Issuu

Programm Santa Marija 2014

Soçjetà Filarmonika La Stella, Gudja 1

Werrej

Bord Editorjali: Michael Mifsud, Clayton Zammit Ìbir tar-reklami: Malcolm Zammit, Michael Mifsud u Clayton Zammit Proof reader: Randolph Micallef Kull artiklu miktub fuq dan il-ktieb apparti dak tal-uffiçjali mhux bilfors jirrappreΩenta l-fehma tasSoçjetà Filarmonika La Stella Gudja.

Kumitat ร entrali 2014

Presidenti Onorarji Magt. Dr. Gawdenz P. Borg LL.D. Baruni Igino Trapani Galea Feriol Dr. James Calleja B.A. Hons (Educ) D.E.d. (Padua), Ph.D. (Bradford) Hons Perit Jesmond Muliett MP Is-Sinjur Victor Galdes Dr Jason Azzopardi

Is-Sinjur Hubert Agius Is-Sinjur Emmanuel Cutajar Is-Sinjur Joseph Galea Is-Sinjur Joseph Busutill Is-Sinjur John Farrugia Is-Sinjur Toninu Caruana

President Michel Mifsud

Viรงi President Etienne Caruana

Segretarju Clayton Zammit

Ass. Segretarju Mario Mifsud

Kaxxier Malcolm Zammit

Ass. Kaxxier Karmnu Farrugia

Direttur Christopher Zammit

Ass. Direttur Albert Caruana

Delegat tal-Armar Joseph Farrugia

Delegat tal-Nar Christopher Camilleri

Surmast Direttur Mro. Michael Pulis

Ass. Surmast Mro. Nicholas Vella

Kuratur tal-istrumenti Salvatore Calleja

Arkivista

Mario Mifsud

Segretarju Kummissjoni Banda Mro Nicholas Vella

Licence A Horace Camilleri Diretur Spiritwali Konsulenti Legali Patri Joe Vassallo O.P. Dr. Kristian Busietta Rev. Arรงipriet Fr. Martin Cardona

Awdituri Finanzjarji Charles Camilleri James Vella

Messa©© mill-President Michel Mifsud G˙eΩieΩ qarreja, Awissu re©à mag˙na u kif kull˙add jaf dan ix-xahar sabi˙ li jimmarka nofs is-Sajf huwa sinonimu ma’ Santa Marija Assunta dovut ukoll g˙allavvenimeti storiçi li se˙˙ew f’dan il-jum fi ©rajjiet mg˙oddija tal-pajjiΩ. Ir-ra˙al pittoresk tag˙na huwa wie˙ed mill-ftit li g˙andhom il-privile©© li jiççelebra din il-festa pubblika la darba Santa Marija Hija l-festa Titulari tag˙na l-Gudjani u Patruna tal-Gudja. Wisq aktar minn hekk mertu kbir g˙andhom missirjietna li g˙arfu l-importanza u s-simboliΩmu ta’ fraternità fost il-Gudjani fejn ˙allew din il-festa qaddisa ming˙ajr partit jew soçjetà li tirrappreΩentaha, b’hekk din il-festa tista’ titgawda mir-ra˙al kollu fejn kull Gudjan jistà jkun parteçipi fiç-çelebrazzjonijiet. Din is-sena kienet wa˙da ta’ tibdil u riformi fi ˙dan is-Soçjetà Filarmonika La Stella fejn mal˙tir tal-kumitat çentrali amministrattiv 2014 se˙˙ anke tibdil ta’ karigi fost o˙rajn tas-Surmast Direttur fejn in˙atar Mro. Michael Pulis fejn nawguralu kull suççess fil-˙idma tieg˙u u talPresident fejn g˙al dan l-inkarigu ©ejt ma˙tur jien. Irrid ng˙id li dan huwa ta’ unur kbir g˙alija fejn nirrapreΩenta din is-Soçjetà mirquma fil-presti©ju u tassew nassigura l- impenn li d˙alt g˙alih flimkien mal-bqija tal-kumitat fejn naraw li din is-Soçjetà tikber u tibqa tikseb is-suççessi. Din is-sena kienet impenjattiva ˙afna fejn g˙amilna eΩerçizzji fuq l-istrutturi tas-Soçjetà sabiex jissa˙˙u fejn kull settur ikun armonizzat mat-tmexxija çentrali u finalment jirriΩulta li s-Soçjetà tkun aktar dinamika u versatili skond il-˙ti©ijiet tal-©urnata u jwassal ukoll sabiex nkunu aktar maqg˙uda, mi©bura u ˙olistiçi. B’sodisfazzjon ntenni li l-isforzi tag˙na wara tmien xhur millbidu tas-sena bdew jag˙tu riΩultati sodisfaçenti fejn wie˙ed jag˙mel kura©© i˙ares ‘l quddiem u dan hu dovut ukoll g˙ar-rieda tajba li sibna fis-soçji tag˙na u l-g˙ajnuna u l-involviment ta’ kull˙add. G˙aldaqstant nixtieq nesprimi l-gratitudni tag˙na lejn kull min b’modi varji jg˙in sabiex is-Soçjetà tiffjorixxi u tkompli miexja ‘l quddiem. Infakkar lil kull˙add li s-Soçjetà qed tag˙ti sehema fiç-celebrazzjonijiet fil-festa titulari ta’ Santa Marija hekk kif stabbilit minn ta’ qabilna fejn hu dover u obbligu tag˙na li ng˙amlu dan u nistqarr is-sew hekk g˙andu jkun. G˙aldaqstant l-appell g˙all-maturità u tolleranza ma jistax jonqos sabiex kull˙add ikun responsabbli u jg˙araf jie˙u pjaçir f’dawn il-jiem ming˙ajr ma jkun ta’ detriment g˙al ˙addie˙or. Huwa imperattiv li nΩommu f’mo˙˙na li l-mod kif inhi mfassla l-festa ta’ Santa Marija fil-Gudja huwa uniku fil-©eneru tieg˙u u li dan sar bi skop li l-festa Titulari tg˙aqqad ir-ra˙al kollu u jitwarrbu d-differenzi u li l-piki li jeΩistu fost l-g˙aqdiet ikunu ta’ natura o©©ettiva u kostruttiva fejn iwasslu li jkabbru u jsebb˙u din il-festa tant g˙aΩiΩa. Nie˙u l-opportunita wkoll li nfakkar is-solennita ta’ din il-festa u li ma nintilfux mill-punt fokali ta’ x’qieg˙din niççelebraw. Filwaqt li nirringrazzja lil kull˙add tal-˙idma sfieqa li ssir mag˙tul is-sena kollha b’riΩq is-Soçjetà Filarmonika La Stella nixtieq nawgura festa mill-isba˙ lill-Gudjani kollha b’mod partikolari lill˙addiema tag˙na fil-fabbrika tan-nar fejn ja˙dmu bla heda s-sena kollha sabiex a˙na nitpaxxew bix-xog˙ol meraviljuΩ u artistiku tag˙hom fil-jiem tal-festi, lis-soçji, benefatturi u partitiarji li huma s-siesien tas-Soçjetà, lill-bandisti tas-servizz li jag˙tu u l-allievi li huma l-futur tal-banda u nies o˙ra li g˙andhom g˙al qalbhom il-©id u l-iΩvilupp tas-Soçjetà tag˙na. Sliem.

