Page 1

РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА МИНИСТЕРСТВО ЗА ОБРАЗОВАНИЕ И НАУКА


РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА МИНИСТЕРСТВО ЗА ОБРАЗОВАНИЕ И НАУКА


Координатор на работната група: • Реџеп Али Чупи, директор на Управа за развој и унапредување на образованието на јазиците на припадниците на заедниците Работна група: • Георге Николов, Министерство за образование и наука на Република Македонија • Дана Бишкоска, Министерство за образование и наука на Република Македонија • Катерина Шојиќ, З.Г. „Национален ромски центар” - Куманово • Љупчо Спасовски, Министерство за образование и наука на Република Македонија • Назихтере Сулејмани, Министерство за образование и наука на Република Македонија • Нада Стоименова, Министерство за образование и наука на Република Македонија Лектор: Аниса Беќировиќ Содржината на овој прирачник е одобрена од: МИНИСТЕР ЗА ОБРАЗОВАНИЕ И НАУКА Никола Тодоров

Издавач: Министерство за образование и наука на Република Македонија Печати: ДООЕЛ „Генекс” - Кочани Тираж: 1.000

Печатењето на Прирачникот за спречување и заштита од дискриминација во воспитно-образовниот систем во Република Македонија е овозможено со финансиска и стручна поддршка на Здружението на граѓани „Национален ромски центар” Куманово во рамките на проектот Кампања за образование на Ромите, финансирана од Ромскиот образовен фонд.

CIP- Каталогизација во публикација Национална и универзитетска библиотека „Св. Климент Охридски”, Скопје 37.043.1/.2(497.7)(035) ПРИРАЧНИК за спречување и заштита од дискриминацијатаво воспитно-образовниот систем на Република Македонија. - Скопје: Министерство за образование и наука на Република Македонија, 2010. - 48 стр. ; 21 cm Фусноти кон текстот. - Библиографија: стр. 47 ISBN 978-608-4575-67-2 а) Интегрирано образование - Спречување дискриминација - Македонија - Прирачници COBISS.MK-ID 83510794


PE nY5!l i!!KA MI-1H~CTEl~CTBJ

6p.

MAKE,[\OHV1J A

,;;,. OGPA~OBAHlt1E V1 HAYKA

Q;?;-47o7/ll

tJยง (}Z

?o_j]}_roA.

CKO r!J E

PEllYiiJIIIKA MAKE,l(OHIIJA MIIHIICTEPCTBO 3A 06PA30BAHIIE II HAYKA Bo cornacHOCT co HaiJ,H.Ol-!aJIHaTa CTpaTemja 3a PoMH. , MefyHapo)..I,HaTa J1.HHUHjanma ,IJ:eKa)..l,a 3a BKJiy'-lysaJ-be Ha PoMH.Te 2005 - 20 15 ro)..I,HHa, KaKo H. AKUHOHHOT H. OnepaTH.BHHOT TIJiaH 3a o6pa30BaHH.e H CHTe OCTaHaTH CTpaTeWKH )..I,OKyMeHTH Ha MHHHCTepcTBOTO 3a o6pa3osaHH.e H HayKa, n y6JIHKysaH e DpHpaYHHK 3a 3aWTHTa H. cnpe4yBaihe Ha )..I,H.CKpHMH.HaUHJ3 BO BOCTIH.THO - o6pa30BHHOT CHCTeM BO Peny6JIH Ka MaKe)..I,OHHja. Osoj DpHpa4HHK Tpe6a )],a OB03MO)!(H ocHosa 3a )..I,OHecysaJ-be npocpecHOHaJIHH O)..I,JIYKH H peweHHja BO TIJiaHHpai-beTO, peaJIH3aUHjaTa H KOHTpOJiaTa Ha BOCTIHTHO o6pa30BHaTa pa60Ta CO y'-leHHIJ,HTe KaKO 6H Ce cnpe'-IHJia )..I,HCKpHMHHaUHj a H cerperauHja BO o6pa30B3HHeTO. 0)..1, Taa 11pH'-IHHa, HaMeHeT e 3a BOCTIHTHO - o6pa30BHH ycTaHOBH BO CMHCOJ1 Ha KOpHCTei-be 0)..1, CTPaHa Ha CHTe y'-leCHHUH BKJiy'-leHH BO )KHBOTOT H. pa6oTaTa Ha BOCTIHTHO - o6pa30BHHTe HHCTHTYUHH, H3CTaBHHUH.Te/npocj)eCOpHTe, yYeHHUHTe, pOllHTeJIHTe, llHpeKTOpHTe H CTPY'-lHHTe cJiy)!(6H, KaKo H Ha npecTaBHHUHTe Ha JIOKaJIHaTa caMoynpasa. Bo H3pa6oTKaTa Ha osoj DpHpa'-IHHK noj)..l,oBeH )..I,Or<yMeHT 6ewe HauHoHaJIHaTa CTpaTemj a 1a PoMH, MefyHapo)..I,HaTa l1HH.UHjaTHBa ,IJ:er<a)..l, a 3a BKJiy'-lysaJ-be Ha PoMHTe 2005 - 20 15 ro)..I,HHa, AKIJ,HOHHOT H OnepamBHHOT nnaH 3a o6pa30BaHHe H CHTe OCTaHaTH CTpaTeWKH )..I,OKyMeHTH Ha MHHHCTepCTBOTO 3a o6pa30BaHHe H HayKa KOH 3ae)lHO ro onpeLJ,enysaaT npaseuoT H Ha'-IH HOT, 3a pa3soj Ha KBaJIHTeTI-IO o6pa3oBaHHe 3a CHTe y'-leHHIJ,H. J1.CTO TaKa 3eMeHH Ce npe)lBH)..I, CHTe 33KOHCKH )..I,OKyMeHTH KaKO H CO 3aKOH )..l,ecjmHHpaHH 11pHHLI,HI1H BO BOCTIHTHO - o6pa30BHHOT npoiJ,eC, OC06eHO Ha 3aKOHOT 3a ocHOBHO o6pa3oBaHHe ("Cn. secHHK Ha Peny6JIHKa MaKe)..I,OHHja" 6p.l 03 /08 H 33/201 0) H 3aKOHOT 3a cpe)..I,HO o6pa3osaHHe ("Cn. secHHK Ha Peny6nHr<a M aKe)lOHHja" 6p.44/95 , 24/ 96, 35 /97, 82/99, 29/02, 40/03 , 42/03 , 67/04, 55/ 05 , 113/ 05, 36/06, 30/ 07, 49/07, . 8 1/ 08, 92/08 H 33/1 0). DpHpa4HHKOT MO)KaT )],a ro KOpH.CTaT CIHe y'-leHHIJ,H, HaCTaBHHUH H pO)..I,IHeJIH, O)..I,HOCHO CHTe 3aCerH aTH BO o6pa30BHHOT npouec, 6e3 pa3JIHKa Ha eTHHYKa r pyna. HaUHOHaJIHa npHnaLJ,HOCT HJIH penHrH03Ha sepoHcnosecT. Co HerosoTo pa36Hpai-be H npHMeHyBai-be Ce 110'-lHTyBaaT npaBaTa, ynoraTa H. O)..l, fOBOpHOCTHTe KOH Ce )..l,ecjmHHpaHH co penesaTHaTa 3aKOHCKa perynaTHBa.

,.


VlcTo TaKa, 0pHpaYHI1KOT Ke ro KopMcTaT 11 rrpeTcTaBHMUMTe Ha MI1HI1CTepcTBo 3a o6pa30BaHI1e 11 HayKa KOI1 BO CBOeTO pa6oTeae ja MMaaT KOHTpOIIaTa Ha BOCIJI1THO o6pa30BHa pa6oTa Bo 11HCTHTYUHHTe 11 .uaBaThe Ha CTPY'-IHa coBeTO.UaBHa rroMow: .up)KaBHI1 11 osn aCTeHH rrpocBeTHH MHcrreKTopw, KaKo 11 CTPYYHI1 cny)K611 Ha MHHMcTepcTBOTO 3a o6pa3oBaHMe 11 HayKa. Op11MeHaTa Ha osoj 0pMpaYHI1K Ke rrpM.UOHecy sa 11 o6e36e.uysa rro6p3o pa3BHBa!-he 11 flOKBaJII1TeTHO yHarrpe,UyBathe BO BOCIJHTHO-o6pa30BHI10T npo ec Ha CMTe yYeH11U11 11 HCTI10T Ke OB03M0)KJ1 I10,U06pa peaiiH3aUHja Ha l1HTerpaiiHaTa esa

auwja.


СОДРЖИНА 1. ПРЕДГОВОР��������������������������������������������������������������������������9 2. ЗА ПРИРАЧНИКОТ������������������������������������������������������������������� 11 3. ЦЕЛИ И ЗАДАЧИ��������������������������������������������������������������������� 13 4. ПОИМ И ВИДОВИ ДИСКРИМИНАЦИЈА��������������������������������������� 15 4.1. СТЕРЕОТИПИ И ПРЕДРАСУДИ ���������������������������������������������������������������16 4.2. ОБЛИЦИ НА ДИСКРИМИНАЦИЈА ������������������������������������������������������������ 17 4.3. ИСКЛУЧОЦИ ОД ДИСКРИМИНАЦИЈА[8]������������������������������������������������������������������������������������������������17

5. ЗАКОНСКА РЕГУЛАТИВА�������������������������������������������������������������19 5.1. МЕЃУНАРОДНА РЕГУЛАТИВА����������������������������������������������������������������19 Универзална декларација за човекови права������������������������������������������������������19 Конвенција за заштита на човековите права и основни слободи и протоколот бр. 11 заедно со протоколите бр. 1, 4, 6, 7, 12 и 13���������������������������������������������������������������������������� 20 Меѓународна конвенција за елиминирање на сите форми на расна дискриминација������������������ 20 Меѓународен пакт за економски, социјални и културни права на човекот���������������������������� 20 Конвенција за заштита на правата на детето������������������������������������������������������ 21 Конвенција за правата на лицата со попреченост�������������������������������������������������� 21 Декларација за правата на лицата коишто им припаѓаат на националните или етничките, религиозните и на јазичните малцинства��������������������������������������������������������������������������22 Рамковна конвенција за заштита на националните малцинства��������������������������������������22 5.2. ЗАКОНСКА РЕГУЛАТИВА НА РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА����������������������������������������22 Извадоци од Законот за основно образование ����������������������������������������������������23 Извадоци од Законот за учебници���������������������������������������������������������������24 Извадоци од Законот за средно образование������������������������������������������������������24 Извадоци од Законот за Просветна инспекција����������������������������������������������������24 Извадоци од Законот за Бирото за развој на образованието ����������������������������������������25 Правилник за оцена на специфичните потреби на лицата со пречки во физички или психички развој��������������������������������������������������������25

6. ПРИМЕНА НА ПРИРАЧНИКОТ��������������������������������������������������������27 6.1. ПРОЦЕНКА НА СОСТОЈБАТА ВО УЧИЛИШТАТА������������������������������������������������ Согледувања��������������������������������������������������������������������������������� 6.2. ИНДИКАТОРИ И ДЕСКРИПТОРИ������������������������������������������������������������ ИНДИКАТОРИ��������������������������������������������������������������������������������

28 28 29 29

7. УЛОГИ И ОДГОВОРНОСТИ����������������������������������������������������������� 39 7.1. Улоги и одговорности на непосредните учесници во воспитно-образовниот процес���������������������������������������������������������������� 39 7.2. Одговорности на просветните инспектори����������������������������������������������������� 41 7.3. Улоги и одговорности на граѓанскиот сектор���������������������������������������������������42 Изјави на непосредните актери вклучени во воспитно - образовната работа��������������������������43

8. ПРОЦЕДУРИ�������������������������������������������������������������������������45 8.1. Процедури за постигнување и одржување на антидискриминациска клима во училиштата�����������45 8.2. Процеси за решавање на случаи на дискриминација��������������������������������������������45

9. КОРИСТЕНА ЛИТЕРАТУРА������������������������������������������������������������47

7


1. ПРЕДГОВОР

Пред вас е Прирачникот за спречување и заштита од дискриминација во воспитно-образовниот систем во Република Македонија.

