Fjølnir 2020 by Meginfelag Føroyskra Studenta

Ungdóms- & lestrarferðaseðilin

SVEIGGJA AFTUR OG

Ert tú 25 ár ella yngri ella fulltíðarlesandi, kanst tú sveiggja aftur og fram við Atlantic Airways – lætt og ómakaleyst úr bara 1.081 kr. t/r. Tú kanst keypa Sveiggj-ferðaseðlar til/úr Keypmannahavn, Billund, Aalborg, Reykjavík, Bergen, Edinburgh og París. Sveiggj-ferðaseðil kann keypast til stutt undan fráferð, men útboðið kann verða avmarkað á útvaldum fráferðum. Stovna tær ein vanga og bílegg Sveiggj-ferðaseðilin á www.atlantic.fo

1.081,Prísur úr bara

t/r íroknað øll ferðaavgjøld

Atlantic Airways

Vága Floghavn

FO-380 Sørvágur

Tel. 34 10 00

www.atlantic.fo

10366

FRAM FYRI LÁGPRÍS

Hitt okkum SKRIVSTOVAN

FJØLNIR 2020

Skrivstovan hjá MFS hevur, síðan hon flutti til Føroya, havt adressu í Tórshavn. Vit húsast í hølum hjá Fróðskapar setrinum, og í løtuni halda vit til á 4. hædd á Søgu- og samfelagsdeildini á Jonas Broncks gøtu 25. Hóast nógv samskifti nú á døgum er umvegis alnetið og telefon, ynskja vit at hava eina skrivstovu, sum gevur okkum møguleika at vera har, sum tey lesandi eru, og á tann hátt vera við til at skapa og luttaka í lestrarumhvørvinum í Føroyum. Aftur at hesum er eisini hugaligt, tá lesandi koma ein túr framvið við spurningum ella bara fyri at fáa eitt gott prát.

UPPLAG: 1500 ÁBYRGDARFÓLK: Borgný Súsonnudóttur Hansen Erika Høgnadóttir Karla Neslíð

MFS-TILFAR Á NETINUM Heimasíðan hjá MFS verður javnan dagførd við tíðindum, greinum og øðrum viðkomandi tilfari. Harafturat liggja myndir frá tiltøkum, sjónbond, plakatir, blaðið „Fjølnir“, sambandsmøguleikar og mangt annað á heimasíðuni.

Sissal Hofgaard Hestoy Tór Marni Weihe Tummas Janusarson Danielsen Turið Jónleyg Johannesen LÝSINGAR: Borgný Súsonnudóttur Hansen Erika Høgnadóttir Sissal Hofgaard Hestoy SNIÐ OG UPPSETAN: Fríðbjartur Miðberg midberg.com RÆTTLESTUR:

FACEBOOK MFS er eisini at finna á Facebook, har vit lýsa við tiltøkum og størvum og leggja tíðindi og annað viðkomandi tilfar út. Møguleiki er eisini fyri at senda okkum eini boð á Facebook ella ein teldupost til mfs@mfs.fo, um tit hava spurningar um eitthvørt. Vit eita MFS á Facebook, so far inn á Facebook og dáma okkum, og vit eru eisini fegin um at fáa tínar viðmerkingar um okkara virksemi, tiltøk og viðkomandi mál. Sig tína hugsan og ger tína rødd galdandi. Leinkja: www.facebook.com/MFStudenta

Vár Haraldsen

INSTAGRAM FORSÍÐA: Bárður Mikladal PRENT: Føroyaprent ÚTGEVARI: Meginfelag Føroyskra Studenta LEINKJUR: Heimasíða: www.mfs.fo Facebook: www.facebook.com/MFStudenta Instagram: @MFStudenta og @MFSlesandi Teldupostur: mfs@mfs.fo Blaðið er einans upplýsandi. Broytingar kunnu vera komnar, síðan blaðið varð útgivið. MFS frátekur sær tí alla ábyrgd av møguligum skeivum upplýsingum.

MFS hevur tveir vangar á Instagram.

MFSlesandi er ein vangi, har møguleiki er fyri at fylgja føroyskum lesandi kring knøttin. Á hesum vanganum eru lesandi, sum í myndum og orðum greiða frá sínum lestrarlívi. Um tú fylgir vanganum hjá MFS á Instagram, er møguleiki fyri at síggja, hvat tey ymisku føroysku lesandi takast við. Við jøvnum millumbilum er eisini møguleiki fyri at fylgja føroyingum í teirra arbeiði eftir loknan lestur. MFStudenta er hin vangin hjá MFS. Her kanst tú fylgja við í virkseminum hjá MFS-ráðnum og nevndunum. Alt frá nevndarfundum og tiltøkum til altjóða ráðstevnur verður lagt út á hendan vangan. Fylg okkum á MFSlesandi og MFStudenta.

98 6 Forsetafrágreiðing

MFS 10 12 13 14 15 16 18 20

Hvat er MFS? Ráðið hjá MFS Keypmannahavnarnevndin Ársfrágreiðing frá Aalborgnevndini 2019 Ráð Teirra Lesandi Jomfrúgongan 2019 Lestrargongan 2019 Farna árið hjá MFS

Altjóða MFS 24 26 28 30 34 36 38 40 42 44 46

Vælkomin til MFS í Altjóða Høpi NAIS-ráðstevna í Føroyum Why NAIS? NOM-ráðstevna í Føroyum The Norwegian Student Mini States Statement on the Implementation of the Bologna Process in the Faroe Islands Bologna-tilgongdin Í Føroyum European Students’ Convention 38 í Helsinki Board Meeting 77 í Malta Why do unions want to be members of the European Students’ Union? Interstedelijk Studenten Overleg – ISO

Tema

Kyn:

Lesa í Danmark:

50 Fukuyama um samleika

82 Túrurin til Grønlands 84 Hvussu finni eg bústað? 85 Hvussu finni eg runt á tí privata

politikk sum hóttan móti liberalum fólkaræði 52 Mýtan um javnstøðulagkøkuna 54 Løgtingsmenn og aðrar kvinnur

Klima:

56 Burðardygg elframleiðsla – tøknilig fyrilit

58 Mat- & Moldmentanarháskúlin

86 92 94 95 96

bústaðarmarknaðinum? Vís mær tína lestraríbúð Føroyafrádráttur og Skat A-kassi – hví skal eg melda meg inn? Ráðgevingin Bláa húsið á Vesturbrúgv

Lesa uttanlands:

Lestrarlív 62 64 68 70 71 72

Grattis du ska till Stockholm Føroysk gransking innan fótbólt Vegleiðingarstovan á Hoydalsvegi 1 Jobmatch Í Føroyum: Týdningarmiklir dagar Týdningarmiklir dagar fyri lesandi uttan fyri Føroyar 73 Minst til!

98 College in the States 102 At lesa í Amsterdam 106 ÚSUN-historien på Færøerne

Eftir lesnað 112 Tað kommunala rásarúmið í fyrisitingini av national policy

1 14 Ung og Hoyrn 116 Geografi serritgerð um ferðavinnu í Føroyum

Lesa í Føroyum:

74 Lesa løgfrøði í Føroyum? 76 Vís mær tína lestraríbúð 80 Skiftislestur

120 Føroya Tele togaði meg aftur til Føroya

122 Føroyar eru eitt gott land at granska í

Forseta frágreiðing Á AÐALFUNDI 24. JULI 2019 BLEIV NÝTT RÁÐ SETT. RÁÐIÐ ER MYNDAÐ AV 11 LIMUM, IÐ SITA RÁÐSÁRIÐ 2019/2020.

N Sissal Hofgaard Hestoy Cand. Merc. International Business Forkvinna í ráðnum MFS Keypmannahavn

ýggja ráðið varð sett stutt fyri, at løgtingsvalstríðið 2019 byrjaði, og tí varð byrjað við at fáa áhuga mál teirra lesandi á breddan. Politisku flokka rnir vórðu spurdir, hvussu teir vildu menna hægri útbúgvingar og lestrarumhvørvið, og hvussu teir vildu menna góðskutrygging av útbúgving um í Føroyum, um teir fingu vald eftir løgtingsvalið. Flokkarnir vóru allir jaligir, og einki ivamál var um, at útbúgving verður raðfest sum ein grundarsteinur í føroyska samfelagnum. Tó má sigast, at vitan um Bologna-tilgongdina og góðskutrygging manglaði, og hesar upplýsingar fingu vit sett á breddan undir hesum løgtings valinum. Skjótt varð handlað, og samgonguskjal

varð skrivað. Tað var gleðiligt at síggja, at Bologna-tilgongdin og góðskutrygg ingin fingu høga raðfesting í samgongu skjalinum. Tá fíggjarlógin so kom í tingið, var peningur eisini settur av til at røkja virksemið. Tá alt kom til alt, var prátið um góðskutrygging av hægri útbúgvingum í Føroyum tíverri lítið annað enn tóm luft. Góðskutrygging krevur nógv arbeiði, og tá avsetti peningurin varð skorin í meira enn helvt, byrjaði at síggja svart út. Enn eina ferð varð hægri útbúgving í Føroyum sæð sum ein útreiðsla heldur enn ein íløga. MFS hevur arbeitt miðvíst við Bolognatilgongdini í fleiri ár, og hóast man gerst vónbrotin um niðurraðfestingina, fer MFS framvegis at berjast fyri Bolognatilgongdini, til vit koma á mál.

Árið hevur tó verið merkt av uppraðfest ingini av virkseminum, sum MFS fremur í altjóða høpi. Við luttøku í millumtjóða samstarvi fáa vit betur innlit í, hvussu og hvar útbúgvingarøkið í Føroyum skal betrast. Altjóða krøv herðast alsamt, og skulu Føroyar megna at fylgja við, mugu átøk og broytingar gerast. MFS er limur í NOM-samstarvinum (Nordisk Ordförande Möte), ið er ein felagsskapur við 12 norðurlendskum og baltiskum studentafeløgum. Vit hava verið partur av NOM síðan 1966, og sum nakað serstakt skipaðu vit fyri NOM-ráðstevnu á heysti 2019. Seinast NOM-ráðstevna var í Føroyum, var í 1989. Hetta var ein stórhending fyri MFS, og nú er ætlanin ikki at bíða 30 ár afturat til næstu ferð. Á ráðstevnuni valdi MFS at seta góðskutrygging og sálarheilsu á breddan, tí hesi evni eru serstakliga viðkomandi fyri lesandi í Føroyum í løtuni. Tað var ikki bara NOM-ráðstevnuni vit skipaðu fyri í 2019. Ein ráðstevna hjá NAIS var eisini í Føroyum. NAIS (The NorthAtlantic Islands’ Students’) er eitt samstarv millum Føroyar, Grønland og Ísland. At samstarva við tjóðir, har trupulleikarnir á útbúgvingarøkinum kunnu samanlíknast, er ein góður møguleiki fyri at finna loysnir í felag. Í 2019 setti nýggja ráðið sær fyri, at arbeitt skuldi verða fram ímóti at gerast limur í ESU (European Student Union). ESU umboðar meginfeløg í 39 londum og er við til at seta krøvini á útbúgvingar økjunum í Evropa. MFS luttók á ráðstevnu og aðalfundi hjá ESU fyri fyrstu ferð í 2019. Sjálvt áðrenn tilgongdin um umsókn til kandidatlimaskap var byrjað, høvdu vit lært eina rúgvu. Millum- og altjóða samstarvið bleiv til íblástur, og ráðið fór undir at skipa og broyta mannagongdir í MFS. Í fleiri ár hevur tað verið umrøtt at dag føra stevnumiðini hjá MFS. Við stevnumiði, ið seinast varð dagført í 1964, er tørvur á nýggjari dagføring. Umframt einum stevnumiði hevur verið arbeitt við við

Broytingarnar skulu eisini tryggja, at nýggir ráðslimir lættari koma inn í arbeiðið hjá MFS, og at almenna Føroyar betri kann fylgja við í arbeiðinum, vit gera

tøkum, stýrisskipan og arbeiðsætlanum. Hesar broytingar skulu tryggja eitt dagført, støðugt MFS, ið málrætta kann virka fyri lesandi í Føroyum og føroyskum lesandi uttanlands. Broytingarnar skulu eisini tryggja, at nýggir ráðslimir lættari koma inn í arbeiðið hjá MFS, og at almenna Føroyar betri kann fylgja við í arbeiðinum, vit gera. Ráðið, ið er evsti myndugleikin í MFS, hevur bústað í Tórshavn, hóast limirnir búgva ymsa staðni kring knøttin. MFS hevur eisini staðbundnar nevndir, ið eru í Aalborg og Keypmannahavn. Uppgávan hjá staðbundnu nevndunum er at betra um lestrarumhvørvið við átøkum – bæði innan upplýsing og samansjóðing. Í Føroyum eru eisini smærri lestrarfeløg, ið arbeiða miðvíst fyri lestrarumhvørvin um, og eitt teirra er Ráð Teirra Lesandi á

Fróðskaparsetur Føroya. Í 2019 bleiv av gjørt, at Ráð Teirra Lesandi og MFS skuldu hava tættari samstarv fyri at menna hægri útbúgvingar. Nógvar hava uppgávurnar verið hetta ráðsárið, og enn liggja nógvar fyri framm an. Útbúgvingarøkið er altíð í støðugari broyting, og tað er týdningarmikið, at vit ongantíð halda okkum vera liðug, men heldur spyrja okkum sjálvi, hvørjum vit nú kunnu arbeiða við og betra um.

Sissal Hofgaard Hestoy

MFS

HVAT ER MFS?

RÁÐIÐ HJÁ MFS

12 13

KEYPMANNAHAVNARNEVNDIN

ÁRSFRÁGREIÐING FRÁ AALBORG-NEVNDINI 2019

RÁÐ TEIRRA LESANDI

JOMFRÚGONGAN 2019

LESTRARGONGAN 2019

FARNA ÁRIÐ HJÁ MFS

MFS

Hvat er MFS? MFS STENDUR FYRI MEGINFELAG FØROYSKRA STUDENTA. VIT ERU EITT FELAG AV LESANDI, SUM ERU FYRI LESANDI. VIT ARBEIÐA MIÐVÍST FYRI AT TROKA Á, PRIKA OG GERA VART VIÐ VIÐURSKIFTIR, IÐ Á EINHVØNN HÁTT ÁVIRKA TEY LESANDI. Í EINA HÁLVA ØLD HEVUR MFS ARBEITT FYRI TEY LESANDI, OG TÍSKIL HEVUR FELAGIÐ DRÚGVAR ROYNDIR Í AT GANGA Á ODDA, TÁ IÐ ÁTØK VERÐA FRAMD, OG UPPSKOT LØGD FRAM.

Í Turið Jónleyg Johannesen Læknalesandi Keypmannahavn

altjóða høpi er MFS viðurkent sum felag á jøvnum føti við onnur norðurlendsk studentafeløg og altjóða studentafelags skapir. MFS er sostatt viðurkent samráð ingarumboð við føroysku myndugleik Í MFS er tað møguligt hjá tær at fáa arnar og verður tikið við upp á ráð, tá lestrarviðurskiftir verða viðgjørd. drúgvar royndir innan alt frá at skipa MFS er deilt upp í fleiri eindir. Ráðið fyri tiltøkum, skriva lesarabrøv, vera er kjarnan í MFS og hevur ábyrgdina av yvirskipaða arbeiðinum í felagnum blaðstjóri osfr. umframt samskipanina millum lokalu nevndirnar. Ráðið er sostatt savningar depil fyri øll hugskot og ætlanir hjá felagnum til upplýsandi framløgur í Føroyum, hóast tey ikki búgva í og einstøku nevndunum. Føroyum. Harafturat er MFS Keypmannahavn við til at skipa Ráðið umsitur eisini tann politiska partin fyri lestrargonguni, hvørs endamál er at fáa lesandi, sum av MFS, og tað er har, at viðkomandi mál um eru undir sama lesnaði, at skipa seg í lestrarfeløg. lesandi verða viðgjørd og umrødd. Ráðið tekur Nýggjasta skotið á stammuni er Aalborg-nevndin. Upp sær eisini av uppgávum, sum liggja uttan fyri runaliga bleiv nevndin stovnað, tí ynski var um at saman arbeiðið hjá nevndunum – t.d. at føra bókhald sjóða føroysk lesandi í Aalborg og fáa fleiri lestrarfeløg. Tey og skipa fyri tiltøkunum Markleys útbúgving hava skipað fyri einari væleydnaðari jomfrúgongu og fleiri og Jobmatch. Ráðið hevur eisini ábyrgd av hugnaligum tiltøkum. blaðnum hjá MFS – Fjølnir. Ráðið svarar hoyringarskrivum og umboðar HVÍ SKAL EG KOMA VIÐ Í MFS? føroysk lesandi bæði heima og í útlondum. Nýliga er Ráð Teirra Lesandi vorðið hjáÍ MFS er tað møguligt hjá tær at fáa drúgvar royndir innan nevnd, og ætlanin er, at innanhýsis viðurskiftir alt frá at skipa fyri tiltøkum og skriva lesarabrøv til at vera á Setrinum skulu verða viðgjørd av Ráð Teirra blaðstjóri osfr. Tú kemur í samband við onnur lesandi, sum Lesandi, meðan mál, ið fevna út um Setrið hava somu áhugamál sum tú, og sum kunnu koma við og ávirka lesandi allastaðni, í høvuðsheitum einum ískoyti, tá ið tú hevur eitt hugskot. MFS er ein sera verða viðgjørd av ráðnum í MFS. mennandi felagsskapur, sum kann hjálpa tær við at menna Harafturat er Ráð Teirra Lesandi eisini teg sum persón og sum lesandi. við til at økja um trivnaðin á Setrinum við „Kom við! Tú kanst gera mun!“ Hetta eru ofta orð, sum hugnaligum tiltøkum. tú hoyrir frá fólki, tá ið tey vilja hava teg at at gerast partur Keypmannahavnarnevndin er elsta nevndin av einum felagsskapi, men hetta er veruliga nakað, sum hjá MFS. Nevndin skipar fyri samansjóðandi passar í MFS. Her gera vit øll mun. Eingin kann ella vil forða tiltøkum – bæði sosialum og politiskum. tær, um tú hevur eitt ynski um eitthvørt. Politisku tiltøkini viðgera viðkomandi mál í Les meira um ymisku eindirnar, ið mynda Meginfelag Føroyum, soleiðis at lesandi í Keypmannahavn Føroyskra Studenta, á næstu síðunum. Kanska tú gerst eisini kunnu vera við á pallborðsfundum og næsti nevndarlimur okkara!

MFS á instagram:

midberg.com

MFStudenta

Fylg okkum á Instagram fyri at síggja føroysk lesandi kring allan heim greiða frá í orðum og myndum, hvussu lív teirra er sum lesandi! Her fært tú upplýsing, undirhald og íblástur til lesnað og innlit í, hvørjir møguleikar eru!

MFS

Ráðið hjá MFS RÁÐIÐ ER EVSTI MYNDUGLEIKIN HJÁ MFS. Á ÁRLIGA AÐAL FUNDINUM KUNNU ØLL LESANDI Á HÆGRI ÚTBÚGVINGARSTOVNI Í FØROYUM OG FØROYSK LESANDI AÐRASTAÐNI LUTTAKA OG STILLA UPP, OG 11 VERÐA VALD AT VERA Í RÁÐNUM.