For a FREE Quote Call 21 821 224 / 79 804 203 / 99 804 203

godwinattardgng@onvol.net www.gngtowerladders.com 4

Messa©© mis-Segretarju Clayton Zammit

G˙eΩieΩ Gudjani, Il-©urnata tal-15 ta’ Awissu tinstab ftit jiem ‘l bog˙od mill-kalendarju ta’ din is-sena, u g˙alhekk b’ entuzjazmu kbir nkunu qed nistennew il-festa Titular ta’ Santa Marija, fil-Gudja. Festa li tista tg˙id timpenja lil kull g˙aqda fil-Gudja u g˙alhekk dan l-impenn jolqot ukoll is-Soçjeta Filarmonika La Stella. Jekk wie˙ed i˙ares lejn is-snin img˙odija mill-ewwel jinteba˙ lis-Soçjetà tag˙na sa min dejjem ˙admet bis-s˙i˙ sabiex il-festa ta’ Santa Marija tkun iççelebrata kif jixraq. Kienu snin fejn din il-festa kienet il-festa prinçipali fost il-festi fil-Gudja. Jekk illum thares lejn il-festa ta’Santa Marija fil-Gudja mill-ewwel jinteba˙ li l-livell ta parteçipazzjoni u interess naqas drastikament mill-popolarita tieg˙u. Sfortunatament dan ©ara g˙al fatt li tul is-snin kienu impost bosta deçiΩjonijiet fuq g˙aqdiet tal-baned fil-Gudja li llimitaw il-parteçipazzjoni f’ din l-istess festa. Fattur ie˙or li qed jolqod b’mod negattiv il-festa ta Santa Marija fil-Gudja, huwa in-nar. B˙al ma jaf kull˙add ma din il-festa hemm ˙ames festi ohra madwar Malta , fejn ˙afna minnhom huma rinomati g˙ax-xog˙ol pirotekniku u b’hekk jattiraw aktar nies, fir-ra˙al tag˙hom. Sfortunatament dan il-fattur jirrikjedi ˙afna flus u barra min dan il-festa ta’ Santa Marija fil-Gudja ma g˙andiex l-g˙aqda tan-nar tag˙ha u b’hekk ikun ferm aktar diffiçli li jitfasssal programm ta’ nar varjat f’ din il-festa. La darba qed insemmi n-nar min hawn nixtieq nie˙u l-opportunita sabiex nirringrazzja lill-voluntiera kollha mill-kumpless tan-nar tag˙na, La Stella Fireworks Factory, li ˙admu in-nar kollhu g˙al din il-festa ta’ din is-sena. G˙al hekk sabiex ng˙alaq is-su©©ett li bdejt bieh n˙e©©e© aktar lill-poplu gudjan kollhu biex jipparteçipa aktar f’din il-festa, sabiex tassew ikollna festa mill-isbah f’©ieh ilPatruna tal-Gudja, Santa Marija Nixtieq inwassal ringrazzjament speçjali lill-grupp ta’l-armar ta’ Santa Marija li minn ©ranet qabel il-festa jibdew jippreparaw sabiex ir-ra˙al tal-Gudja jintlibes b’armar mill-aqwa g˙al din il-festa titular. Ringrazjament ie˙or nixtieq inwasslu lis-soçi kollha fi ˙dan is-Soçjeta tag˙na li ta kull sena jipparteçipaw fl-attivitajiet li jitellg˙u f’ dawn iΩ-Ωminijiet, li ta bil-˙aqq ikunu ta’ g˙ajnuna finanzjarja sabiex is-Soçjeta tag˙na tkun tista tag˙ti is-sehem tag˙ha f’ din il-festa. G˙alhekk nag˙laq dan il-messa©© tieg˙i sabiex g˙al darba ohra n˙e©©e© lill-gudjani kollha sabiex jipparteçipaw u jg˙inu f’ dak kollhu li huwa me˙tie© biex b’hekk il-festa titular ta’ Santa Marija, tibqa il-festa prinçipali fil-Gudja.

• Ówejje© casual • Ówejje© eleganti g˙an-nisa u l-ir©iel • Lingerie u underwear • Swimwear • Ówejje© tat-tfal • LoΩor u kutri • Ûraben ta’ ditti rinomati • Aççessorji tal-a˙˙ar moda

Medicaid PHARMACY AND OPTICIANS Tel: 21676294/27676294 62, Vjal it-Torri Gudja 6

Messa©© mill-Kaxxier Malcolm Zammit Sagrifiççju kbir G˙eΩieΩ qarrejja, Waslet l-ewwel festa fil-Gudja u g˙alhekk permezz ta’ dan il-ktieb nixtieq nie˙u l-opportunita’ sabiex nag˙mel dan il-messa©© tieg˙i, f’okkazzjoni tal-festa Titulari fil-Gudja, Santa Marija. Is-sehem tal-kaΩini tal-baned fir-ra˙al tag˙na huwa wiehed uniku mill-kumplament tal-kaΩini ©ewwa Malta. Dan g˙aliex l-istess Ωewg kaΩini fil-Gudja jag˙mlu Ωew© festi, l-festa tal-padruna tas-Soçjetà, fil-kaΩ tag˙na l-festa ad unur il-Madonna tar-RuΩarju kif ukoll is-sehem f’ din il festa ta’ Santa Marija. Dan jinvovi ˙afna sagrifiççji kbar kemm b˙ala xog˙ol kif ukoll b˙ala spejjeΩ finanzjarji. Fil-fatt jekk wie˙ed i˙ares lejn ir-rendikont finanzjarju tas-Soçjetà mill-ewwel jintebah li l-ispejjeΩ finanzjarji g˙as-sehem tal-banda tag˙na f’din il-festa, jla˙˙aq is-somma ta €5,000. Tajjeb ta’ min jg˙id li l-Banda La Stella f’din il-festa tkun involuta fit-tlett servizzi, g˙all-març tat-tieni jew it-tielet jum ta’ tridu, g˙all-març u programm f’ lejliet il-festa, u g˙all-març ta’ filog˙du, f’nhar il-festa. Forsi inti li qed taqra dan il-messa©© bejnek u bejn ru˙ek qed tistaqsi, imma l-flus, minn fejn qed jin©abru? Mistoqsija li jag˙mlu ˙afna nies g˙aliex, hawn ukoll min ja˙seb li s-servizzi talBanda La Stella jkunu issussidjati jew m˙allsa minn xi g˙aqda jew entita o˙ra fil-Gudja. Il-flus ji©u frott is- sagrifiççji kbar mis-soçi fi ˙dan is-Soçjetà tag˙na, billi ji©u organizzati ˙afna attivitajiet mag˙tul is-sena kif ukoll jing˙ataw donazzjonijiet hekk kif toqrob din il-festa. G˙alhek minn hawn nixtieq napella lill-g˙aqdiet konçernati sabiex fejn jistg˙u jag˙tu l-g˙ajnuna tag˙hom fil-festi sekondarji, napprezzaw ˙afna li ji©u evitati, spejjeΩ li s-Soçjetà tag˙na jkollha t˙allas g˙all- festa tal-Madonna tar-Ruzarju, li dawn façilment jistg˙u ji©u evitati. Wasalt fl-a˙˙ar tal-messa©© tieg˙i u g˙alhekk nixtieq nibda nirrigrazzja lin-nies kollha li jag˙tu l-g˙ajnuna tag˙hom fil-Kumpless tan-nar, La Stella Fireworks Factory li tajjeb ng˙id li n-nar kollu li ser jin˙araq f’ dawn iΩ-Ωminijiet kien ma˙dum kollu mill-voluntiera fi ˙dan l-istess kumpless, lis-sezzjoni tal-armar, lis-sezzjoni taΩ-Ωg˙aΩag˙, lis-sezzjoni nisa u lilkom is-soçi li tul is-sena kollha tkunu ta’ g˙ajnuna kbira fil-˙idma tal-Kumitat Çentrali . Fl-a˙˙ar nett nixtieq nawgura kull suççess lill-Michel Mifsud g˙all-˙atra tal-kariga ©dida b˙ala president tas-Soçjetà tag˙na. Nag˙laq il-messa©© tieg˙i billi n˙e©©e© lilkom is-soçi sabiex kemm jista’ ikun tkunu ©eneruΩi ˙afna fid-donazzjonijiet tag˙kom u b’hekk nkunu nistg˙u nkopru parti mill-ispiΩa tag˙na Il-festa it-tajba lill-Gudjani kollha

Bar KaΩin Partit Laburista Gudja

Drinks ©enwini f’atmosfera sabi˙a mal-familja u ˙bieb. Ji©u offruti apitizers b’xejn il-©img˙a kollha. Jawguraw il-Festa it-Tajba lil kul˙add 8

