, lit-tifla Bernardina. In-nies imorru hemm biex jitolbu. Tajjeb insemmu l-pellegrina©© li g˙amel Papa Ìwanni Pawlu II li kien iddikjarat qaddis mill-Q.T. Papa Fran©isku fis-27 ta’ April 2014. Kien fit-13 ta’ Mejju 1981 meta ra©el Tork Ali Agca spara fuq il-Papa waqt li kien qed idur man-nies fi Pjazza San Pietru. Dakinhar tal-pellegrina©©, il-Papa rregala l-balla li ©iet sparata lilu u li kienet g˙addiet sbrixx ma’ qalbu. Il-Papa Pollak Karol Wojtyla

30

Santa Marija Festa 2018

kien devot kbir tal-Madonna tant li b˙ala motto kellu Totus Tuus - Kollni Tieg˙ek. Dwar din id-devozzjoni kbira li kelly Papa Ìwanni Pawlu II, jing˙ad li qal dawn il-kliem: “Fit-22 ta’ Ottubru 1978, meta writ il-ministeru ta’ Pietru f’Ruma, aktar minn kull ˙a©a o˙ra, kienet l-esperjenza u d-devozzjoni lejn Marija f’pajjiΩi, li ©arrejt mieg˙i”.

Devozzjonijiet o˙ra Fost it-titli mog˙tija lill-Ver©ni Mbierka, li huma bosta, nsibu dak tal-Madonna ta˙t it-titlu tar-RuΩarju, Ta’ Pompei, Ta’ Loretu, Tal-Bon Kunsill, Taç-Çintura u tant o˙rajn.

San Alfons Maria de Liguori Fost il-qaddisin kbar li kienu devoti tal-Madonna, insibu lil San Alfons Maria de Liguori li kien jg˙id li l-Omm divina tie˙u pjaçir ˙afna bil-visti li jsirulha. Imma jekk min˙abba ’l bog˙od ma nistg˙ux inΩuru postijiet mirakuluΩi, nistg˙u nΩuru dawk li huma qrib tag˙na u nitolbu fi knejjes iddedikati lilha. Dan jag˙ti ˙afna gost lil Ommna Marija.

B’qima kbira il-poplu jsellem lil Marija b’din l-Antifona:

Sliem g˙alik, Omm Imqaddsa.

Int, b’˙e©©a kbira Tajt lid-dinja is-Sultan Li ja˙kem fuq is-sema u l-art G˙al dejjem.

KonkuΩjoni Fil-ktieb li g˙adu kemm ©ie ppubblikat dwar il-˙ajja u l-istorja ta’ Ìor© Agius mag˙ruf b˙ala “Ìor© tal-MuΩew”, f’pa©na 119 insibu poeΩija ˙elwa li jixirqilha tissejja˙ talba, iddedikata lill-Madonna bl-isem ta: “Fer˙ g˙alina int Marija”:

Kemm hu sabi˙ u ˙elu L-isem tieg˙ek O Marija, Smajtu, ferra˙li qalbi, Kont g˙adni Ωg˙ir, tarbija.

Dan l-isem jien Ωammejtu, B˙al g˙asel fuq xufftejja, Madonna, jien in˙obbok, Nixtieqek dejjem ˙dejja.

U meta ru˙i to˙ro©, Madonna, minn ©o fija.

Kun int li twassalhieli, G˙and Ibnek fit-tgawdija.

J’Alla fommna dejjem ifa˙˙ar l-Isem ta’ Marija u qatt ma jlissen kliem li bih joffendiha.

31

Santa Marija Festa 2018

Il-Pittur Domenico Bruschi fil-Gudja Domenico Bruschi twieled f’Perugia nhar it-13 ta’ Ìunju, 1840 u x-xog˙lijiet artistiçi tieg˙u g˙andhom g˙arfien internazzjnali. Domenico Bruschi kien student ta’ Silvestro Valeri. Fl1857, huwa pitter fil-kappella ta’ San ÌuΩepp li tinsab fil-baΩilika ta’ San Pietru ta’ belt twelidu.

