«Βαδίζει στα χνάρια του “Maus” του Art Spiegelman... Ένα μάθημα ιστορίας για όσους έχουν την ικανότητα να διαβάσουν.»
- Albuquerque Journal «Το “Φαξ από το Σαράγεβο” του Τζο Κιούμπερτ εξετάζει τη γενοκτονία του 20ου αιώνα με το καλύτερο σχέδιο που θα μπορούσε να διαθέτει η εποχή μας.»
- Τζο Κιούμπερτ -
ΒΡΑΒΕΙΑ Βραβείο Harvey «Καλύτερο Άλμπουμ Πρωτότυπου Έργου»
Βραβείο Eisner «Καλύτερο Νέο Άλμπουμ»
Βραβείο Don Thompson «Καλύτερο Μη Μυθοπλαστικό Έργο»
Βραβείο ALPH-ART ’98 «Καλύτερο Ξένο Άλμπουμ» που εκδόθηκε στη Γαλλία
Βραβείο INFO «Καλύτερο Μη Μυθοπλαστικό Έργο» που εκδόθηκε στη Γαλλία
JOE KUBERT
«Όντας μάρτυρας σε αυτή την απίστευτη ιστορία, ένιωσα υποχρεωμένος να την καταγράψω.»
Το 1945, είπαμε στον κόσμο «Ποτέ ξανά». Το 1992, η υπόσχεση απέκτησε αιματηρές αποσχίσεις. Αυτή ήταν η χρονιά που ξέσπασε ο πόλεμος στο Σαράγεβο της Βοσνίας, το έτος που η γενοκτονία σαν όρος επανεμφανίστηκε στον πλανήτη. Ήταν η χρονιά που ο Έρβιν Ρουστεμάτζικ, ένας διεθνής επιχειρηματίας με ευρεία γκάμα πελατών, ανάμεσα στους οποίους και ο συγγραφέας Τζο Κιούμπερτ και η οικογένειά του, παγιδεύτηκαν σε μια πόλη υπό πολιορκία. Ο μόνος τρόπος επικοινωνίας του Έρβιν με τον έξω κόσμο (και τον Τζο Κιούμπερτ) ήταν μέσω της συσκευής φαξ του. Καθώς ο Τζο άρχισε να λαμβάνει αυτά τα μηνύματα από τον Έρβιν, έκανε ό,τι έπραττε εδώ και χρόνια. Αποτύπωσε, με τον δικό του μοναδικό τρόπο, την ιστορία στο χαρτί. Στις τελευταίες σελίδες αυτής της έκδοσης, μπορείτε να βρείτε και τις φωτογραφίες του Καρίμ Ζαΐμοβιτς, ενός από τους χιλιάδες ανθρώπους που έχασαν τη ζωή τους σε αυτόν τον πόλεμο.
ΦΑΞ ΑΠΟ ΤΟ ΣΑΡΑΓΕΒΟ
- The Village Voice -
«Ο Κιούμπερτ δημιουργεί το πιο εντυπωσιακά δημοσιογραφικό κόμικς που εκδόθηκε ποτέ.»
- The Huntsville Times -
3
9786182060230
5
«ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΑΥΤΟ ΕΙΝΑΙ ΑΦΙΕΡΩΜΕΝΟ ΣΤΟΝ ΚΑΡΙΜ ΖΑΪΜΟΒΙΤΣ»
6
Τ
ο βιβλίο αυτό είναι αφιερωμένο σ’ έναν άνθρωπο που δε συνάντησα ποτέ.