Messa©© mis-Surmast Direttur Mro Michael Pulis N˙ossni ferm onorat li g˙all-ewwel darba qieg˙ed nikteb f’dan ilktejjeb b˙ala s-Surmast Direttur tal-Banda La Stella g˙all-okkazzjoni sabi˙a tal-Festa ta’ Santa Marija li ssir ©ewwa r-ra˙al tag˙na. Nixtieq qabel xejn li ng˙idilkhom li meta s-Segretarju avviçinani sabiex nkun is-Surmast Direttur il-©did tal-Banda la Stella, ma tantx domt na˙sibha sabiex aççettajt din il-kariga presti©juΩa, li iΩda ©©orr mag˙ha doveri u dmirijiet, g˙ax b˙al ma tafu sewwa l-Banda hija l-pedament ta’ kull Soçjeta’ muΩikali. Sa mill-bidu tal-˙atra tieg˙i b˙ala Surmast Direttur, flimkien mal-Kummissjoni Banda ©dida u l-President, xammarna jdejna g˙ax-xog˙ol u bdejna na˙dmu sabiex il-banda tag˙na ter©a tqum fuq saqg˙ajha u fl-istess ˙in nippjanaw g˙all-kunçerti li jsiru mill-banda tag˙na matul is-sena. Ta’ min jirrimarka, li apparti diversi laqg˙at, jien g˙amilt enfaΩi kbira dwar it-tag˙lim tal-muΩika ©ewwa l-kaΩin tag˙na u li l-muΩika g˙andha tkun is-sisien tas-Soçjeta’ tag˙na. B˙alissa g˙andna diversi studenti li qed jitg˙allmu ta˙t g˙alliema abbli u paçenzjuΩi, u li nemmen Ωgur li ser naraw ˙afna minn dawn l-aljevi jing˙aqdu mal-banda tag˙na fil-futur qarib. Il-formazzjoni tal-banda tag˙na g˙andu jkollha l-pedamenti tag˙ha fuq dawn l-aljevi u fuq o˙rajn ©odda li eventwalment jibdew ji©u jitg˙allmu huma wkoll l-arti sabi˙a tal-muΩika. Ta’ min jg˙id li t-tag˙lim tal-muΩika ma jtellef xejn l-istudji akkademiçi o˙rajn, anzi jifta˙ orizzonti ©odda ta’ tag˙lim. Studji xjentifiçi jassiguraw li l-muΩika tg˙in fl-iΩvilupp intelletwali tal-bniedem, speçjalment f’dak li g˙andu x’jaqsam mal-Matematika u fuq il-mod kif persuna ssolvi l-problemi personali tag˙ha. G˙alhekk minn hawnhekk, nixtieq in˙e©©e© lilkhom ©enituri li taqraw dan il-ktejjeb sabiex t˙e©©u lil uliedkhom jibdew jitg˙allmu l-muΩika ©ewwa l-kaΩin tag˙na. Dan it-tag˙lim huwa ming˙ajr ebda ˙las u wara perjodu ta’ teorija, jing˙ata wkoll strument sabiex it-tfal tag˙kom jibdew it-ta˙ri© muΩikali tag˙hom bih. L-ewwel appuntament li kellha l-Banda La Stella g˙al din is-sena kien il-programm li g˙amilna biswit il-kappella ta’ Bir Miftuh fl-okkazzjoni tal-ftu˙ tal-wirja tal-Ìimg˙a Mqaddsa, liema wirja ttellg˙et mill-familja Mifsud, li minn hawnhekk nawguralhom. Dan il-kunçert ta’ madwar sieg˙a u nofs kien programm varjat b’muΩika sagra u kif ukoll bl-inkluΩjoni ta’ poeΩiji addattati g˙al dan it-tip ta’ Ωmien moqrija mis-Sur Anton Grasso. Nistg˙u ng˙idu li dan il-kunçert kien suççess kemm fl-organizzazzjoni u kif ukoll fil-‘performance’ tal-banda tag˙na. Minn hawnhekk nixtieq nirringrazzja lill-President is-Sur Michel Mifsud li ˙abrek u t˙abat mhux ftit sabiex dan il-kunçert ikun suççess. Irrid nirringrazzja wkoll lil Kor tat-tfal li kellna u kif ukoll lil muΩiçisti li attendew g˙ad-diversi provi li kellna sabiex ntla˙aq is-suççess mixtieq. Fl-a˙˙ar iΩda mhux l-inqas nixtieq nirringrazzja lil dawk kollha li attendew dan il-kunçert. Issa jmiss li l-Banda tag˙na, apparti l-impenji fil-marçi matul il-festa ta’ Santa Marija, tag˙mel ukoll il-kunçert ta’ lejliet il-festa ta’ Santa Marija. Nassigurakhom li dan il-kunçert ser ikun ibbaΩat fuq muΩika ‘light’ u g˙all gosti ta’ kull min ser ikun preΩenti. Il-Banda tag˙na qieg˙da t˙ares ‘il quddiem b’ottimiΩmu, fejn g˙alkemm irridu nippreservaw dak li g˙adda, rridu dejjem in©eddu u ni©©eddu sabiex Ωgur ma’ naqg˙ux lura. Dan huwa Ωmien ta’ sfida g˙all-banda tag˙na u flimkien nemmen li g˙al ©id tal-banda, irridu ni©©eddu. Ma nistg˙ux nibqg˙u ng˙idu li “g˙ax dejjem sar hekk, nibqg˙u nag˙mlu hekk”! Biex nimxu ‘l quddiem kul˙add irid jaqbad ˙abel wie˙ed u nift˙u g˙al ideat ©odda sabiex il-banda tag˙na tibqa’ relevanti g˙aΩ-Ωminijiet tal-lum. Fl-a˙˙arnett nixtieq nawgura l-festa t-tajba lil Gudjani kollha.

Messa©© mis-Sindku John Mary Calleja G˙aqda u solidarjetà f’˙ajja varjata Mod kif il-bniedem ida˙˙al ftit tal-varjetà f’˙ajtu hu billi jorganizza ç-çelebrazzjonijiet. Jie˙u gost jiççelebra waqt il-festi li huma ferm importanti fil-˙ajja tag˙na l-Gudjani g˙aliex g˙andhom skop ewlieni li ji©bru flimkien kemm familjari, ˙bieb u anke lil dawk li ji©u jΩuru r-ra˙al hekk sabi˙ tag˙na l-Gudja speçjalment bil-©miel ta’ tiΩjin fil-©ranet tal-festa li fil-Gudja niççelebraw mhux anqas minn tliet festi. In˙ossni wisq ixxurtjat li anke din is-sena qed ni©i offrut li nag˙mel messa©© qasir fuq iΩ-Ωew© programmi li normalment jippublikaw iΩ-Ωew© kaΩini tal-Banda ©ewwa ir-ra˙al g˙aΩiΩ tag˙na l-Gudja g˙al festa ta’ Santa Marija. B˙ala sens ta’ dover u responsabiltà ewlenija b˙ala Sindku li n©orr fuqi hi li l-Gudja ti©i quddiem net f’kollox u dan jista’ biss jinkiseb billi jkun hemm ˙idma f’armonija u g˙aqda qalb l-g˙aqdiet u soçjetajiet kollha li jinsabu ja˙dmu b’risq il-kommunità Gudjana. Il-baned i©ibu tqanqil ta’ fer˙ mar-ra˙al kollu u l-˙ajja soçjali til˙aqq il-quççata tag˙ha nhar ilfesta. Il-baned huma fondi ta’ kultura, divertiment nadif u briju liema b˙alu. Il-baned g˙andhom g˙alhekk ikunu fond ta’ g˙aqda li bil-˙idma tag˙hom jin˙oloq divertiment u kuluri varji kif ukoll kummerç. Ta’ dan kollu jiena kemm f’ismi personali kif ukoll b˙ala Sindku u f’isem il-Kunsill kollu tal-Gudja ng˙id grazzi g˙aliex bix-xog˙ol u l-parteçipazzjoni tag˙kom qed tag˙mlu l-festa tag˙na avveniment importanti fil-kalendarju kemm fuq livell lokali kif ukoll nazzjonali. Il-festa ta’ Santa Marija tixg˙el bil-fer˙ lil kull Gudjan (kemm mara jew ra©el, Ωag˙Ωug˙ jew anzjan), li jaf u qed ja˙dem sabiex din il-festa tkun wa˙da li tg˙aqqad u li fiha n˙ossuna familja wa˙da. Ommna Marija tg˙allimna li g˙andha nipparteçipa fil-festa iΩda l-ewwel u qabel kollox fil-festa f’sens denju reli©juΩ. Il-festa esterna g˙alhekk hija sens ta’ manifestazzjoni li wie˙ed juri fer˙ u jiΩvoga dan il-fer˙ bis-sehem tal-banda li titkellem bil-muΩika ewlenija tag˙ha li barra mill-aspett ta’ folk hija wkoll lingwa internazzjonali. Il-banda ti©bed kemm il-Maltin u tg˙a©©eb lit-turisti li jkunu fostna. Ninsab fer˙an li minkejja d-diffikultajiet u sfidi li qed niffaçjaw g˙amilna ˙afna xog˙ol ta’ fejda u ˙arisna wkoll fejn jid˙ol l-interess individwali tal-Gudjani. Nirringrazzja lil dawk kollha li resqu lejna g˙al dak li jkunu je˙tie©u, ng˙id ukoll grazzi lil dawk kollha li jew g˙amlu xi ilment jew su©©eriment u l-a˙˙ar u mhux l-inqas lil dawk il-voluntiera (fosthom il-membri u diri©enti tal-baned) li jofru l-˙idma tag˙hom kemm g˙aΩ-Ωg˙ar kif ukoll g˙all-kbar. Id-diversità ta’ kif wie˙ed jag˙ti u jie˙u pjaçir hija me˙tie©a iΩda nitlobkom li dan kollu jigi mwettaq f’sens ta’ g˙aqda u rispett ©enwin lejn kul˙add g˙aliex fil-˙ajja varjata tag˙na l-Festa ta’ Santa Marija g˙andha tkun iççelebrata skont l-iskop ori©inali tag˙ha u hawn nixtieq nislet l-a˙˙ar strofa tal-PoeΩija ta’ Dun Frans Camilleri – fil-15 ta’ Awwissu 1953 – Gudja li tg˙id: “Omm ˙elwa Marija Din qalbna nag˙tuk Li konna bla nieqfu Fil-©enna n˙obbuk” F’ismi u f’isem il-Viçi Sindku u l-Kunsillieri kollha u l-membri tal-istaff tal-Kunsill Lokali l-Gudja nixtiequlkom il-festa t-tajba fl-aktar sens ta’ solidarjetà u rispett reçiproku ©enwin. Il-festa t-tajba lillkul˙add. Servizz Banda La Stella f’Jum il-Gudja 2014