Domenico Bruschi sar famuΩ ukoll g˙all-affreski tieg˙u fis-swali tal-palazz tal-kunsill provinçjali f’Perugia. F’dawn l-affreski huwa pitter xeni allegoriçi li jirreferu il-glorja ta’ Perugia. Fl-1859, huwa vja©©a lejn Firenze biex ja˙dem fl-istudju ta’ Bandinelli. Fl-1869 Domenico Bruschi ˙adem ukoll fuq il-kappella tar-RuΩarju f’San Duminku (Perugia) b’deskrizzjonijiet ta’ San Stiefnu, il-Beatu Nicolò u Tomassello u l-Papa Benedittu XI. Fl-1862 huwa vvja©©a wkoll lejn l-Iskozja biex ja˙dem xog˙ol ta’ tiΩjin g˙al diversi membri tal-aristokrazija SkoççiΩa. Lura f’Perugia, Domenico Bruschi lesta xog˙ol fuq l-altar prinçipali tal-Knisja tal-Lunzjata (1890).

Minn hawn huwa kien imsejja˙ ukoll f’Ruma biex isir professur tal-ornamentazzjoni fl-Istitut Irjali tal-Arti f’Via Ripetta. Domenico Bruschi ˙adem ukoll fuq xog˙lijiet fil-Konsulta ta’ Ruma, fil-knisja tas- Santissimi Appostli f’Perugia, fil-Palazz ta’ Montecitorio kif ukoll f’palazzi o˙ra tal-gvern Taljan. Domenico Bruschi kien ikkommissjonat ukoll mid-Deputat Provinçjal ta’ Perugia biex ipitter is-Sala tal-Palazz talPrefettura b’arti li turi persuni famuΩi minn Perugia kif ukoll avvenimenti storiçi relatati ma’ din il-belt. Bejn l-1876 u l-1877, Domenico Bruschi ˙adem ukoll fuq il-kappella tal-Mag˙mudija u l-Kappella ta’ San Onofrio fil-baΩilika ta’ Perugia.

Fost il-kollegi tieg˙u fl-istudju ta’ Silvestro Valeri, Domenico Bruschi ˙adem ma’ Alessandro Vertami, Domenico Belimi, Guglielmo Mangiarelli, Tito Moretti, Annibale Mariani, Lemma Rossi-Scotti u Pasquale Frenguelli.

L-unika Ωew© pitturi f’Malta li ˙adem dan l-artist Taljan huma l-kwadru tal-Madonna talLunzjata li jinsab fil-Katidral ta’ San Pawl fl-Imdina (1886) u l-kwadru ta’ San ÌuΩepp li jinsab fil-korsija tal-knisja Arçimatriçi tal-Gudja (1894).

Silta addattata u maqluba g˙al Malti minn www.wikivisually.com

32

Santa Marija Festa 2018

L-Istatwa Titulari ta’ Marija Assunta meqjuma fil-Mosta Kitba ta’ Mark Micallef B.Accty (Hons).

L-istatwa titulari ta’ Marija Mtellg˙a s-Sema meqjuma fil-Knisja Arçipretali u Santwarju tal-Mosta kien ˙adimha l-iskultur Mosti Mastru Salvatore Dimech fl-1868 minn zokk ta’ Ωebbu©a. Fl-1948 l-iskultur mag˙ruf ta’ Ωmienna, Çensu Apap, g˙amel fiha tibdil kbir u hekk taha x-xe˙ta li g˙andha llum. Qabel ma’ Dimech g˙amel l-istatwa ori©inali, g˙all-purçissjoni ta’ nhar Santa Marija kienet tintuΩa l-istatwa tal-Madonna tarRuΩarju.

L-istatwa tal-Assunta kif kien g˙amilha l-iskultur Mosti Salvatore Dimech (1805-1887) fl1868, kienet tassew opra fl-injam. Kienet skolpita fi stil li jispira f’min i˙ares lejha devozzjoni kbira, g˙ax l-awtur tag˙ha x’aktarx li b˙al artisti o˙rajn ta’ Ωmienu, kien jappartjeni g˙al dak il-moviment ©did fl-arti msejja˙ “Tan-Nazzareni”. Dan il-moviment kien nibet biex jara li fl-arti reli©juΩa ter©a’ tid˙ol dik id-devozzjoni li kien in˙ass li naqset fil-perjodi l-o˙rajn speçjalment meta l-arti kienet iddominata mill-istil barokk.

Grupp ta’ nies fil-Mosta, li qatt ma waslu biex jifhmu dan l-istil, twebblu li jbiddlu jew jirran©aw l-istatwa. Ìara g˙alhekk li matul l-1947 l-awtoritajiet tal-knisja tal-Mosta ddeçidew li l-istatwa ta’ Santa Marija ta’ Dimech kellha biss tittran©a. Dan min˙abba l-biΩa’ li jekk issir wa˙da ©dida u tibqa’ l-qadima setg˙u jinqalg˙u l-partiti.