Η μόνη μου γνώση γύρω από αυτόν περιορίζεται σε τέσσερα κουτιά από φωτογραφίες που τράβηξε ο ίδιος, τον Μάρτιο του 1995. Μου τα έστειλε ο Έρβιν για να τις χρησιμοποιήσω σαν σημείο αναφοράς, ώστε να προσδώσω μεγαλύτερη πιστότητα στα σχέδια μου αναφορικά με το μαστιζόμενο από τον πόλεμο Σαράγεβο. Κάθε κουτί περιείχε τουλάχιστον τριάντα φωτογραφίες. Κάποιες απεικονίζουν κτίρια ρημαγμένα από τις βόμβες. Δρόμους γεμάτους με συντρίμμια στους οποίους οι κάτοικοι του Σαράγεβο προχωρούσαν με πολύ προσοχή, προσέχοντας να μην τους χτυπήσει κάποια οβίδα, διαλυμένα αμάξια και τρύπες από ολμοβόλα. Μικρές ουρές ατόμων να περιμένουν έξω από μαγαζιά που οι σπασμένες βιτρίνες τους συγκρατούνται με αυτοκόλλητη ταινία ή έχουν αντικατασταθεί από χαρτόνια και κόντρα πλακέ. Ένα κτίριο με τις πινακίδες του να στέκονται ετοιμόρροπες πάνω σε καμένες πλίνθους, με γράμματα να τους λείπουν, μια βουβή μαρτυρία της παράλογης καταστροφής που βρήκε αυτό το μέρος. Σε μια φωτογραφία που απεικονίζει μια βιτρίνα καταστήματος η οποία έμεινε ανέπαφη, φαίνεται η αντανάκλαση ενός άντρα που κρατά μια φωτογραφική μηχανή. Την κρατά σχεδόν στο ύψος του στήθους του, αλλά δεν κοιτά μέσα από τον φακό. Ίσως δε θέλει να τραβήξει την προσοχή γύρω από το γεγονός πως τραβά αυτές τις φωτογραφίες. Ίσως οι πανταχού παρόντες εμβολισμένοι ελεύθεροι σκοπευτές να αντιληφθούν αυτόν τον ελκυστικό στόχο και να του ρίξουν. Ο Έρβιν έγραψε περιγραφές σε κάποιες από τις φωτογραφίες. «Κεντρική Τράπεζα» με ένα βέλος να δείχνει το κτίριο. «Οδός Στρατάρχη Τίτο», στη λεωφόρο μπροστά από το κτίριο. «Κεντρικό Ταχυδρομείο», μια φωτογραφία τραβηγμένη από το πλάι και μια διπλή φωτογραφία με την πρόσοψη του ταχυδρομείου η οποία αποτελείται από μαύρες τρύπες εκεί που βρίσκονταν
7
τα παράθυρα και μοιάζουν με κενές κόγχες ματιών, που κοιτούν με βλέμμα κενό τον φακό. Όμως, οι περίτεχνα σκαλισμένοι πέτρινοι αετοί που στέκονται πάνω από την κεντρική είσοδο, με τα φτερά ανοιγμένα σαν έτοιμοι να πετάξουν, έμειναν άθικτοι από τις εκρήξεις και τις σφαίρες. Η τελευταία φωτογραφία σε ένα από τα κουτιά, απεικονίζει έναν νεαρό, που προφανώς και αγνοούσε ότι τον τραβούν φωτογραφία. Έχει ένα μισοφαγωμένο σάντουιτς στο στόμα του και κοιτάζει στο πλάι, προς το μέρος μας, σαν να μπήκαμε απρόσμενα και να του διακόψαμε το πρόχειρο γεύμα του. Κάτω απ’ τον δεξί του αγκώνα, είναι ένα πορτραίτο του Τζιμ Κάρεϊ από τον ρόλο του ως «Γρίφος», με το στόμα του ορθάνοιχτο σε ένα τρελό χαμόγελο, τα μαλλιά του σε έντονο πορτοκαλοκόκκινο και τα μάτια του διακριτικά καλυμμένα με μια πράσινη μάσκα. Πίσω από τη φωτογραφία γράφει:
Τζο, αυτός είναι ο φίλος μου, ο Καρίμ Ζαΐμοβιτς, ένας νεαρός δημοσιογράφος και μεγάλος λάτρης των κόμικ - στριπ από το Σαράγεβο, που τράβηξε για σένα όλες αυτές τις φωτογραφίες! - Έρβιν, 21 Μαΐου, 1995 Ο Καρίμ Ζαΐμοβιτς βρισκόταν στο Σαράγεβο δουλεύοντας για λογαριασμό ενός τοπικού περιοδικού («DANI»). Ο Έρβιν είχε υποσχεθεί πως θα τον προσλάμβανε στην εταιρεία του, που είχε μεταφερθεί πλέον στη Σλοβενία. Αυτό σήμαινε πως θα έκανε το αγαπημένο του επάγγελμα, θα δούλευε για έναν εκδότη κόμικς και είχε μπροστά του ένα ολόκληρο μέλλον για να εκπληρώσει τα όνειρα του. Ο Καρίμ Ζαΐμοβιτς σκοτώθηκε από τραύμα στο κεφάλι το οποίο προκλήθηκε από χειροβομβίδα που τον χτύπησε ενώ περπατούσε στους δρόμους του Σαράγεβο, τον Αύγουστο του 1995. Ήταν μόλις είκοσι τεσσάρων ετών. - Joe Kubert
Περιεχόμενα 1. Κεφάλαιο: ο έρβιν επιστρέφει στο σαράγεβο
9
2. Κεφάλαιο: ο πόλεμος είναι κόλαση!