Il-Barman tal-KaΩin La Stella Jistieden lill-klijenti u l-familji tag˙hom g˙al kull xorta ta’ xorb ©enwin waqt li ti©i servut bl-apetiΩers kontinwament. Il-kaΩin ikun miftu˙ kuljum biex iservi l-ikel u take-away bi prezzijiet tassew ir˙as. Tel: 27696474 Il-Festa t-Tajba lil Kul˙add

The Butcher Shop (Prop. Kevin Galea)

We personally pick all meat to guarantee excellence at your table William Baker Street, Gudja Telephone: 2167 5333 Free Deliveries

Serving you is our pleasure 12

Messa©© mill-Arçipriet Fr Martin Cardona Kull nisel sejja˙li ˙ienja Din hi l-kelma li stqarret Marija g˙ax hi kienet taf li hi omm, li a˙na lkoll uliedha u li anke jekk g˙al xi mument nitbeg˙du minnha hi tibqa’ hemm biex tre©©ag˙na lura biex ning˙aqdu flimkien fit-tif˙ir tag˙na. Hi hienja g˙ax ˙alliet l-g˙oqda tad-diΩubbidjenza ta’ Eva. B’Eva ©iet il-mewt; b’Marija il-˙ajja. Óienja g˙ax hi kollha privile©©i, imnissla bla ˙tija, omm Alla u mtellg˙a s-sema. Fer˙ana g˙ax l-iskop ta’ dawn ir-rigali m’hix hi imma binha. Hi tixba˙ lil binha li qaddisha. Kienet fidila lejH sa ta˙t is-salib u aççettat li sejf jinfed lil ru˙ha. Il-kwalitajiet tag˙ha huma tal-g˙a©eb. Hi l-qaddisa tal-Mulej li tisma’ l-kelma tieg˙u, taççettha u twettaqha, temmen, tittama u t˙obb. Hi dejjem lesta biex t˙alli lil Alla jwettaq il-pjan tieg˙u fiha. Hi ommna u t˙affef l-g˙aqda tag˙na ma’ binha. Tie˙u ˙siebha u t˙arisna. Imtellg˙a s-sema, hi l-bidu u x-xbiha tal-knisja li wkoll trid tasal fis-sema pajjiΩna. Hi membru g˙oli u singulari ta’ din il-knisja. Hi x-xbiha u l-mudell tal-knisja fil-fidi, fl-im˙abba u l-g˙aqda ma’ Kristu. A˙na nsej˙ulha ˙ienja u nag˙tuha tant titli fil-litanija. Hi fl-og˙la post wara Kristu u nibqg˙u insej˙ulha ˙ienja g˙ax hi l-aktar qrib tag˙na. Nawguraw lil xulxin rabta qaddisa tag˙na lkoll ma din l-omm tag˙na tas-sema.

Cllinic Hours: Mondy to Friday: 9.00 a.m. - 7.00 p.m. Wednesday Closed - Saturday 9.00 a.m. - 1.00 p.m. If you need to cancel your appointment please call 24 hours beforehand Tower Avenue, Gudja Tel: (00356) 2189 5300 - Fax: 2189 5300 Tamara Brincat I.N.F.A., V.T.C.T. International Beauty Therapist

Il-Pulptu tal-Parroçça tal-Gudja Lorenzo Zahra Fil-knejjes tag˙na minn xi Ωmien ’l hawn da˙let l-uΩanza li naraw fuq il-presibetju tal-Ma©©ur, ambone, li fuqu jsir il-qari tal-Iskrittura u l-Van©elu. Xi drabi dawn ukoll iservu g˙al xi diskorsi, priedki jew omeliji. Dari iΩda l-Kelma t’Alla kienet mog˙tija post speçjali minn fejn titwassal il-fidi lil Insara. G˙alhekk fil-knejjes kienet da˙let l-uΩanza li jsir il-pulptu. Dan kien ikun il-post elevat mnejn ikun jista’ is-saçerdot jidher u hekk iwassal il-kelma tal-Verita lil Insara. Il-Pulptu allura kien parti mill-g˙amara tal-knejjes tag˙na. Fil-Gudja kien Dun Gio Paolo Balzan il-Kappillan (1742-1766) li ˙aseb biex il-knisja ikollha pulptu. G˙alhekk flimkien maΩ-Ωew© prokuraturi li kellha l-Parroçça li kienu Dun Ìwann Grech u Ìanni Farrugia g˙amlu ftehim li jin˙adem pulptu g˙al knisja parrokkjali. Il-ftehim sar nhar it-28 ta’ Novembru 1743, ma’ Ìanni Mamo iben Giuseppe mis-Si©©iewi li kellu sal-15 t’Awwissu tas-sena 1744 jag˙mel pulptu tal-injam tal-a˙mar, skont id-disinn muri lilu u approvat mill-Isqof. Mal-ftehim saru wkoll dettalji dwar il-˙las, kif ukoll inΩamm id-dritt li x-xog˙ol g˙andu jkun bl-injam sabi˙ bla ngroppi u li jing˙ata l-verniç kif ukoll li jitqieg˙ed fil-post. Fil-fatt ix-xog˙ol sar u Ìanni Mamo ng˙ata l-˙las f’Settembru 1744.

Knejjes iddedikati lil Santa Marija Joseph C Camilleri BA, DEAM, M Ed Il-festa ta’ Santa Marija ti©i ççelebrata sew fil-knisja tal-Lvant u sew fil-knisja tal-Punent. Din ilha ssir mill-eqdem Ωminijiet. Malta isibu tliet parroççi mill-eqdem iddedikati lilha. Dawn huma ta’ Birkirkara, Birmiftu˙ u l-Matriçi t’ G˙awdex. Birkirkara kellu l-knisja ddedikata lil Santa Marija qabel is-sena 1402. Din kienet fl-in˙awi tal-G˙arg˙ur. MaΩ-Ωmien inbniet qrib il-qalba tar-ra˙al u kienet ukoll iddedikata lil Santa Marija. Illum din l-knisja re©g˙et ©iet restawrata u qed isservi Ω-Ωona ta’ fejn l-istazzjon tal-ferrovija. G˙awdex kellha l-knisja ddedikata lil Santa Marija mis-sena 1435. Din kienet il-kastell, fuq g˙olja ddimomina r-Rabat u l-kampanja G˙awdxija. Birmiftu˙ kellu l-knisja tieg˙u tissemma fir-Rollo de Mello li j©ib is-sena 1436. Din il-knisja hija l-unika knisja minn dawk il-knejjes parrokkjali li jissemmew f’dan ir-Rollo. Minkejja ©ie imkekna xorta baqg˙et konservata tajjeb. Barra minn hekk g˙andha pittura murali ta’ interess partikulari. Barra dawn il-knejjes parrokkjali kien hemm 92 knisja Ωg˙ira ddedikata lil Santa Marija sas-sena 1800. Óafna minn dawn il-knejjes kienu di©a’ jeΩistu qabel iΩ-Ωjara appostolika ta’ Monsinjur Pietro Dusina fis-sena 1575. Óafna minn dawn il-knejjes kienu qrib xulxin minkejja li kellhom l-istess dedika. Il-Parroçça tas-Si©©iewi kellha 12-il knisja Ωg˙ira ta’ Santa Marija. Birkirkara kellha 10 waqt Óal Qormi kellha 10 ukoll. In-Naxar, iΩ-Ûurrieq u Óal Lija kellhom 5 kull wie˙ed waqt ÓaΩ-Ûebbu© u Ω-Ûejtun kellha 4. Ó’Attard, ir-Rabat u l-Birgu kellhom 3 kull wie˙ed. Kien hemm ukoll 28 altar iddedikat lil Santa Marija. Xi drawwi fl-istess knisja kien ikun hemm aktar minn altar wie˙ed ddedikat lil Santa Marija. Fil-knisja ta’ Birkirkara kien hemm 5 iddedikati lil Santa Marija. Fil-knisja tal-Birmiftu˙ kien hemm 2, fil-knisja ta’ ÓaΩ-Ûebbu© kien hemm 4 waqt fil-knisja taΩ-Ûurrieq kien hemm 2. Ta’ minn jg˙id li f’Ó’Attard kien hemm fratellanza ddedikata lil Santa Marija. Din kienet wa˙da mill-eqdem fratellanzi ta’ Malta u kienet twaqqfet fis-sena 1541. Festa marjana kbira Billi kien hawn dawn il-knejjes kollha kien hawn problemi dwar il-quddies tal-festa. G˙alhekk Monsinjur Pietro Dusina talab l-awtorizzazzjoni tal-Papa biex il-quddiesa jitqassam fuq tliet ijiem. L-ewwel parti tal-quddies kellu ssir nhar il-festa u t-tielet parti kellha ssir fl-g˙ada tal-festa. MaΩ-Ωmien Ftit minn dawn il-kappelli u knejjes baqg˙u. Óafna minnhom ma baqg˙ux jie˙du ˙siebhom u ©ew abbandunati. Wara dawn il-knejjes ©ew