Прирачникот е инспириран од идеjата за јакнење на свеста меѓу сите учесници во воспитно - образовниот процес за информирање, препознавање, превенција и заштита од дискриминација и спроведување на мерки коишто ќе доведат до забрзано изедначување на можностите на сите ученици и управување со различностите. Не помалку важен беше и самиот процес на создавање на публикацијата. Прирачникот произлезе како заедничка активност на Министерството за образование и наука, здружението на граѓани Национален ромски центар и Ромскиот образовен фонд од Будимпешта, во рамките на проектот „Кампања за образование на Ромите (вклучување и континуитет во образовниот процес)” финансиски поддржан од Ромскиот образовен фонд. Прирачникот е наш придонес за идентификување на можните начини на дискриминација, презентирање на можните добри практики и воведување на мерки на позитивна дискриминација коишто ќе доведат до забрзано изедначување на можностите, за подеднакво уживање на правoто на образование и надминување на стереотипите и предрасудите. Вредноста на Прирачникот е уште поголема за сите што непосредно учествуваа во процесот. Во него се вградени нивните погледи, изјави, сфаќања на дискриминацијата во сопствената средина, нивните сугестии и предлози за креирање на стратегии за недискриминација во своето училиште, институција или заедница. Сите заедно - учениците, наставниците, директорите, советниците, инспекторите и родителите се клучните фактори за воспоставување на недискриминациска култура и иднина. Нивните погледи, говор или постапување ги обликуваат погледите кон сите, што се различни од нив. Прирачникот претставува корисна алатка и придонес за правилно планирање, реализација и контрола на воспитно - образовниот процес, за да се спречат појавите на сегрегација и дискриминација и да се промовира антидискриминациска политика. Да продолжиме како што започнавме! Заедно да градиме и обезбедиме квалитетно образование за секој ученик, без исклучок. Благодарност до сите чиј ентузијазам и соработка придонесоа за појавувавањето на Прирачникот и неговата понатамошна имплементација.

Министер, Никола Тодоров

9


Изработката и издавањето на Прирачникот за спречување и заштита од дискриминација во воспитно - образовниот процес во Република Македонија, е овозможено од страна на Министерството за образование и наука, „Националниот ромски центар”[1] преку проектот „Кампања за образование на Ромите (вклучување и континуитет во образовниот процес)” финансиски поддржан од Ромскиот образовен фонд[2]. Читателите и оние кои ќе го користат и применуваат овој прирачник, на самиот почеток ќе се запознаат со целите и задачите на истиот, поимот и видовите на дискриминација и ќе дознаат што претставуваат стереотипите, а што предрасудите.

Понатаму, следува претставување на меѓународната и домашната регулатива, која се однесува на недискриминацијата во воспитно-образовниот систем во која експлицитно се објаснети одредени членови од документите. За подготовката на овој прирачник беа организирани работни средби и беше спроведена анкета за да се добијат првични согледувања околу состојбата во училиштата. Во понатамошниот дел од текстот наведени се индикатори со конкретни примери преку кои може да се направи разлика меѓу ситуации во кои има дискриминација и посакувани ситуации кои ја исклучуваат оваа несакана појава.

2. ЗА ПРИРАЧНИКОТ

Прирачникот за спречување и заштита од дискриминација во воспитно - образовниот процес е инструмент на Министерството за образование и наука, за понатамошно унапредување на еднаквиот пристап до квалитетно образование во Република Македонија.

Пред самиот крај претставени се улогите и одговорностите на сите непосредни страни вклучени во воспитно - образовната работа, а на самиот крај се прикажани постоечките процедури за постигнување и одржување на култура на недискриминациско однесување и решенија за можни дискриминациски ситуации.

[1] Национален ромски центар (НРЦ) е здружение на граѓани за промоција и заштита на човековите права на граѓаните во Република Македонија. НРЦ како организација посебно се залага за почитување и остварување на правата на припадниците на ромската заедница, како основа за вклучување на Ромите во општествените процеси, како активни граѓани и еднаков субјект во процесот на интеграција и инклузија. http://www.nationalromacentrum.org [2] Ромски образовен фонд е создаден во рамките на Декадата за вклучување на Ромите 2005-2015 сѐ со цел да се намалат разликите во образовното ниво меѓу Ромите и неромското население преку стратегии и програми кои даваат поддршка за квалитетно образование на Ромите и десегрегација на образовните системи. http://romaeducationfund.hu/

11


Конкретни цели на овој прирачник се: • запознавање на надлежните институции на централно и локално ниво, училишните одбори, директорите на основните и средните училишта, педагошко психолошките служби, наставниците, родителите, учениците и социјалните партнери (во понатамошниот текст, сите заинтересирани страни) со поимот и можните форми на дискриминација во воспитно - образовниот систем во Република Македонија со фокус на учениците Роми; • развивање и донесување на стратегии и програми за заштита и спречување на дискриминација во воспитно образовниот систем; • изготвување на процедури за заштита од дискриминација во основните и средните училишта; • вклучување на сите заинтересирани страни во изготвувањето на годишните програми за работа на училиштата, за да се опфатат различните потреби на учениците;

• промовирање и имплементирање на принципите на мултикултура, заедништво и толеранција меѓу сите заинтересирани страни во годишните програми за работа на училиштата; • идентификување, постапување и разрешување на ситуации во кои има елементи на дискриминација по различни основи; • согледување на реалната состојба во училиштата во однос на заштитата и спречувањето на дискриминација; • прикажување на меѓународната и домашната легислатива во однос на заштитата и спречувањето на дискриминација и • поддржување на процесот на креирање клима на недискриминација во училиштата.

3. ЦЕЛИ И ЗАДАЧИ

Општа цел на овој прирачник е да ја подобри и зајакне соработката и координацијата меѓу сите надлежни институции и индивидуи вклучени во воспитно - образовниот систем, во насока на обезбедување на еднакви услови и можности за квалитетно образование на сите ученици без разлика на верска, национална, религиозна или каква било друга основа.

13


Дискриминација е секое неоправдано правно или фактичко, непосредно или посредно правење на разлика или нееднакво постапување, односно, пропуштање (исклучување, ограничување, или давање првенство) во однос на лица или групи кое се заснова на пол, раса, боја на кожа, род, припадност на маргинализирана група, етничка припадност, јазик, државјанство, социјално потекло, религија или верско уверување, образование, политичка припадност, личен или општествен статус, ментална и телесна попреченост, возраст, семејна или брачна состојба, имотен статус, здравствена состојба или која било друга основа[3].

Во областа на човековите права каде што припаѓа и правото на образование, дискриминацијата претставува разликување во поглед на поседувањето и обемот на правата. Конвенцијата на УНЕСКО против дискриминација во образованието, исто така, содржи дефиниција на дискриминација која опфаќа „секаква разлика, исклучување, ограничување или давање предност што се темели врз расата, бојата на кожата, полот, јазикот, религијата, политичкото или друго мислење, националното или социјалното потекло, економската состојба или раѓањето и кои имаат за цел или како последица да го оневозможат или загрозат еднаквиот третман во образованието”[4]. Дискриминација може да биде од страна на државата, институциите или пак од поединци. Дискриминацијата во најголем број случаи е поради присуство на стереотипи и предрасуди кон индивидуи или кон припадници на одредена група.

4 . П О И М И В И Д О В И ДИСКРИМИНАЦИЈА

Под дискриминација се подразбира нееднаков третман на индивидуи, односно, различно постапување со индивидуи, врз основа на некоја недозволена причина и има за цел или последица, загрозување или оневозможување на човековите права и основни слободи. Нееднаквиот третман може да биде видлив и прикриен.

Дискриминацијата опфаќа секаква разлика, исклучување, ограничување или давање предност што се темели врз расата, бојата на кожата, полот, јазикот, религијата, политичкото или друго мислење, националното или социјалното потекло, економската состојба или раѓањето и кои имаат за цел или како последица да го оневозможат или загрозат еднаквиот третман во образованието.

[3] Закон за спречување и заштита од дискриминација (Службен весник на РМ бр.50 од 13.04.2010) [4] Член 1 од Конвенција против дискриминација во образование, Организација за образование, наука и култура на Обединетите нации, УНЕСКО, 14 декември 1960 година, http://www.unesco.org/education/pdf/DISCRI_E.PDF

15


4.1. СТЕРЕОТИПИ И ПРЕДРАСУДИ Стереотипите претставуваат перцепции, односно, видувања кон индивидуи или кон припадници на одредена група поврзани со дел од нивните карактеристики, кои, пак, општо се рефлектираат како карактеристики на сите припадници од таа заедница.

Пример: Учениците Роми се најмузикални. Учениците Роми не сакаат да одат во училиште.

Стереотипите кои се јавуваат кон индивидуи или кон припадници на одредена група, влијаат врз градењето на ставовите и однесувањата кон сите припадници на таа заедница.

Предрасудите претставуваат вреднувања, односно, оценки за индивидуи или за припадници на одредена група кои најчесто се базираат на погрешни и нецелосни информации, а кои се пренесуваат како својство на сите припадници од таа заедница. Предрасудите најчесто се засноваат на пренесени информации за некое трето лице или група на луѓе, а не врз наше сопствено искуство.

Пример: Горан и Џенгиз се мрзливи ученици и ништо не учат, тоа го слушнавме од наставничката по историја. Ромите се најлошите и најмрзеливите ученици и тие секогаш ги прават најголемите проблеми во училиште.

Стереотипите и предрасудите придонесуваат за одбивност и неприфаќање на индивидуи или припадници на одредена група, и се причина за постоењето на дискриминацијата како појава.