23
3. Κεφάλαιο: ο έντβιν αρρωσταίνει
37
4. Κεφάλαιο: το σπίτι του έρβιν καταστρέφεται
51
5. Κεφάλαιο: αγώνας δρόμου προς το σαράγεβο
65
6. Κεφάλαιο: το πάρτι γενεθλίων
79
7. Κεφάλαιο: το στρατόπεδο των βιασμών
93
8. Κεφάλαιο: καινούργιοι ένοικοι στο holiday inn
107
9. Κεφάλαιο: απόπειρα να διασχίσουν το αεροδρόμιο
121
10. Κεφάλαιο: ο μισθοφόρος
135
11. Κεφάλαιο: ο έρβιν ξεφεύγει
149
12. Κεφάλαιο: η εντίνα και τα παιδιά ξεφεύγουν
163
Σημείωμα απο τον Δημιουργό
177
Επίλογος
178
Ο Έρβιν Ρουστεμάτζικ θυμάται
202
8
κεφάλαιο κεφάλαιο κεφάλαιο κεφάλαιο κεφάλαιο κεφάλαιο κεφάλαιο κεφάλαιο κεφάλαιο κεφάλαιο κεφάλαιο
κεφάλαιο
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12
ο έρβιν επιστρέφει στο σαράγεβο 9
10
21 Μαρτίου, 1992
Φαξ προς: ΜΙΟΥΡΙΕΛ & ΤΖΟ ΚΙΟΥΜΠΕΡΤ Ντόβερ, Νιου Τζέρσεϊ Αγαπητοί Τζο & Μιούριελ, Παρόλο που η κατάσταση στη Βοσνία δεν είναι καθόλου ξεκάθαρη και ήρεμη, πήρα την απόφαση να γυρίσω πίσω στο σπίτι μου, οδικώς, μαζί με τον Μπούτζο, τον βοηθό μου, που ήρθε εδώ πριν από δύο εβδομάδες για να με βοηθήσει να τελειώσω τις δουλειές μου και να ετοιμαστώ για το ταξίδι. Θα διανυκτερεύσουμε στη Γερμανία την Κυριακή το βράδυ, αλλά θα πρέπει να διανυκτερεύσουμε και τη Δευτέρα το βράδυ είτε στην Αυστρία, είτε στη Σλοβενία, ώστε να φτάσουμε μέρα στην πατρίδα. Γι’ αυτό, θα σας παρακαλούσα αν στείλετε φαξ, γράμμα ή θέλετε να τηλεφωνήσετε (μετά τις 24 Μαρτίου), χρησιμοποιήστε τα στοιχεία των γραφείων μας στο Σαράγεβο: STRIP ART FEATURES Georgi Dimitrova 49 71000 SARAJEVO
Tel. (38-71) 455-225, 544-037 Fax. (38-71) 46 43 41, Telex 41539 saf Σε περίπτωση που υπάρξουν τεχνικά προβλήματα και δε δουλεύει το φαξ, δοκιμάστε στο φαξ των γραφείων μας στην Ολλανδία (31-8340) 63 165. Υπεύθυνη της SAF B.V. HOLLAND είναι η Κα Αλί Μανίν Μπουλτέν που θα κάνει ό,τι είναι δυνατόν για να προωθήσει τα φαξ σ’ εμάς στο Σαράγεβο. Οι γραμμές μεταξύ Ολλανδίας και Σαράγεβο συνήθως λειτουργούν καλά.
Με αγάπη,
11
ΠΡΩΤΟ ΦΑΞ:
ΑΥΡΙΟ, ΜΕ ΤΟ ΦΩΣ ΤΗΣ ΜΕΡΑΣ, ΜΠΟΥΤΖΟ… ΘΑ ΕΙΜΑΣΤΕ ΣΠΙΤΙ.