DI CARLO Triq William Baker, Gudja Dolceria & Pasticceria Telephone: 21 800 772

fl-okkaΩjoni tal-festa tal-Patruna tal-Gudja, Santa Marija, is-sidien il-©odda nixtiequ lill-Gudjani kollha, il-festa t-tajba fil-paçi u l-˙biberija. Nixtiequ navΩaw li matul il-©ranet tal-festa, il-˙anut tag˙na ser ikun mg˙ammar b’kull kwalità ta’ kejkiet, gateaux, çikkulata u kull xorta ta’ confectionery items ma˙duma minn James Caterers, f’ambjent ta’ arja kkondizzjonata.

G˙all-aqwa u l-a˙jar, Ωuru

DI CARLO DOLCERIA 18

ipprofonati. Dan aktarx se˙˙ fis-seklu 18. Illum Dawn huma l-knejjes iddedikati lil Santa Marija f’Malta. F’Ó’Attard insibu knisja parrokkjali, waqt Óal Balzan hemm knisja Ωg˙ira bl-istess dedika. F’Birkirkara, hemm il-knisja parrokkjali l-qadim u talHerba issemmiet g˙addevozzjoni o˙ra Marjana. F’Óad-Dingli hemm knisja parrokkjali li fis-sena 1636 kienet titqies b˙ala qadima ˙afna. Din kellha 5 arkati u fis-sena 1678 twaqfet parroçça l-©dida minflok dik ta’ Santa Duminka ta’ Óal Tartarni. F’G˙arg˙ur hemm il-knisja ta’ Santa Marija ta’ Zellieqa u dik ta’ Bernada. FilGudja hemm il-knisja parrokkjali l-qadima f’Birmiftu˙ u o˙ra fil-qalba tar-ra˙al. F’Óal G˙axaq hemm knisja parrokkjali ddedikata lil Santa Marija, waqt f’Óal Lija hemm il-knisja tal-Knisja tal-Mirakli jew ta’ G˙adir il-Bordi. Ûew© knejjes minn dan ir-ra˙al, dik ta’ San Pietro u ta’ Bellieg˙a kienu ddedikati lil Santa Marija. F’Óal Luqa hemm knisja Ωg˙ira tal-Ftajjar waqt fl-Im©arr hemm il-knisja parrokkjali. Il-Mosta g˙andha l-knisja parrokkjali ddedikata lill-Assunta u fil-limiti tal-Mosta hemm il-kappella ta’ Ûejfi. Ta’ d˙il kien hemm o˙ra iΩda din saret iddedikata lill-ViΩitazzjoni. Fl-Imqabba hemm il-knisja parrokkjali u l-knisja Ω-Ωg˙ira tad-Duluri kienet iddedikata lilha. FinNaxxar il-knisja ta’ Óal Misilmet jew tax-Xag˙ra kienet iddedikata lilha, illum hija ddedikata lill-Madonna tal-Grazzja iΩda l-festa tag˙ha ssir ghada fil-15 ta’ Awwissu. Tal-Mg˙atab hemm knisja Ωg˙ira ddedikata lil Santa Marija. F’Óal Qormi hemm wa˙da f’Tal-Blat jew tal-Wied. Hemm o˙ra ta’ Qrejqca u o˙ra tal-Ólas. Tas-Samra jew ta’ Atocja ma g˙andix parti minn Óal Qormi iΩda saret parti mill-Óamrun. F’Óal Qormi kien hemm knisja ta’ Santa Marija qrib ˙afna tal-knisja ta’ San Ìor© u meta din t˙abbret spiççat minn wiçç Óal Qormi. Fl-istess ˙a©a ©ara fin-Naxxar. Il-Qrendi g˙andha l-knisja parrokkjali ddedikata lil Santa Marija. Ir-Rabat ghandu knisja Ωg˙ira mag˙rufa fost ir-Rabtin b˙ala tad-Duna. Hemm o˙ra li kien bnieha l-isqof Cagliares g˙all-bdiewa tal-artijiet tal-isqof. Óal Safi kellha kappella ddedikata lil Santa Marija iΩda saret maΩ-Ωmien iddedikata lill-Kunçizzjoni. Is-Si©©iewi kellu knisja f’ta’ Çwerra u llum tinsab parti mill-misra˙ kbira ta’ quddiem il-knisja parrokkjali. Hemm o˙ra fit-triq li tag˙ti g˙all-G˙ar Lapsi. Din g˙andha portiku sabi˙. Hija mag˙rufa b˙ala l-knisja tal-Madonna tal-Providenza. Hemm o˙ra f’Óal Xluq. Óal Tarxien g˙andu knisja Ωg˙ira ddedikata lil Santa Marija. Din hija mag˙rufa b˙ala Santa Marija tar-Rokna. Il-Birgu kellu knisja ta’ Santa Marija mwaqqfa minn Fra Mariano Favi. Din tinsab fiç-Çimiterju ta’ San Lawrenz. F’din il-knisja kienet tiffunzjona l-kongrazzjoni tal-Assunta li bdiet fis-sena 1624. Referenza: V Borg, Marian Devotions in the island of St Paul (1983), Malta Historical Society

S U Stationary PL Phone 21692388 / 79049352

Fejn issib kull m’g˙andek bΩonn g˙all-pet tieg˙ek, klieb, qtates, g˙asafar u o˙rajn; garden furniture, ©wiez, bexx, u pjanti. Dejjem b’servizz bi tbissima. Il-festa t-tajba lil kul˙add.