T Sissal Hofgaard Hestoy Cand. Merc. International Business Forkvinna í ráðnum MFS Keypmannahavn

ýdningarmesta uppgávan hjá ráðn um er at røkja tað politiska virk semið í felagnum. Tá lóggávur, ið ávirka lesandi og hægri útbúgvingar, verða viðgjørdar av Landstýrinum og Løgting inum, er MFS hoyringspartur. Hetta loyvir okkum at beinleiðis virka fyri, at atlit altíð verður tikið til rættindi teirra lesandi. Aftur at tí ávirkan, ið vit hava á politikkin í Føroyum, hava vit eisini ein leiklut í altjóða høpi. Síðan 1966 hevur MFS verið limur í NOM (Nordisk Ordförande Möte), ið er ein felagsskapur fyri norðurlendsk og baltisk studentafeløg. Í Januar 2019 var MFS við til at stovna NAIS (The North-Atlantic Islands’ Students), ið er eitt samstarv millum Føroyar, Grønland og Ísland. MFS arbeiðir fram ímóti at gerast limur í ESU (European Student Union) og luttók á ráðstevnu og aðalfundi fyri fyrstu ferð í 2019. Altjóða samstarv er týdningarmikið fyri MFS, tí hetta loyvir okkum at læra frá øðrum útbúgvingarøkjum, so at vit betur kunnu betra um okkara egna.

Í ráðsárinum 2019/2020 valdi ráðið at raðfesta hesi arbeiðsøki: › Føroyar skulu gerast partur av Bologna tilgongdini. Serliga skal arbeiði við góðskutryggingarskipan byrja. › At hækka fíggjarjátttanina til MFS › At tryggja lesandi á hægri útbúgvingum í Føroyum eina skipan, ið veitir atgongd til sálarfrøðiliga hjálp › At fyrireika og halda NOM-ráðstevnu á heysti 2019 › At fyrireika og halda næstu NAISráðstevnuna á heysti 2019 › At søkja um kandidat-limaskap í ESU á vári 2020

LIMIR Í RÁÐNUM: Sissal Hofgaard Hestoy, forkvinna | Turið J. Johannesen, næstforkvinna (til jan) Tór Marni Weihe, næstformaður (frá jan.) | Barbara Gaardlykke Apol, skrivari | Tummas Danielsen, kassameistari Borgný Súsonnudóttir Hansen, altjóða skrivari | Erika Høgnadóttir | Elsa Jónsdóttir Johansen Rannvá Dam í Baianstovu | Elsubet Vidtfeldt | Anna Poulsen (til jan) | Brandur Arnoarson (frá jan) Rebekka Manuela Behrens (frá jan) | Tiltakslimir Brandur Arnoarson (til jan) og Rebekka Manuela Behrens (til jan) 12

KEYPMANNA HAVNARNEVNDIN

VIT ERU EIN BÓLKUR AV LESANDI, IÐ SJÁLVBOÐIN SKIPA FYRI TILTØKUM FYRI ONNUR LESANDI.

it hava árligu ræstkjøtaveitsluna, flagg dagshald, pallborðskjak og nógv onnur hugnalig tiltøk. Endamálið hjá okkum er at økja og varð veita trivnaðin hjá føroyskum lesandi í Keyp mannahavn, og at tað skal vera lætt at koma í samband við aðrar útisetar. Vit høvdu t.d. eitt hugnaligt valkvøld, har fleiri enn hundrað les andi møttust í Sumpen fyri at fylgja valsending ini hjá KVF, tá atkvøðurnar til løgtingsvalið vórðu taldar upp. Nevndin hevur aðalfund í september, og tá verður leisturin fyri árið lagdur. Um tú hevur eitt gott hugskot, kanst tú koma við á aðalfund og siga okkum, hvørjum tú heldur, at nevndin skal arbeiða við. Um tú vilt gerast partur av einum hugnaligum og sosialum toymi, kanst tú eisini gerast nevndarlimur. Tú kanst seta teg í samband við okkum á mfs@mfs.fo, á instagram @mfstudenta ella á facebook-vanga okkara: facebook.com/ mfstudenta/.

LIMIR Í NEVNDINI ERU: Turið Jónleyg Johannesen, Erika Høgnadóttir, Tummas J. Danielsen, Elin D. Carlsson, Brim Hildardóttir Hoydal, Hans Andrias Gregoriussen, Borgný Súsonnudóttir Hansen, Torbjørn Mikkelsen, Bergtóra Jensdóttir, Noomi Michelsen, Eva Hjelm Aanesen, Elsa Jónsdóttir Johansen og Christine Reinhardt.

Turið Jónleyg Johannesen Læknalesandi Keypmannahavn

MFS

Aalborg-nevndin

KUNNINGARTILTAK FYRI NÝGGJ LESANDI OG TILFLYTARAR

Elsubet Vidtfeldt Sálarfrøði, Aalborg Universitet Aalborg

Hósdagin tann 12. september skipaði føroyingafelagið í Aalborg – Álaborg – fyri einum kunningartiltaki fyri nýggj lesandi í Aalborg; hetta var í samstarvi við MFS Aalborg-nevndina og nýggju vegleiðingina í Aalborg. Millum annað helt vegleiðingin eina framløgu um, hvat er hent at vita, tá man flytur til Aalborg – alt frá leigusáttmálum til frítíðarítriv í Aalborg. MFS Aalborg-nevndin helt eina framløgu um okkara virksemi fyri at gera góðu umstøðurnar hjá teimum lesandi í Aalborg uppaftur betri. At enda helt Álaborg eina framløgu um at gera sjálv boðið arbeiði.

HUGNAKVØLD Fríggjakvøldið 4. oktober skipaði Aalborgnevndin fyri einum hugnakvøldi fyri føroysk lesandi í Aalborg. Tiltakið varð hildið í studentahúsinum niðri á Gammeltorv. Á

skránni var millum annað ókeypis pitsa og spurnarkappingar við spennandi vinning um. Eftir spurnarkappingarnar var møgu leiki fyri at spæla alskyns borðspøl ella at bjóða onkrum av í Beer Pong.

AÐALFUNDUR Aðalfundurin hjá Aalborg-nevndini varð í ár hildin í studentahúsinum hóskvøldið 31. oktober. Tað var gleðiligt at síggja, at nógv møttu upp og vístu áhuga fyri virk seminum hjá Aalborg-nevndini. Aftur í ár fingu vit eina stóra og væl skipaða nevnd við heili 14 limum. Aðalfundurin hjá Aalborg-nevndini liggur í viku 44 í oktober. Tú ert vælkom in framvið, um tú vilt hoyra meira um, hvat vit fáast við, ella um tú hevur áhuga í at gerast partur av nevndini komandi nevndarár.

LIMIR Í NEVNDINI: Elsubet Vidtfeldt, Marianna Beder, Renata Jensen, Kristina Eliasen, Annika Mikkelsen, Tór Marni Weihe, Ári Lava Olsen, Jóna Mohr Højsted, Ingigerð D. Tróndheim, Tóta Eilersdóttir Langgaard, Ingi K. Midjord, Edit Fríðheim, Heidi K. Bjarnadóttir og Sólrun Larsen 14

Ráð Teirra Lesandi HVØRJI ERU VIT? Ráð Teirra Lesandi er lestrarráðið á Fróðskaparsetrin um. Vit arbeiða fyri at betra um lestrarumstøðurnar og lestrarviðurskiftini hjá teimum lesandi á Fróð skaparsetrinum; umframt at skipa fyri ymiskum tiltøkum hava vit tætt samstarv við MFS og Setrið. Ráð Teirra Lesandi er mannað av eini nevnd, sum verður vald árliga á aðalfundinum, sum er í oktober. Eitt umboð er frá hvørjari deild, og í løtuni eru tíggju fólk í nevndini.

VAKSANDI VIRSKEMI Setrið er vaksið munandi seinastu árini. Fleiri út búgvingar eru komnar, og meira lesandi ganga á Setrinum enn nakrantíð áður. Okkara virksemi er tí eisini vaksið. Vit síggja, at tað er neyðugt at hava eitt sterkt lestraráð, so at tey lesandi verða hoyrd. Fróðskaparsetrið er ikki bert ein granskingarstovnur, men er fyrst og fremst ein stovnur fyri tey lesandi. Tað er á Fróðskaparsetrinum, at ein stórur partur av okkara framtíðararbeiðsmegi verður útbúgvin, og tí er tað umráðandi, at lesandi á allar hættir kunnu vera við til at skapa rammurnar rundan um sín egna lesnað. Í Føroyum hava vit ikki eitt samlað fróðskaparsetur, men deildirnar halda til á ymiskum økjum. Tí er um ráðandi at skapa felagskarmar um eitt gott lestrarlív. Ein stórur partur av okkara virksemi er at skipa fyri

trivnaðartiltøkum og fakligum tiltøkum; vit skipa fyri uml. einum tiltaki um mán aðin. Seinasta árið hava vit m.a skipað fyri fleiri hugnakvøldum niðri í Perluni, einum filosofi-kvøldi og pallborðsfundum um útbúgving í samband við løgtingsvalið 2019.

HJÁLPIÐ OKKUM VIÐ AT BETRA UM SETRIÐ Fyri at hava eitt sterkt lestrarráð er alneyð ugt við virknum lesandi, og tí vilja vit fegin hoyra frá tær. Um tú ert lesandi á Setrin um, kanst tú stilla upp á árliga aðalfund inum, sum er í oktober á hvørjum ári. At vera virkin er ikki bara at sita í nevndum, men tú kanst vera virkin á aðrar hættir. Tað, sum er mest umráðandi, er, at lesandi gera vart við tey lestrarviðurskifti, ið eftir teirra tykki hava tørv á broyting. Vit eru rødd teirra lesandi, og uttan samstarv við tey lesandi arbeiða vit í blindum. Tú kanst altíð seta teg í samband við okkum á facebook síðu okkara Ráð Teirra Lesandi á Setrinum.

Rannvá Dam í Baianstovu Politikkur og Umsiting á Fróðskaparsetri Føroya Tórshavn

Kom við!

LIMIR Í RÁÐNUM: Sveinur Heinason Rasmussen, Casper Rosen,Tóri Atlason, Magnus Við Streym, Rannvá Dam í Baianstovu, Brandur Arnoarson, Durith í Homrum, Karla Neslíð, Elisabeth Thomsen og Sonni Oddbjørg Johnsson 15

MFS

2019

FYRSTA TILTAKIÐ HJÁ NÝSTOVNAÐU AALBORGNEVNDINI VAR JOMFRÚGONGAN 2019!

omfrúgongan hevur til endamáls at savna føroysk lesandi í Aalborg, so at tey lesandi hava høvi at hitta hvønn annan, hava eitt hugnaligt kvøld saman og fáa tættari tilknýti.

Elsubet Vidtfeldt Sálarfrøði, Aalborg Universitet Aalborg

Tiltakið byrjaði í Álastovu, har luttakararnir vórðu boðnir vælkomnir og síðan deildir í bólkar. Eftir at hava skálað við einum vælkomudrykki varð farið avstað móti Jomfru Ane Gade, har luttakararnir fóru á PubCrawl. Á barrunum á Jomfru Ane Gade, har bólkarnir møttust, varð skipað fyri ymiskum kappingum. Liðini, ið vunnu, fingu vinningar á síðstu barrini.

Vit høvdu eisini eina Instagramkapping, har man skuldi viðm erkja #Jomfrúgongan2019 á sína Instagrammynd fyri at vera við í lutakastinum um ein Sveiggj-ferðaseðil. Jomfrúgongan endaði á Heidis Bier Barr, har Swangah hevði eitt brak av eini konsert. Øll, ið luttóku á Jomfrúgonguni, vóru at enda við í einum lutakasti um ein Sveiggj-ferðaseðil og eitt G! atgongumerki. Vinningarnir vórðu stuðlaðir av ávikavist Atlantic Airways og G! festivalinum.

MFS

2019 HVØRT ÁR SKIPA LESTRARFELØGINI Í KEYPMANNA HAVN FYRI LESTRARGONGU. Í ÁR VAR FJÓRÐU FERÐ, AT SKIPAÐ VARÐ FYRI LESTRARGONGU.

ndamálið við lestrargonguni er at samansjóða føroysk lesandi í Keyp mannahavn, so tað gerst lættari at møta øðrum lesandi, ið eru undir sama lesnaði, og møguliga stovna ein lestrar felagsskap saman.

Turið Jónleyg Johannesen Læknalesandi Keypmannahavn

Í ár seldu vit 450 atgongumerkir, og til takið varð útselt. Fyri at hava pláss til so nógv lesandi, leigaðu vit Halmtorvet 9 á Vesterbro. Har møttust vit kl. 14 og hoyrdu Leu Kampmann framføra, vit spældu flipcup við Sveiggj og stóðu á høvdinum við Tórshavnar Kommunu. Eisini var beer pong kapping, har vinningurin var eitt gávukort frá Meira av tí Góða. Síðani blivu lesandi deild upp í bólkar – alt eftir undir hvørjum lesnaði tey vóru – og farið var frá Halmtorvet móti fyrstu barrini á pub-crawl. Á hvørjari barr møttust tveir ymiskir bólkar; hetta varð gjørt, so at man altíð fylgdist við sínum egna bólki, sam stundis sum man møtti nýggjum lesandi á hvørjari barr.

Til bar at vinna vestar við at kappast móti hinum. T.d. bleiv kappast um, hvør klár aði flest armboyggingar, og hvør kláraði at nevna flest evropeiskir høvuðsstaðir. Aftan á pub-crawl fóru vit aftur á Halmtorvet og endaðu við eini veitslu. Klein diskaði, og Páll Finnur Páll framførdu. Fyrireikingarnar til næstu lestrargongu eru longu farnar í gongd, og vit gleða okkum sera nógv at taka ímóti bæði nýggjum og gomlum lesandi til eina samansjóðandi pub-crawl. Um tú byrjar at lesa í summar, so minst til at koma við. Tú fært nýggj vinfólk, eitt festligt kvøld og møguliga eisini okkurt prei til lestrarlívið á júst tínum lesnaði :)

Lestrarfeløgini, ið skipa fyri lestrargonguni eru: PLÚ, Pedagoglesandi Útisetar LÆRA, Føroysk Læraralesandi í Danmark MFS, Meginfelag Føroyskra Studenta VÁS, Verkfrøðilesandi á Slættanum HUMLA, Humanioralesandi á Amager FÚL, Føroyskir Útisetar á Løgfrøði LÍK: Læknalesandi í Keypmannahavn Samvinnan, Føroysk Lesandi á CBS SÁL: Føroysk Sálarfrøðilesandi BÚK, Búskaparlesandi í Keypmannahavn SJÚK, Sjúkrarøktarfrøðilesandi Útisetar í Keypmannahavn

MFS

FARNA ÁRIÐ HJÁ

MFS

KOM OG FANGA OKKUM Í TÓRSHAVN

FØSTULÁVINTS VEITSLAN

øroyahúsið bleiv umvælt í ár, og tí bar ikki til at halda ræstkjøtaveitslu har. Ístaðin valdi MFS Keypmannahavn at skipa fyri føstulávintsveitslu í veitsluhølunum á Oyrasundskollegiinum 2. februar. Flottasta grýlan bleiv korin, og vit slógu tunnu.

JOMFRÚGONGAN

yri fyrstu ferð varð skipað fyri jomfrúgongu í Aalborg tann 30. mars. Lesandi fóru á pub-crawl á Jomfru Ane Gade og høvdu eitt stuttligt kvøld saman.

yritøkur og lesandi høvdu møguleika fyri at møtast og práta um lestrarstørv, praktikpláss og høvðusuppgávur, tá Kom og fanga okkum varð hildið í Kongshøll á Glasi 4. apríl. Undirtøkan fyri tiltakinum var góð, og Jasmin við bólki spældi í steðginum, umframt hetta fingu vit okkurt gott til matna frá Hvonn.

PUB QUIZ

apríl varð eisini skipað fyri Pub Quiz í Sumpen á Oyrasundskollegiinum. Hølið var fult, og vit máttu fáa eyka stólar inn. Jógvan í Dímun var quiz-master.

VALKVØLD

31. BETRI PISUDAGAR

31.

juli og 1. august skipaðu MFS fyri pisudøgum; hetta var í samstarvi við Betri. Ung, ið ætlaðu sær víðari á hægri lesnað, fingu møguleika at hoyra um, hvussu tað er at vera lesandi, hvussu tað er í teimum ymisku lestrarstøðunum, og um hvussu man fær fíggingina at hanga saman.

PALLBORÐSFUNDUR UM HÆGRI ÚTBÚGVING

15.

august skipaðu MFS og Ráð Teirra Lesandi fyri pallborðsfundi um hægri útbúgving. MFS hevði eitt átak á facebook, sum varpaði ljós á, hvat ymisku flokkarnir søgdu um útbúgvingarpolitkk, og her bleiv politikkurin royndur. Orðstýrari var Rebekka Manuela Behrens.

august skuldi slagið standa. Av tí at flestu útisetar vóru farnir av landinum aftur, valdi MFS Keypmannahavn at skipa fyri live-stroyming av valsendingini hjá KVF, og yvir 100 lesandi luttóku á kvøldinum.

AÐALFUNDUR HJÁ MFS KEYPMANNAHAVN

12.

september hevði MFS Keypmannahavn aðalfund. Aðalfundurin varð hildin á KUA.

KUNNANDI TILTAK UM BOLOGNA

9. FLAGGDAGSHALD

ftur í ár varð skipað fyri flaggdagshaldi á Regensen 25. apríl. Niels Strøm Rødgaard helt røðu, vit sungu og fingu rundtúr á søguliga kollegiinum, har Merkið av fyrstan tíð varð til.

PALLBORÐSFUNDUR

019 var valár, og tað merktiskt. 16. mai varð skipað fyri pallborðsfundi í Keypmannahavn, har umboð frá politisku flokkunum kjakaðust um veðurlagspolitikk, fosturtøku og loysing/samband.

juli hildu Terji Beder og Rebekka Zelander framløgu um Bologna. Vit fingu eitt snarskeið um Bologna og nærri frágreiðing um, hví hetta er alneyðugt fyri hægri útbúgvingarskipan okkara. Tað er alneyðugt, at vit tryggja eina góðsku á Setrinum og kunnu prógva fyri umheiminum, at okkara útbúgvingar eru líka góðar sum aðrastaðni í Evropa.

AÐALFUNDUR

24.

juli hevði ráðið aðalfund í Perluni, og nýtt ráð varð valt. Les meira um ráðið fremst í blaðnum. Øll lesandi eru vælkomin á aðalfund at gera vart við, hvørjum tey ynskja, at MFS skal arbeiða meira við.

SPESIALI-KVØLD OG PUB-QUIZ

øguleiki var fyri at hoyra tveir gløggar kandidátar greiða frá sínum spesialum, men eisini at fáa íblástur til sítt egna spesiali. Vit endaðu við eini pub-quiz.

AÐALFUNDUR HJÁ MFS AALBORG

LESTRARGONGAN

28.

september var lestrargonga á skrá. Les meira um lestrargonguna á næstu síðunum. 450 lesandi luttóku á degnum, og Lea Kampmann, Klein og Páll Finnur Páll framførdu.

HUGNAKVØLD VIÐ PITSA

skránni var millum annað ókeypis pizza og barr við sera sámiligum prísum. Eisini varð skipað fyri eini pub-quiz.