16


4.2. ОБЛИЦИ НА ДИСКРИМИНАЦИЈА Дискриминацијата се појавува во директна и индиректна форма. Директна дискриминација врз дискриминациска основа е секое неповолно постапување, разликување, исклучување или ограничување кое како последица има или би можело да има одземање, нарушување или ограничување на еднаквото признавање или уживање на човековите права и основни слободи, споредено со третманот кој го има или би можело да го има друго лице во исти или слични услови[5]. Индиректна дискриминација врз дискриминациска основа е секое ставање на некое лице или група во неповолна положба во споредба со други лица, со донесување привидно неутрални одредби, освен кога таквите одредби, произлегуваат

од оправдана цел, а средствата за постигнување на таа цел се соодветни и неопходни[6]. Како потежок облик на дискриминација во смисла на овој закон ќе се смета дискриминацијата направена кон одредено лице по повеќе дискриминациски основи (повеќекратна дискриминација), дискриминација направена повеќе пати (повторена дискриминација), којашто е правена подолго време (продолжена дискриминација) или која што со своите последици особено тешко го погодува дискриминираното лице[7].

4.3. ИСКЛУЧОЦИ ОД ДИСКРИМИНАЦИЈА[8] Нема да се смета за дискриминација: • преземање на мерки во областа на образованието и обуката насочени кон воспоставување на еднакви можности за вработување на мажите и жените; • преземање на мерки за заштита на посебноста и идентитетот на лицата, припадници на различните заедници и нивното право да го негуваат и развиваат сопствениот идентитет, индивидуално или во заедница со другите членови; • преземање на афирмативни мерки кои имаат за цел заштита на маргинализираните групи, односно, елиминирање или редуцирање на фактичките нееднаквости, доколку преземањето на мерките со разумни средства е оправдано и пропорционално на целта.

Позитивната дискриминација, односно, афирмативните акции во правото претставуваат поединечни, временски ограничени акции на државата за поткрепа на можностите за реализација на некои загарантирани права за поединци и групи, кои тие самите не можат да ги искористат поради различен социјален, физички или политички хендикеп. Афирмативните акции се со цел да ја намалат разликата меѓу формалната и реалната еднаквост[9].

[5] Закон за спречување и заштита од дискриминација (Службен весник на РМ бр.50 од 13.04.2010) [6] Закон за спречување и заштита од дискриминација (Службен весник на РМ бр.50 од 13.04.2010) [7] Закон за спречување и заштита од дискриминација (Службен весник на РМ бр.50 од 13.04.2010) [8] Закон за спречување и заштита од дискриминација (Службен весник на РМ бр.50 од 13.04.2010) [9] Општ коментар бр. 18, на членот 26 на Меѓународниот пакт за граѓански и политички права на Комитетот за човекови права 1989 година - „Принципот на еднаквост понекогаш бара од државите да преземат афирмативна акција за да се намалат или елиминираат условите што предизвикуваат дискриминација забранета со Пактот. На пример, во држава во која општите услови за одреден дел од населението го оневозможуваат или отежнуваат уживањето на неговите права, државата треба да преземе посебна акција за исправање на овие услови. Ваквата акција може да опфати привремено давање соодветен преференцијален третман на дел од населението, во споредба со другиот дел од населението, во некои области. Сé додека е потребна ваквата акција за да се исправи фактичката дискриминација, станува збор за легитимна диференција согласно Пактот”. http://www.unhchr.ch/tbs/doc.nsf/%28Symbol%29/3888b0541f8501c9c12563ed004b8d0e?Opendocument

17


ЗАКОНСКА РЕГУЛАТИВА ВО ОДНОС НА ДИСКРИМИНАЦИЈАТА ВО ВОСПИТНО–ОБРАЗОВНИОТ СИСТЕМ

Во овој дел од прирачникот следува претставување на меѓународната и домашната законска регулатива која ја санкционира дискриминацијата, со цел лицата за кои е наменет овој прирачник да се запознаат со истата и доколку имаат потреба да користат дел од овие меѓународни и домашни документи.

5.1. МЕЃУНАРОДНА РЕГУЛАТИВА Прашањето на недискриминација, општо и посебно во делот на воспитно-образовниот систем се третира во многу меѓународни документи од кои подолу се наведени само дел од нив.

Универзална декларација за човекови права

Член 26 Секој има право на образование. Образованието треба да биде бесплатно, барем во основните училишта. Основното образование е задолжително. Техничкото и стручното образование треба да им бидат достапни подеднакво на сите, врз основа на нивната способност, а пристапот кон високото образование да е достапен за сите врз основа на заслужените оценки.

Образованието треба да биде насочено кон полн развој на човековата личност и зацврстување на почитта за човековите права и основни слободи. Тоа треба да го унапредува разбирањето, трпеливоста и пријателството меѓу сите народи, расни и верски групации, како и дејноста на Обединетите нации за одржување на мирот. Родителите имаат првенствено право да го изберат видот на образованието за своите деца.[11] Секој има право на образование.

Член 7 Ситe луѓe сe eднaкви прeд зaкoнoт и нa ситe им припaѓa, бeз никaквa дискриминaциja, eднaквa зaштитa сo зaкoн. Нa ситe им припaѓa eднaквa зaштитa oд кaквa и дa e дискриминaциja, штo e вo спрoтивнoст нa oвaa Дeклaрaциja и oд кaквo и дa e пoттикнувaњe нa тaквa дискриминациja. [10]

5. ЗАКОНСКА РЕГ УЛАТИВА

Постои цела серија на меѓународна и домашна законска регулатива која го промовира принципот на недискриминација во воспитно–образованиот систем. Исто така, постои законска регулатива која предвидува одреден механизам и ја санкционира дискриминацијата во повеќе аспекти од општественото живеење меѓу кои се наоѓа и правото на образование како човеково право.

Образованието треба да биде насочено кон полн развој на човековата личност и зацврстување на почитта за човековите права и основни слободи.

[10] Член 7, Универзална декларација за човекови права, Генерално собрание на Обединети нации, 10 декември 1948 година, http://www.ohchr.org/EN/UDHR/Pages/Language.aspx?LangID=mkj [11] Член 26, Универзална декларација за човекови права, Генерално собрание на Обединети нации, 10 декември 1948 година, http://www.ohchr.org/EN/UDHR/Pages/Language.aspx?LangID=mkj

19


Конвенција за заштита на човековите права и основни слободи и Протоколот бр. 11 заедно со протоколите бр. 1, 4, 6, 7, 12 и 13 Член 14 Уживањето на правата и слободите, религија, политичко или друго уверување, признати со оваа Конвенција, ќе им се национално или социјално потекло, обезбеди на сите без дискриминација, припадност на национално малцинство, без оглед на пол, раса, боја на кожа, јазик, сопственост, род или друг статус.[12]

Меѓународна конвенција за елиминирање на сите форми на расна дискриминација Член 7 Државите - членки се обврзуваат да преземат итни и ефикасни мерки, особено, во областа на наставата, воспитувањето, културата и информациите со цел борба против предрасудите што водат кон расна дискриминација и помагање на разбирањето, толеранцијата и пријателството меѓу народите, расните

или етничките групи, како и унапредување на целите и принципите на Повелбата на Обединетите нации, Универзалната декларација за правата на човекот, Декларацијата на Обединетите нации за укинување на сите форми на расна дискриминација и оваа конвенција.[13]

Меѓународен пакт за економски, социјални и културни права на човекот Член 13 Државите - членки на овој пакт го признаваат правото на образование на секое лице. Тие се согласуваат дека образованието треба да е насочено кон целосен развој на човековата личност и достоинство и да го зајакнува почитувањето на човековите права и основни слободи. Освен тоа, тие се согласни дека образованието треба да му овозможи на секое лице да игра корисна улога во слободното општество, да го унапредува разбирањето, толеранцијата и пријателството меѓу сите народи и сите расни, етнички или верски групи и да го поттикнува развојот на дејноста на Обединетите нации за зачувување на мирот. Државите - членки на овој пакт, со цел обезбедување на потполно користење на ова право, признаваат дека: а) основното образование треба да биде задолжително и бесплатно, достапно за сите; б) средното образование во своите разни

видови, вклучувајќи го тука и среднотехничкото и стручното образование, треба да биде општо и достапно за сите преку соодветни мерки, а особено, преку постепено воведување на бесплатно образование; в) високото образование треба да им биде достапно на сите подеднакво, зависно од способноста на секој поединец, преку соодветни средства, а особено преку постепено воведување на бесплатно образование; г) основната настава треба да биде поттикнувана или засилена колку што може повеќе за лицата што не добиле основно образование или што не го добиле во потполност; д) треба активно да се работи врз развојот на училишната мрежа на сите степени, да се воспостави адекватен систем на стипендии и постојано да се подобруваат материјалните услови на наставниот кадар.[14]

[12] Член 14 од Конвенцијата за заштита на човековите права и основните слободи изменета со Протоколот 11, заедно со протоколите 1 ,4, 6, 7, 12 и 13, Совет на Европа, септември 2003 [13] Член 7 од Меѓународната конвенцијата за елиминирање на сите форми на расна дискриминација, Генерално собрание на Обединетите нации, 21 декември 1965, http://www2.ohchr.org/english/law/cerd.htm [14] Член 13 на Меѓународниот пакт за економски, социјални и културни права на човекот, Генерално собрание на Обединети нации, 16 декемеври 1966 година, http://www2.ohchr.org/english/law/pdf/cescr.pdf

20


Конвенција за заштита на правата на детето Член 28 Државите - членки му го признаваат правото на детето на образование и поради постепено остварување на ова право врз основа на еднакви можности, посебно: • го прогласуваат основното образование за задолжително и бесплатно за сите; • го поттикнуваат развојот на различните облици на средно образование, вклучувајќи го општото и стручното образование кое им е достапно на сите деца, и преземаат соодветни мерки, како што се воведувањето на бесплатно образование и давање финансиска помош во случај на потреба; • на сите им овозможуваат добивање на високо образование врз основа

на способност користејќи погодни средства; • на сите деца на располагање им ги ставаат образовните и стручните информации и услугите за професионална ориентација; • преземаат мерки за поттикнување на редовно посетување на училиштата и за намалено испишување од училиштата.[15] Државите - членки ги преземаат сите соодветни мерки, дисциплината во училиштата да може да се спроведува на начин кој е во согласност со човечкото достоинство и со оваа Конвенција.