Brijju tul is-snin

PROGRAMM TAL-FESTA

Pellegrina©©i Marjani b’Inkwadru vara sas-seklu dsatax Guido Lanfranco Meta nisimg˙u il-kelma vara, mill-ewwel ti©i quddiem g˙ajnejna statwa. Imma rridu niftakru li din il-kelma hija aktar antika mill-istatwa tal-proçessjoni u g˙alhekk mhux bilfors tfisser statwa. Proçessjonijiet u pellegrina©©i ilhom ˙afna jsiru ta˙t g˙amla jew o˙ra fost il-popli kollha. Kull meta jkun hemm okkaΩjoni li fiha l-membri ta’ komunità jridu juru qbil, ikunu ta’ fehema wa˙da, juru kura©© lil xulxin, jiççelebraw reb˙a jew avveniment li jinteressa ’l kul˙add, jew jinsabu fl-istess sitwazzjoni, hija ˙a©a naturali li jin©abru flimkien f’laqg˙a ta’ manifestazzjoni li tista’ wkoll tie˙u g˙amla ta’ proçessjoni jew mixja simbolika. Ta’ min jiftakar li f’okkaΩjoni ta’ fer˙ il-fer˙ jin˙ass aktar meta jissie˙bu aktar nies flimkien, u d-dispjaçiri u d-dwejjaq jonqsu jekk jinqasmu bejn kul˙add. G˙alhekk naraw proçessjonijiet u pellegrina©©i, funerali u protesti li fihom jiltaqg˙u grupp ta’ nies, g˙ax dawn juru li pajjiΩ, parroçça, partit, banda, ra˙al, belt jew komunità o˙ra b˙ala unjoni ta’ individwi bl-istess ˙sieb, fehema u identità. Tifsira ta’ vara Sa mill-antik f’okkaΩjonijiet b˙al dawn li semmejna jin©arru o©©etti jew simboli, biex juru biççar l-iskop tal-laqg˙a, b˙alma fi Ωmienna jin©arru statwi, standardi, ritratti, armi jew stemma. Fil-pellegrina©©i u l-proçessjonijiet ta’ Ωmienna a˙na naraw tin©arr ir-relikwa, l-istatwa u xi drabi l-inkwatru tal-okkaΩjoni. Fi Ωmien l-Ordni ta’ San Ìwann aktar kienu j©orru r-relikwi u l-ikoni f’g˙add kbir ta’ çelebrazzjonijiet u festi li kellhom il-Kavallieri assoçjati mal-knisja tag˙hom ta’ San Lawrenz fil-Birgu li g˙amluha b˙ala l-knisja konventwali tag˙hom minn meta waslu Malta fl-1530, u komplew fil-knisja ta’ San Ìwann tal-Belt Valletta meta marru hemm u bnewha wara l-assedju tal-1565. Minbarra jew minflok relikwa ç-çelebrant kemm-il darba kien i©orr ikona. Din kienet tkun xbiha simbolika tal-Madonna mlibbsa bil-pjançi tal-fidda. Imma l-aktar li kienu juΩaw kienet ikona mpittra fuq l-injam imqasqsa madwar ir-rad. Din kienet ikona doppja g˙ax fuq faççata minnhom kien jidher wiçç il-Madonna u fuq l-o˙ra wiçç Kristu. Xi drabi o˙rajn kienu j©orru nkwadru pittura tal-Madonna jew ta’ qaddis ie˙or biex jag˙mlu translazzjoni minn post g˙all-ie˙or. Wa˙da li nistg˙u insemmu hi t-translazzjoni tal-kwadru ta’ Sant’ Anton Abbati li l-Kavallieri ©abu mag˙hom meta ©ew minn Rodi u ttrasferewh mill-Birgu g˙all-knisja tal-Vitorja fil-Belt il-©dida. G˙alkemm tissejja˙ tal-Vitorja t-titular ta’ din il-knisja huwa San Anton Abbati, u dak iΩ-Ωmien kienet il-knisja parrokkjali tal-Belt. Fil-proçessjoni li kienu jag˙mlu l-Kavallieri fl-okkaΩjoni tat-8 ta’ Settembru biex ifakkru r-reb˙a tal-Assedju l-Kbir, g˙amlu Ωmien i©orru mag˙hom pittura li turi lill-Gran Mastru La Valette. Hawn irridu ng˙idu li r-relikwa, l-ikona, l-istatwa, l-inkwadru jew xi arran©ament simboliku ie˙or li jin©arr fil-proçessjoni kollha jissej˙u vara. Vara hi arran©ament simboliku ie˙or li jin©arr filproçessjoni kollha jissej˙u vara. Vara hi jew hu l-o©©ett li jin©arr fil-manifestazzjoni. Ìieli nsibu f’xi kitbiet antiki li saret proçessjoni bi tmien vari, b˙alma kienu jag˙mlu fil-festa tal-Kunçizzjoni l-fratelli tal-knisja ta’ San Fran©isk fil-Belt. Imma dawn ma kienux kollha statwi ˙lief wa˙da mlibbsa. Il-kumplament kienu arran©amenti simboliçi b˙allikieku floats biex ifissru g˙aΩla ta’ titoli mill-Litanija tal-Madonna. Fis-sekli ta’ Ωmien l-Ordni vari b˙al dawn kienu wkoll isej˙ulhom

makkine (macchine). Min-nofs is-seklu dsatax, wara telqet l-Ordni ta’ San Gwann minn Malta, bdew isiru diversi statwi tal-kartapesta biex jin©arru fil-proçessjonijiet b˙alma kienu jag˙mlu wkoll bi statwi li jiΩΩarmaw biççiet u jarmawhom meta tasal il-festa. Vari bit-teknika tal-kartapesta kienu e˙fef u or˙os minn dawk mag˙mulin mill-injam g˙alhekk saru aktar popolari. F’dan l-artiklu se nitkellmu biss fuq inkwadru Marjani li servew ta’ vara f’xi pellegrina©©i jew proçessjonijiet sas-seklu dsatax. Fis-seklu sittax Skjavi Maltin miΩmumin f’Kostantinopli kellhom tpin©ija tal-Madonna bil-Bambin b˙ala protettriçi tag˙hom u kienu g˙amlu wieg˙du li jekk jirnexxilhom ja˙arbu mill-jasar jie˙du dan l-inkwadru mag˙hom lejn Malta. Fl-1597 sabu mezz kif ja˙arbu fuq biçça tal-ba˙ar u meta waslu Malta ankraw fil-bajja ta’ San Pawl il-Ba˙ar; waqt il-vja©© kienu rabtu l-inkwadru malarblu prinçipali. Wara ftit li waslu ˙adu dan l-inkwadru f’pellegrina©© lejn il-knisja tal-Kapuççini tal-Furjana u, kif kien jixraq, taw lill-Madonna t-titlu ta’ Madonna tal-Libertà. Qabel ma’ l-Ordni ta’ San Ìwann (jew ir-Reli©jon) ©iet Malta, f’Sant An©lu kien hemm ikona tas-seklu ˙mistax, impittra fuq l-injam, bit-titolu tal-Purifikazzjoni tal-Madonna (jew tal-Kandlora). Le©©enda tg˙id li fl-Assedju l-Kbir tal-1565 xi nies qalu li raw ˙iere© l-g˙araq mix-xbiha talMadonna. Din l-ikona ©arrewha pellegrina©© minn Sant’ An©lu g˙all-knisja tad-Dumnikani tal-Birgu fejn twaqqfet fratellanza tal-Purifikazzjoni. Wara dan, kienu jo˙or©uha pellegrina©© kull sena fit-8 ta’ Settembru g˙all-knisja ta’ San Lawrenz biex ifakkru l-Assedju l-Kbir. Inkisret bil-bombi fil-gwerra imma Ωmien wara saret kopja libera tag˙ha minn Rafel Bonnici Calì kif kien jiftakarha hu. L-ikona antika tal-Madonna ta’ Samasku fil-1587 ittie˙det bil-ba˙ar mill-Birgu g˙all-Belt Valletta fost fester©©amenti kbar. Fil-25 ta’ Ottubru 1931 kienu ©arrewha mill-Kon-Katidral g˙al fuq il-fosos tal-Furjana fejn ©iet inkurunata u wara ˙aduha lura lejn il-knisja tal-Griegi tal-Belt fejn g˙adha meqjuma. Dik kienet l-okkaΩjoni li fiha tfakkar il-Kunsill ta’ Efesu ta’ 15-il seklu qabel, meta ©iet dikjarata d-domma li l-Madonna hija Omm Alla. Wa˙da mill-ikoni li kienet in©iebet minn Rodi minn kirurgu tal-Ordni kienet turi ’l Madonna bilBambin. Din intirtet mill-membri tal-familja Garbo u dawn po©©ewha fil-kappella li huma kienu bnew fil-knisja tad-Dumnikani tal-Belt Valletta. Huma ˙allew din l-ikona lill-istess Dumnikani. Fl1593 sar pellegrina©© g˙at-translazzjoni tag˙ha mill-palazz tal-isqof. Kienet ikona ta’ devozzjoni kbira u mag˙rufa b˙ala ‘Tal-Mirakli’. Fis-seklu sbatax Il-kavallier prijur Gerolamo Carafa kellu tpin©ija kopja ta’ Santa Marija ta’ Picciano, fl-Italja. Óalla din il-pittura lill-kavallieri tal-Lingwa ta’ l-Italja, g˙alhekk fl-1622, fost feste©©amenti kbar, saret it-translazzjoni proçessjonali tag˙ha mill-knisja tal-Vitorja g˙all-kappella ta’ Santa Katarina ta’ l-Italja fil-knisja konventwali ta’ San Ìwann. Fl-1954 dan l-inkwadru ttie˙ed pellegrina©© ie˙or g˙al fuq il-fosos biex jinkurunawh g˙all-okkaΩjoni tal-ewwel çentinarju tad-domma talKunçizzjoni. Minn hemm ˙aduh fil-knisja ta’ Sarria u l-g˙ada pellegrina©© ie˙or biex po©©ewh fil-kappella tas-Sagrament f’San Ìwann. Wara l-pesta tal-1675-76 il-kavallieri g˙amlu wieg˙da li jsir pellegrina©© bl-inkwadru lejn Sarria u lura f’Diçembru, aktar riçenti, g˙alkemm g˙adhom jag˙mlu l-pellegrina©© bl-ikona ta’ Carafa, ma jmorrux Sarrija imma jduru ma’ ftit toroq tal-Belt.