31.

oktober var aðalfundur hjá Aalborg-nevndini hjá MFS. Aðalfundurin varð hildin í studentahúsinum. Á aðalfundinum tóku vit saman um árið, ið fór, og síðan var val av nýggjari nevnd.

JOBMATCH

28.

desember varð aftur skipað fyri Jobmatch í Norðurlandahúsinum, har alskyns arbeiðsgevarar luttóku.

Altjóða MFS

VÆLKOMIN TIL MFS Í ALTJÓÐA HØPI

NAIS-RÁÐSTEVNA Í FØROYUM

WHY NAIS?

NOM-RÁÐSTEVNA Í FØROYUM

THE NORWEGIAN STUDENT MINI STATES

STATEMENT ON THE IMPLEMENTATION OF THE BOLOGNA PROCESS IN THE FAROE ISLANDS

36 38

BOLOGNA-TILGONGDIN Í FØROYUM

EUROPEAN STUDENTS’ CONVENTION 38 Í HELSINKI

BOARD MEETING 77 Í MALTA

WHY DO UNIONS WANT TO BE MEMBERS OF THE EUROPEAN STUDENTS’ UNION?

44 46

INTERSTEDELIJK STUDENTEN OVERLEG – ISO

ALTJÓÐA MFS

HEY!

VÆLKOMIN TIL MFS Í

Altjóða Høpi Í

hesum partinum av Fjølnir kanst tú lesa eitt sindur um, hvussu MFS luttekur á altjóða pallinum á hægri útbúgv ingarøkinum. Umframt hetta kanst tú lesa greinar, sum umboð úr lestrarfeløgunum NSO (Norra), LÍS (Ísland), DSF (Danmark) og ISO (Niðurlond) hava skrivað.

Borgný Súsonnudóttir Hansen Audiologopædilesandi Keypmannahavn Altjóða skrivari í ráðnum hjá MFS

MFS VARÐ STOVNAÐ Í 1962. Síðan 1966 hevur MFS verið partur av altjóða samstarvinum Nordiskt Ordförande Möte (NOM). Tað eru lestrarfeløgini úr Norðurlondum og teimum baltisku londunum, sum eru partur av NOM. NOM-ráðstevna verður hildin tvær ferðir árliga, og á heysti 2019 var fyrstu ferð í 30 ár, at MFS var vertur fyri NOM-ráðstevnuna, sum varð hildin í Tórshavn. Ráðstevnuna kanst tú lesa meira um seinni í blaðnum. MFS luttók eisini á ráðstevnu í Íslandi síðst í august, har evnið var góðskutrygging. Hendan ráðstevnan varð hildin í samband við, at Ísland hevði forsetaembæti í norðurlendska ráðharraráðnum. MFS luttók saman við umboðum frá hinum Norðurlondunum á einum pallborðsfundi. Í Januar 2019 bleiv The North-Atlantic Islands’ Students (NAIS) samstarvið stovnað, sum er eitt samstarv millum Føroyar, Grønland og Ísland. Tað eru feløgini AVALAK Við nýggja ráðnum (2019/2020) bleiv samtykt at (Grønlendsk lesandi í Danmark), Ili arbeiða fram ímóti at gerast partur av European Ili (Grønlendsk lesandi í Grønlandi), Student Union (ESU), sum er meginfelagið fyri LÍS (Ísland) og MFS, sum eru partur lestrarfeløg í Evropa. Í samband við hetta ynskið, av hesum samstarvi. Fyrsta NAIS-ráð luttók MFS fyri fyrstu ferð á ESU-ráðstevnu í stevnan varð hildin í Íslandi í Januar. Helsinki: European Student Convension (ESC) MFS var vertur fyri ta næstu NAISog á ráðstevnu og aðalfundi í Malta: ESU Board ráðstevnuna, sum var í oktober 2019; Meeting (BM). hesa ráðstevnuna kanst tú lesa meira Ætlanin hjá MFS er at søkja um limaskap í um í blaðnum. ESU til BM í Kroatia á vári 2020.

ALTJÓÐA MFS

NORTH-ATLANTIC ISLANDS’ STUDENTS COOPERATION:

NAISráðstevna í Føroyum Í DØGUNUM 21.-23. OKTOBER VAR MFS VERTUR FYRI NAIS-RÁÐSTEVNUNA.

UM NAIS

Borgný Súsonnudóttir Hansen Audiologopædilesandi Keypmannahavn Altjóða skrivari í ráðnum hjá MFS

North-Atlantic Islands’ Students cooperation (NAIS) er eitt nýtt samstarv millum studenta meginfeløgini í Føroyum (MFS), Grønlandi (Avalak og Ili Ili) og Íslandi (LÍS). Tað hevur leingi verðið tosað um at stovna eitt samstarv millum lond í útnorði. Hetta bleiv m.a. umrøtt á NOM-ráðstevnuni í Føroyum í 1989, men tó hendi onki eftir ráðstevnuna. Í 2017 bleiv evnið tikið upp aftur, og hetta førdi við sær, at NAIS bleiv stovnað í januar 2019. Endamálið við NAIS er at styrkja um útbúgvingarøkið í londunum í útnorði.

RÁÐSTEVNAN Evnið á ráðstevnuni var fjarlestur. Hetta evnið varð valt, tí at fjarlestur er sera viðkomandi fyri øll londini. Mánadagin 21. oktober varð farið til Suðriar, og týsdagin 22. oktober vitj aðu vit Fjarlestrardepilin í Vági. Her greiddi borgarstjóri Dennis Holm m.a. frá, hví tørvur er á einum fjarlestrardepli. Hann greiddi eisini frá tí stóru fráflytingini, sum Suðuroyggin upplivir; tey flestu koma ikki aftur til oynna. Øll ung verða eggjað til at taka eina útbúgving, og hetta er einki undantak í Vági. 26

Í Vági saman við Dennis Holm, borgarstjóra.

Í Klaksvík saman við Deidre Hansen, yrkis- og lestrarvegleiðara

Fjarlestrardepilin varð settur á stovn í 2013. Fjar lestrardepilin er ætlaður teimum, sum ætla sær undir útbúgving, men ikki kunnu ella vilja flyta úr oynni. Á Fjarlestrardeplinum arbeiðir ein lestrar vegleiðari, so góður møguleiki er fyri at kunna seg um útbúgvingarmøguleikar. Síðan Fjarlestrardepilin lat upp, hava fleiri verið knýtt at deplinum, og tá spurt varð, um málið var rokkið, var svarið „nei“, tí at Vágs Kommuna ynskir at arbeiða støðugt frameftir við at gera depilin betri og betri. Tað tekur langa tíð at byrja slíkt virksemi, men framgongd sæst hvønn mánað. Tað er eisini møguligt hjá lesandi, sum lesa uttan lands og eru heima í feriu, at nýta hølini. Dagin eftir gekk leiðin til Klaksvíkar at vitja Fjar nám í Klaksvík. Her greiddi yrkis- og lestrarvegleiðari Deidre Hansen m.a. frá um møguleikarnar á Fjarnámi. Fjarnám lat upp í desember 2013. Hetta varð gjørt við sama ynski, sum Fjarlestrardepilin í Vági hevur, um at geva borgarunum møguleika fyri at fara undir hægri lesnað uttan at skula flyta, men at vera verandi í Klaksvík og lesa. Fjarnám húsast í Íverksetarahúsin um, og tað er eisini møguligt hjá lesandi, sum koma heim í feriu, at nýta hølini har. Eftir túrin í Klaksvík var NAIS-ráðstevnan komin at enda. Umframt at vitja Fjarlestrardepilin og Fjarnám, varð eisini arbeitt nógv við, hvørjum NAIS skal arbeiða við frameftir. NAIS-samstarvið er enn sera ungt, og tí liggur nógv arbeiði í at styrkja NAIS og at finna út av, hvussu limalondini kunnu brúka NAIS. AVALAK (Grønlensk lesandi í Danmark) er vertur fyri næstu NAIS-ráðstevnu, sum verður hildin í Danmark í mars 2020.

Í klaksvík.

ALTJÓÐA MFS

N O R T H - AT L A N T I C

ISLANDS’

STUDENTS

C O O P E R AT I O N :

Why NAIS? NAIS – NORTH-ATLANTIC ISLANDS’ STUDENTS COOPERATION IS IMPORTANT TO LANDSSAMTÖK ÍSLENSKRA STÚDETA (LÍS) / THE NATIONAL UNION OF ICELANDIC STUDENTS. HERE ARE SOME REASONS WHY: 1. We love learning about Greenland and the Faroe Islands in general. Why aren’t we better friends and collaborating all the time? 2. Even better is hearing about the cool stuff that MFS, AVALAK and ILI ILI are doing as student advocates.

4. Are your students constantly needing to choose between staying in their home country or getting an education in their field of choice? Hey, wow, sounds familiar! 5. OK, so sometimes we have been through the same stuff, so let’s talk about it and make each other stronger and better.

3. Are your unions struggling just to exist because of the size? We definitely are!

AIS is new; its first official meeting was in Reykjavík in January 2019, although the idea had been de veloping since 2017. In NAIS’ first official statement their focus, goals and common interests are stated:

Jóhanna Ásgeirsdóttir International Officer Landssamtök íslenskra stúdenta – LÍS

The aim of the cooperation is to focus on student specific matters and the common interests, as well as challenges that students in this region might face. [..] NAIS aims to create new and innovative approaches that would be specifically tai lored to student unions of a smaller scale operating in wide isolated geographical area. […] It is tremendously important that we maintain a strong and visible exter nal voice, and that the relevance of that voice is continuously underlined when it comes to all discussion that touches upon students’ interests and affairs.

As new representatives, we build on these words and further develop NAIS’ direction. I can only speak for myself, the interna tional officer of LÍS currently active in NAIS, but I am overjoyed by this collaboration and the conversation that has been started between LÍS, MFS, AVALAK and ILI ILI. The second official meeting was held in the Faroe Islands in October of 2019. The theme of the meeting was distance learn ing, a relevant topic for each of our member unions. Our hosts, MFS, planned visits to the distance learning centers Fjarlestrar depilin located in Vági in Suðuroy and Fjarnám in Klaksvík. The topic let us focus on specific practical solutions to share with each other, but also to reflect on larger societal structures and how they connect to higher education: brain drain, changes in industry, lack of infrastructure and opportunities in building up our higher education systems. Aside from discussing this important issue, the goal of the meeting was to think about the future of NAIS. Instead of sticking to one sit-down meeting about the organization, the NAIS representatives present spent all available time talking about our future. It was a constant conversation, on ferries, car rides, over breakfast, dinner and drinks. This was not a case of an overloaded meeting schedule; it was simply due to all of our excitement about the possibilities of NAIS.

An issue that I myself am particularly struck with is how to figure it out? Or should our (in Iceland’s case, former) coloniz foster our local universities towards sustainable independence er bridge the gap? Who should support and safeguard our from larger foreign institutions. A recent issue emblemat treasures while we build ourselves up enough to be able to ic of this problem is the effect that cutbacks in the Danish take care of them? university system has had on the study of Icelandic history, This is one conversation that NAIS can be a part of, how can language and literature. Earlier this year, the University of we build ourselves and each other up? How can we maintain Copenhagen (KU) stopped teaching our individuality, while being active in old Icelandic, old Danish, modern international contexts? I do not mean An issue that I myself Icelandic and Faroese. Additionally, to say that the trajectory of our histo a KU institution that is among other ries is in any way linear, inevitable or am particularly struck with things responsible for maintaining repeatable. I would not say that the is how to foster our local old Icelandic manuscripts, Árnastof Faroe Islands and Greenland can or nun, has faced reduction of staff and should go the same way as Iceland has universities towards susthe forced resignation of their only in their development. Rather, by being tainable independence from lector position. a part of NAIS, we can learn about the Negotiations and plans have now realities of our close neighbours, and larger foreign institutions started between culture ministers hopefully give Icelanders enough lit of Iceland and Denmark to transfer eracy and understanding of the state some of the physical heritage back to Iceland, but until now of affairs to support Greenland and the Faroe Islands in their our museums and universities have not had the capacity to struggles, whether related to Denmark or not. properly preserve the manuscripts. If our own countries lack NAIS is about students, but it can also be a platform in other the capacity to maintain certain intrinsic parts of our society ways which allows our people to (re)connect, learn from each (education, culture, language, history, heritage), is it on us to other and just have a nais time.

Óðinshædd

Sterkar og tryggar flutningsloysnir til føroysk lesandi úti sum heima Posta hevur eitt sterkt toymi, ið handfer frakt til og úr Føroyum, og føroysk lesandi kunnu trygt heita á Posta at syrgja fyri øllum flutningi, sum tørvur er á. Við einari deild í Kolding og einari í Keypmannahavn er Posta ongantíð langt burtur. Posta tryggjar bestu góðsku á sjó- og flogfrakt, soleiðis at hon altíð er í serflokki. Posta hevur eina sjálvgreiðslu, har kundar sjálvir kunnu bíleggja frakt, tá tað passar teimum. Allar sendingar verða eyðmerktar við einum sportali, og til ber at fylgja sendingunum á Posta-appini.

Kolding

Keypmannahavn

ALTJÓÐA MFS

NORDISK ORDFÖRANDE MÖTE:

NOM-RÁÐSTEVNA Í FØROYUM – SÁLARHEILSA OG BOLOGNATILGONGDIN Á BREDDANUM!

N Borgný Súsonnudóttir Hansen Audiologopædilesandi Keypmannahavn Altjóða skrivari í ráðnum hjá MFS

ordiskt Ordförande Möte (NOM) er eitt samstarv millum norður lendsku og baltisku lestrarfeløgini. NOM-samstarvið byrjaði í 1946 í Aarhus. MFS søkti um NOM-limaskap í 1963, men fekk ikki fullan limaskap fyri enn í 1966. MFS luttekur regluliga á NOM-ráð stevnum, sum verða hildnar tvær ferðir um árið. Evnini, sum verða tikin upp á NOM-ráðstevnunum, verða altíð løgd fram á ráðstevnuni, sum er áðrenn. Soleiðis kunnu bæði vertir og tey, sum luttaka á ráðstevnunum, fyrireika seg í góðari tíð. Málið, sum verður nýtt á ráðstevnunum, er enskt. NOM-ráðstevna varð hildin í Føroyum í 1989, og nógv er hent síðan tá. Í oktober 2019 var MFS aftur vertur fyri eina NOMráðstevnu, og hetta var ráðstevna nr. 76. Heitið bleiv tí NOM76 Tórshavn. Evnini á NOM76 Tòrshavn vóru Sálarheilsa á hægri lesnaði og Avbjóðingar við Bologna-til gongdini í mikrostatum. Hetta eru tvey evni, sum MFS metir hava alstóran týdning fyri lesandi – bæði í Føroyum og uttanlands, og hesum eru NOM-limalondini samd í. At raðfesta sálarheilsuna hjá ungum og lesandi hevur ongantíð verið týdningar miklari enn í dag! Tað alsamt vaksandi trýstið á lesandi er ørkymlandi. Tá vit byrja

á einum hægri útbúgvingarstovni, fáa vit at vita, at tað verður væntað av okkum, at vit hugsa um okkara útbúgving sum eitt fulltíðarstarv. At vit skulu passa okkara lesnað, burdi verið nokk, men tað er tað ikki. Vit skulu eisini arbeiða, tí uttan arbeiði kunnu vit ikki gjalda fyri leigu, mat o.s.fr. At fáa endarnar at røkka saman við bæði pengum og tíð kann vera sera torført – hjá summum so torført, at tey ikki halda seg megna tað – men hvaðani kunnu hesi fáa hjálp? At Føroyar gerst limur av Bologna-tilgondini, hevur alstóran týdning. Føroyar skulu kunna bjóða útbúgvingar á altjóða støði, og spurningurin er bert, hví vit enn ikki eru har. Fleiri evropeisk lond eru limir av Bologna-til gongdini, og eitt av størstu ynskjunum hjá MFS er, at Føroyar í nærmastu framtíð kunnu teljast millum teirra.

NOM-ráðstevnan varð hildin 25., 26. og 27. oktober. 25. oktober var evnið sálarheilsa á hægri lesn aði. Endamálið hendan dagin var at lýsa støðuna í Føroyum, og hini lestrarfeløgini høvdu framløgu um, hvussu arbeiðið við sálarheilsu er skipað í teirra landi. Skráin hendan dagin var soleiðis: Anna Malan Jógvansdóttir hevði eina framløgu um, hvussu tað var at blíva rakt av sálarsjúku undir hægri lesnaði. Føroysk Sálarfrøðilesandi (SÁL) høvdu eina framløgu við kliniskum sjónarmiði, og tey vórðu biðin um at koma við fyribyrgjandi tiltøkum og møguligum viðgerðartilboðum til lesandi í Føroyum – ongin skipan er fyri lesandi á Fróðskaparsetrinum, sum hava tørv á sálar frøðiligari hjálp, men ein tílík skipan er fyri lesandi á miðnámi. Kristianna Mortansdóttir, sum hevur verið lestrarvegleiðari á Glasi og nú verkætlanar leiðari í Vegleiðingarstovuni, kom við hesi skipan. MFS heldur, at tað er ein upplagdur møguleiki at gera eina tílíka skipan á Setrinum. Eftir hetta var pallborðskjak við Kristionnu Mortansdóttir, Johild Dulavík, lestrarvegleiðara á Setrinum og Magna Mohr, sum er formaður í fólkaheilsuráðnum. Evnið var eisini sálarheilsa hjá lesandi. Eftir pallborðsfundin høvdu hini lestrarfeløgini framløgur. 31

ALTJÓÐA MFS

26. oktober var evnið Avbjóði nga r við Bologna-tilgondini í mikrostatum. Endamálið var at lýsa trupulleikarnar á bestan hátt, og hvussu arbeiðast kann við Bologna-tilgongdini. Í Íslandi er ein góðskutryggingarstovnur settur á stovn, og Erna Sigurðardóttir greiddi frá hesum arbeiðinum, og hvussu tey hava virkin lesandi við í tilgongdini. Carl Egede Bøggild, ráðgevi í grønlendska útbúgvingar-, kirkju- og menta-málaráðn um, greiddi frá tilgongdini í Grønlandi, har tey eru farin í holt við tað síðsta arbeiðið við verksetingini av Bologna-tilgongdini. Terji Beder og Rebekka Zelander greiddu frá síni serritgerð, har evnið var Bolognatilgongdin í Føroyum og Grønlandi. Fyri at fáa eina hóming av arbeiðinum við Bologna-tilgongdini í Føroyum greiddi Alda Joensen frá arbeiðinum við Bolognatilgondini í Uttanríkis- og Mentamála ráðnum, og Elisabeth Holm greiddi frá arbeiðinum við Bologna-tilgongdini hjá Fróðskaparsetrinum. Soleiðis fingu vit lýst Bologna-tilgongd ina frá fleiri ymiskum vinklum og lagt grundarlag fyri góðum kjaki og spurn ingum. 32

27. oktober var innanhýsis fundur fyri NOM-limalond ini. Úrslitið frá hesum fundinum var m.a. ein felags áheitan frá øllum NOM-londunum til Landsstýrið og Løgtingið um at seta í verk arbeiði við at gera Føroyar til lim í Bologna-tilgongdini. Millumtjóðasamstarv hevur nógv at siga fyri MFS. Tað er í hesum samstarvi, at vit kunnu halda áfram við at menna felagsskapin og gerast sterkari. Tað er eisini hetta samstarv, sum stuðlar okkum í at styrkja hægri útbúgving í Føroyum. Sum altjóða skrivari kann eg ikki annað enn vera stolt av MFS. Ráðstevnan var sera væl eydnað, og øll vóru væl nøgd. Hetta vísir bara, at MFS er minst líka skikkað at standa fyri slíkum ráðstevnum sum okkara starvsfelagir í hinum londunum.

torshavn.fo

Summarferiuavloysarastørv

Vilt tú gera mun og hevur tú áhuga at arbeiða við fólki, so hava vit fleiri starvsmøguleikar til tín, bæði heima hjá borgarum og á eldrabústovnum í Tórshavnar Kommunu. Vit søkja eftir avloysarum, sum hava áhuga og hegni, at skapa ein góðan gerandisdag hjá teimum eldru, og samstundis veita ta røkt og umsorgan, tey hava tørv á. Summarferiuavloysarstarvið kann geva tær viðkomandi starvsroyndir, sum tú seinri kanst brúka og vísa á. Søkt verður eftir avloysarum tíðarskeiðið 1. juni til 31. august 2020. Tú kanst lesa meira um okkum á www.torshavn.fo Áhugaðir umsøkjarar eru vælkomnir at seta seg í samband við eindarleiðara Ingun Eidesgaard, á telefon +298 224115 ella á teldupost ie@torshavn.fo Allar umsóknir verða viðgjørdar í trúnaði. Einstøku umsóknirnar verða viðgjørdar so hvørt tær verða móttiknar. Umsøkjarin far svar so skjótt umsóknin er viðgjørd. Umsókn verður at senda til:

Teldupostadressu: torshavn@toshavn.fo undir frámerkinum „Summarfrítíðaravloysari røkt“

NORDISK ORDFÖRANDE MÖTE:

The Norwegian Student Mini States Stian Skarheim Magelssen Executive Committee Member. International Officer. Norsk Studentorganisjon – NSO.