Конвенција за правата на лицата со попреченост Член 24 Државите - потписнички го признаваат правото на образование на лицата со попреченост. Во однос на остварување на ова право без дискриминација и врз основа на еднакви можности, државите потписнички ќе обезбедат вклучен систем на образование на сите нивоа и доживотно учење насочено кон: (a)Целосен развој на човековиот потенцијал и чувство на достоинство и самовреднување, и зајакнувањето на почитта за човековите права, основните слободи и човековата различност; (б)Развој на личноста, талентите и креативноста, како и менталните и физичките способности на лицата со попреченост до ниво на целосен потенцијал; (в)Оспособување на лицата со попреченост ефективно да учествуваат во слободното општество.[16]

При реализирањето на ова право, државите - потписнички ќе обезбедат: (а)Лицата со попреченост не се исклучени од општиот образовен систем врз основа на попреченост, и дека децата со попреченост не се исклучени од бесплатно и задолжително основно образование, или од средно образование, врз основа на попреченост; (б)Лицата со попреченост имаат пристап до вклучено, квалитетно, бесплатно основно и средно образование, на еднаква основа со другите, во местата каде живеат; (г)Лицата со попреченост ја добиваат потребната поддршка, во рамките на општиот образовен систем, за да го олеснат нивното ефективно образование.[17]

[15] Член 28 на Конвенција за заштита на правата на дететот, Генерално собрание на Обединети нации, 20 ноември 1989 година, http://www2.ohchr.org/english/law/crc.htm [16] Член 24, Конвенција за правата на лицата со опреченост, Обединети нации, 13 декември 2006, http://www.un.org/disabilities/default.asp?id=259 [17] Член 24, Конвенција за правата на лицата со опреченост, Обединети нации, 13 декември 2006, http://www.un.org/disabilities/default.asp?id=259

21


Декларација за правата на лицата коишто им припаѓаат на националните или етничките, религиозните и на јазичните малцинства Член 4, став 4 Државите, онаму каде што е погодно, ќе преземаат мерки во полето на образованието, за да го охрабрат

познавањето на историјата, традицијата, јазикот и културата на малцинствата кои постојат во нивната територија[18]...

Рамковна конвенција за заштита на националните малцинства Член 6, став 1 Страните ќе го поттикнуваат духот на лица кои живеат на нивната територија, толеранција и меѓукултурен дијалог, без оглед на нивниот етнички, културен, а ќе преземаат и ефикасни мерки за јазичен или верски идентитет, посебно унапредување на заемното почитување во областа на образованието, културата и и разбирање и соработката меѓу сите медиумите.[19] Член 12 Страните ќе преземат, доколку е потребно, учебници, а ќе ги олеснат контактите меѓу мерки во образованието и истражувањата, учениците и наставниците од различните за унапредување на сознанијата за заедници. културата, историјата, јазикот и верата на Страните се обврзуваат да ја унапредуваат нивните национални малцинства како и на еднаквоста на можностите во пристапот мнозинството. до образованието во сите степени Во овој контекст, страните, меѓу другото, за припадниците на националните ќе понудат соодветни можности за малцинства.[20] образование на наставници и пристап до

5.2. ЗАКОНСКА РЕГУЛАТИВА НА РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА Во законската регулатива експлицитно се забранува дискриминација во воспитнообразовниот систем по неколку основи и тоа: Уставот на Република Македонија како највисок правен акт, во делот на економски, социјални и културни права го регулира и правото на образование: Член 44 Секој има право на образование. еднакви услови. Основното образование е Образованието е достапно за секого, под задолжително и бесплатно. Член 48 Припадниците на заедниците имаат право средното образование на начин утврден со на настава на својот јазик во основното и закон.

[18] Член 4, став 4, на Декларација за правата на лицата коишто им припаѓаат на национални или етнички, религиозни и јазични малцинства, Генерално собрание на Обединети нации, 18 декември 1992 година, http://www2.ohchr.org/english/law/minorities.htm [19] Член 6, став 1, на Рамковна конвенција за заштита на националните малцинства, Совет на Европа, февруари 1995 година, http://conventions.coe.int/treaty/en/Treaties/Html/157.htm [20] Член 6, став 1, на Рамковна конвенција за заштита на националните малцинства, Совет на Европа, февруари 1995 година, http://conventions.coe.int/treaty/en/Treaties/Html/157.htm

22


Извадоци од Законот за основно образование („Сл. весник на Република Македонија” бр.103/08 и 33/2010) Член 2 основно социјална, политичка, верска, имотна и општествена припадност во остварување на правата од основно воспитание и Се забранува дискриминација по основ образование, утврдени со овој закон. на пол, раса, боја на кожата, национална, Секое дете има образование.

право

на

Член 3 Целите на основното воспитание и • усвојување општи и применливи знаења образование се: кои овозможуваат самостојно креативно дејствување во општествената и • развивање на писменоста и природната околина и развивање способностите на учениците за способности за расудување и за разбирање, информирање и изразување изразување во уметноста и културните на македонски јазик и неговото кирилско традиции; писмо; • развивање на способностите за • развивање на писменоста и истражување, експериментирање и способностите на учениците решавање на проблеми; за разбирање, информирање и • вклучување и водење грижа за развојот изразување, на македонски јазик и на учениците со посебни образовни неговото кирилско писмо, и на јазик и потреби; писмо на припадниците на заедниците • развивање на надареноста на учениците кои зборуваат јазик поразличен од во различни области и унапредување македонскиот јазик; на здравиот начин на живеење и • развивање самодоверба и свест кај воспитување за преземање одговорност ученикот за сопствената индивидуалза сопственото здравје и за заштита ност и одговорност за своите постапки; на животната средина - воспитување • воспитување за меѓусебна толеранција, за меѓусебна толеранција, соработка, соработка, почитување на различноста, почитување на различноста, основните основните човекови слободи и права; човекови слободи и права; • развивање свест кај учениците за • воспитување за општи културни припадност на Република Македонија и и цивилизациски вредности кои негување на сопствениот национален и произлегуваат од светските традиции. културен идентитет; • воспитување за општи културни и цивилизациски вредности кои произлегуваат од светските традиции;

Секое дете има право на основно образование.

Се забранува дискриминација по основ на пол, раса, боја на кожата, национална, социјална, политичка, верска, имотна и општествена припадност во остварување на правата од основно воспитание и образование, утврдени со овој закон.

Член 6 За учениците со посебни образовни потреби се обезбедуваат соодветни услови за стекнување на основно воспитание и образование во редовните и посебните основни училишта и имаат право и на индивидуална помош за стекнување на основното образование и воспитание.

23


Член 7 За децата на граѓаните на Република онаму каде што го започнуваат, односно, Македонија кои престојуваат во продолжуваат основното образование, странство се организира настава за основните училишта се должни да им учење на македонскиот јазик и култура, помогнат во изучување на мајчиниот јазик. а за припадниците на заедниците кои Заради успешно вклучување во воспитнозборуваат јазик различен од македонскиот образовниот процес на учениците од став јазик и на мајчиниот јазик, во согласност 2 на овој член, основното училиште во со меѓународни договори ратификувани коешто е запишан ученикот организира согласно со Уставот на Република индивидуална и групна дополнителна Македонија. настава за совладување на мајчиниот На децата на граѓаните на Република јазик и за надоместување на знаењето од Македонија кои престојувале во странство одредени наставни предмети. и се вратиле во Република Македонија Член 8 Деца со странско државјанство или деца основно образование под еднакви услови без државјанство, кои престојуваат во како децата државјани на Република Република Македонија имаат право на Македонија. Член 9 Воспитно - образовната работа во основразличен од македонскиот јазик и неговото ното училиште се остварува на македонски кирилско писмо, воспитно - образовната јазик и неговото кирилско писмо. работа се изведува на јазикот и писмото на соодветната заедница, на начин утврден со За учениците на припадниците на овој закон. заедниците кои следат настава на јазик

Извадоци од Законот за учебници („Сл. весник на Република Македонија” бр. 98/08, 99/09) Член 3 Учебниците се издаваат на македонски писмо различен од македонскиот јазик и јазик и неговото кирилско писмо. неговото кирилско писмо, учебниците се издаваат на јазикот и писмото на којшто се За учениците од припадниците на заедостварува наставата. ниците кои наставата ја следат на јазик и

Извадоци од Законот за средно образование („Сл. весник на Република Македонија” бр.44/95, 24/96, 35/97, 82/99, 29/02, 40/03, 42/03, 67/04, 55/05, 113/05, 36/06, 30/07, 49/07, 81/08, 92/08 и 33/10) Член 3 Средното образование е задолжително Не се дозволени дискриминации засноза секој граѓанин, под еднакви услови вани на пол, раса, боја на кожата, утврдени со овој закон. национално и социјално потекло, политичко и верско уверување, имотната и Средното образование во јавните средни општествената положба. училишта е бесплатно.

Извадоци од Законот за Просветна инспекција („Службен весник на Република Македонија” бр. 52/05 и 148/09) Член 2 „...Просветен инспекциски надзор се училишта, детските градинки, установите врши во: основните училишта, средните за образование на возрасните, установите

24


за образование и оспособување на ученици со посебни образовни потреби (во натамошниот текст: воспитно - образовни установи)...”

Инспекциски надзор се врши и над извршувањето на законите, другите прописи и акти со кои се уредуваат ученичките и студентските домови.

Член 8 Државниот просветен инспекторат врши на законите, другите прописи и општите надзор врз исполнувањето на образовните акти од областа на воспитанието и стандарди, обезбедувањето на квалитетот образованието. на образованието, ефективноста преку Државниот просветен инспекторат врши евалуацијата на работата на воспитно надзор во воспитно - образовните установи. образовните установи, како и примената Член 19 Државниот просветен инспектор надзорот го врши преку: • интегрална евалуација на воспитно - образовните установи; • вонреден надзор и • контролен надзор. Член 20 Интегралната евалуација на воспитно Интегралната евалуација од ставот 1 на образовната установа опфаќа: организаовој член се врши на секоја трета учебна ција и реализација на наставата, условите и година. За спроведената интегрална културата во воспитно - образовните устаевалуација од ставот 1 на овој член, нови, менаџмент, професионален развој Државниот просветен инспекторат на воспитно - образовните и раководните изработува писмен извештај за работата кадри, комуникации и односи со јавноста, на наставниците и стручните соработници соработка со родителите и средината и од основните и средните училишта и го слично. доставува до училиштето и до Државниот испитен центар.