Fl-1613 l-imse˙bin tal-Kongregazzjoni tal-Onorati tal-Belt marru fl-oratorju tag˙hom ma©enb il-knisja tal-ÌiΩwiti. Mag˙hom ©arrew fi translazzjoni mill-kulle©© tal-istess ÌiΩwiti l-inkwadru titulari tag˙hom tal-Assunta. Membru tal-Fratellzana tas-Sagrament assoçjata mad-Dumnikani tal-Belt Valletta, fl-1658 ˙alla Ωew© pitturi lill-istess Fratellanza. Wie˙ed kien tpin©ija ta’ Sant’ Orsla u l-ie˙or juri ’l Madonna. Fit-testment ˙alla miktub li dak tal-Madonna g˙andu jin˙are© pellegrina©© nhar Óamis ix-Xirka. Pittura tad-Duluri li kienet fuq bastiment Venezjan fl-1646 ©iet salvata minn wie˙ed kjeriku biex ma ji©rilhiex aktar ˙sara waqt attakk mill-FrançiΩi u l-kavallieri ta’ Spanjola ta’ Kastilja ˙aduh fil-knisja ta’ San Ìakbu (protettur ta’ Spanja) fil-Belt. Ìarrew l-inkwadru f’pellegrina©© ta’ translazzjoni bil-kavallieri kollha Kastiljani, qassisin u poplu jakkumpanjaw waqt id-daqq ta’ qniepen u l-kant. Ikona Griega fil-kattidral tal-Imdina jing˙ad f’le©©enda li pin©iha San Luqa (b˙alma jing˙ad g˙al diversi o˙rajn). Din l-ikona tal-Madonna, mlibbsa plakki tal-fidda, kienu jo˙or©uha pellegrina©© mat-toroq tal-Imdina b’tifkira tal-assedju tal-1565. Matul is-sena kienu jΩommuha mg˙ottija u jikxfuha biss lejlet il-festi prinçipali Marjani. Fl-1685 l-isqod kien ipprojbixxa li jo˙or©uha aktar min˙abba biΩg˙a ta’ ˙sara. Madankollu, fis-sena 1898 in˙ar©et biex jinkurunawha. Fis-seklu tmintax Antoine Favray (1706-1794) il-pittur ta’ Ωmien l-Ordni kien pin©a ikona b’Wiçç Kristu nkurunat bix-xewk fuq na˙a wa˙da u wiçç il-Madonna fuq in-na˙a ta’ wara. Din l-ikona kienet saret biex tin©arr fil-proçessjonijiet miç-çelebrant. Il-kavallieri kienu jiççelebraw ˙adna festi Marjani fil-knisja konventwali ta’ San Ìwann u tista’ tg˙id li f’kollha kien ikollhom proçessjoni fil-knisja jew madwarha u kienu j©orru l-ikona tal-Madonna ta’ Filermos jew l-ikona ta’ Ωew© uçuh. Fost festi li kienu jiççelebraw b’dan il-mod nistg˙u insemmu l-G˙erusija tal-Madonna (23 ta’ Jannar), l-Annunzjata (25 ta’ Marzu), il-Madonna tas-sil© (5 ta’ Awwissu), l-Assunta (15 ta’ Awwissu), id-Duluri (Il-Ìimg˙a wara Óadd il-Passjoni), il-Madonna tal-Karmnu (16 ta’ Lulju), in-Natività tal-Madonna çelebrata bil-kbir bl-ikona tal-Madonna ta’ Filermos lejn Tal-Vitorja u lura (8 ta’ Settembru), l-Isem ta’ Marija (Óadd fl-ottava tan-Natività), il-Madonna tar-redenzjoni tal-iskjavi (24 ta’ Settembru), il-Madonna tar-RuΩarju (l-ewwel Óadd ta’ Ottubru), Madonna tal-Pilar (Ottubru 12), Patroçinju tal-Madonna (it-Tieni Óadd ta’ Novembru), il-Kunçizzjoni tal-Madonna (8 ta’ Diçembru) u pellegrina©© lejn Sarria u lura (18 ta’ Diçembru). Il-kavallieri tal-Lingwa talÌermanja kienu wkoll juΩaw l-ikona ta’ Ωew© uçuh g˙ax ma kellhomx relikwa tal-Epifanija li kienet it-titular tag˙hom. Fis-seklu dsatax F’Lulju 1838 saret l-inkoronazzjoni tal-inkwadru tal-Madonna tal-Karmnu li pin©a Tommaso Madiona u li kien tbierek f’Jannar. G˙al din l-inkoronazzjoni sar pellegrina©© ta’ translazzjoni mix-Xewkija g˙all-knisja tal-Karmnu (Ta’ Óamet) limiti ta’ Victoria. Giuseppe Calì kien pin©a kopja tal-Madonna ta’ Pompej g˙all-knisja ta’ San Ìwann tal-Belt Valletta fejn kellha l-festa fit-8 ta’ Mejju. Grupp ta’ devoti, fl-1895, ˙adu mag˙hom il-pittura ta’ Calì pellegrina©© lejn is-Santwarju ta’ Pompej u po©©ewha ˙dejn l-ori©inal sakemm kienu hemm.

Brijju tul is-snin

L-Istatwa Titulari ta’ Marija Assunta meqjuma fil-Mosta Kitba ta’ Mark Micallef B. Accty (Hons) L-istatwa titulari ta’ Marija Mtellg˙a s-Sema meqjuma fil-Knisja Arçipretali u Santwarju talMosta kien ˙adimha l-iskultur Mosti Mastru Salvatore Dimech fl-1868 minn zokk ta’ Ωebbu©a. Fl-1948 l-iskultur mag˙ruf ta’ Ωmienna, Çensu Apap, g˙amel fiha tibdil kbir u hekk taha x-xe˙ta li g˙andha llum. Qabel ma’ Dimech g˙amel l-istatwa ori©inali, g˙all-purçissjoni ta’ nhar Santa Marija kienet tintuΩa l-istatwa tal-Madonna tarRuΩarju. L-istatwa tal-Assunta kif kien g˙amilha l-iskultur Mosti Salvatore Dimech (1805-1887) fl-1868, kienet tassew opra fl-injam. Kienet skolpita fi stil li jispira f’min i˙ares lejha devozzjoni kbira, g˙ax l-awtur tag˙ha x’aktarx li b˙al artisti o˙rajn ta’ Ωmienu, kien jappartjeni lil dak il-moviment ©did fl-arti msejja˙ “Tan-Nazzareni”. Dan il-moviment kien nibet biex jara li fl-arti reli©juΩa ter©a’ tid˙ol dik id-devozzjoni li kien in˙ass li naqset filperjodi l-o˙rajn li speçjalment meta l-arti kienet iddominata mill-istil barokk. Grupp ta’ nies fil-Mosta, li qatt ma waslu biex jifhmu dan l-istil, twebblu li jbiddlu jew jirran©aw l-istatwa. Ìara g˙alhekk li matul l-1947 l-awtoritajiet tal-knisja tal-Mosta ddeçidew li l-istatwa ta’ Santa Marija ta’ Dimech kellha biss tittran©a. Dan min˙abba l-biΩa’ li jekk issir wa˙da ©dida u tibqa’ l-qadima setg˙u jinqalg˙u l-partiti. Bejn is-snin 1946 u 1947 il-mag˙ruf skultur ta’ Ωmienna, Çensu Apap, g˙amel abbozz Ωg˙ir tal-©ibs li tpo©©a g˙all-wiri fis-sagristija ta’ fejn hemm il-bomba. Fl-istess waqt Apap ˙ejja wkoll abbozz kbir tal-©ibs biex juri kif kienet ©ejja l-istatwa bejn wie˙ed u ie˙or. Dan l-abbozz kien tpo©©a g˙all-wiri fil-Kappella tal-Oratorju tal-Qalb ta’ Ìesu`. B’xorti tajba dan l-abbozz wie˙ed g˙adu jista’ jarah f’kamra mal-©enb tal-imsemmija kappella tal-Oratorju, mertu tal-˙abbrieki Direttur Dun An© Camilleri (IΩ-Ûg˙ir). Apap ˙adem dan l-abbozz il-Mosta stess, f’remissa fi Triq il-Kbira, qrib fejn hemm l-istatwa ta’ San ÌuΩepp. Kien g˙enu fih il-futur skultur mag˙ruf Mosti Ìanni Bonnici. Kif g˙addiet il-festa tal-1947 il-vara ˙aduha g˙and Apap Tas-Sliema, fejn kellu l-˙anut/studju tieg˙u fi Qui-Si-Sana. Kien hemm min qalli li tg˙idx kemm beka dak in-nhar li l-vara ttie˙det. Mill-istatwa ori©inali ta’ Dimech, Apap ˙are© dik li g˙andna llum. Çekknilha l-mant/ kappa