ONE OF THE THEMES OF THE 76TH NOM-MEETING HELD IN THE FAROE ISLANDS WAS MENTAL HEALTH WITHIN HIGHER EDUCATION. ALL THE PARTICIPATING NUSES (NATIONAL UNION OF STUDENTS) WERE ASKED TO DO A BRIEF PRESENTATION HIGHLIGHTING HOW THEIR COUNTRY WAS WORKING WITH MENTAL HEALTH WITHIN THE HIGHER EDUCATION SECTOR. AFTER THE MEETING THE NSO – NORSK STUDENTORGANISJON, WAS ASKED TO WRITE A BRIEF ARTICLE ABOUT THEIR SYSTEM FOR FJØLNIR THE MAGAZINE MFS LAUNCHES EVERY YEAR.

e all know that living is expensive, but living as a student is near-impossible, and Norway is in no way an excep tion to this statement. The modern state is supposed to take care of its citizens by making sure everyone has access to affordable hous ing, health care and other necessary basic services that are necessary to have a meaningful life. We know that there’s not much you would describe as particularly „af fordable“ for us students, and since neither the Norwegian state nor society has been able to make these services available for students, we had to crowd fund our own system of affordable services. In many countries in Europe, the universi ties and colleges do their best to meet these affordable services for their students when it comes to food, housing, etc. In Norway we have quite a different system for these servic es. In Norway students organize themselves across all the higher education institutions in one region, into an organization we call „Studentsamskipnad“. A studentsamskipnad can be explained as a miniature version of the Norwegian Welfare state for students. There are different vari ations of services between the different Studentsam skipnads, but their essence is the same. Firstly, the stu dents both have majority and the board leader in the official board of the Studentsamskipnad. The student members and the board leader get elected by a Welfare Parliament consisting of student politicians, who in their turn gets elected by the students at their own higher education institution. The institutions and employees choose the rest of the mem bers themselves.

Second, even though the organisation is run by a board with a student majority, it is professionally driven. There are a wide range of different services, but the model of Studentsamskipnad started out with the need for student housing in the big cities since the private marked can be come very expensive and unpredictable. Next on the list was campus cafés. One thing led to another and all the basic needs of the students were met. Gyms, kindergartens, psychologists, dentists, career centres, life skills courses and courses for student organisations were established. Everything a student would need in order to study that the state could not offer at an affordable price, no matter which higher education institution you attend. Third, the Studentsamskipnad has a joint funding between students themselves, the operation surplus of all services and funding from the state and Higher Education Institutions. Even though education is free in Norway, students pay a study fee each semester that goes to the Studentsam skipnad and the services they provide. The surplus from the services, often gym memberships, rent for the student housings and sales from the cafés, always goes back to the students through the Studentsamskipnad. And since Higher Education Institutions are required to be part of the Studentsamskipnad by law, they also fund the operation of the Studentsamskipnads. By all these incremental changes through time, students of Norway have formed our own miniature version of the welfare state. You can say it has been a great success, but that does not mean that it should be the students’ own responsibility to make sure we get the services we require. It always has been the responsibility of the state to take care of its citizens – including students. Students are the future of our societies, and to ensure a good future of our society we must make sure that the key actors – the students – have the best opportunities to grow and become the best they can be. It’s time for the state to wake up and realise this, because we – the students – cannot do it all ourselves.

By all these incremental changes through time, students of Norway have formed our own miniature version of the welfare state

ALTJÓÐA MFS

NORDISK ORDFÖRANDE MÖTE:

Statement on the Implementation of the Bologna Process in the Faroe Islands Tórshavn, the 27th October 2019

his statement is directed at the Government (Landsstýrið) and Parliament (Løgtingið) of the Faroe Islands. NOM has noted that in its Coalition Agreement (samgonguskjalið) the newly formed government has made implementation of the Bologna Process a priority in its education policy platform. This is good news – and a priority that has been a long time coming. In 2014 a committee of experts conducted a review of Quality Assurance at the University of the Faroe Islands (Fróðskaparsetur Føroya). This was the first – and thus far the only – review of Quality Assurance in higher education in the Faroe Islands. In its conclusion, the committee wrote: „The work with implementing the Bologna Pro cess should continue and steadily intensify as the necessary resources can be secured. This is important, not least with regards to the mobility of the students.“ In 2016 the Faroe Islands signed The Nordic Decla ration on Recognition of Qualifications Concerning Higher Education (Reykjavík Declaration), an agree ment between the Nordic countries which seeks to increase student mobility in higher education in the Nordic region. The Reykjavík Declaration in parts rests on the mutual understanding, that the signatory countries have ratified the Bologna

Process. The Faroe Islands has still not implement ed the Bologna Process to its full extent which complicates the mutual understanding in the Reykjavík Declaration. It is of crucial importance that education is seen as an investment. Investment in education is not only a key component in short term economic and social development, but it is also an invest ment in the prosperity and quality of life of future generations The transfer of knowledge, that takes place within the higher education community, is essential for the development and the necessary edification needed in a democracy. Therefore, it is the responsibility of any acting government, and the implementation of the Bologna Process is thus a vital step towards a better and more prosperous society. While there is room for improvement in the Bolo gna Process, especially in terms of its implementa tion in microstates, the Bologna Process has been named one of the most influential educational reforms ever. It has 48 participating countries and in a European educational environment where almost every country agrees to the same stand ards, it can have drawbacks to remain an outsider. It is therefore of vital importance that the Far oe Islands speeds up and finishes the process of developing a system that is fully compatible with the European standards.

Some of the constituent elements of the Bologna Process have already been implemented, but vital elements have still not been implemented (e.g. implemen tation of the European Standard Guide lines, the implementation of a National Qualification Framework and de facto implementation of internal quality as surance and external evaluation at the University of the Faroe Islands). NOM therefore calls on the Government and Parliament of the Faroe Islands to: • Acknowledge the economic and social importance of higher education. • Make investment in higher education a priority. • Honour their commitment to imple ment the Bologna Process in the Faroe Islands. • To work closely with MFS – the Na tional Union of Faroese Students – in this regard.

On behalf of the students we represent: Denmark – Danske Studerendes Fællesråd, DSF Estonia – Eesti Üliõpilaskondade Liit, EÜL Faroe Islands – Meginfelag Føroyskra Studenta, MFS Finland – Suomen opiskelijakuntien liitto / Finlands studerandekårers förbund, SAMOK Finland – Suomen ylioppilaskuntien liitto, SYL / Finlands studentkårers förbund, FSF Greenland – Ilisimatusartut Kattuffiat, ILI ILI Greenland – Organisationen af Grønlandske studerende i Danmark, AVALAK Iceland – Landssamtök íslenskra stúdenta, LÍS Latvia – Latvijas Studentu apvienība, LSA Lithuania – Lietuvos studentų sąjunga, LSS Norway – Norsk studentorganisasjon, NSO Sweden – Sveriges förenade studentkårer, SFS Nordisk Ordförande Möte (NOM) is a network for cooperation in higher education between National Unions of Students from the Nordic and Baltic Countries. NOM was founded in 1946 in Aarhus, Denmark. Today, 12 National Unions of Students (NUS) are members of NOM, an effective network for regional cooperation on issues of education.

ALTJÓÐA MFS

BOLOGNATILGONGDIN Í FØROYUM

EIN VÆL ÚTBÚGVIN TJÓÐ ER EIN RÍK TJÓÐ. SAMBÆRT ORGANISATION FOR ECONOMIC CO-OPERATION AND DEVELOPMENT (OECD)RAPPORTINI FRÁ 1996 KANN ÚTBÚGVING SÍGGJAST SUM EIN AV LYKLUNUM TIL BÚSKAPARLIGAN VØKSTUR.

M Borgný Súsonnudóttir Hansen Audiologopædilesandi Keypmannahavn Altjóða skrivari í ráðnum hjá MFS

en um tjóðin skal verða væl útbúgvin, er tað eisini av alstórum týdningi, at útbúgvingarnar, sum verða bjóðaðar út í Føroyum, fylgja einum altjóða standardi. Við at fylgja Bologna-tilgongdini verður tryggjað, at hægri útbúgvingar í Føroyum eru á støði við aðrar evropeiskar útbúgvingar. At varpa ljós á Bologna-tilgongdina og týdningin av, at Føroyar skulu gerast Fyri at gerast limur í Bologna-tilgongdini eru nøkur limur, hevur leingi verið eitt hjartamál krøv, ið landið má nøkta: (1) at vera limur í European hjá MFS. Cultural Convention og (2) at innføra bygnaðin í Endamálið við Bologna-tilgongdini er Bologna-tilgongdini. at hækka góðskuna og styrkja um viður Føroyar eru limur í European Cultural Convention kenningina av hægri útbúgvingarstovn í gjøgnum Danmark, og arbeiðið við at innføra um í Evropa og at økja um mobilitetin bygnaðin í Bologna-tilgongdini byrjaði fyri yvir 20 hjá lesandi – bæði innanfyri og uttan árum síðani. Tá bleiv ECTS-stigskipanin førd inn fyri Evropa. í Føroyum, og síðan er bygnaðurin við bachelor, Bologna-tilgongdin kann síggjast sum kandidat og ph.d eisini førdur inn. Men eftir hetta tann gylti standardurin innan hægri út hevur arbeiðið við Bologna-tilgongdini leingi staðið búgving í Evropa. 48 lond eru limir í í stað. Bologna-tilgongdini, og størsta ynskið Í 2019 birtist vónin um, at arbeiðið við Bolognahjá MFS er, at Føroyar gerast nummar 49. tilgongdini fór at byrja aftur í Føroyum. At vón in birtist aftur var m.a. orsakað av kandidat-rit gerðini hjá Terja Beder og Rebekku Zelander um Bologna-tilgongdina í Føroyum og Grønlandi og av arbeiðinum hjá MFS, sum m.a. innibar eitt átak í summar (stutt fyri løgtingsvalið) um góðsku trygging í Føroyum. Flestu politikararnir vistu

nú, at Bologna-tilgongdin var til, og at hon var týdningarmikil fyri hægra útbúgvingarøkið. Eftir løgtingsvalið var samgongan skipað, og til okkara gleði var Bologna-tilgongdin nevnd í samgongu skjalinum: „Samgongan ynskir at menna og styrkja Fróskaparsetur Føroya. Fróðskaparsetrið eigur sum skjótast at verða altjóðagóðkent og gerast partur av Bologna-avtaluni.“ Við samgonguskjalinum hildu vit okkum síggja eitt politiskt ynski um, at Føroyar skuldu fylgja evropeiska leistinum og gerast limur í Bolognatilgongdini, men var hetta ynskið kanska meira symbolskt enn eitt veruligt ynski? Í uppskotinum til fíggjarlógina fyri 2020 blivu 2,4 milliónir settar av til m.a. at arbeiða við Bologna-til gondini í Føroyum, og eitt fólk skuldi setast av til at arbeiða við hesum. Hetta var enn einaferð ein sigur fyri føroyska útbúgvingarøkið, men hendan gleðin var stokkut. Tá figgjarlógin bleiv samtykt, vóru 1,4 millónir skornar av upprunaliga uppskotinum, og nú var bert 1 millión sett av í fíggjarlógini. Hendan eina millónin skuldi enn tá deilast millum arbeiðið við Bologna-tilgondini og tvey onnur øki. Við eini slíkari skerjing kann ein spyrja seg sjálvan, um samgongan veruliga manglar eina grundgeving fyri at gjøgnumføra arbeiðið við Bologna-tilgongdini í Føroyum. Og veit samgongan kanska heldur ikki, at tað eru Føroyar, sum skulu gerast limur av Bolognatilgongdini og ikki Fróðskaparsetur Føroya, sum tað annars stendur orðað í samgonguskjalinum? Tað, sum nú manglar, er at fáa eina skipan um góðskutrygging í Føroyum. Hetta er síðsta stigið

og eisini tað týdningarmiklasta í íverksetanini av Bologna-tilgongdini í Føroyum. Fyri at tryggja eina góða íverksetan av góðsku trygging er tað av alstórum týdningi at fylgja European Standards and Guidelines, sum er grund arsteinurin fyri góðskutrygging og lýsir, hvørji stig skulu takast í arbeiðinum við góðskutryggingini. Sambært Bologna-tilgongdini fevnir góðsku trygging um trýggjar skipanir: (1) Innanhýsis góðskutrygging, (2) Uttanhýsis góðskutrygging og (3) Ein góðskutryggingarstovn. Fróðskaparsetrið hevur ábyrgdina av innanhýsis góðskutryggingini, meðan Uttanríkis- og Menta málaráðið (UMMR) hevur ábyrgdina av uttanhýsis góðskutryggingini og at seta ein góðskutrygging arstovn á stovn. Peningurin, sum skuldi setast av til hetta arbeiðið, bleiv skerdur so nógv niður, at vit ikki duga at síggja, hvussu UMMR skal kunna seta hetta arbeiðið í gongd í 2020. Arbeiðið hjá MFS við Bologna-tilgongdini steðg aði ikki eftir løgtingsvalið; Bologna-tilgongdin bleiv eitt av evnunum til norðurlendsku ráðstevnuna Nordiskt Ordførande Møte (NOM) og MFS bjóðaði talarum frá Íslandi, Grønlandi, Danmark og Føroy um at tala. Í samband við ráðstevnuna bleiv ein almenn fráboðan til Føroya Løgting eisini skrivað. Øll tey norðurlendsku og baltisku nationalu lestrar feløgini skrivaðu undir upp á hesa fráboðanina, sum heitir á Føroya Løgting um at halda áfram við arbeiðinum at innføra Bologna-tilgondina í Føroyum. Týdningurin av Bologna-tilgongdini er alstórur fyri Føroyar. Vit liva í einum heimi, har globalisering hevur stóran týdning á politiska pallinum. Føroyar skulu fylgja við í evropeisku tilgongdini, og at gerast limur í Bologna-tilgongdini gevur okkum eina rødd í evropeiska útbúgvingarkjakinum. Hyggja vit at endamálinum við Bologna-til gongdini, sum er at hækka góðskuna og styrkja um viðurkenningina av hægri útbúgvingarstovn um í Evropa og at økja um mobilitetin hjá lesandi, so kann sigast, at hetta gongur hond í hond við endamálið hjá MFS, sum er at verja áhugamálini hjá lesandi. Ein stórur partur av hesum er sjálvsagt at arbeiða fyri so góðum útbúgvingum og útbúgving armøguleikum, sum til ber, og at tryggja at góðskan er í lagi. Ein annar partur er at tryggja mobilitetin hjá lesandi í Føroyum. At Føroyar fylgja Bolognatilgongdini tryggjar, at lesandi í Føroyum kunnu fara á skiftislesnað uttanlands, men eisini at tey kunnu fara út um Føroyar at útbúgva seg víðari – t.d. at taka eina kandidatútbúgving uttanlands eftir loknað bachelorútbúgving í Føroyum. At Føroyar gerast limur í Bologna-tilgongdini tryggjar teimum hetta! Og at geva lesandi í Føroyum hendan møguleikan økir eisini sannlíkindini fyri, at útbúgvingarstøðið í Føroyum hækkar, og okkara vitanarsamfelag víðkast. 39

ALTJÓÐA MFS

EUROPEAN STUDENTS’ UNION:

European Students’ Convention 38 í Helsinki EUROPEAN STUDENTS’ UNION SKIPAR FYRI TVEIMUM FØSTUM TILTØKUM HVØRT ÁR: EUROPEAN STUDENTS’ CONVENTION (ESC) OG BOARD MEETING (BM); HESI TIL TØKINI VERÐA BÆÐI HILDIN TVÆR FERÐIR UM ÁRIÐ. ESC ER EIN RÁÐSTEVNA, OG BM ER EIN AÐALFUNDUR. TILTØKINI VERÐA HILDIN Í YMISKUM LIMALONDUM HJÁ ESU. LIMALANDIÐ, SUM TILTAKIÐ VERÐUR HILDIÐ Í, SKIPAR FYRI RÁÐSTEVNUNA ELLA AÐALFUNDIN SAMAN VIÐ ESU.