Извадоци од Законот за Биро за развој на образованието („Службен весник на Република Македонија” бр. 37/06, 142/08 и 148/09) Член 5 Бирото е надлежно за следење, и во образованието на возрасните, истражување, унапредување и развој образованието на децата со посебни на воспитно - образовната дејност во образовни потреби, воспитно - образовната областа на предучилишното, основното, дејност на ученичките домови, како и за гимназиското образование, уметничкото образованието на децата на граѓаните на образование, општообразовните предмети Република Македонија во странство за во средното стручно образование, учење на мајчиниот јазик и култура. во специјалистичкото образование

Правилник за оцена на специфичните потреби на лицата со пречки во физички или психички развој („Службен весник на Република Македонија”, бр.30/2000) Член 19 По потреба на сите лица со пречки во односно воспитно - образовната установа физичкиот или психичкиот развој им се и одделни стручни лица вклучени во овозможува да бидат упатени на повторно процесот на третманот на овие деца, дијагностицирање доколку за тоа се заради промена на условите на живеење достави барање од лицето, родителот, со што можат да побараат преоценка на односно, старателот, од социјалната, специфичните потреби. 25


Националната програма за развој на образованието во Република Македонија од 2005 до 2015 година, изготвена од Министерството за образование и наука, ја дефинира мисијата во сферата на образованието, како: „образование за сите преку обезбедување на образовна еднаквост; зголемување на можностите за партиципација; зголемување на образовната, културната и на економската компетитивност на македонското општество.”; Покрај ова во националната програма предвидена е и глобална матрица на компетенции на наставниците во однос на развојот на учениците, почитување на индивидуалните разлики на учениците, развој на меѓусебна доверба и почитување меѓу учениците, развој на системи за

26

поддршка на учениците со тешкотии во учењето како и помагање на секој ученик и создавање на услови ученикот да се радува на сопствените постигнувања. Концепцијата за деветгодишното основно воспитание и образование, покрај другите, го содржи и принципот на разбирање на другите и мултикултурност: „Мултикултурноста на македонското општество бара основното училиште да го промовира развивањето на вредностите кај учениците за заедничко живеење, почитување на разликите меѓу луѓето и нивната култура, јазикот и традициите. Училиштето е одговорно за развивање свест кај учениците за своето културно потекло, а, исто така, и за поттикнување на интересот за запознавање на културното наследство на другите заедници.”


Прирачникот е наменет за сите учесници во воспитно - образовниот систем како дополнителна алатка за успешно следење и подобрување на воспитно - образовната работа во училиштата.

Директорите ќе го користат за подобро и поуспешно раководење на училиштата. Педагошко - психолошките служби превентивно ќе делуваат и ќе ги решаваат секојдневните ситуации со учениците, наставниците и другите учесници во воспитно - образовниот процес.

Наставниците ќе го користат за препознавање, спречување или пак разрешување на ситуации во училницата. На просветните и овластените инспектори, советниците и сите други заинтересирани за воспитно - образовниот процес ќе им послужи за успешно следење на реализацијата на воспитно - образовната работа во училиштата и подобрување на образовната практика.

Принцип на постојано подобрување на училиштето, вклучувајќи ја и недискриминацијата

- Програма за развој - Годишна програма за работа на училиштето - Програма за воведување на повисоки стандарди

Планирање

1. Состојба без дискриманација -подобрување на планирање 2. Состојба со сомневање на можна или појава на дискриминација - активирање на системот мерки во училиштето -постапување на просветна инспекција во рамките на надлежностите -вклучување на советници од БРО -ангажирање на локална средина и НВО

Корекција

Метод на самоевалуација

Реализација

Тежнеење кон постигање на посакуваната состојба опишана во Индикаторите за повискои постигања на училиштето и во прирачникот за недискриминацијаучилиште без дискриминација

6. ПРИМЕНА НА ПРИРАЧНИКОТ

Прирачникот ќе најде соодветно место во подготовката и реализацијата на годишните програми за работа и програмите за развој/развојните планови на училиштата, самоевалуацијата на училиштата и интегралната евалуација.

Евалуација

- Примена на Индикаторите за квалитет на работење на училиштата - Следење на описите на индикаторите за посакуванта состојба во прирачникот за недискриминација

27


6.1. ПРОЦЕНКА НА СОСТОЈБАТА ВО УЧИЛИШТАТА При изработката на овој прирачник се користеа информациите од работните средби и спроведената анкета со учесниците во воспитно - образовниот процес со цел да се направи проценка на состојбата во училиштата како основа за прирачникот. Работните средби се организираа во 10 градови[21] во кои беа опфатени вкупно 110 училишта од кои 66 основни и 44 средни училишта.

Работните средби беа организирани посебно со директорите, претставниците од педагошко–психолошките служби, претставниците од локалната самоуправа одговорни за образование и наставниците. Државните просветни инспектори, родителите и учениците беа опфатени преку анкета.

Согледувања Наставници – очекуваат активностите

Директори и педагошко–психолошки служби во училиштата – во повеќето

училиштата во кои беа одржани работни средби со директорите и стручните соработници произлезе дека во мал број училишта во рамките на годишните програми за работа на училиштата се планираат активности за негување и развој на мултикултурните разлики и вредности. Овие прашања најчесто ги обработуваат во рамките на некои од наставните предмети (најчесто се спомнуваше предметот граѓанско образование) и при одбележување на разни национални и верски прослави и денот на училиштето. Особена слабост претставува тоа што училиштата немаат информации за децата Роми кои се на училишна возраст, а не се вклучени во воспитно– образовниот систем. Дел од нив истакнаа дека информациите за децата Роми кои ги исполнуваат условите за запишување во прво одделение ги добиваат од претставниците на здруженијата на граѓани кои работат на образованието на Ромите. Имплементацијата на афирмативните мерки најголем број од училиштата редовно ја реализираат при уписот на ученици Роми во средните училишта согласно конкурсните услови кои ги пропишува Министерството за образование и наука и проектните активности на здруженијата на граѓани за стипендирање и менторство на средношколци Роми.

28

кои се однесуваат на негување на мултикултурните вредности и толеранцијата да се планираат во годишната програма на училиштата. Активностите што се планираат да ги опфаќаат наставните и воннаставните активности и проектните активности. Во однос на дискриминација во училиштата, наставниците сметаат дека не е со загрижувачки размери. Најчесто се споменува социјалната дискриминација поради тешката социо-економска ситуација особено кај припадниците на ромската заедница.

Просветни инспектори - надлежностите

и овластувањата на просветната инспекција се на локално и државно ниво и соодветно на тоа поделени. На локално ниво, дел од надлежностите и овластувањата ги имаат овластените општински просветни инспектори, а на државно ниво, дел од надлежностите и овластувањата ги имаат државните просветни инспектори. Согледувањата покажуваат дека има силен тренд кон целосен опфат на ромската популација во воспитно - образовниот процес и покрај проблемите со недостатокот од лична документација за мал дел од нив. Задржувањето во воспитно - образовниот процес е подобрен, но сеуште загрижува предвременото напуштање, а особено временото напуштање на училиштето поради мигрирање на семејствата во барање на работа, во времето на сезонски работи. Постигнувањата на децата Роми се подобруваат, но сеуште се ниски во споредба со просечните постигнувања на учениците во училиштата. Предрасудите и стереотипите се присутни, но присутен е тренд на опаѓање.

[21] Скопје, Куманово, Тетово, Гостивар, Велес, Кочани, Кавадарци, Штип, Прилеп, Битола


Родители – сите родители кои беа

опфатени со анкетата истакнаа дека информациите околу уписот на нивните деца во основно и средно образование ги добиваат односно се информираат во самите училишта и преку медиумите. Во делот на познавањето на нивните права и обврски како родители заклучивме дека половина од вклучените многу добро ги знаат нивните права и обврски, додека, пак, останатите воопшто не знаат за нивните права и обврски. Генерално родителите се задоволни од односот на наставниците кон нивните деца и редовно присуствуваат на родителските средби. Најчесто кога има некој проблем се обраќаат кај директорот, стручните служби и самите класни или одделенски раководители.

Ученици – од анкетата со учениците

заклучивме дека родителите се заинтересирани и ги поддржуваат своите деца и покрај лошите социоекономски услови со кои секојдневно се соочуваат. Учениците истакнаа дека нивните родители без никаков проблем им дозволуваат да одат во училиште. Интересно е што сите ученици истакнаа дека имаат другари во училиште од сите етнички заедници, но најголем број од нив во клупа седат со ученик Ром. Генерално се задоволни од односот на наставниците кон нив и секогаш кога бараат помош истата ја добиваат. Најголемиот дел од учениците не посетуваат дополнителна настава, бидејќи не се организира во училиштата, а таму каде што се организира, не присуствуваат по нивна волја.

6.2. ИНДИКАТОРИ И ДЕСКРИПТОРИ (ПОКАЗАТЕЛИ НА ФОРМИ НА ДИСКРИМИНАЦИЈА/ПОСАКУВАНИ СИТУАЦИИ БЕЗ ДИСКРИМИНАЦИЈА И НИВЕН ОПИС) Во овој дел на прирачникот е даден Опис на можни ситуации на дискриминација и Опис на посакувани ситуации. Во прирачникот, преку индикатори и дескриптори прикажани се различни конкретни ситуации, со цел сите непосредни страни вклучени во воспитно - образовниот процес да имаат претстава на можни дискриминациски и недискриминациски ситуации од повеќе аспекти. Индикаторите и дескрипторите се

реални и јасни. Доколку се следат можат да помогнат да се оформи јасна слика, во однос на прашањето, дали постои или не постои дискриминација, во кои облици се појавува, во која мера и во кој правец треба да се тргне со цел да се создаде клима и култура на недискриминациски однос на сите вклучени во воспитно - образовниот процес.

ИНДИКАТОРИ 1. Дискриминациски пристап во наставното планирање и програмирање; 2. Вербални и невербални форми на дискриминација; 3. Дискриминација во пристапот кон учениците низ наставниот процес; 4. Исклучување од наставните и воннаставните активности во воспитно-образовниот процес; 5. Облици на дискриминација низ насилство; 6. Сегрегација; 7. Неостварување на правото на задолжително образование; 8. Непочитување на демократските принципи за функционирање на училиштата.

29


1. Дискриминациски пристап во наставното планирање и програмирање Опис на можни ситуации на дискриминација

Согледувањата добиени од работните средби укажуваат на следните можни причини за дискриминација: • при реализацијата на наставните планови и програми не се земаат предвид потребите на учениците; • родителите и учениците недоволно се информирани за наставните планови и програми; • наставните програми не се прилагодени на децата со посебни образовни потреби; • наставните програми и помагала не ги земаат предвид родовата, етничката и мултикултурната сензитивност на учениците; • карактеристиките и потребите на локалната средина не се интегрирани во наставната програма и наставните помагала; • годишната програма и програмата за развој на училиштето не се усогласени со реалните услови во кои функционира училиштето и различните услови во коишто живеат учениците;

Наставник Не сум учествувал во изработката на годишната програма

Директор

[22] Во Законот за средно образование „Развоен план”

30

Активностите за мултикултурализам досега не биле предвидувани во годишната програма

Недискриминацијата и активностите за нејзино надминување треба да претставуваат нејзин суштински дел.