Σ’ ΕΝΑΝ ΣΤΕΝΟ, ΓΕΜΑΤΟ
ΣΤΡΟΦΕΣ ΔΡΟΜΟ ΚΟΝΤΑ ΣΤΑ ΒΟΡΕΙΑ ΣΥΝΟΡΑ ΤΗΣ ΑΛΛΟΤΕ ΓΙΟΥΓΚΟΣΛΑΒΙΑΣ, ΕΝΑ ΑΜΑΞΙ ΜΕ ΤΑ ΦΩΤΑ ΚΑΡΦΩΜΕΝΑ ΣΤΟΝ ΔΡΟΜΟ ΚΑΤΕΘΥΝΕΤΑΙ ΠΡΟΣ ΤΟ ΣΑΡΑΓΕΒΟ… ΕΙΝΑΙ ΜΑΡΤΙΟΣ ΤΟΥ 1992.
ΠΟΛΥ ΜΟΥ ΦΑΙΝΕΤΑΙ ΑΚΟΜΑ, ΕΡΒΙΝ. ΘΕΛΩ ΝΑ ΔΩ ΤΗΝ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΜΟΥ.
ΓΚΟΥΧ, ΓΚΟΥΧ
ΑΝ ΔΕΝ ΕΛΑΤΤΩΣΕΙΣ ΤΟ ΚΑΠΝΙΣΜΑ, ΔΕ ΘΑ ΖΗΣΕΙΣ ΑΡΚΕΤΑ ΓΙΑ ΝΑ ΔΕΙΣ ΚΑΝΕΝΑΝ.
ΑΝΥΠΟΜΟΝΩ ΝΑ ΔΩ ΤΗΝ ΕΝΤΙΝΑ ΚΑΙ ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ.
ΔΕΝ ΗΘΕΛΑ ΝΑ ΓΥΡΙΣΕΙ Η ΕΝΤΙΝΑ ΣΤΟ ΣΑΡΑΓΕΒΟ, ΑΛΛΑ… ΤΗΣ ΕΛΕΙΠΑΝ ΠΟΛΥ Ο ΠΑΤΕΡΑΣ ΤΗΣ ΚΑΙ ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΗΣ. ΚΑΙ ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΗΘΕΛΑΝ ΤΟΥΣ ΦΙΛΟΥΣ ΤΟΥΣ…
ΓΚΟΥΧ, ΓΚΟΥΧ
ΕΙΝΑΙ ΝΥΧΤΑ… ΤΟ ΠΕΤΡΕΛΑΙΟΚΙΝΗΤΟ ΟΠΕΛ ΚΑΝΤΕΤ ΤΡΑΝΤΑΖΕΤΑΙ ΡΥΘΜΙΚΑ. Ο ΧΕΙΜΩΝΑΣ ΔΙΑΤΗΡΕΙ ΑΚΟΜΑ ΑΔΡΑ ΤΗΝ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΟΥ ΣΤΑ ΟΜΟΡΦΑ, ΓΕΜΑΤΟ ΔΕΝΤΡΑ ΒΟΥΝΑ.
ΜΙΑ ΖΩΗ ΣΤΗΝ ΤΣΙΤΑ, ΕΡΒΙΝ. ΕΙΜΑΙ ΣΙΓΟΥΡΟΣ ΟΤΙ ΟΛΑ ΘΑ ΠΑΝΕ ΚΑΛΑ. ΟΙ ΜΑΧΕΣ ΤΕΛΕΙΩΣΑΝ.
12
ΝΑ ΛΑΜΠΕΙ ΠΑΝΩ ΣΤΟ ΜΕΤΑΛΛΟ ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΕΤΡΑ, ΚΑΘΩΣ Ο ΕΡΒΙΝ ΟΔΗΓΕΙ ΤΟ ΟΠΕΛ ΤΟΥ ΣΤΟΥΣ ΔΡΟΜΟΥΣ ΤΟΥ ΣΑΡΑΓΕΒΟ…
ΕΙΔΕΣ, ΕΡΒΙΝ ΓΚΟΥΧ, ΓΚΟΥΧ ΤΑ ΠΡΑΓΜΑΤΑ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΚΑΙ ΤΟΣΟ ΑΣΧΗΜΑ. ΜΙΑ ΧΑΡΑ ΔΕΙΧΝΕΙ ΤΟ ΣΑΡΑΓΕΒΟ.
‘
‘
ΤΟ ΦΩΣ ΤΟΥ ΗΛΙΟΥ ΑΡΧΙΖΕΙ
ΔΕΝ... ΔΕΝ ΞΕΡΩ, ΜΠΟΥΤΖΟ! ΕΙΝΑΙ ΠΑΡΑΞΕΝΑ ΗΡΕΜΟ.
ΚΟΙΤΑΞΤΕ… Ο ΜΠΑΜΠΑΣ.