Í Borgný Súsonnudóttir Hansen Audiologopædilesandi Keypmannahavn Altjóða skrivari í ráðnum hjá MFS

heyst var tað finska lestrarfelagið, SYL, sum skipaði fyri ESC saman við ESU. Evnið á ráðstevnuni var European Education in 2030. Ráðstevnan var frá 15. til 18. september. Tað bleiv avtalað á síðstu NOM-ráðstevnu (Nordiskt Ord førandi Møte) í Keypmannahavn at bjóða MFS við til næsta ESC. Hetta var fyrstu ferð MFS luttók á einum ESU-tiltaki, og tvey umboð fyri MFS luttóku á ráðstevnuni: Borgný Súsonnudóttir Hansen og Tór Marni Weihe. MFS luttekur fast á NOM-ráðstevnum, men hetta kann næstan ikki samanlíknast við ESU-tiltøk. Í NOM-samstarvinum eru 12 studentameginfeløg úr 10 londum, men í ESU eru tað 45 studentameginfeløg úr 39 londum. MFS arbeiðir fram ímóti at blíva limur í ESU, og tískil var tað ein upplagdur møgu

leiki at vera við á eini ráðstevnu hjá ESU, fyri at læra meira um, hvussu alt gongur fyri seg har. Tað var sera hugvekjandi at luttaka á einari slíkari ráðstevu við so nógv øðrum studentameginfeløgum, sum eru røddir fyri lesandi í sínum landi, og saman í ESU umboða tey eini 20 mio. lesandi. Ráðstevnan varð hildin á Hotel Rantapuisto, sum lá beint uttanfyri Helsinki, umgyrt av vakrari náttúru. Luttakararnir búðu eisini á Hotel Rantapuisto. Ráðstevnan var skipað soleiðis, at tað vóru fyrilestrar og bólka kjak um dagin og felagsdøgurði og hugni um kvøldið. Á ESU-ráðstevnum verður stórur dentur lagdur á, at øll trívast og kenna seg vælkomin. Fyri at tryggja at hetta er tilfellið, er ein Code of Conduct, sum er ein vegleiðing til, hvussu man skal – og ikki skal – bera seg at. Gender Sessions er fastur táttur á ESU-tiltøkum og verður ofta skipað sum smærri møtir millum luttakararnar, t.d er Womens Meeting, har allar kvinnur (ella øll, sum kenna seg sum kvinnur) kunnu luttaka. Nógvir av fyrilestrunum handlaðu um Bologna-tilgongd ina. Bologna-tilgongdin byggir á Bologna deklaratiónina frá

1999, sum er ein millumtjóða evropisk avtala um hægri útbúgving. Endamálið við Bologna-tilgongdini er at tryggja ein felagsstandard millum øll limalondini við nøkrum grundleggandi leiðireglum. Tað skal m.a. vera lættari at fara á skiftislesnað, at fáa lærugreinar góðskrivaðar úr øðrum londum og at skapa álit millum útbúgvingarøkini í teimum ymisku londunum. Umframt Gender sessions og fyrilestrar, kjak og fundir um Bologna vóru eisini fyrilestrar um Academic Freedom and censorship in Europe, EU advocacy + EU education in 2030, Magna Charta Universitatum og mangt annað. Umframt at luttaka á ráðstevnuni høvdu vit eisini nakrar fundir og vóru nógv saman við umboðunum frá hinum studenta meginfeløgunum fyri at læra tey at kenna. Tað eru jú tey, sum seinni skulu avgera, um MFS skal blíva limur í ESU. Á øllum ESU-tiltøkum verður dentur lagdur á, at vertslandið kann vísa luttak arunum fastar siðir í landinum. Hetta bleiv m.a. gjørt við endaveitsluni, sum var hildin á Aalto universitetinum. Vit vórðu bjóðað til sitsit, sum upprunaliga kemur frá svensku siðvenjuni sittning, sum er sera vælumtøkt millum finsk (og

Vit úr MFS høvdu sjálvandi grind við at bjóða hinum luttakarunum – hvussu væl teimum dámdu grindina, tosa vit minni um

svensk) lesandi. Ein stórur partur av sitsit er at syngja, og tað fyrigongur soleiðis, at man skal syngja ein sang fyri øllum teimum ymisku drykkjuvørunum, sum verða bjóðaðar – ein sang fyri vatni, ein sang fyri øli osfr. Fyri at tað skal ganga so væl sum gjørligt, eru fleiri veitslustjórar við, sum stýra tiltakinum, syngja fyri og syrgja fyri, at hýrurin er góður, og at øll hugna sær. Sitsit riggaði avbera væl, og vit hugn aðu okkum óført. Sitsit var bara ein partur av endaveitsluni, sum varð hildin, aftaná vit høvdu verið til móttøku í býráðnum týskvøldið 17. September. Eftir sitsit var intercultural night, sum eisini er ein fastur táttur í ESU. Á intercultural night hava øll studentamegin

feløgini møguleika fyri at taka eitthvørt við úr sínum egna landi, sum onnur kunnu royna. Vit úr MFS høvdu sjálvandi grind við at bjóða hinum luttakarunum – hvussu væl teimum dámdu grindina, tosa vit minni um. Ráðstevnan endaði dagin eftir, og vit fóru aftur til Danmarkar. Vit lærdu sera nógv um ESU og tey ymisku studenta meginfeløgini á ráðstevnuni og fingu eisini innbjóðing til at luttaka á BM í Malta í desembur. Mest av øllum haldi eg, at vit lærdu, hvussu umráðandi ein felagsskapur sum ESU er. Hesin felagsskapurin gevur okk um møguleika fyri at læra frá hvørjum øðrum. ESU er røddin hjá lesandi í 45 limafeløgum kring heimin. 41

ALTJÓÐA MFS

EUROPEAN STUDENTS’ UNION:

Board Meeting 77 í Malta Í VETUR VAR MALTISKA LESTRARFELAGIÐ KSU VERTUR FYRI BOARD MEETING (BM), SUM ER AÐALFUNDUR Í ESU OG VERÐUR HILDIN TVÆR FERÐIR ÁRLIGA. BM VARÐ HILDIÐ Í FYRSTU VIKUNI Í DESEMBER OG VAR SKIPAÐ SOLEIÐIS, AT TVEIR DAGAR FÓRU VIÐ RÁÐSTEVNU OG TRÍGGIR VIÐ AÐALFUNDI.

E Borgný Súsonnudóttir Hansen Audiologopædilesandi Keypmannahavn Altjóða skrivari í ráðnum hjá MFS

vnið á ráðstevnuni var Solidarity and human rights in higher education. The role of student organizations in safeguarding inclusive societies. Sjálvt um hetta evnið hevur verið viðkomandi leingi, riggaði tað serliga væl til trýstu politisku støð una, sum var í Malta beint upp undir – og meðan – vit vóru har. Støðan í Malta var tann, at hægsta leiðslan í landinum var undir ill gruna fyri at hava syrgt fyri deyðanum hjá tíðindafólkinum Daphne Galizia í oktober 2017. Til opening ceremony, sum varð hildin í glasiliga Gran Salon í National Museum of Archelogy, byrjaðu bæði forsetin í KSU og forsetin í ESU sostatt sínar røður á sama hátt við at siga: „Eg hevði ynskt, at eg hevði kunnað sagt Vælkomin til okkara deiliga land Malta, men tað kann eg ikki“. Eftir vælkomuna gekk leiðin til Campus í Valetta, har fyrilestrar og seminar vórðu hildin restina av degnum. Tað vóru serliga trý seminar, sum vóru sera áhugaverd: Together, Moving Forward; Gender Sensitive Event Organizing & Trust Teams og Brain Drain in South Eastern Europe. Together, Moving Forward (TMF) er ein verk ætlan, sum byrjaði í 2016 við tí endamáli at betra um viðurskiftini hjá flóttafólkum í Evropa, serliga hjá teimum, sum ynskja at fara ella eru farin undir hægri lesnað. Ynskir man at arbeiða við hesum, kann man søkja um eina minni peningaupphædd frá m.a. ESU. ESU tók virknan lut í hesi verkætlanini við at veita leiðreglur og uppkvalifisering. Danska átakið Students refugees er ein av verkætlanunum, sum lótu seg gera við m.a. stuðli frá TMF. Eitt av hjartamálunum hjá MFS er Bolognatilgongdin, og Bologna-tilgongdin er eisini eitt høvuðsøki hjá ESU. Tí verður Bologna-til gongdin nógv umrødd á øllum ESU-tiltøkum, og hesuferð var einki undantak. Tey hava stóra

ávirkan á, hvussu Bologna-tilgondin verður skipað, og vóru m.a. við til at skriva tær nýggju European Standards and Guidelines (ESG) í 2015. ESU gevur eina rapport út hvørt ár, sum eitur Bologna with Student Eyes. ESU arbeiðir eisini nógv við sosialari inklusjón og sálarheilsu. Ein yvirlýsing um umhvørvi og burðardygd bleiv eisini viðtikin. Tiltakið var í næstan eina viku, og hóast fundirnir eru læruríkir og spennandi, eru teir eisini sera langir og drúgvir. Tí ganga vertirnir sera høgt uppí, at luttakararnir læra hvønn annan at kenna og hava møguleika fyri at síggja eitt sindur av landinum. Hetta varð gjørt við einum lítlum gongutúri í Valetta og til glasiliga veitslu í Casino Maltese. Allir luttakararnir eru eisini sera áhugaðir í at møta hinum umboðunum og læra meira um hini lestrarfeløgini. Hetta merktu vit eisini, og tað var stórur áhugi fyri arbeiðinum hjá MFS og fyri Føroyum. At møta øllum hesum lestrarfeløgum og hoyra um teirra arbeiði var sera hugkveikjandi, og vit komu heim aftur við øktum kampgeisti og ynski um at gera MFS enn betri og við øktum stríðshuga at fáa Føroyar og MFS upp á tað sama evropeiska støðið, sum hini londini eru á. Vit høvdu ta gleðiligu uppliving at vera til staðar, meðan ein nýggjur felagsskapur fekk limaskap í ESU. Hetta var lestrarfelagaðið úr Georgia GSOA. Vit hava nógv at læra av ESU og serliga limafeløgunum, og vit gleða okkum sera nógv til at søkja um kandidatlimaskap til BM78 í Kroatia í Apríl 2020.

HVAGAR GONGUR LEIÐIN? Veitst tú ikki, hvat tú vilt?

Veitst tú akkurát, hvat tú vilt?

So set teg í samband við okkum! Tað eru fleiri leiðir inn á Landsverk, og vit leita altíð eftir nýggjum talentum. Kundi tú hugsað tær eitt lestrarstarv? Summarstarv? Ella leitar tú kanska eftir evni til tína høvuðsuppgávu? Vit taka bæði lærlingar og lesandi inn á stovnin. Á Landsverki sleppur tú at spenna teg út, og tíni hugskot sleppa at festa røtur. Her fært tú fakliga menning og møguleika fyri at royna samstarv tvørtur um fakmørk.

Vilt tú vita meira? Ring til Ásu Ósá á Starvsfólkadeildini á 290 816 ella skriva til asos@lv.fo, so taka vit tað haðani.

landsverk.fo

LANDSVERK 43

ALTJÓÐA MFS

EUROPEAN STUDENTS’ UNION:

Why do unions want to be members of the European Students’ Union? SOME WEEKS AGO, I WAS ASKED TO WRITE AN ARTICLE ON WHY A NATIONAL STUDENT UNION WOULD BE INTERESTED IN BECOMING A MEMBER OF THE EUROPEAN STUDENTS’ UNION (ESU).

I Julian Lo Curlo Executive Committee Member. International Officer. Danske Studerendes Fællesråd – DSF.

was thinking about the matter when, yes terday, while I was coming back to Copen hagen from a meeting in Helsinki, I got a text from an old friend from the student movement. The message was from Yulia, who used to be a representative from the Bela rusian student organization BOSS, before being elected later on into the European Students´ Union (ESU). She told me that she was in Helsinki too and was getting the same flight to Copenhagen as me, and she asked whether we should meet-up to catch-up and take the plane together. With surprise and excitement I accepted her offer to travel home together. Yulia was not simply active in BOSS, she was the person that led the organisation to become a member of the ESU 3 years ago – a membership process that was not at all easy. The debate on the BOSS’ membership happened on my first ESU meeting and is one of the discussions that I recall best in my time in the student movement. Mem bership discussions in the ESU have always

been tough. Giving decision-making power to a new actor in the biggest representative student organisation in Europe is not a decision that can be taken lightly, but the case of the BOSS was different. The BOSS was in a situation in which they did not fully comply with one of the criteria to be members of the ESU. This was not because they did not want to, but because doing so was illegal in their country. Membership matters are especially complex when you are dealing with student organisations that operate in authoritarian states as Belarus. On the day of the vote, Yulia held a very sharp speech in the podium of a hotel somewhere near Gdansk, in Poland. A very long debate behind closed doors followed, where the complex nature of the situation was discussed for hours. While that situation was taking place, Yulia waited impa tiently outside the meeting room. The debate concluded with a nerve-wrecking vote and with the organisations present agreeing that the BOSS needed to be recognized as an equal member of the Eu ropean Students’ Union. That day, the ESU took an extra stand against authoritarian regimes in Europe and the long efforts of Yulia and her colleagues finally paid off. On the flight home from Helsinki, Yulia and I sat together and remembered those moments 3 years ago. There I asked

her why the BOSS at that time put so much effort and work to become part of ESU, why they wanted that membership so badly. Yulia told me that joining the ESU was all about their fight for a democratic society in Belarus. Being part of a joint European voice was a tool to receive in ternational recognition for a work that the government of their home country would never consider legitimate. It was about being part of an international com munity of student organisations that also understood that students must be able to organize themselves independently. It was a way to put pressure on local actors to sit and talk with them. It was a way of reaching international fora, where they would have never been invited to by their government. As well as it was a way of getting the rest of European students to support their fight. In other words, the BOSS’ membership in ESU was an act of resistance. A form of legitimizing themselves in front of a government that considered them as destructive student activism. The case of Belarus is very unique giv en their national political context, but the foundations of their motivation to become members are actually quite com mon across European unions of students. If we look at the facts, the ESU is an or ganization that fulfills the very necessary role of being the representative voice for 45 National Unions of Students from 39 different countries across the continent. It is important to have representatives that take the voices of students of Europe up into the different European and interna

Being part of a joint European voice was a tool to receive international recognition for a work that the government of their home country would never consider legitimate

tional fora, since otherwise no one else could do so. That is the primary goal of the organization. But the ESU is something more than that. The ESU is a platform that unites hundreds of student representatives from all over the continent to work together and strengthen each other. It is a meeting point that creates ties across student rep resentatives. A forum that builds strength through unity. That meeting point is probably what motivates all unions who want to be members of the ESU to apply to do so and what makes the ESU such an attrac tive organization. It is about knowing that out there there are other organizations, with whom to share values, dreams and challenges. It is about not being alone in the different national fights. I do not know why the organization I represent, the National Union of Students in Denmark (DSF), decided to become a member of ESU. It hap pened in fact such a long time ago that ESU even had another name. What I can though say is why we remain in it. The easy answer to that is to say that we stay be cause the ESU is the organ ization that ensures that we can work on European matters. We would not have any form of overview of what is happening out side our borders, if it wasn’t because we are part of this bigger forum. We need representatives in Europe and the ESU fulfills that role. A more in-depth perspective would say that we stay because the lessons we learn

The easy answer to that is to say that we stay because the ESU is the organization that ensures that we can work on European matters

from our European peers make our or ganization systematically better. Lessons that qualify our knowledge in those areas of work we do not have experience on. Lessons that improve the structures of our organization and make them more efficient and democratic. Lessons that inspire our advocacy work at home. In the past years we have replicated ac tivistic actions made by Latvian students. We have been taught by Irish students how to work with sexual harassment and violence and by Norwegian students how to work with climate change. We were in spired by Italian students by their summer camp, which has hundreds and hundreds of participants every single year. And we have developed a global organization in partnership with students from the UK. Among many other things. We remain because we are stronger when we stand with our European peers. There are some similarities between our motivations and the ones of BOSS. While the context is totally different, we both look for a common European space to strengthen our fights. A space for co operation across borders. In reality, this might be the true magic of ESU. This is what makes that cooper ation work at the end of the day: we are all different, but alike at the same time. There is where the true strength of ESU lays – in the power to unite the voices of students of Europe to fight for a brighter future. As the founder of the National Un ion of Students in the UK, Ivison Macad am, once said: „if students are cooperating today, surely there is hope for tomorrow“. ESU is just that: hope for tomorrow. This is why national unions of students join ESU. 45

ALTJÓÐA MFS

EUROPEAN STUDENTS’ UNION:

Interstedelijk Studenten Overleg – ISO O Joris van Schie International Officer. Interstedelijk Studenten Overleg – ISO.

n January 26, 1974, the Dutch National Students Association (ISO) was established in Amster dam as a national umbrella organization for five university councils from various cities in the Netherlands. The full name of ISO in Dutch is Interstedelijk Studenten Overleg, literally translated to „Intercity Student Consultation“. These students felt the need to discuss certain issues with fellow student council members from other cities and to exchange information and experiences. In this way, they could strengthen their own position at their re spective institutions of higher education. Soon, the ISO expanded and represented students from all over the Netherlands. In 1995, the ISO changed its name from Interuniversity Student Consultation to Intercity Student Consultation. Since then, the ISO has also represented students from universities of applied sciences at the national level.

THE FIRST YEARS In its early years, the ISO was no more than a suitcase with some documents. The board met no more than once a month and the notes were typed out by the sec retary with a typewriter on carbon paper. Scholarships for student leaders from the Ministry did not exist in the 1970s. 46

The meetings usually took place in the Academic Building in Utrecht, because of its central location, and, more importantly, because it was free. There was no chairman, because the ISO had no formal structure and because of an overall lack of money, no treasurer was needed. The end of the 1980s was a remarkable time for the ISO. Due to immense budget cuts in higher education, there were many student protests. The ISO had never been so busy. It was time to take everything a bit more seriously. It was time to pay a visit to the notary and officially found the ISO association. The period of professionalization continued, and in the early 1990s, a new step was taken. The ISO’s organisation became more established and the ISO appeared in the media more often. By setting up all sorts of committees, the work became increasingly intensive; 40 or 50-hour working weeks were no exception for the board. For the first time, ISO now had a number of full-time board members. But the knowledge of these people was mainly in their head, there was not enough continuity and knowledge transition. This changed with the first ISO office at the Oudegracht in Utrecht, a professional office where the board could work on a daily basis.

NAME CHANGE In the year ‘95 -’96, the Interuniversity Student Consultation underwent a change that permanently changed its character and objectives. Interuniversity Student Consultation became Intercity Student Consultation. This is because the ISO aimed to represent students from universities of applied sciences as well. As a result, the ISO became a more representative organi sation, but in practice it was challenging to actually have direct cooperation with student leaders from these institutions. Based on personal networks and on an incidental basis, the ISO was

The Interstedelijk Studenten Overleg (ISO) is now the largest national student organization in the Netherlands and represents the general interests of nearly 730,000 students at research universities and universities of applied sciences through its 35 local member organisations

able to represent a number of universi ties of applied sciences. Many colleges of higher education were approached in a short time, mostly through their student councils, and after a period of time the ISO became a full student representative organisation for all parties involved in the field of higher education.

TODAY The Interstedelijk Studenten Overleg (ISO) is now the largest national student organ ization in the Netherlands and represents the general interests of nearly 730,000 students at research universities and uni versities of applied sciences through its 35 local member organisations. The ISO is a regular discussion partner of, among others, the Ministry of Education, Culture and Science, political parties and the um brella organizations of higher education

institutions. The organization of ISO con sists of an executive board and fourteen employees. The board has five members and changes annually at the beginning of the summer, while employees are usually active for two years.