Bejn is-snin 1946 u 1947 il-mag˙ruf skultur ta’ Ωmienna, Çensu Apap, g˙amel abbozz Ωg˙ir tal-©ibs li tpo©©a g˙all-wiri fis-sagristija ta’ fejn hemm il-bomba. Fl-istess waqt Apap ˙ejja wkoll abbozz kbir tal-©ibs biex juri kif kienet ©ejja l-istatwa bejn wie˙ed u ie˙or. Dan l-abbozz kien tpo©©a g˙all-wiri fil-kappella tal-Oratorju tal-Qalb ta’ Ìesu`. B’xorti tajba dan l-abbozz wie˙ed g˙adu jista’ jarah f’kamra mal-©enb tal-imsemmija kappella tal-Oratorju, mertu tal˙abbrieki Direttur Dun An© Camilleri (IΩ-Ûg˙ir). Apap ˙adem dan l-abbozz il-Mosta stess, f’remissa fi Triq il-Kbira, qrib fejn hemm l-istatwa ta’ San ÌuΩepp. Kien g˙enu fih il-futur skultur mag˙ruf Mosti Ìanni Bonnici.

Kif g˙addiet il-festa tal-1947 il-vara ˙aduha g˙and Apap Tas-Sliema, fejn kellu l-˙anut/studju tieg˙u fi Qui-Si-Sana. Kien hemm min qalli li tg˙idx kemm beka dak in-nhar li l-vara ttie˙det.

Mill-istatwa ori©inali ta’ Dimech, Apap ˙are© dik li g˙andna llum. Çekknilha l-mant/ kappa li kellha u tellg˙alha idejha ‘l fuq. Rasha ©iet merfug˙ha kemmxejn iΩjed ‘il fuq. Sieqha l-leminija ©iet tidher iΩjed imdendla g˙al fuq is-s˙aba. Mill-istess s˙aba li tnaqqset minn quddiem, Apap ˙are© il-wiçç ta’ puttin i˙ares mg˙axxaq lejn l-Assunta. IΩ-Ωew© an©li li kellha l-qadima, wie˙ed iΩomm it-tarf tal-mant miftu˙ b’idu l-wa˙da u l-ie˙or iΩomm girlanda

33

Santa Marija Festa 2018

tal-fjuri, inbiddlu g˙al kollox f’Ωew© an©li xejn inqas sbie˙, i˙arsu ‘l fuq, mitlufin f’hena li ma tittfissirx u m˙axknin madwar is-Sultana tag˙hom.

Il-Madonna, f’poΩa u b’panne©©i aktar klassiçi, tidher maqbuda f’estasi filwaqt li tielg˙a lejn is-sema. Wiççha sabi˙ u devot jhennik u b˙al jurik li di©à qieg˙da tipparteçipa minn dik il-glorja tal-g˙a©eb li kienet predestinata g˙aliha sa mill-eternita`.

F’inqas minn sena l-istatwa nbidlet u ©iet indurata. Biex jil˙aq jirran©ha, Apap kellu bilfors bΩonn lil xi ˙add jg˙inu. Ma kinitx tkun lesta g˙al kollox g˙all-festa li kieku ma nqalg˙ax l-iskultur Antonio Buhagiar, iben l-iskultur u ebanista msemmi Manwel Buhagiar. Antonio Buhagiar ˙adem b’suççess iΩ-Ωew© an©li artistiçi u l-pali ta’ idejn il-Madonna fuq l-abbozzi li kien g˙amillu Apap.

L-istatwa ˙aduha g˙all-induratura l-Belt Valletta g˙and id-Ditta Coleiro ta’ Strada Cristoforo.

Il-pittura tal-an©li, tal-wiçç u l-bqija tal-karna©©jon saru minnu stess, il-pittur imsemmi Willie Apap. Ta’ min jg˙id li l-isfumturi ko˙ol qawwijin ta’ ta˙t g˙ajnejha li kien g˙amillha Willie Apap ma ntg˙o©bux u wara xi snin, fi Ωmien l-Arçipriet Galea, wiççha kien re©a’ pittirulha l-Kav. Rafel Bonnici Cali`.

L-istatwa l-”©dida” ta’ Santa Marija ΩΩanΩnet il-Óadd, 8 ta’ Awissu, 1948. Dik is-sena l-Mostin g˙addew parti mill-Kwindiçina ming˙ajr il-vara. Fil-lejl ta’ qabel iΩΩanΩnet il-vara kienu ˙ar©uha mg˙ottija mill-Oratorju u tellg˙uha fuq l-ispalla f’tarf Triq il-Kungress Ewkaristiku.