ΤΑ ΛΕΜΕ ΑΡΓΟΤΕΡΑ, ΕΡΒΙΝ. ΠΑΩ ΣΤΗΝ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΜΟΥ.
ΕΝΤΒΙΝ… ΜΑΓΙΑ!
ΜΠΑΜΠΑ!
ΚΑΙ ‘ΓΩ, ΕΝΤΙΝΑ.
ΕΡΒΙΝ… ΠΟΣΟ... ΠΟΣΟ ΧΑΙΡΟΜΑΙ ΠΟΥ ΗΡΘΕΣ… ΣΕ ΠΕΘΥΜΗΣΑΜΕ.
ΠΩΣ ΕΙΝΑΙ Η ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΕΔΩ; ΕΓΙΝΑΝ ΤΙΠΟΤΑ ΦΑΣΑΡΙΕΣ;
ΕΝΤΑΞΕΙ, ΜΠΟΥΤΖΟ. ΤΑ ΛΕΜΕ.
ΜΟΝΟ ΔΥΟ ΒΔΟΜΑΔΕΣ ΕΧΕΤΕ ΦΥΓΕΙ ΜΕ ΤΗ ΜΑΜΑ ΚΑΙ ΚΟΙΤΑ ΠΟΣΟ ΜΕΓΑΛΩΣΑΤΕ.
ΕΞΩ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΟΛΗ ΠΕΦΤΟΥΝ ΒΟΜΒΕΣ. ΟΙ ΣΕΡΒΟΙ ΕΠΙΤΙΘΟΝΤΑΙ ΣΕ ΜΙΚΡΕΣ ΠΟΛΕΙΣ… ΦΑΡΜΕΣ… ΕΔΩ ΕΙΝΑΙ ΚΑΛΑ… ΠΡΟΣ ΤΟ ΠΑΡΟΝ.
ΚΑΝΕΙΣ ΔΕΝ ΞΕΡΕΙ ΤΙ ΘΑ ΓΙΝΕΙ. ΧΑΙ... ΧΑΙΡΟΜΑΙ ΠΟΥ ΗΡΘΕΣ, ΕΡΒΙΝ.
13
ΤΟ ΙΔΙΟ
ΒΡΑΔΥ…
ΕΝΤΙΝΑ… ΓΙΑΤΙ ΣΗΚΩΘΗΚΕΣ;
ΕΙΣΑΙ ΑΡΡΩΣΤΗ…;
ΕΝΤΙΝΑ! ΦΥΓΕ ΑΠΟ ΤΟ ΠΑΡΑΘΥΡΟ!
ΟΧΙ, ΕΡΒΙΝ… ΔΕ ΜΕ ΠΑΙΡΝΕΙ Ο ΥΠΝΟΣ.
ΞΑΦΝΙΚΑ…
ΕΧΩ ΚΑΚΟ ΠΡΟΑΙΣΘΗΜΑ. ΔΕΝ ΞΕ…
ΕΚΡΗΞΕΙΣ! ΕΞΩ ΑΠΟ ΤΟ ΣΠΙΤΙ ΜΑΣ!
ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ…
Π... ΠΟΥ ΕΙΝΑΙ;
ΤΑ ΚΡΕΒΑΤΙΑ ΤΟΥΣ… ΑΔΕΙΑ!
Μ... ΜΑΜΑ… ΦΟ... ΦΟΒΑΜΑΙ!
ΟΛΑ... ΟΛΑ ΚΑΛΑ, ΜΑΓΙΑ. ΕΙΜΑΣΤΕ ΕΜΕΙΣ ΕΔΩ.
ΜΑΓΙΑ! ΕΝΤΒ…
ΣΤΗΝ ΜΠΑΣΤΣΑΡΣΙΑ,
… ΤΗΝ ΩΡΑ ΠΟΥ ΕΝΑΣ ΚΑΤΑΙΓΙΣΜΟΣ ΑΠΟ ΚΑΥΤΟ ΑΤΣΑΛΙ ΚΑΙ ΦΛΟΓΕΣ ΧΤΥΠΑ
ΤΗΝ «ΠΑΛΙΑ ΠΟΛΗ», ΟΙ ΜΑΓΑΖΑΤΟΡΕΣ ΑΡΧΙΖΟΥΝ Ν’ ΑΝΟΙΓΟΥΝ ΤΑ ΜΑΓΑΖΙΑ ΤΟΥΣ…
ΑΔΙΑΚΡΙΤΩΣ
ΑΝΤΡΕΣ, ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΑ.
14