• при подготовка и изработка на годишните и месечните планови за задолжителните и изборните наставни предмети, наставниците не ги земаат предвид елементите поврзани со јазичниот и културниот идентитет на учениците припадници на различни етнички заедници; • стручните служби не планираат доволно активности за јакнење на свеста за различноста и надминување на стереотипите, предрасудите и нетолеранцијата; • наставниците не се целосно вклучени во изработката на годишната програма; • наставниците не се доволно информирани и обучени за можноста за вклучување на содржини и активности кои се однесуваат на културата, традицијата и обичаите на припадниците на заедниците во задолжителните и изборните предмети; • тимската работа на наставниците од исти или различни стручни подрачја во планирањата за реализација на наставната програма е недоволна; • родителите не се навремено и правилно информирани за можноста за избор на изборниот предмет Јазик и култура на Бошњаците, Власите и Ромите.

Годишната програма е документ за целокупната работа на училиштето и имплементира стратешки активности од програмата за развој[22].


Опис на посакувани ситуации културниот идентитет на учениците припадници на различни етнички заедници; • Стручните служби редовно планираат активности за јакнење на свеста за различноста и надминување на стереотипите, предрасудите и нетолеранцијата; • Наставниците се целосно вклучени во изработката на годишната програма; • Наставниците се информирани и обучени за можноста за вклучување на содржини и активности кои се однесуваат на културата, традицијата и обичаите на припадниците на заедниците во задолжителните и изборните предмети; • Тимската работа на наставниците од исти или различни стручни подрачја во планирањата за реализација на наставната програма е присутна; • Родителите се навремено и правилно информирани за можноста за избор на изборниот предмет Јазик и култура на Бошњаците, Власите и Ромите.

Педагог

• Наставните планови и програми ги земаат предвид потребите на учениците; • Родителите и учениците се информирани за наставните планови и програми; • Наставните програми се прилагодени на децата со посебни образовни потреби; • Наставните програми и учебните помагала ги земаат предвид родовата, етничката и мултикултурната сензитивност на учениците; • Карактеристиките и потребите на локалната средина се интегрирани во наставната програма и наставните помагала; • Годишната програма и програмата за развој на училиштето се усогласени со реалните услови во кои функционира училиштето и различните услови во коишто живеат учениците; • Годишните и месечните планови за задолжителните и изборните наставни предмети, наставниците ги планираат и подготвуваат земајќи ги предвид елементите поврзани со јазичниот и

Во училиштето се подготвува драма од мултикултурен карактер во којашто актерите зборуваат на различни јазици. Успешноста на драмата ќе се оцени преку спроведување на анкета.

Наставници, педагошкопсихолошки служби

Годишните наставни програми по одредени предмети (пример по историја), вклучуваат содржини за негување на мултукултурното општество кои најчесто ги има од 5-то до 8-мо одделение. Овие програми се одобрени од страна на Бирото за развој на образованието.

Мултикултурноста ја изразуваат преку славење на празници, денови на училишта и посета на верски и културни објекти.

31


2. Вербални и невербални форми на дискриминација

Опис на можни ситуации на дискриминација „Учениците од ромската припадност се многу несериозни и неодговорни” „Учениците се срамат, бидејќи се припадници на ромската заедница”

„Учениците користат вулгарни изрази”

многу

„Елвира е супер ученичка, но по часовите проси”

• Заемните односи, комуникацијата и однесувањата на ученикот и наставникот се засноваат на отворена нетрпеливост која се изразува низ облици на вербално омаловажување и вознемирување, со гестови или дејствија, поради расна, верска, религиозна, етничка, полова, социјална или културна припадност како лично својство и како такви се повторуваат или негативно влијаат на воспитно-образовниот процес; • Не постои систем за решавање на проблеми и конфликти меѓу ученик/ ученик и ученик/наставник;

• Не се почитува мислењето на учениците; • Предлозите на учениците не се прифаќаат; • Учениците не се поттикнуваат да поставуваат прашања; • Прашањата и сугестиите што ги поставуваат учениците се занемаруваат; • Учениците од маргинализираните групи не се вклучуваат доволно во активностите за време на часот и во воннаставните активности.

Опис на посакувани ситуации • Училиштата доследно ги почитуваат и спроведуваат сите важечки одредби од домашното и меѓународното право кои се однесуваат на сферата на образованието. Со ова ќе се надмине нетрпеливоста, нетолеранцијата и насилната комуникација; • Постои систем за решавање на проблеми и конфликти меѓу ученик/ ученик и ученик/наставник;

32

• Мислењето на учениците секогаш се почитува; • Предлозите на учениците се прифаќаат; • Учениците редовно се поттикнуваат да поставуваат прашања; • Прашањата и сугестиите што ги поставуваат учениците се уважуваат; • Учениците од маргинализираните групи се вклучуваат во сите активности за време на часот и во воннаставните активности.


3. Дискриминација во пристапот кон учениците низ наставниот процес Опис на можни ситуации на дискриминација • Знаењето и искуството на учениците од маргинализираните групи се занемарува; • Поради пониските очекувања на наставниците од учениците кои припаѓаат на маргинализираните групи, наставниот план и програма се скратува; • Училиштата не предвидуваат посебни програми и методи за надминување на јазичните бариери за оние ученици кои следат настава на јазик различен од мајчиниот; • Наставниците за сметка на поголема група на ученици во училницата, не обрнуваат соодветно внимание и напор за мотивирање и укажување на дополнителна помош на оние ученици кои покажуваат послаби резултати поради нивните специфични околности на живеење и потреби; • Не постои адекватен избор на методи, облици и техники за работа со маргинализираните групи;

• Наставниците применуваат намалени критериуми за оценување на учениците од маргинализираните групи поради ниските очекувања од овие ученици, што влијае на нивните постигнувања и знаења, а тоа е видливо при преминот од одделенска во предметна настава или од основно во средно образование; • Задолженијата при тимска работа несоодветно се распределуваат; • Училиштата не водат сметка за јазичниот, културниот, етничкиот и социо-економскиот состав на учениците при планирањето на активностите и задолженијата; • Наставниците не ги уважуваат индивидуалните карактеристики, способности и знаења на учениците од маргинализираните групи што доведува до нивна немотивираност за дополнително стекнување на знаења и вештини.

Опис на посакувани ситуации • Знаењето и искуството на учениците од маргинализираните групи се почитува и вреднува; • Наставниците за целосна реализација на наставниот план и програма вложуваат дополнителни напори и активности за учениците кои припаѓаат на маргинализираните групи; • Училиштата предвидуваат посебни програми и методи за надминување на јазичните бариери за оние ученици кои следат настава на јазик различен од мајчиниот; • За ученици кои покажуваат послаби резултати поради нивните специфични околности на живеење и потреби, наставниците обрнуваат соодветно внимание и напор кон мотивирање и укажување на дополнителна помош; • Наставниците применуваат соодветни

методи, облици и техники за работа со маргинализирани групи; • Наставниците преку дополнителни активности овозможуваат примена на исти критериуми за оценување на сите ученици; • Задолженијата при тимска работа соодветно се распределуваат; • Училиштата водат сметка за јазичниот, културниот, етничкиот и социоекономскиот состав на учениците при планирањето на активностите и задолженијата; • Наставниците ги уважуваат индивидуалните карактеристики, способности и знаења на учениците од маргинализираните групи што доведува до нивна поголема мотивираност за стекнување на дополнителни знаења и вештини.

33


4. Исклучување од наставните и воннаставните активности во воспитнообразовниот процес Опис на можни ситуации на дискриминација • Учениците за нивните постигнувања и резултати не се пофалуваат и наградуваат без разлика на нивните способности и напредувања; • Учениците не се доволно вклучени во воннаставните активности, односно, се вклучени без притоа да се земат предвид нивните афинитети и способности; • Учениците и родителите не се доволно информирани за можностите за повторно вклучување во воспитнообразовниот процес доколку ученикот пред време го напуштил образованието или од кои било други причини не го завршил навреме; • Учениците, родителите и наставниците не се запознаени со обврските и правилата за постапување при изрекување и спроведување на соодветни педагошки мерки;

• Учениците се префрлуваат во друго училиште без притоа да се има соработка со родителот и претседателот на Советот на родители и согласност од училиштето во кое се префрлува; • Училиштата не нудат континуирана поддршка на учениците во насока на самопроценување на нивните способности и интересирања, ниту ги запознаваат со можностите за нивна афирмација; • Во училиштата не постојат систематски процедури за пријавување, следење и решавање на пријавените случаи на насилство и дискриминација во и надвор од училиштата; • Родителите не се доволно вклучени во планирањето и организирањето на работата на училиштето.

Опис на посакувани ситуации • Учениците за нивните постигнувања и резултати најчесто се пофалуваат и наградуваат, во согласност со нивните способности и напредувања; • Учениците се вклучени во воннаставните активности според нивните афинитети и способности; • Учениците и родителите се информирани за можностите за повторно вклучување во воспитно - образовниот процес доколку ученикот пред време го напуштил образованието или од кои било други причини не го завршил навреме; • Учениците, родителите и наставниците се запознаени со обврските и правилата за постапување при изрекување и спроведување на соодветни педагошки мерки;

34

• Учениците се префрлуваат во друго училиште во соработка со родителот и претседателот на Советот на родители и со согласност од училиштето во кое учениците ќе се префрлуваат; • Училиштата им нудат континуирана поддршка на учениците во насока на самопроценување на нивните способности и интересирања и се запознаени со можностите за нивна афирмација; • Училиштата имаат воспоставено систематски процедури за пријавување, следење и решавање на пријавените случаи на насилство и дискриминација во и надвор од училиштата; • Родителите се доволно вклучени во планирањето и организирањето на работата на училиштето.


5. Облици на дискриминација низ насилство Насилство е секоја намерна злоупотреба на физичка или психолошка сила или моќ. Насилството може да се манифестира во форма на закана или употреба на сила, кон друго лице, група или заедница. Облиците на насилство во училиште се јавуваат во форма на физичко, психолошко и сексуално насилство и истите се манифестираат меѓу: • ученик / ученик; • група ученици / ученик; • група ученици / група ученици;

• ученик / наставник; • група ученици / наставник; • ученици кон други вработени во училиштето; • наставник / ученик; • наставник / ученици; • други вработени во училиштата / ученик / ученици; • родители / наставник; • родители / ученик / ученици; • родители / други вработени.

Опис на можни ситуации на дискриминација Во училиштата се присутни повеќе облици на насилство - емоционално, психолошко и физичко на национална, верска или социјална основа (навредување, уценување, обраќање со навредливи имиња, потсмевање, заплашување, манипулирање, етикетирање, игнорирање, итн.);

вистинско или потенцијално телесно повредување на учениците, проследено со вербални или невербални навреди;

Училиштата не обезбедуваат услови за здрав, емоционален и социјален развој во согласност со потенцијалите на учениците;

Родителите вршат физичко и психолошко насилство и притисок кон наставниците, другите ученици и вработени во училиштата.