ISO AS A MEMBER ORGANIZATION OF ESU There are various reasons why the ISO is an active member of the ESU, but first and foremost because it allows the ISO to represent the interests of Dutch students at a European level. The ESU represents all its member organizations in Brussels and ISO is able to provide official input four times a year at the Board Meetings and the European Students’ Conventions. In addition, it must be highlighted that it is a good thing that the ESU also sup ports the European student population as a whole. Another positive aspect is the fact that it allows the ISO to share knowledge and ideas with other student organizations and to come into contact with different perspectives. Furthermore, best practices from the Netherlands can often be very valuable for other countries. Decision-making at the European level has an increasing impact on higher edu cation in the Netherlands. For example, in the new multi-year plans of the European

Union, large amounts of money are made available for higher education. The ISO therefore wants to strengthen its connec tions and lobbying in Europe, among oth er things by collaborating with the ESU. Within the EU, however, education is not a „regulation of directive“, i.e. when it comes to education, the EU only makes recom mendations and there are no European laws that are directly applicable. It does, however, have various subsidy programs running that influence education. In ad dition, the number of policy initiatives is increasing, and in many countries, they are also implemented to a certain degree, with the Erasmus programme being the best example of this. The ESU has a lot of influence on this process. In addition, the ESU is strengthening its position in the Bologna Follow Up Group (BFUG). The international network of student organizations is also very important. Al though the higher education systems differ per country, there are many similar developments in the various European countries. A network with regular ex changes of ideas and best practices is, thus, of added value. For example, the ISO visits one member of the ESU per year as part of its annual study trip. In addition, it is always possible to Skype with other member organizations and discuss certain topics. 47

Tema

tema: Kyn FUKUYAMA UM SAMLEIKAPOLITIKK SUM HÓTTAN MÓTI LIBERALUM FÓLKARÆÐI

MÝTAN UM JAVNSTØÐULAGKØKUNA

LØGTINGSMENN OG AÐRAR KVINNUR

tema: Klima 56

BURÐARDYGG ELFRAMLEIÐSLA – TØKNILIG FYRILIT

MAT- & MOLDMENTANARHÁSKÚLIN

TEMA: KYN

Fukuyama um samleika politikk sum hóttan móti liberalum fólkaræði

Í DAG ER TAÐ IKKI ÓVANLIGT AT HOYRA FÓLK KÆRA SÍNA NEYÐ UM TAÐ, SUM VANLIGA VERÐUR SKORIÐ YVIR EIN KAMB UNDIR HEITINUM „POLITISK KORREKTHEIT“. „EIN SLEPPUR ONKI AT SIGA LONGUR ELLA SKEMTA“ SIGA SUMMI, OG ONNUR SIGA: „Í DAG VERÐA FÓLK SÆRD OG FORNERMAÐ AV ØLLUM“. FYRI HESI, SO ER TAÐ JÚST TALANDI DØMI UM HETTA RÁK, AT MFS, IÐ ER EIN LESTRARFELAGSSKAPUR, VELUR AT SETA KYN Á BREDDAN Í FJØLNIR, IÐ ER BLAÐ FYRI LESANDI.

H Tór Marni Weihe Stud. mag. í politiskari filosofi, Institut for Læring, Uddannelse og Filosofi, Aalborg Univeristitet

ví skal alt snúgva seg um kyn og húðarlit? Uttan mun til um man er samdur ella ósamdur við hesum neyðar rópum, so er tað kortini ein ósvitalig sann roynd, at samleikapolitikkurin hevur tikið dik á seg seinastu árini. Í 2017 valdi Merriam-Webster orðabókin at kjósa feminismu sum ársins orð. Árið eftir var tað justice, og í fjør var ársins orð hjá Merriam-Webster they, ið seinastu árini er vorðið persónsfornavnið hjá teimum, ið lýsa seg sum non-binary – altso uttan fyri tvítalshugtøkini maður ella kvinna. At feminisma varð kosið ársins orð í 2017 eigur ikki at koma óvart á nakran. Hetta árið var m.a. stóra Women’s March-skrúð gongan fyriskipað, og MeToo-rørslan tók seg fram í kjalarvørrinum av ákærunum móti Harvey Weinstein um kynsligan ágang. Til Women’s March-skrúðgonguna gingu næstan ein hálv millión fólk mót mælisgongu í Washington – tann størsta skrúðgongan av sínum slag síðan síðst í 1960’unum. Líknandi skrúðgongur í USA savnaðu eini 4-5 milliónir fólk, og ymsa staðni kring knøttin savnaðust umleið tað sama, 4-5 milliónir, í samhuga.

Hetta var tó ongin sigursgonga – tvørturímóti. Árið fyri sá alt annars rættiliga bjart út. Táverandi forsetin í USA, Barack Obama, bar m.a. hesi ódeyðiligu orðini fram á sumri í 2016: „Eg eri gamaní vorðin eitt sindur gráari í erva, enn eg var fyri átta árum síðani: men soleiðis sær ein feministur út“. Orðini fullu av røðarapallinum á ráðstevnuni The United State of Women, ið varð hildin í juni 2016 í Washington D.C. Obama fegnaðist millum annað um, at fyri fyrstu ferð í søgu landsins var ein kvinna, Hillary Clinton, kosin forsetavalevni fyri ein av teimum báðum stóru politisku flokkunum í USA. Fólk fegnaðust og hátíðarhildu væl og leingi, at Obama umsíðir tónaði reint, feministiskt flagg. Huglagið var positivit, næstan hátíðarligt, og fólk vóru farin at ímynda sær, hvussu lívið í USA mundi fara at vera undir fyrsta kvinnuliga forsetanum í søgu landsins. Fýra mánaðir seinni, tann 8. november 2016, varð Donald Trump valdur til forseta í USA. Ósigurin kom so óvart á Clinton, at hon ikki megnaði at halda eina takkarrøðu fyri stuðlum sínum valnáttina, ið annars er siðvenja. Í 2017 gav hon út bókina What Happened, har hon gav øllum øðrum enn sær sjálvum skyldina fyri ósigurin. Tá dustið fall, og tann ringasta sorgin hevði lagt seg, kom tó ein lítil eftirskelkur: einar 30,5 milliónir kvinnur settu sín kross við Trump, harav ein meiriluti av teimum hvítu kvinnunum, ið vóru á vali. Tað er áhugavert, at 30 milliónir kvinnur seta sín kross við Trump, ið ikki bert varð ákærdur av fleiri kvinnum fyri at fremja kynsligan ágang og var púra greitt ímóti ávísum feministiskum

hjartamálum sum t.d. fríari fosturtøku, men Trump varð jú eisini avdúkaður í at siga hetta um kvinnur: „Tá ið tú ert ein stjørna, so lata tær teg gera tað. Tú kanst gera alt. Taka tær í skrevið…“. Tað er í øllum førum ikki soleiðis, ein feministur sær út. Hóast Hillary Clinton enn ikki hevur skilt, hví hon tapti, so setti hon í øllum førum rætta spurningin: hvat hendi? Um konufólk ikki velja feministar, ikki eingongd velja kvinnur, so má tann fyrsti spurningurin vera: var tað samskiftið, ið ikki rakk ella sannførdi veljarafjøldina, ið var trupulleikin, ella var tað kanska boð skapurin sjálvur, ið fólk ikki tóku undir við – og kanska enn ikki gera tað? Ein kann eisini taka stigið víðari og spyrja: byggir feminisma yvirhøvur á eitt haldbært polit iskt-filosofiskt grundarlag?

ið sambært Fukuyama er størsta avbjóð ingin hjá tí liberala fólkaræðinum. Orsøkin til bókina, skrivar Fukuyama, er fyrst og fremst valið av Donald Trump til forseta í 2016, men eisini aðrar ófrættakendar politiskar stórhendingar í nýggjari polit iskari søgu, ið bera boð um, at vit eru á vandakós. Brexit, ið nú endaliga sær út til at verða avgreitt, Viktor Orbán í Ungarn, SD og DF í Svørríki og Danmark og PiS flokk urin hjá Kaczyński í Póllandi eru dømi um, at ein vandamikil populisma hevur fingið fastatøkur í liberala vesturheiminum – og tíverri sær hon ikki út til at fjara burtur í bræði. Tað er hesin samleikapolitikku rin, ið Fukuyama serliga ávarar í móti. Vit hugsa vanliga um samleikapolitikk sum eitt vinstravent fyribrigdi, men etno nationalistisk populisma hevur, um nakað, samleikan sum kjarna. Ein nýtist ikki at hyggja longur enn til evropeiska ungmanna felagsskapin hjá ymisku etno nationalistisku rørslu nu m í Evropa, sum eitur Les Identitaires – ella Generation Identitær á donskum. Um samleikapolitikk in hjá vinstravonginum sigur Fukuyama, at hann hevur, hóast allar tær góðu ætlanirnar, skapt gróðrarbotn fyri rørslum, ið leita sær íblástur úr somu keldum, ið nazistarnir gjørdu í 1930’unum. Rætt skal tó vera rætt. Fukuyama ásannar, at samleika politikkurin á høgra- og vinstra vonginum er asymmetriskur. Etnopopul isman á høgravonginum er vandamiklari enn t.d. BlackLivesMatter í USA, ið hóast alt „bert“ stríðist fyri javnbjóðis viður kenning og rættindum og ikki fyri yvir harradømi ella etniskari homogenisering av samfelagnum. Men rótin er tann sama: ein ovurhonds stórur dentur á samleika. Sambært Fukuyama er vandin við hesum populistisku rørslunum, at tær undirgrava tann liberala partin av tí liberala fólkaræðinum, tvs. at tær skip an i r, ið eru grundsúlurnar í einum liberalum rættarsamfelag – checks and balances, sum tað verður rópt í USA – verða undirgravaðar. Óheftir dómstólar og fjølmiðlar, ið jú eru undir álopi í øllum vesturheiminum, eru dømi um stovnar í rættarsamfelagnum, populistar leypa á. Hóast Fukuyama ásannar ójavnvágina

Hóast Fukuyama ásannar ójavnvágina millum høgra- og vinstra populismu, so er boðskap urin kortini, at tað ikki er nøkur haldbær loysn at royna at stiðja einum parti í stríðnum móti hinum Spyr man amerikanska Stanfordprofessaran í stjórnmálafrøði, Francis Fukuyama, so er svarið til tann seinasta spurningin greitt: nei. Orsøkin til at kvinnur í stórum tali valdu Trump í 2016 er nettup, at feminisman og tað politiskt-filosofiska tankagóðsið, hon er grundað á, ikki hóskar seg sum grundvøllur fyri politiskum lívi og virksemi í einum liberalum fólkaræði. Orsøkin er, at samleikapolitikkur, sum eg nevndi í byrjanini – og sum feminisma má sigast at hoyra undir – ikki bara er eitt vánaligt hugskot, men ein beinleiðis hóttan móti fólkaræðinum. Fukuyama, ið er heimskendur polit iskur ástøðingur og fortalari fyri liberalum fólkaræði og einum liberal order á altjóða pallinum, skrivaði í 2018 bókina Identity: Contemporary Identity Politics and the Struggle for Recognition. Bókin er ein lemjandi kritikkur av samleikapolitikki,

millum høgra- og vinstrapopulismu, so er boðskapurin kortini, at tað ikki er nøkur haldbær loysn at royna at stiðja einum parti í stríðnum móti hinum. Orsøkin til trupulleikar í hesum tíðum er júst tann, at vinstravongurin hevur megnað at gjørt samleika til tann stóra politiska spurning in í okkara tíð. Gamaní hevur samleika politikkurin filosofiskar røtur langt aftur í tíð, høvuðssakliga til Luther, Rousseau, Hegel og Kant, hvørs filosofisku skipanir eru grundaðar á ein individuellan inn ara samleika, ið er friðhalgaður og hevur óendaliga nógv størri týdning enn sam felagsligar og mentanarligar skipanir og siðvenjur. Tað nýggja er, at samleikin er vorðin avgerandi í samfelagskjakinum og í politiskum avgerðargongdum og hevur trokað aðrar týðandi politiskar spurning ar av vegnum. Lat okkum heldur tosa um, hvussu vit kunnu framtíðartryggja og varðveita grundsúlurnar í tí liberala rættarsamfelagnum: borgararættindi og fólkaræði. Men hevur Fukuyama rætt í síni grein ing? Tað eru tað sjálvandi nógv, ið ikki halda. Í heimlandi hansara, USA, eru risastórir trupulleikar, ið ikki, at síggja til soleiðis uttan víðari, kunnu loysast uttan eitt sind ur av samleikapolitikki, og dømini um, at kvinnur enn eru fyri órætti í nógvum samfelagstáttum, eru eisini nógv. Men Fukuyama hevur ikki sjálvur ser liga nógvar loysnir – ikki konkretar í øll um førum. Og ein kann eisini sita við eini kenslu av, at hóast vit hála harðliga í land við samleikapolitikkinum, so eru tað eisini onnur viðurskifti, ið eru við til at kynda undir antisemitismuna og etno nationalistisku populismuna, ið tíverri helst krevur ein stóran og áhaldandi inn sats at basa. Kanska tann rætti spurningurin í staðin er, hvussu brýr kunnu byggjast millum báðar partar, soleiðis at tann mest víð gongdi samleikapolitikkurin verður tón aður niður, meðan vit fáa bilbugt við nýnazismu og etnopopulismu á høgra vonginum. Megna vit ikki tað, so kann tað væl vera, at tað annars kenda sitatið hjá Fukuyama um „the end of history“ fyri eftirtíðina fær ein heilt annan – og óhugnaligan – týdn ing.

TEMA: KYN

Mýtan um javnstøðu lagkøkuna J

avnstøða snýr seg um bæði kvinnur og menn. Hóast kvinnurættindi vinna frama, merkir tað ikki, at menn fáa afturgongd á javnstøðuøkinum. Javnstøða er ikki ein lagkøka, sum skal deilast javnt millum kynini.

LAGKØKUÁSKOÐANIN Brandur Mortensen Nolsøe Sosiologur

Javnstøðukjakið endurspeglar samfelagið á tann hátt, at tað tekur støði í teimum átrokandi trupulleikunum, sum varðveita ójavnan millum kynini. Vit menn eru ikki altíð varugir við mismunirnar, sum kvinnur uppliva í gerandis degnum, og sum javnstøðukjakið ofta snýr seg um. Eitt nú kann kynsligur ágangur vera líka trupul at fáa eyga á, sum hann er at tosa um. Og tað, at vit ikki varnast slíkt, er ikki altíð okkara skyld, tí soleiðis verða vit uppaldir. Í stuttum ber hugtakið javnstøða í sær, at allir partar hava somu rættindi og møguleikar – ikki at allir partar eru eins. Ein ikki óvanlig missfatan er, at javnstøðukjakið eggjar til, at menn og kvinnur verða gjørd til líkar. Men hyggja vit til dømis eftir, hvørjar grundreglur UNICEF, ið hoyrir undir ST, byggir síni javnstøðuátøk á, ljóðar tað, at „kvinnur og menn skulu hava atgongd til somu rættindi, tilfeingi, møguleikar og vernd“. Og hetta, sigur UNICEF, merkir ikki, at kvinnur og menn eru líka, ella at ein skal fara við monnum og kvinnum á akkurát sama hátt. Endamálið við javnstøðu er ikki, at samfelagið skal síggja burtur frá kynsmunum, men heldur verður arbeitt fram ímóti, at vit fremja javna millum menn og kvinnur, soleiðis at bæði kyn hava eins nógv vald til at skapa og menna bæði samfelagið FYRIMUNURIN VIÐ METOO og sítt egna lív. Javnstøða snýr seg ikki bara um vald, men eisini um Metoo-rørslan hevur verið upplýsandi – bæði um javnstøðu ávirkan, búskap, heilsu, útbúgving, og nógv annað. Hon hevur varpað ljós á kynsligan mismun – arbeiði og kropsligt sjálvræði. ikki í mun til lønarlag ella politiska umboðan – men heldur Síggja vit javnstøðu millum menn í mun til tað óítøkiliga og tað gerandisliga. Metoo-rørslan og kvinnur sum eina lagkøku, ið hevur avdúkað, at fleiri menn fremja kynsligan ágang móti verður skorin í eins stór stykkir, kvinnum og sleppa snikkaleysir. Hetta letur seg gera av hugsa vit, at fyri hvørt vunnið fet abstraktum sosialum strukturum, sum fáa kvinnur at kenna ímóti javnstøðu gerast menn eitt seg ótryggar av monnum, bara tí teir eru menn, og tí teir lagkøkustykki fátækari. Men javn hava kropsliga yvirvág. Ella einfaldari: hetta letur seg gera støða er ikki eitt stríð millum kynini. orsakað av avoldaðum fatanum av kynsleiklutum. Fyri at nevna eitt dømi, greiddi eitt offur fyri kynsligum ágangi frá høvuðbrýnum, hon fær, tá hon fellur í prát við

Kvinnur og menn skulu hava atgongd til somu rættindi, tilfeingi, møguleikar og vernd

Síðani metoo-rørslan tók dik á seg, hevur heimurin sett sjóneykuna á atburðin hjá okkum monnum mótvegis kvinnum. Áhaldandi tíðindi um kynsligan harðskap móti kvinnum verða lættliga fatað sum eitt álop á okkara maskulinitet

mannfólk í náttarlívinum. Tað, sum liggur fremst í huganum á henni í tí støðuni, er, hvussu hesin fremmandi maðurin man fara at taka ímóti avvísing, og hvørt hon er í vanda, vísir hon honum ikki vælvild. Tí sýnir hon manninum vælvild. Vit menn duga eisini illa at ímynda okk um, hvussu tað kennist at ganga einsamallur heim úr býnum og kenna seg ótryggan, tá ein maður – sum helst er harmleysur, men kanska harðligur – gongur beint aftan fyri okkum á gongubreytini. Ikki allir menn eru harðligir; hesin maðurin veit kanska ikki av, at hann er ein møgulig hóttan móti kvinnuni. Mannfólk síggja heimin gjøgnum mannfólkaeygu og kennast ikki við kensluna av at vera ótryggur grundað á kynið hjá einum øðrum persóni burturav. Síðani metoo-rørslan tók dik á seg, hev ur heimurin sett sjóneykuna á atburðin hjá okkum monnum mótvegis kvinnum. Áhald andi tíðindi um kynsligan harðskap móti kvinnum verða lættliga fatað sum eitt álop á okkara maskulinitet. Nógv mannfólk hava eina skaðiliga fatan av, hvat ein rættur maður er. Men so eru eisini tey mannfólkini, sum av órøttum hava fingið ringt orð á seg og tí taka blaðið frá munninum og leggja upp í javnstøðukjakið. Og tá er týdningarmikið – fyri allar partar – at skilja, at hendan mentanin av kynsligum ágangi ikki neyðturviliga stavar frá persónlig um skammblettum, men eisini av strukturum og normum í okkara samfelag. Samfelagið eigur sín stóra lut í, hvussu mannfólk verða uppald, og hvussu vit fata kynsleiklutir. Metoorørslan hevur latið dyrnar upp fyri einum nýggjum møguleika at endurskoða hesar fatanirnar. 53

TEMA: KYN

Løgtingsmenn

og aðrar kvinnur M Ingilín Didriksen Strøm Løgtingsfólk fyri Javnaðarflokkin

ánaðarskiftið august/september 2019 var í nógvar mátar kollvelt andi fyri meg persónliga. At verða vald á løgting var kveikjandi, lívsjáttandi og ræðandi. Men tað, eg ikki visti, var, at eg eisini knappliga var blivin maður – tað vil siga løgtings-maður. Vit hava enn eitt mannfólkaveldi í politisku skipanini í dag – ella í øllum førum í stýrisskipanini. Tá eg, sum limur í løgtinginum, leggi eitt uppskot fram, so undirskrivi eg „Ingilín Didriksen Strøm, løgtingsmaður“. Hetta sama ger seg galdandi fyri løgtingsformannin, landsstýrismannin, embætismannin, utt anflokkamannin og løgmannin.