Kien kixifha Dun Pawl Calleja, li dak iΩ-Ωmien kien qieg˙ed jag˙milha ta’ Viçi Parroku minflok l-Arçipriet Dun Karm Sciberras, li kien marid. Dun Pawl po©©a madwar ras il-Madonna stellarju ©did tad-deheb li n©abar minn fost il-poplu Mosti. Tbierket minn Mons. Antonju Buhagiar.

Issa li kienet lesta l-vara, ˙afna xtaqu li jkollha wkoll pedestal tal-fidda flimkien ma’ bankun ©did. G˙al dan il-g˙an tqabbad id-disinjatur, skultur u ebanista mag˙ruf Manwel Buhagiar biex jag˙mel disinn, kemm tal-pedestal kif ukoll tal-bankun. Ghal xi ra©uni jew o˙ra l-kurja ma kinitx g˙addiethom. Tqabbad imbag˙ad id-disinjatur u skultur xejn inqas imsemmi Carmelo Tonna tar-Rabat, li g˙amel id-disinji kemm tal-pedestall kif ukoll tal-bankun.

Fl-a˙˙ar id-disinn ta’ Tonna g˙adda u hekk inbeda x-xog˙ol tal-bankun li n˙adem il-GΩira mill-img˙allem ÌuΩeppi Tonna, ˙u l-istess Carmelo Tonna, mg˙ejjun ukoll mill-img˙allem Mosti Ìanni A©ius. Fi Ωmien il-parrokat tal-Arçipriet Dun Pawl Galea nbeda l-©bir biex isir il-pedestall tal-fidda, imma din l-opra baqg˙et ma saritx min˙abba li l-knisja nqalg˙ulha affarijiet o˙rajn iΩjed ta’ ˙tie©a.

Il-bankun artistiku tal-Assunta ΩΩanΩan nhar l-Ewwel tat-Tridu Mqaddes, il-Óadd, 11 ta’ Awissu, 1957. Huwa bankun tal-©ewΩ Amerikan mill-isba˙, imΩejjen bi statwi u riljievi talbronz, xog˙ol l-iskultur Ruman Carlo Pisi. Sewa b’kollox madwar Lm4,000.

34

Santa Marija Festa 2018

Lejn g˙eluq il-mitt sena minn meta l-Mosta kellha l-ewwel statwa ta’ Santa Marija kien sar sandli tad-deheb imΩejjen bid-djamanti g˙al ri©lejn il-Madonna. Bi t˙ejjija g˙all-festi kbar talInkurunazzjoni re©a’ ©ie indurat il-pedestall ori©inali tal-vara, g˙amla ta’ qabar monumentali, imΩejjen bl-irjus ta’ erba’ kerubini, l-uniku tifkira li baqa’ mill-opra ta’ Dimech.

Na˙seb li l-isba˙ sieg˙a g˙all-istatwa ta’ Santa Marija kienet dik tal-ghodwa tal-15 ta’ Awissu 1975, meta f’g˙eluq il-festi memorabbli tal-Inkurunazzjoni l-Kardinal Corrado Ursi, minn fuq il-pulptu, libbes çurkett prezzjuΩ fis-subg˙a Ω-Ωg˙ir t’id ix-xellugija ta’ din l-istatwa.

G˙axar snin wara din il-©rajja, fl-g˙odwa wkoll ta’ nhar il-15 ta’ Awissu, 1985, l-Isqof Pollakk Marian Pryzkucki libbes lill-istatwa çintorin tad-deheb imΩejjen bid-djamanti. F’ din l-okkaΩjoni l-istatwa ta’ Santa Marija kienet re©g˙et ©iet indurata mill-img˙allem Emanuel Darmanin tal-Belt Valletta. Re©a’ Ωebag˙ha l-pittur Kavallier Rafel Bonnici Cali`.

Ming˙ajr ebda dubju l-istatwa tal-Assunta tal-Mosta kif sawwarha Çensu Apap minn dik ori©inali ta’ Salvu Dimech hi xog˙ol artistku ie˙or li dan l-iskultur kbir Malti Ωied mal-bqija ta’ xog˙lijiet o˙rajn fir-Rotunda u f’postijiet o˙ra. Fiha, b˙al f’˙afna mix-xog˙lijiet tieg˙u to˙ro© dik il-monumentalita` li kien jaf jo˙loq l-artist.

35

Santa Marija Festa 2018

36