Во училиштата е присутно и се повторува физичкото насилство кое доведува до

Учениците недолично се однесуваат кон одредени наставници и други вработени во училиштето во текот на наставата и воннаставата;

Опис на посакувани ситуации Во училиштата сите облици и форми на насилство се минимизирани; Училиштата обезбедуваат услови за здрав, емоционален и социјален развој за сите ученици;

Учениците и родителите коректно се однесуваат кон сите наставници и другите вработени во училиштето.

35


6. Сегрегација Во одделни региони поради етничкиот и демографскиот состав на населението се појавува природна сегрегација на ученици од иста етничка припадност.

Опис на можни ситуации на дискриминација • Учениците од одредена етничка заедница намерно се запишуваат во одредено училиште во одреден реон и покрај тоа што во истиот реон има и други училишта; • Учениците припадници од ромската заедница се групираат во иста паралелка; • Учениците во една паралелка се распоредуваат според етничкиот состав.

Опис на посакувани ситуации • Учениците од одредена етничка заедница се запишуваат во одредено училиште, во согласност со постоечката реонизација и изборот на учениците и родителите; • Учениците припадници на ромската заедница се распределуваат во сите паралелки во согласност со бројот на ученици; • Распоредувањето и групирањето на учениците за време на наставата не е поврзано со нивната етничка припадност.

7. Неостварување на правото на задолжително образование Во Република Македонија согласно Законот за основно и Законот за средно образование, основното и средното образование се задолжителни и бесплатни.

Опис на можни ситуации на дискриминација • Училиштата не ги запишуваат учениците во прво одделение и покрај тоа што ги исполнуваат сите услови во согласност со законот; • Училиштата не ги спроведуваат законските одредби и не применуваат афирмативни мерки за запишување на ученици кои не поседуваат лична документација; • Учениците од ромската етничка заедница неоправдано се категоризираат и запишуваат во училишта и паралелки за деца со посебни потреби; • Неоправданите отсуства на учениците не се регистрираат редовно и не се

36

преземаат мерки за зголемување на редовноста; • Училиштата не организираат индивидуална и групна дополнителна настава за совладување на мајчиниот јазик и за надоместување на знаењето од одредени наставни предмети за учениците кои се враќаат од странство; • Основните училиштата не им помагаат на децата на граѓаните на Р.М. кои престојувале во странство и се вратиле во Р.М. каде што го започнуваат, односно, продолжуваат основното образование, во изучувањето на мајчиниот јазик.


Опис на посакувани ситуации • Училиштата ги запишуваат сите учениците кои ги исполнуваат сите услови предвидени со законот во прво одделение; • Училиштата ги спроведуваат законските одредби и применуваат афирмативни мерки за упис на ученици кои не поседуваат лична документација; • Учениците од ромската етничка заедница се категоризираат и запишуваат во училишта и паралелки за деца со посебни потреби во согласност со пропишаните и важечки процедури и прописи; • Неоправданите отсуства на учениците редовно се регистрираат и се преземаат

мерки за зголемување на редовноста; • Училиштата организираат индивидуална и групна дополнителна настава за совладување на мајчиниот јазик и за надоместување на знаењето од одредени наставни предмети за учениците кои се враќаат од странство; • Основните училиштата им помагаат на децата на граѓаните на Р.М. кои престојувале во странство и се вратиле во Р.М. каде што го започнуваат, односно, продолжуваат основното образование, во изучувањето на мајчиниот јазик.

8. Непочитување на демократските принципи за функционирање на училиштата Опис на можни ситуации на дискриминација • Учениците, родителите и наставниците од сите заедници не се подеднакво вклучени во раководните и управувачките органи на училиштето, ниту во тимовите за планирање и реализација на стратешките документи на училиштето; • Во текот на изработката на училишниот развоен план не се земаат предвид образовните потреби на заедниците; • При спроведувањето на самоевалуацијата и интегралната евалуација на училиштето, родителите и учениците на заедниците не се доволно вклучени во репрезентативниот примерок за испитување на состојбата и анализата на резултатите; • Училиштата не ги почитуваат во целост своите кодекси за однесување на учениците и наставниците во согласност со Правилникот за интегрална евалуација на училиштето.

Опис на посакувани ситуации • Во училиштата се воспоставени процедури коишто на сите учесници (ученици, наставници, родители и други) им обезбедуваат рамноправни услови за учество во животот и работата на училиштето; • Структурата, содржината и реализацијата на годишната програма и училишниот развоен план го одразуваат учеството на сите заинтересирани страни и претставници на заедниците кои се застапени во училиштето; • Квалитетот на работата на училиштето е обезбеден преку процесот на самоевалуација и интегрална евалуација со почитување на застапеноста на претставниците на сите заинтересирани страни.

37


7.1. УЛОГИ И ОДГОВОРНОСТИ НА НЕПОСРЕДНИТЕ УЧЕСНИЦИ ВО ВОСПИТНО-ОБРАЗОВНИОТ ПРОЦЕС ДИРЕКТОРИ И ПЕДАГОШКО – ПСИХОЛОШКИ СЛУЖБИ ВО УЧИЛИШТАТА

• во рамките на годишните програми за работа на училиштата да се предвидуваат активности за негување и развој на мултикултурните разлики и вредности, елиминирање на сите форми на дискриминација и да промовираат еднаков пристап и можности за развој за сите ученици; • да обезбедат подеднакво учество на вработените и родителите во работата и управувањето со училиштето во согласност со етничкиот состав на учениците и вработените; • да обезбедат еднакви критериуми за упис во училиштето, а притоа да реализираат афирмативни мерки за учениците кои припаѓаат на маргинализираните групи;

• да обезбедат еднакви услови и критериуми за успешна реализација на воспитно-образовниот процес за сите ученици и доследна примена на Правилникот за начинот на следење, проверување и оценување, полагање на испити и напредување на учениците, како и изрекување на педагошки мерки; • да воспостават систем за нормално, безбедно и непречено одвивање на наставата и мерки за заштита на учениците кои се предмет на дискриминација во училиштето; • да воспостават добра соработка со локалната власт, со заедницата и здруженијата на граѓани.

НАСТАВНИЦИ УЛОГИ И ОДГОВОРНОСТИ: • редовно да ја реализираат наставата, наставниот план и програма; • при планирањето и реализацијата на наставниот план и програма да водат посебна грижа за индивидуалните потреби на учениците, особено за оние чиј мајчин јазик е различен од наставниот; • имаат активна улога во развивањето на политиките за еднакви можности за сите ученици; • доследно да ја почитуваат постоечката законска регулатива и Конвенцијата за правата на детето; • реално да ги оценуваат постигнувањата на учениците во согласност со нивните индивидуални достигнувања;

• да ги информираат учениците за нивните права и обврски во смисла на почитување на еднаквоста како во училиштето така и надвор; • да ги почитуваат сите ученици без оглед на нивната етничка, верска, социјална, расна и полова припадност; • да развиваат атмосфера на толерантност и недискриминација; • да воспостават соодветен начин за ефективна соработка со родителите на сите ученици; • да располагаат со вештини и способности за ефективно менаџирање со проблемите во и надвор од училницата.

7. УЛОГИ И ОДГОВОРНОСТИ

УЛОГИ И ОДГОВОРНОСТИ:

39


УЧЕНИЦИ УЧЕНИЦИТЕ ИМААТ ПРАВО ДА:

УЧЕНИЦИТЕ ИМААТ ОБВРСКА ДА:

• добиваат квалитетно образование; • сестрано да се развиваат како личности; • бидат почитувани како личности; • им се обезбеди заштита од дискриминација и насилство; • бидат информирани за своите права и обврски; • бидат ослободени во одделни активности во наставата; • добијат бесплатен превоз и учебници; • ја следат наставата на својот мајчин јазик; • добијат индивидуална поддршка во учењето; • се жалат за појави на дискриминација кај нивните родители, наставници, управата на училиштата, итн; • знаат како да поднесат приговор и каде да се обратат за помош; • нивните приговори да бидат разгледани и да се постапува според истите; • не бидат жигосани доколку се жалат.

• редовно ја посетуваат наставата и да ги исполнуваат планираните обврски и задачи; • ги почитуваат куќниот ред и Кодексот на однесување на учениците; • не ги дискриминираат другите ученици, наставници и другите вработени; • ги почитуваат правилата на воспитнообразовна работа; • пружат поддршка на своите ученици кои биле дискриминирани; • ја пријават одговорната личност, доколку сметаат дека извршила дискриминација; • ги почитуваат другите соученици и персоналот во училиштата.

РОДИТЕЛИ УЛОГИ И ОДГОВОРНОСТИ • да ги запишат своите деца на училиште; • да бидат запознаени со законската регулатива од областа на човековите и детските права; • да им пружаат поддршка на децата во реализација на нивните права, незагрозувајќи ги правата на другите; • да развиваат чувство на одговорност кај децата во смисла на негување на толеранција, хуманост и солидарност, почитување на човековите права, културните вредности и различностите; • да преземат активна улога во креирање на развојот на училиштето и да учествуваат

40

во активности за квалитетна работа на училиштето; • да одржуваат редовна и отворена комуникација со училиштата со цел ефикасно решавање на прашањата кои се однесуваат на децата; • да развиваат свест кај децата за осудување и пријавување на случаи на дискриминација која е извршена кон нив или пак кон другите ученици; • да не применуваат насилство и насилна комуникација кон нивните и другите ученици и останатите вработени во училиштата.


7.2. ОДГОВОРНОСТИ НА ПРОСВЕТНИТЕ ИНСПЕКТОРИ Државните просветни инспектори имаат одговорности во согласност со надлежностите и овластувањата дадени во Законот за просветна инспекција. Државните просветни инспектори имаат одговорност рано да ја препознаваат и да ја оневозможуваат дискриминицијата, или доколку е пријавена да ги санкционираат одговорните за дискриминација низ соодветни процедури. Интегралната евалуација е клучен инструмент на Државната просветна инспекција за рано препознавање на можна дискриминација и преку соодветни препораки да се елиминираат можностите за појава на дискриминација. Освен тоа, државните и овластените просветни инспектори имаат одговорност за директно санкционирање на одговорните за појавите на дискриминација, или преземање активности за покренување процедура за санкционирање на одговорните за облиците на дискриминација што ги констатирале, а не се во нивна надлежност на постапување.

Законски процедури за постапување во случај на дискриминација • Прием на претставка за дискриминација; • Поведување постапка по претставката; • Спроведување инспекциски надзор заради утврдување на фактичката состојба; • Донесување на решение за постапување за отстранување на неправилностите во определен рок; • Спроведување на контролен надзор за реализација на наредените мерки; • Покренување на соодветна постапка доколку не се спроведени наведените мерки; • Покренување на постапка пред други органи, доколку обликот на дискриминација не е во надлежност на просветните инспектори; • Соработка со здравствените и социјалните служби во случај на оправданоста/неоправданоста ромските деца да се запишат во училишта за деца со посебни потреби; • Соработка со граѓанскиот сектор и стручните институции.