KVINNUR, IÐ UNDAN MÆR HAVA VERIÐ MENN Kvinnur fingu valrætt til kommunuval í 1908 og til løgtingsval í 1916. Samstundis fingu kvinnur rætt til at stilla upp og so statt møguleika at verða løgtingsmaður, landsstýrismaður ella løgmaður. So seint sum í 1978 vórðu fyrstu kvinnurnar valdar á ting. Tað vóru Jona Henriksen úr Javn aðarflokkinum og Karin Kjølbro úr Tjóð 54

veldinum. Fyrsti kvinnuligi landsstýrismaður var Jóngerð Purkhús, hon varð sett í 1985 at røkja fíggjar- og umhvørvismál. Síðan tá hava 16 kvinnur røkt embæti sum landsstýrismenn. Í 1993-94 er fyrstu og einastu ferð, at ein kvinna hevur verið løgmaður. Hetta var Marita Petersen, ið eftir valið í 1994 varð løgtingsformaður og sostatt eisini fyrsta kvinnan at røkja tað embætið. Síðan fyrstu kvinnurnar vórðu valdar inn á ting, hava 28 kvinnur verið løgtingsmenn. Hesar verða í dagligari talu í almennu miðlunum umframt í løgtinginum róptar løgtingskvinnur ella løgtingsfólk. Tó er hetta enn ikki galdandi formliga í stýrisskipanarlógini. Tað ætli eg mær at broyta. Tí havi eg saman við Hervør Pálsdóttir lagt uppskot fyri løgtingið um at broyta orðingarnar.

EIN ROYND AT FINNA ARGUMENTIR ÍMÓTI AT BROYTA HEITINI Vit eru nú í 2020, og argumentir ímóti at broyta heitini formliga eru trupul at finna. Men eg kann gera eina roynd: „Maður merkir menniskja“. Hetta er eitt tað mest nýtta argu mentið, ið serliga vann frama, tá verkætlanin Manntal fór av bakkastokki í 2011. Akkurát tá tað kemur til embætisheitini í stýrisskipanini, heldur hetta argumentið ikki. Um „løgmaður“ merkir „stjórnarleiðari, ið kann vera kvinna ella maður“, so skuldu kvinnur eisini havt møguleika at verið løgmenn í 1274 (tá løg tingið gjørdist umboðandi ting). Vit vita, at kvinnur ikki fingu valrætt ella valbæri fyrr enn í 1916. Tað vil siga, at talan er veruliga um ein mann, ikki eina kvinnu.

VALIÐ

„Hvat verður tað næsta?“ Hetta er eitt argument, ið ofta stingur seg upp á konservativa vonginum, tá talan er um broytingar. Hugsast kann, at tað kanska eisini kann brúkast í hesum førinum. Menniskjan er ein vera, ið sjálvdan stendur í stað; hon flytir seg altíð og broytist – hetta ger seg faktiskt galdandi við øllum djóraog plantulívi. Tað hevði tí verið løgið, um skipanirnar, sum vit virka undir, ikki eisini broytast og mennast.

Hví vórðu so fáar kvinnur valdar á ting til valið í 2019? Tað er ein ótrúliga góður spurningur. Eg hevði ynskt, at vit kundu broytt hetta við at broyta embætisheit ini, men tað veit eg væl, ikki er veruleikin. Spurningurin er nógv meir samansettur enn so. Tó haldi eg, at umboðanin í løgting inum í løtuni speglast rættiliga væl aftur í konservativismuni, sum eg dagliga møti, tá eg tosi um javnstøðu. Ymisk politisk átøk mugu setast í verk, um vit skulu kalla okkum eitt framkomið samfelag. Eitt er, at vit mugu javnseta foreldur, tá talan er um barnsburðarfarloyvi. Øll foreldur. Tað hevði givið báðum foreldrum møguleikan at vera umsorganarpersónur hjá sínum barni, umframt at tað hevði rættað upp á lønarmunin millum menn og kvinnur. Harafturat hevði tað gjørt, at kvinnur ikki vórðu steplaðar í eini møguligari arb eiðssamrøðu sum minni støðug arbeiðs orka. Umframt hetta er alneyðugt, at vit virða tey størvini, sum kvinnur søguliga hava gjørt ókeypis. Talan er um fjøl broyttu umsorganarstørvini, sum í dag eru professionaliserað og krevja ótrúliga nógv. So nógv, at tað í summum førum tykist næstan ógjørligt at arbeiða fulla tíð orsaka av tungu byrðuni.

SKULU ØLL SO VERA MENN? EITT (LÍTIÐ) SINDUR UM MÁL OG KYN Í orðabókaarbeiði er normurin kallkyn. Øll dømi og frágreiðingar taka útgangsstøði í kallkyni. Sum í Íslandi hava vit í Føroyum kallkynsmál. Alt, ið ikki er kallkyn, verður sostatt í málinum óbeinleiðis hitt kynið: tað sum víkur frá. Tað, sum ikki er maður. Í Íslandi royna málfrøðingar at flyta seg burtur frá kallkynslitta málinum og skapa eitt mál, har pláss er fyri øllum kynunum. Tað er upplagt, at vit eins og grannatjóðin fara undir hetta arbeiðið. Kynjaástøðið um androsentriska (kallkynið í sentrum) sjónar hornið er serliga áhugavert, tá vit hyggja at tí saman við ávísum ástøði um mál, og í hvussu stóran mun verður hildið, at mál litar okkum sum menniskju. Tjóðskaparromantiska rørslan legði sterka áherðslu á, at móðurmálið er ein avgerandi partur av okkara samleika. Málfilosoffurin Wittgenstein segði í 1917, at „mørkini í mínum máli eru mørkini í mínum heimi“. Í nýggjari tíð hev ur eitt nú málfrøðingurin Boroditsky víst á, hvussu okkara mál ávirka okkara fatanir av umheiminum. Um bara ein brøkpartur av hesum er veruleiki, so kann hugsast, at føroyskt ikki bara er eitt kallkynsmál, men Føroyar eisini ein kallkynsheimur. Venda vit aftur til kynjaástøðið, so er – sum ikki-maður – bara eitt at gera. Tað er at skapa okkara egnu frásagnir út frá okkara egnu kynum og royndum og soleiðis rætta skeiklaðu kynsmyndina av samfelagnum.

Menniskju eru ikki maskinur. Ímynd in av rationella manninum er ógvuliga nær eini maskinu, ið arbeiðir uttan atlit til kenslur, samfelag og náttúru. Tá man tosar um javnstøðu, kann tað ofta tykj ast, sum vit ynskja, at øll kyn skulu vera eins:hendan stereotypiska ímyndin av einum manni. Men ein av trupulleikunum er just hendan ímyndin av manninum sum stjórnarleiðari, manninum sum stjóri, manninum sum einki annað enn rationella menniskja, ið skal stýra uttan kenslur. Javnstøða kemur báðum kynun um til góðar. Eftir røttum kunnu vit hava løgkvinnur, ið stýra landinum, og menn ið eru í barnsburðarfarloyvi. Vit kunnu við røttu amboðunum tryggja, at vit øll sleppa tað sama, uttan at kynið skal vera okkum ein forðing. Keldurnar í greinini eru eitt nú Simone de Beauvoir, Judith Butler, Hélène Cixous, Lera Boroditsky, Benjamin Lee Whorf, Ole Togeby, George Lakoff o.o.

TEMA: KLIMA

Burðardygg elframleiðsla – TØKNILIG FYRILIT

E Helma Maria Tróndheim PhD lesandi

ins og aðrastaðni kring heimin eru stór mál sett viðvíkjandi grønari orku í Føroyum. Í 2014 boðaði elfelagið SEV frá, at málið er at framleiða 100% grønan streym í 2030, og nóg mikið av streymi skal vera til, at øll fáa sær elbil og hitapumpu. Nógv hendir; talið av elbilum er hækkað frá 99 bilum í 2018 upp í 173 bilar 1. desember 2019. Tríggjar vindmyllu lundir eru á veg (Porkeri, Eiði og Flatnahagi uttan fyri Havnina) og eisini eitt biogass verk á Hjalla. Samstundis verða royndar

verkætlanir við sólorku og sjóvarfalsorku í ávikavist Sumba og Vestmannasundi gjørdar. Eftir ætlan verða tað vindmyllur og sólpanelir saman við orkugoymslum og núverandi vatnverkum, sum fara at bera okkum á mál. Tað liggur ikki í kortunum at gera fleiri vatnverk. Sjóvarfalsorkutøknin er á menningarstigi, og tilfeingið til at gera biogass við er avmarkaða. Tað eru fleiri fyrimunir við grønari orku. Í løtuni verður størstur dentur lagdur á útlátið av vakstrarhúsgassum, sum kann

Hóast vit hava góðar veðurfor sagnir, kunnu vit ikki vita við vissu, hvussu veðrið hættar sær. Hetta er ein vansi, um elframleiðslan er grøn, tí hon er í ein stóran mun treytað av veðrinum

minka við at framleiða grønt el. Ein annar fyrimunur við grønari orku er, at samfelagið gerst minni bundið av oljuprísunum, og vit gerast meira sjálvbjargin við egnari orku. Hóast vit hava góðar veðurforsagnir, kunnu vit ikki vita við vissu, hvussu veðrið hættar sær. Hetta er ein vansi, um el framleiðslan er grøn, tí hon er í ein stór an mun treytað av veðrinum. Tað er tí neyðugt við orkugoymslum fyri at tryggja javnvágina ímillum elnýtsluna og elfram leiðsluna, sum má vera hvønn tíma, hvønn minutt og hvørt sekund. Í stórum elnet um, t.d. á evropeiska meginøkinum, er hetta ikki ein líka stórur trupulleiki, tí um vindurin ikki blæsur í Danmark, so keypir man streym frá vatnverkunum í Norra ella kolverkunum í Týsklandi. Í ein um avbyrgdum oyggjasamfelagi sum Føroyar, ber hetta ikki til. Vit mugu hava goymsl0ur. Eitt slag av orkugoymslum

eru pumpuskipanir, har man nýtir yvir skotsorku frá vindmyllum at pumpa vatn upp í eina byrging, so at man kann lata tað renna oman aftur, tá ið vindur ikki blæsur, og tørvur er á vatnorkuni. Í Før oyum umhugsar man bæði vatnverkini í Vestmanna og í Botni (Suðri) sum møgu ligar pumpuskipanir. Ein annar møguleiki er at brúka battarískipanir. Hesar eru tó enn ov dýrar at brúka til goymslu í dagar, vikur ella mánaðir. Í einhvørjari elskipan er tað ein avbjóð ing at halda støðufestið. Støðufestið í eini elskipan sigur nakað um, hvussu viðkvom skipanin er fyri órógvi. Eitt órógv kann t.d. vera, at vindferðin knappliga lækkar (t.v.s. at framleiðslan lækkar), og tað viðførir, at frekvensurin lækkar. Eitt annað dømi er, at nýtslan lækkar. Kanska ein kaðal til ein stóran brúkara verður grivin av, og harvið hækkar frekvensurin. Í ringasta føri kann eitt órógv viðføra streymslit. Tá ið slíkar hendingar eru, eru tað í dag í høvuðs heitum olju- og vatnverkini, ið syrgja fyri at varðveita støðufestið. Motorarnir og vatnturbinurnar eru synkronar við el netið, t.v.s. tey hava sama frekvens sum netið. Um okkurt órógv er á netinum, so merkja hesar framleiðslueindirnar tað við tað sama. Motorar og turbinur hava ein tungan massa, sum melur, og alt, sum melur, hevur orku goymda í sær. Hetta ger, at tey eru trek at steðga ella at broyta ferðina, tey mala við. Um eind irnar t.d. merkja, at frekvensurin lækkar, so verður hendan goymda orkan koyrd út á netið fyri at bremsa lækkingini í frekvensinum. Hetta verður kallað inerti respons á fakmáli. Tá ið lækkingin er bremsað, økir man framleiðsluna og harvið hækkar frekvensin uppaftur á tey 50 Hertz, har hann skal liggja. Hetta kann gerast sum ein blanding av manuellum og automatiskum stýringum, sum tað er í Føroyum, ella verða fult automatiskt. Hesar stýringarnar verða kallaðar primær og sekundær stýringar. Vindmyllur hava eisini ein avmarkaðan massa, sum melur, men størsti parturin av

Tá ið elframleiðslan gerst burðar dyggari, hevur tað við sær, at motorarnir so við og við verða tiknir úr rakstri, og fleiri og fleiri vindm yllur og sólpanelir koma inn ístaðin

føroysku vindmyllunum eru ikki synkronar við elnetið, t.v.s. at tær merkja ikki órógvini á netinum, tí tær eru galvaniskt atskildar frá netinum. Orsøkin til hetta er, at ein rúgva av elektronikki situr ímillum sjálva mylluna og netið. Tað ber til at stýra vindmyllunum, so tær geva inerti respons, men massin á eini vindmyllu er munandi minni enn á einum motori ella vatnturbinu, og tí ger ein vindmylla ikki líka stóran mun. Tað er vindferðin, sum avger framleiðsluna frá vindmyllunum, og tí kann man heldur ikki stýra framleiðsluni, sum man vil, í primær og sekundær stýringum. Tað ber altíð til at lækka framleiðsluna frá eini vindmyllu, men at hækka hana er verri. Sólpanelir mala ikki og hava tí onki inerti, og sum við vindmyllunum er framleiðslan treytað av orkukelduni – t.v.s. at hon er treytað av, hvussu nógv sólin skínur. Tá ið elframleiðslan gerst burðardyggari, hevur tað við sær, at motorarnir so við og við verða tiknir úr rakstri, og fleiri og fleiri vindmyllur og sólpanelir koma inn ístaðin. Hetta merkir, at býti at framleiðslu eindum, ið stuðla støðufestinum á netinum, mink ar. Avbjóðingarnar við støðufestinum, sum her eru lýstar, snúgva seg um frekvensin. Men um hugt verður at spenninginum, so rennur man seg í líknandi avbjóðingar. Um ongar alternativar loysnir verða brúktar, so gerst elnetið alsamt veikari, tess nærri vit koma 2030. Tað finnast tíbetur nakrar alternativar loysnir í dag; t.d. battarískip anin við vindmyllulundina í Húsahaga, sum kann stuðla frekvensinum. Tað verður nógv granskað í hesum evninum kring knøttin. Eitt er vist: ongin skal stúra fyri at sita í streymloysi í 2030. 57

MAT- & MOLDM ENTANARH ÁSKÚLIN

T Tjóðhild Patursson

að er so ómetaliga torført at skriva eina grein um Mat- & Mold mentanarháskúlan, tí skúlin er nýggjur og enn leitandi eftir sínum samleika, sínum „plássi“ og sínum leisti. Júst sum man heldur seg hava funnið út av øllum, so broytast umstøðurnar: nýggir næmingar koma, fleiri ella færri tilmeldingar eru enn væntað, veðrið broytist ella okkurt heilt annað – og tá broytist skúlin við. Hvør dagur er ein nýggj kanningarferð inn í ein støðugt umskapandi skúla – men kanska er tað júst hesin broytiligi og næmingagrundaði formurin, ið ger ein háskúla til ein háskúla. Jú, eg haldi at vit eru á røttum spori. Mat- & Moldmentanarháskúlin skipar fyri skeiðum í matmentan og í moldmentan og í øllum møguligum øðrum, ið snarar runt um hesi.

HVAT ER EIN HÁSKÚLI? Ein háskúli er ALT annnað enn tað, vit vanliga seta í samband við ein skúla! Tað eru ongar próvtøkur og ongar royndir – tað er faktiskt slett ikki loyvi hjá einum háskúla at skipa fyri royndum! Í løgtingslógini fyri háskúlar stendur m.a. hetta: § 1.1) Eftir reglunum í hesi lóg verður latin studn ingur úr landskassanum til fólkaháskúlar, ið hava tað sum høvuðsendamál at læra ungdómin føroyskt mál, siðmenning og føroyska mentan og at vekja ans hjá ungdóminum fyri andligum virðum, ítrótti og rørslu. Skúlarnir kunnu annars leggja dent á einstakar lærugreinir, skúlarnir mugu tó ikki vera próvskúlar ella búgva undir prógv.

FØROYSKU HÁSKÚLARNIR HVAT ER MOLDMENTAN? Vit hava nokk øll hoyrt um matmentan, men hvat er mold mentan? Jú, moldmentan var ikki ordiliga nakað, áðrenn Mat- & Moldmentanarháskúlan. Orðið var ikki til áðrenn – ella rættari sagt: tað er enn ikki komið inn á Sprotan (Pssst, Sprotin! Kanska tit burdu lagt orðið inn á sprota-orðabókina? Havi hoyrt tað brúkt í KVF). Vit funnu upp á orðið moldmentan fyri at lýsa alt tað, sum orðið landbúnaður annars lýsir, men sum kanska ikki gevur somu kenslu av stórídnaði, sum landbúnaður kann geva. Moldmentan kann vera bóndin, ið laðar sær garð fyri lívd. Moldmentan kann vera barnið, ið sáar karsafræ í vindeygakarm inum. Moldmentan kann vera at seta epli niður. Moldmentan kann vera at kompostera sínar matleivdir. Ja, moldmentan er eitt orð, hvørs merking enn er undir skapan..

UM MAT- & MOLDMENTANARHÁSKÚLAN Mat- & Moldmentanarháskúlin skipar fyri nógvum stuttum skeiðum hvønn einasta mánað, og tey eru ætlað øllum vaksnum (av og á eru eisini skeið fyri børn). Vit hava m.a. skeið í baking, kompostering, drening, høsnarhaldi, tekning, seyming, pipar húsakøkubakan, lívd og grønmetisvelting. Til tíðir verður skipað fyri MASTER CLASSES. Hetta eru serlig skeið við undirvísarum, ið eru serfrøðingar á sínum øki. Flestu skeiðini eru millum tveir og fimm dagar. Hjartað í Mat- & Moldmentanarháskúlanum slær fyri sjálv bjargni og burðardyggleika – alt, vit gera, hevur til endamáls at kanna og menna okkara evni til at liva eitt frælst, vakurt, stuttligt, sterkt, livandi, andaligt, ríkt og sjálvstøðugt lív í burðardyggum samspæli við alt livandi í okkara nær- og fjarumhvørvi. Høvuðsæðrarnar eru MATUR, MOLD & MENTAN – og øll skeið á háskúlanum hava á onkran hátt knýti til eitt ella fleiri av hesum evnum. Blóðið í æðrunum er títt og mítt. Okkara hugskot, okkara dreymar og okkara veruleikar. Starvsfólk og næmingar skapa í felag skúlan og tann gerandisdag, hann snarar um.