li kellha u tellg˙alha idejha ‘l fuq. Rasha ©iet merfug˙ha kemmxejn iΩjed ‘il fuq. Sieqha l-leminija ©iet tidher iΩjed imdendla g˙al fuq is-s˙aba. Mill-istess s˙aba li tnaqqset minn quddiem, Apap ˙are© il-wiçç ta’ puttin i˙ares mg˙axxaq lejn l-Assunta. IΩ-Ωew© an©li li kellha l-qadima, wie˙ed iΩomm it-tarf tal-mant miftu˙ b’idu l-wa˙da u l-ie˙or iΩomm girlanda tal-fjuri, inbiddlu g˙al kollox f’Ωew© an©li xejn inqas sbie˙, i˙arsu ‘l fuq, mitlufin f’hena li ma tittfissirx u m˙axknin madwar is-Sultana tag˙hom. Il-Madonna, f’poΩa u b’panne©©i aktar klassiçi milli le, tidher maqbuda f’estasi filwaqt li tielg˙a lejn is-sema. Wiççha sabi˙ u devot jhennik u b˙al jurik li di©à qieg˙da tipparteçipa minn dik il-glorja tal-g˙a©eb li kienet predestinata g˙aliha sa mill-eternita`. F’inqas minn sena l-istatwa nbidlet u ©iet indurata. Biex jil˙aq jirran©ha, Apap kellu bilfors bΩonn lil xi ˙add jg˙inu. Ma kinitx tkun lesta g˙al kollox g˙all-festa li kieku ma nqalg˙ax l-iskultur Antonio Buhagiar, iben l-iskultur u ebanista msemmi Manwel Buhagiar. Antonio Buhagiar ˙adem b’suççess iΩ-Ωew© an©li artistiçi u l-pali ta’ idejn il-Madonna fuq l-abbozzi li kien g˙amillu Apap. L-istatwa ˙aduha g˙all-induratura l-Belt Valletta g˙and id-Ditta Coleiro ta’ Strada Cristoforo. Il-pittura tal-an©li, tal-wiçç u l-bqija tal-karna©©jon saru minnu stess, il-pittur imsemmi Willie Apap. Ta’ min jg˙id li l-isfumturi ko˙ol qawwijin ta’ ta˙t g˙ajnejha li kien g˙amillha Willie Apap ma ntg˙o©bux u wara xi snin, fi Ωmien l-Arçipriet Galea, wiççha kien re©a’ pittirulha l-Kav. Rafel Bonnici Cali`. L-istatwa l-”©dida” ta’ Santa Marija ΩΩanΩnet il-Ħadd, 8 ta’ Awissu, 1948. Dik is-sena l-Mostin g˙addew parti millKwindiçina ming˙ajr il-vara. Fil-lejl ta’ qabel iΩΩanΩnet il-vara kienu ˙ar©uha mg˙ottija mill-Oratorju u tellg˙uha fuq l-ispalla f’tarf Triq il-Kungress Ewkaristiku. Kien kixifha Dun Pawl Calleja, li dak iΩ-Ωmien kien qieg˙ed jag˙milha ta’ Viçi Parroku minflok l-Arçipriet Dun Karm Sciberras, li kien marid. Dun Pawl po©©a

Digital & Offset Printing

YEARS 1924 - 2014 NG I T N I OF PR

C VI R SE

36, St. Paul Street, Valletta

Tel: 2122 4607 - 2122 8138 Mob: 99870603 E-mail: emibonnici@gmail.com

madwar ras il-Madonna stellarju ©did tad-deheb li n©abar minn fost il-poplu Mosti. Tbierket minn Mons. Antonju Buhagiar. Issa li kienet lesta l-vara, ˙afna xtaqu li jkollha wkoll pedestal tal-fidda flimkien ma’ bankun ©did. G˙al dan il-g˙an tqabbad id-disinjatur, skultur u ebanista mag˙ruf Manwel Buhagiar biex jag˙mel disinn, kemm tal-pedestal kif ukoll talbankun. Ghal xi ra©uni jew o˙ra l-kurja ma kinitx g˙addiethom. Tqabbad imbag˙ad id-disinjatur u skultur xejn inqas imsemmi Carmelo Tonna tar-Rabat, li g˙amel id-disinji kemm tal-pedestall kif ukoll tal-bankun. Fl-a˙˙ar id-disinn ta’ Tonna g˙adda u hekk inbeda x-xog˙ol tal-bankun li n˙adem il-GΩira mill-img˙allem ÌuΩeppi Tonna, ˙u l-istess Carmelo Tonna, mg˙ejjun ukoll mill-img˙allem Mosti Ìanni A©ius. Fi Ωmien il-parrokat talArçipriet Dun Pawl Galea nbeda l-©bir biex isir il-pedestall tal-fidda, imma din l-opra baqg˙et ma saritx min˙abba li l-knisja nqalg˙ulha affarijiet o˙rajn iΩjed ta’ ˙tie©a. Il-bankun artistiku tal-Assunta ΩΩanΩan nhar l-Ewwel tat-Tridu Mqaddes, il-Ħadd, 11 ta’ Awissu, 1957. Huwa bankun tal-©ewΩ Amerikan mill-isba˙, imΩejjen bi statwi u riljievi tal-bronz, xog˙ol l-iskultur Ruman Carlo Pisi. Sewa b’kollox madwar Lm4,000. Lejn g˙eluq il-mitt sena minn meta l-Mosta kellha l-ewwel statwa ta’ Santa Marija kien sar sandli tad-deheb imΩejjen bid-djamanti g˙al ri©lejn il-Madonna. Bi t˙ejjija g˙all-festi kbar talInkurunazzjoni re©a’ ©ie indurat il-pedestall ori©inali tal-vara, g˙amla ta’ qabar monumentali, imΩejjen bl-irjus ta’ erba’ kerubini, l-uniku tifkira li baqa’ mill-opra ta’ Dimech. Na˙seb li l-isba˙ sieg˙a g˙all-istatwa ta’ Santa Marija kienet dik tal-ghodwa tal-15 ta’ Awissu 1975, meta f’g˙eluq il-festi memorabbli tal-Inkurunazzjoni l-Kardinal Corrado Ursi, minn fuq il-pulptu, libbes çurkett prezzjuΩ fis-subg˙a Ω-Ωg©ir t’id ix-xellugija ta’ din l-istatwa. G˙axar snin wara din il-©rajja, fl-g˙odwa wkoll ta’ nhar il-15 ta’ Awissu, 1985, l-Isqof Pollakk Marian Pryzkucki libbes lill-istatwa çintorin tad-deheb imΩejjen bid-djamanti. F’ din l-okkaΩjoni l-istatwa ta’ Santa Marija kienet re©g˙et ©iet indurata mill-img˙allem Emanuel Darmanin talBelt Valletta. Re©a’ Ωebag˙ha l-pittur Kavallier Rafel Bonnici Cali`. Ming˙ajr ebda dubju l-istatwa tal-Assunta tal-Mosta kif sawwarha Çensu Apap minn dik ori©inali ta’ Salvu Dimech hi xog˙ol artistku ie˙or li dan l-iskultur kbir Malti Ωied mal-bqija ta’ xog˙lijiet o˙rajn fir-Rotunda u f’postijiet o˙ra. Fiha, b˙al f’˙afna mix-xog˙lijiet tieg˙u to˙ro© dik ilmonumentalita` li kien jaf jo˙loq l-artist.

MOLTON PAINTS

Programm Strumentali Santa Marija 2014 Innu Març

Tiela’ s-Sema

G. Deidun

Concert March

Giubileum

M. Pulis

Selection from the Musical

Sound of Music

Rodgers /

March Selection

Hammerstein Coronation March

G. Meyer / R. Wagner

Musica Napolitana

Tarantella

Arr. A. Chircop

Selection

l’Arlesienne Suite No.2

George Bizet

Intermezzo

Cavalleria Rusticana

P. Mascagni

March

Turkish Rondo’

W.A.Mozart

Film Theme

Conquest of Paradise

Vangelis

March Selection

Tannhauser March

G. Meyer /

Innu

R. Wagner La Stella

V. Ciappara

VIGU IRONMONGERY

RS GYPSUM

WERREJ TAR-RIKLAMI