41


7.3. УЛОГИ И ОДГОВОРНОСТИ НА ГРАЃАНСКИОТ СЕКТОР Граѓанскиот сектор има значајна улога како партнер на државните институции при решавање на различните појави на дискриминација во општеството и при поддршка во развојот на антидискриминациска култура. • Учествува во изработка и ревизија на национални и локални стратегии; • Презема иницијативи за реализација на предвидените активности на национално и локално ниво и врши мониторинг на спроведувањето на активностите; • Организира кампањи за упис на децата во основните и средните училишта; • Врши едукација на родителите за важноста на образованието и дава логистичка поддршка; • Го запознава населението со постоечките национални и јавни политики и документи кои се однесуваат на образованието на нивните деца; • Реализира проекти за поддршка и помош на децата во заштита на нивните права;

42

• Собира статистички податоци за вклученоста на учениците во воспитнообразовниот систем и го следи нивниот напредок; • Идентификува и нуди помош во решавањето на одредени случаи на дискриминација; • Се залага за измени на правната рамка за заштита на припадниците на заедниците на национално и локално ниво; • Соработува со медиумите за промовирање на заштитата на човековите права и правата на припадниците на заедниците; • Издава публикации и магазини за промовирање на заштитата на човековите права и правата на припадниците на заедниците; • Ги запознава граѓаните за нивните права и постоечките механизми и постапки пред државните органи и надлежните институции; • Допринесува за организирање на акции и промовирање на демократските вредности во општеството.


Изјави на непосредните актери вклучени во воспитно - образовната работа Првпат ги видовме родителите на учениците Роми кога ги делевме бесплатните учебници – предметен наставник, Битола. Наша заедничка цел треба да биде да работиме со учениците Роми за да не се откажат од образование – предметна наставничка, Гостивар. Во родителските совети и во училишниот одбор немаме претставници од припадниците на заедниците – наставник, Битола. Ромските деца сѐ уште имаат проблем со личната документација. Има група на деца која не е евидентирана - директор, Кавадарци. Потребни се почести работилници со родителите, затоа што на непосреден начин работиме со нив и тоа е многу ефективно – педагог, Велес. Потребно е во училиштето да има вработено наставник од ромската етничка заедница заради полесна комуникација со родителите на учениците Роми - наставник, Кавадарци. Имаме појава на дискриминација врз основа на социо-економската положба на учениците и нивното потекло во смисла село-град - директор, Куманово. Речиси сите имаат предрасуди, стереотипи и дискриминираат, но доколку се организираат обуки, сите ќе бидат информирани и ќе знаат како да ги препознаат – директор, Куманово. Проблем се јавува во познавањето на јазикот во смисла на тоа дека децата Роми имаат потешкотии при уписното тестирање, затоа што не го познаваат македонскиот јазик – педагог, Куманово. Подобрен е бројот на запишани ученици Роми, но не и квалитетот - психолог, Куманово. Децата вербално се навредуваат, Чергар еден, Шиптар еден, Циган еден, итн. – наставник, Велес. Не гледам ништо лошо, ако имаме паралелки само со ученици Роми – директор, Штип. Ние во нашето училиште имаме посебни паралелки во кои има ромски деца коишто се воспитно запуштени, но сите деца имаат документација за категоризација наставник, Кавадарци

43


ПРОЦЕДУРИ ЗА ПОСТИГНУВАЊЕ И ОДРЖУВАЊЕ НА КУЛТУРА НА НЕДИСКРИМИНАЦИСКО ОДНЕСУВАЊЕ И РЕШЕНИЈА ЗА МОЖНИ ДИСКРИМИНАЦИСКИ СИТУАЦИИ

8.1. ПРОЦЕДУРИ ЗА ПОСТИГНУВАЊЕ И ОДРЖУВАЊЕ НА АНТИДИСКРИМИНАЦИСКА КЛИМА ВО УЧИЛИШТАТА

• училишната клима и односите во училиштето се рефлектираат преку углед/имиџ на училиштето, кодексот на однесување, училишната клима, поведението и дисциплината во училиштето и партиципацијата на учениците во решавањето проблеми и донесувањето одлуки; • промовирање на постигнувањата се рефлектира преку промоција на

личните постигнувања на учениците и постигнувањата на училиштето; • еднаквост и правичност се рефлектираат преку познавањето на правата на децата, еднаквиот и правичен третман на сите ученици и прифаќањето и промовирањето на мултикултурализмот; • партнерски однос со родителите и со локалната и деловната заедница се рефлектира преку соработка на училиштето со родителите, соработка со локалната заедница и соработка со деловната заедница и граѓанскиот сектор.

8.2. ПРОЦЕСИ ЗА РЕШАВАЊЕ НА СЛУЧАИ НА ДИСКРИМИНАЦИЈА 1. Идентификација и пријавување на случаи поврзани со дискриминација во училиштата. Решавање на случаи поврзани со дискриминација од страна на училиштето; • Одредени случаи на дискриминација се решаваат со преземање на соодветни мерки од страна на наставниците (од одделенска и предметна настава), раководител на паралелка, стручни соработници и директор на училиштето во соработка со родителите; Решавање на случаи поврзани со дискриминација во надлежност на просветната инспекција;

• Во случај на појави на дискриминација пријавени до просветните инспектори, истите се решаваат со предлагање мерки или донесување на решение од страна на овластените и државните просветни инспектори; • Потешки облици на дискриминација (сегрегација и неоправдано запишување на ученици од ранливите групи во посебни паралелки и училишта); • Се решаваат со предлагање на решенија и мерки од страна на просветните инспектори, работни групи што се формираат по потреба на министерско ниво, народниот правобранител, граѓанскиот сектор и учество на меѓународни организации.

8. ПРОЦЕДУРИ

Индикатори за обезбедување квалитет за работата на училиштата во подрачјето училишна клима. Во ова подрачје посебен фокус е ставен на следниве теми:

45


2. Вреднување на состојбата во училиштата низ процесот на самоевалуација, изработка на развојните планови на училиштето, програма за воведување на повисоки стандарди и други програми во контекст на подобрување на процесите на решавање на случаите на дискриминација. 3. Утврдување на потребите и одредување на приоритетите за претставниците на сите заинтересирани групи на почетокот на секоја учебна година.

4. Изработка или ревизија на постоечките стратешките документи на училиштето во насока на подобрување на процесите за решавање на случаи на дискриминација со временска рамка и со одредени улоги и одговорности. 5. Реализација на активностите низ активно учество на сите заинтересирани групи. 6. Мониторинг и евалуација на спроведените активности во училиштето.

Прирачникот претставува алатка за поддршка во развојот на недискриминациска култура во училиштата и поттикнување на училиштата да планираат и реализираат активности за решавање на проблемите со кои се соочуваат во секојдневието.

46


9. КОРИСТЕНА ЛИТЕРАТ УРА

1. Закон за спречување и заштита од дискриминација (Службен весник на РМ бр.50 од 13.04.2010); 2. Прирачникот за отстранување на дискриминацијата врз основа на етничка припадност, издавач – Фондација Институт Отворено Општество – Македонија и Здружение на граѓани за поддршка на меѓуетнички дијалог и развој на заедницата ,,Заеднички вредности”, септември, 2009 година; 3. Конвенција против дискриминација во образование, Организација за образование, наука и култура на Обединетите Нации, УНЕСКО, 14 декември 1960 година, http://www.unesco.org/education/pdf/DISCRI_E.PDF; 4. Меѓународниот пакт за граѓански и политички права на Комитетот за човекови права 1989 година http://www.unhchr.ch/tbs/doc.nsf/%28Symbol%29/3888b0541f8501c9c12563ed004b8 d0e?Opendocument; 5. Универзална декларација за човекови права. Генерално собрание на Обединети нации, 10 декември 1948 година, http://www.ohchr.org/EN/UDHR/Pages/Language.aspx?LangID=mkj; 6. Конвенцијата за заштита на човековите права и основните слободи изменета со Протоколот 11, заедно со протоколите 1 ,4, 6, 7, 12 и 13, Совет на Европа, септември 2003, http://www.echr.coe.int/NR/rdonlyres/28 DB92A0-FCBC-40DB-86CB 645A8028A019/0/MacedonianMac%C3%A9donien.pdf; 7. Меѓународната конвенцијата за елиминирање на сите форми на расна дискриминација, Генерално собрание на Обединети нации, 21 декември 1965, http://www2.ohchr.org/english/law/cerd.htm; 8. Меѓународниот пакт за економски, социјални и културни права на човекот, Генерално собрание на Обединети нации, 16 декемеври 1966 година, http://www2.ohchr.org/english/law/pdf/cescr.pdf; 9. Конвенција за заштита на правата на детето, Генерално собрание на Обединети нации, 20 ноември 1989 година, http://www2.ohchr.org/english/law/crc.htm; 10. Конвенција за правата на лицата со спреченост, Обединети нации, 13 декември 2006, http://www.un.org/disabilities/default.asp?id=259; 11. Декларација за правата на лицата што припаѓаат на национални или етнички, религиозни и јазични малцинства, Генерално собрание на Обединети нации, 18 декември 1992 година, http://www2.ohchr.org/english/law/minorities.htm; 12. Рамковна конвенција за заштита на национални малцинства, Совет на Европа, февруари 1995 година, http://conventions.coe.int/treaty/en/Treaties/Html/157.htm; 13. Уставот на Република Македонија, http://www.uni-graz.at/opv1www_ustav_makedonija_mak.pdf; 14. Законот за основно образование (Службен весник на Република Македонија бр.103/08 и 33/2010); 15. Закон за учебници (Службен весник на Република Македонија бр.98/08, 99/09); 16. Законот за средно образование (Службен. весник на Република Македонија бр.44/95, 24/96, 35/97, 82/99, 29/02, 40/03, 42/03, 67/04, 55/05, 113/05, 36/06, 30/07, 49/07, 81/08, 92/08 и 33/10); 17. Закон за Просветна инспекција (Службен весник на Република Македоанија бр. 52/05 и 148/09); 18. Закон за Биро за развој на образованието (Службен весник на Република Македонија бр. 37 од 28 март 2006 година); 19. Правилник за оцена на специфичните потреби на лицата со пречки во физички или психички развој (Службен весник на Република Македоанија, бр.30/2000); 20. Националната програмата за развој на образованието во Република Македонија од 2005 до 2015 година; 21. Концепцијата за деветгодишното основно воспитание и образование, http://www.bro.gov.mk/podracje/koncepciski/osnovno.html; 22. Правилник за интегрална евалуација.

47


Со одлука на Министерството за образование и наука број 23-4707/1 оваа публикација е одобрена за употреба во основните и средните училишта, училишни управи и во работата на просветната инспекција.

Прирачникот за спречување и заштита од дискриминација во воспитно-образовниот систем  

Прирачникот за спречување и заштита од дискриминација во воспитно-образовниот систем во Република Македонија

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you