Føroya Fólkaháskúli varð settur á stovn í Føgrilíð í Klaksvík í 1899 og hevur verið staðsettur í Havn síðan 1909. Skúlin skipar vanliga fyri einum longum heystskeiði fyri ung umframt ymiskum styttri og longri skeiðum um summarið. Skúlin leggur seligan dent á mentan og list. www.haskuli.fo. Ítrottaháskúlin í Suðuroy er staðsettur í Vági og varð settur á stovn í 2016. Skúlin er ítrottaskúli burturav. Tey skipa fyrst og fremst fyri longum skeiðum á 15, 20 ella 35 vikur. Tó eru onkuntíð styttri skeið um summarið. Umframt høvuðs breytina ADVENTURE ber til at velja seg inn á síðubreytir í fótbólti, svimjing ella meira víð fevndari kroppsligari venjing. www.his.fo Mat- & Moldmentanarháskúlin tók ímóti fyrstu næmingunum á heysti í 2019. Tað vóru limir í Veltuni, ið tóku stig til skúlan, sum er staðsettur á Sandi. Skúlin skipar (næstan) hvørja viku fyri stuttum skeiðum í matmentan og moldmentan og í øllum møguligum øðrum, ið snarar runt um hesi. www.moldmentan.fo Húsarhaldsskúli Føroya er ikki ein háskúli, men ein húsarhaldskúli. Henn er tó verdur at nevna í hesum samanhanginum, tí formurin er áleið hin sami. Húsarhaldskúli Føroya skipar fyri einum árligum heystskeiði á 26 vikur umframt ymisk um styttri skeiðum á vári. Skúlin bjóðar menn andi undirvísing við serligum atliti til heimið og familjuna. Skúlin, sum øll árini hevur ligið í Klaksvík, varð settur á stovn í 1992. www.husarhaldsskulin.fo 59

Lestrarlív

GRATTIS DU SKA TILL STOCKHOLM

FØROYSK GRANSKING INNAN FÓTBÓLT

VEGLEIÐINGARSTOVAN Á HOYDALSVEGI 1

JOBMATCH

Í FØROYUM: TÝDNINGARMIKLIR DAGAR

TÝDNINGARMIKLIR DAGAR FYRI LESANDI UTTAN FYRI FØROYAR

MINST TIL!

lesa í Føroyum: 74

LESA LØGFRØÐI Í FØROYUM?

VÍS MÆR TÍNA LESTRARÍBÚÐ

SKIFTISLESTUR

lesa í Danmark: 82

TÚRURIN TIL GRØNLANDS

HVUSSU FINNI EG BÚSTAÐ?

HVUSSU FINNI EG RUNT Á TÍ PRIVATA BÚSTAÐARMARKNAÐINUM?

VÍS MÆR TÍNA LESTRARÍBÚÐ

FØROYAFRÁDRÁTTUR OG SKAT

92 94

A-KASSI – HVÍ SKAL EG MELDA MEG INN?

RÁÐGEVINGIN

BLÁA HÚSIÐ Á VESTURBRÚGV

lesa uttanlands: 98

COLLEGE IN THE STATES

102

AT LESA Í AMSTERDAM

106

ÚSUN-HISTORIEN PÅ FÆRØERNE

Grattis du ska till Stockholm á eg byrjaði at lesa á universitetinum, visti eg longu, at eg ætlaði at fara á skiftislesnað. Tí byrjaði eg longu á fyrstu lestrarhálvu at fara til tiltøk, ið snúðu seg um skiftislesnað. Tá hugsaði eg, at eg skuldi langt út í heimin – jú longri vekk, jú betri. Eg ímyndaði mær, at eg helst fór til Avstralia, Kanada ella USA. Ongantíð hevði eg ímynda mær, at eg endaði við bert at ferðast í fimm tímar við toki yvir um Oyrasundsbrúnna og enda í høvuðsstaðnum í Svøríki: Stockholm. Nógv velja helst at fara langt út í heim og leggja kanska ikki so nógv í tað fakliga á skúlanum, sum tey koma til. Men eg valdi hóast alt, at fara til Stockholm, tí at Karolinska Instituttið er har, og tað er kent fyri at vera eitt gott medisinskt universitet á høgum støði. Jú meira eg læs um Karolinska Instituttið, jú meira tiltalandi helt eg tað vera at fara til Stockholm. Og hví ikki fara til eitt land, har man faktiskt hevur møguleika fyri at læra málið, meðan man er har?

T Borgný Súsonnudóttir Hansen Audiologopædilesandi Keypmannahavn Altjóða skrivari í ráðnum hjá MFS

Tann 15. Januar 2019 gekk leiðin so til Svøríkis – til Stockholm, ein bý, sum eg ongantíð áður hevði vitjað. Eg skuldi búgva í einum studentabúðstaði hjá Karolinska Instituttinum, sum var fyri skiftislesandi. Kollegiið var ein partur av sjúkrahúsinum, Södersjukhus, sum liggur á Södermalm. Tað vóru í stóran mun tey, sum eg búði saman við, sum myndaðu mína tíð í Stockholm. Eg fór til Stockholm og møtti fólkum frá allari verðini. Upp á tann mátan, kann man kanska siga, at eg ikki ordiliga upplivdi at búgva í Stockholm, tí tað vóru nógv ymisk mál og mentanir, sum vóru samantvinnaðar. Men tey flestu, sum eg gekk í flokki saman við, vóru úr Svøríki, og tí møtti eg eisini svensku mentanini, og sjálvandi kunnu føroyingar ikki fara nakra staðni uttan at finna aðrar føroyingar, so eg hevði eisini ein føroyskan vin í Stockholm.

Nógv vilja vera við, at munurin á at lesa í Stockholm og at lesa í Keypmannahavn ikki kann vera serliga stórur. Men tað er tað. Sviar og danir eru sera ólíkir. Danir verða ofta sæddir sum eitt meira „direkta“ fólkaslag – teir siga tað, sum teir hugsa. Hetta gera sviar slett ikki, teir siga minst møguligt, og um teir eru ósamdir við tær, so verður tað pakkað væl inn og sagt upp á ein sera penan máta. Sviar eru kendir fyri at helst vilja sleppa sær undan ósemjum – hetta sæst eisini aftur í, at tey ikki hava verið í kríggj í eini 200 ár. Tá vit, sum vóru á skiftislesnaði, byrjaðu á skúlanum, høvdu vit tveir innleiðsludagar. Tann eina dag in høvdu tey biðið ein etnolog koma og halda eina framløgu fyri okkum um „intercultural communication“. Eg haldi, at endamálið við framløguni var, at vit skuldu skilja, hvussu sviar eru, og hvussu vit skuldu samskifta við teir. Hetta bleiv m.a. gjørt við at upplýsa okkum um óskrivaðar reglur í tí svenska samfelagnum.

Undirvísingin var eisini øðrvísi skipað á Karolinska Instituttinum. Tann størsti munurin var allarhelst, at øll undirvís ingin gekk fyri seg á sjúkrahúsinum, tí at Karolinska Instituttið faktiskt er eitt universitetssjúkrahús, og útbúgvingin er ein professionsbachelor. Á Køben havns Universitet verður útbúgvingin útbjóða á humanistiska fakultetinum sum bachelor+kandidat. Á Karolinska Instituttinum løgdu tey stóran dent á starvsvenjing, og tað var her, at munurin merktist best. Sviarnir, sum vit lósu saman við, vóru í starvsvenjing fleiri ferðir hvørja lestrarhálvu. Hendan raðfestingin sæst ikki á Københavns Univeritet, har útbúgvingin er sera ástøðilig. Tær flestu lærugreinirnar, sum eg tók, vóru á enskum, og ein einkul lærugrein var á svenskum. At skula læra á einum øðrum máli, enn man er vanur við, er eisini sera læruríkt.

Stockholm er ein fantastiskur býur at búgva í. Hann er eitt lítið sindur størri enn Keypmannahavn, men tað merktis ikki ordiliga, bæði tí at býurin spjaðir seg út yvir fleiri oyggjar og holmar, og tí at huglagið í Stockholm er meira avslappað og friðaligt enn í Keypmannahavn. Stockholm hevur fleiri spennandi listasøvn og er ein sera vakur býur. Og ikki at gloyma FIKA. Fika í sær sjálvum er bara ein kaffisteðgur (+okkurt lekkurt afturvið), men fika er so nógv meira enn bara tað; tað er ein møguleiki at taka eina mentalan steðg saman við sínum starvsfelagum, og fleiri fyritøkur hava ført fika inn í arbeiðsdagin. Tað er faktiskt nokk so ringt at forklára „the magic of fika“, men man má næstan uppliva tað fyri at skilja tað. Eg var so heldig at fáa betri legat, áðrenn eg fór avstað. Hetta gav mær møguleika fyri, at m.a. ferðast runt í Svøríki og taka eitt málskeið á svenskum. Eg havi lært so nógv við at fara á skiftis lesnað í Svøríki. Mest av øllum haldi eg, at eg havi ment meg sum persón, og hetta kann eg bara takka øllum teimum, sum eg møtti í Svøríki, fyri. Tað er torført at forklára fika, og á sama hátt er tað torført at seta orð á, hvat tað var, sum gjørdi tað so gott at fara á skiftis lesnað. Hetta kunnu onnur, sum eisini hava verið á skiftislesnaði, óivað vera samd við mær í. Eg eri eisini vís í, at tey, sum hava roynt skiftislesnað, eisini vilja viðmæla øðr um at taka eina lestrarhálvu – ella kanska báðar tvær – í einum øðrum landi. 63

LESTRARLÍV

Fø

t l ó tb

g k s roy

fó

n a n g in

n i k s ran

MEN . 979, 1 Í 19 Í AÐ ÍÐST N S V N STO SÍÐA YRSTU ARÐ F UM V Y ) F O . TEY (FS ØR N F A A 900 Í Y UR RO , SÍÐ 00/1 D 8 Ø R 1 L Ð F U Ø AND RIÐ SPÆ BROYTT SKIFTIÐ UMST B M N R E LDA MA, ME TSSA VUR V Ó NÓGV . MA E BÓL SA TAR FÓT LTUR H IN ER T TOVN U TAÐ BROYT R N S Ó U N B GV RE TT Á ÓLT FÓT ÓTB RÐU SE INUM E ERU NÓ F . D L ØL I VÓ LTIN VØL GIN TBÓ ÐÁ Ó F FELØ SPÆLI N UM LVT NDA SJÁ U R AR URN

Andrass Thomsen FSF

FSF eru vit áhugað í at byggja brýr millum vitan og virkisroyndir til tess at menna fótbóltin í Føroyum enn meira. Vit ynskja tí at fáa vísindaliga vitan, ið er viðkomandi fyri menning av føroyskum fótbólti. Fyri at skapa eitt tættari samband við føroysk lesandi luttók FSF fyri fyrstu ferð á Jobmatch í Norðurlandahúsinum í 2019.

YNSKJA GRANSKING INNAN SERFØROYSK VIÐURSKIFTI Gransking innan fótbóltsviðurskifti fer fram kring allan heimin, og tí er longu nógv vitan at finna um gransking, ið hev ur verið gjørd í øðrum londum. Men FSF ynskir at skapa føroyska vitan: Vit ynskja at framleiða og skapa vitan um føroysku fótbóltsviðurskiftini, sig ur tekniski stjórin í Fótbóltssambandi Føroya, Pætur S. Clementsen. Hann leggur afturat, at tað er týdningarmikið fyri menningina av føroyskum fótbólti, at vit hava gransking, ið byggir á serføroysk viðurskifti.

Endamálið við at fáa vitan til vega um føroysku fótbóltsviðurskiftini er fyrst og fremst fyri at menna føroyskan fótbólt. Við at hava gransking ber til at tryggja, at framtíðaravgerðir eru vísindaliga væl undirbygdar, heldur enn at tær byggja á gitingar. Vit ynskja at uppgbyggja vitan innan m.a. fysiologisk øki, samfelagsviðurskifti og humanistisk øki, td. fyrisiting, sosiologi og fíggjarviðurskifti.

GRANSKAST KANN INNAN NÓGV ØKI Føroysk gransking innan fótbólt og ítrótt er tó ikki nakað nýtt, tí nógv hevur verið granskað innan fysiologiska økið, har m.a. granskingin innan heilsufótbólt er viðurkend kring allan heimin.

… tað er týdningarmikið fyri menningina av føroyskum fótbólti, at vit hava gransking, ið byggir á serføroysk viðurskifti

LESTRARLÍV

Vit ynskja at koma í samband við lesandi á fleiri økjum, sigur Pætur S. Clementsen, tekniskur stjóri í FSF. Hann leggur afturat, at hugsað verður m.a. um gransking innan samfelagsviðurskifti og á humanistiska økinum, t.d. innan fyrisiting, sosiologi og fíggjarviðurskifti. Fótbóltur er eitt sera breitt evni, og møguleikarnir fyri at skriva uppgávu og granska innan fótbóltsøkið eru ógvuliga stórir. Fótbóltssambandið hevur tí sett saman nøkur evni, ið kundu verið áhuga verd at kanna nærri:

HVØNN SAMFELAGSLIGAN TÝDNING HEVUR FØROYSKUR FÓTBÓLTUR? Fótbóltur hevur ein týðandi leiklut í før oyska samfelagnum og er ein stórur partur av gerandisdegnum hjá mongum føroy ingum. Fótbólturin hevur tí stórt virði í samfelagnum. Tað hevur sínar fyrimunir at vera virkin í fótbólti – bæði á vøllinum og uttan fyri vøll in. Tað er ein máti at halda seg í kropsligari venjing, og samstundis er fótbólturin eisini við til at menna børn og ung og at geva teimum týdningarmiklar lívseginleikar. Vit ynskja tí at kanna, hvussu høgt saml aða samfelagsvirðið á føroyskum fótbólti er. M.a verður hugsað um virðið á sjálv bodna arbeiðinum, virðið á heilsuligum – og sosialum ágóðum, og hvørjar inn tøkur fótbólturin hevur við sær til føroyska búskapin.

ER FØROYSKUR FÓTBÓLTUR ÁHUGAVERDUR? Flest allir føroyingar hava eitt yndis fót bóltsfelag, men hóast tað, so er talið av áskoðarum til dystir í Betri-deildini fall andi. Vit ynskja tí at kanna, hvørjar ors akirnar eru, og um føroyingar halda før oyskan fótbólt vera áhugaverdan. • Hetta evnið kann viðgerast úr nógvum ymiskum sjónarhornum, har t.d. dentur verður lagdur á: • Hava vit røttu kappingarskipanina til eina áhugaverda kapping? • Bjóða vit eina áhugaverda vøru? • Hví fara fólk til dyst í Betri-deildini, ella hví fara fólk ikki til dyst í Betri-deildini? • Hvussu stórur er áhugin fyri føroyskum fótbólti samanborið við áhugan fyri út lendskum (serliga enskum) fótbólti? 66

HVÍ GEVAST BØRN AT SPÆLA FÓTBÓLT Í TANNÁRUNUM? Fótbóltur er helst best umtókta ítróttargrein í Føroyum, og tó vísa hagtøl, at ein stórur partur av teimum ungu gevast at spæla fótbólt í tannárunum. Vit ynskja tí at kanna, útgreina og finna orsakir til trupulleikarnir, so vit eisini kunnu finna útav, hvat kann gerast fyri at venda gongdini. Í uppgávuni eigur dentur at vera lagdur á m.a. hesi evni: • Hvør er orsøkin til, at tannáringar gevast við at spæla fótbólt? • Er munur á fráfallinum landafrøðiliga? • Er munur á kynunum? • Hvussu kann gongdin vendast?

HVUSSU GERI EG, UM EG ERI ÁHUGAÐ/UR Í AT SKRIVA UPPGÁVU SAMAN VIÐ FSF? Um tað hevur tín áhuga at skriva uppgávu í samstarvi við Fótbóltssamband Føroya, kanst tú seta teg í samband við tekniska stjóran:

Pætur Smith Clementsen Tel. 29 19 64 psc@football.fo

MENNING AV FØROYSKUM FÓTBÓLTI VILT TÚ VERA VIÐ TIL AT GEVA TÍTT ÍKAST? Hvat er samfelagsliga Er føroyskur virðið á føroyskum fótbóltur fótbólti? áhugaverdur? Fótbóltur hevur ein týðandi leiklut í føroyska samfelag num og er ein stórur partur av gerandisdegnum hjá nógvum føroyingum. Fótbólturin hevur tí eitt stórt virði fyri samfelagið. Tað hevur sínar fyrimunir at vera virkin í fótbólti – bæði á vøllinum og uttanfyri. Tað er ein máti at halda seg í venjing, og samstundis er tað eisini við til at menna børn og ung og gevur teimum harvið nakrar týdningarmiklar lívseginleikar. Vit ynskja tí at kanna, hvat samlaða samfelagsvirðið hjá føroyskum fótbólti er. M.a verður hugsað um, hvat er virðið á sjálvbodna arbeiðnum; virðið á heilsu – og sosialu ágóðunum og hvørjar inntøkur fótbólturin hevur við sær til føroyska búðskapin.

Flest allir føroyingar hava eitt yndis fótbóltsfelag, men hóast tað, so er talið av áskoðarum til dystir í Betri deildini fallandi. Vit ynskja tí at kanna, hvørjar orsøkirnar eru, og um føroyingar halda føroyskan fótbólt vera nóg áhugaverdan.

Evni kann viðgerast úr nógum ymiskum sjónar hornum, har t.d. dentur verður lagdur á: • Hava vit røttu kappingar skipanina til eina áhuga verda kapping?

Hví gevast børn at spæla fótbólt í ungdómsárunum? Fótbóltur er helst best um tókta ítróttargrein í Føroyum, tó vísa hagtøl, at ein ov stórur partur av teimum ungu gevast at spæla fótbólt í tannárunum. Vit ynskja tí at fáa kannað, útgreinað og funnið fram til, hvørjar orsøkirnar kunnu vera, og hvat kann gerast fyri at venda gongdini.

Í uppgávuni eigur m.a. at vera lagdur dentur á: • Hvat fær tannáringar at gevast við at spæla fótbólt?

• Bjóða vit eina áhugaverda vøru?

• Er munur á fráfallinum landafrøðiliga?

• Hví fara fólk til dyst í Betri deildini / hví velja fólk ikki at fara til dyst í Betrideildini?

• Gentur og dreingir – Er munur á?

• Áhugin fyri føroyskum fótbólti samanborið við áhugan fyri útlendskum (serliga enskum) fótbólti?

#samanframá

• Hvussu kann gongdin vendast?

LESTRARLÍV

Vegleiðingarstovan á Hoydalsvegi 1 Í EINUM HUGNALIGUM HÚSUM Á HOYDALSVEGI 1 Í HAVN HELDUR NÝSTOVNAÐA VEGLEIÐINGARSTOVAN TIL. TAÐ VAR TÁVERANDI LANDSTÝRISKVINNA Í MENTAMÁLUM, HANNA JENSEN, SUM TÓK STIG TIL, AT VEGLEIÐINGARSTOVAN SKULDI SETAST Á STOVN, OG LAT HON UPP UM MIÐJAN JULI 2019.

Kristianna Mortansdóttir Lestrarvegleiðari Verkætlanarleiðari á Vegleiðingarstovuni

estrarvegleiðing í Føroyum byrjaði, tá HF varð sett á stovn í Hoydølum fyrst í 1970’unum. Seinni fingu studenta skúlanæmingar eisini lut í lestrarvegleiðing ini. Vegleiðing hevur síðani verið partur av miðnámi, hóast tað hevur verið ymiskt frá skúla til skúla, hvussu lestrarvegleiðingin hevur arbeitt. Skúlavegleiðing kom í fólkaskúlan sein ast í 1970’unum. Tað er tó ymiskt, hvussu skúlav egl eiði ng hevur verið á teimu m ymisku skúlunum, og tímatalið til skúlaveg leiðing hevur verið sera lágt øll árini. Nú er tímatalið tó økt munandi, og hetta fer at geva skúlavegleiðarum fleiri møguleikar til teirra týdningarmikla arbeiði á skúlunum. LFÚ (Landsfelag fyri Føroyingar undir Út búgving) lat upp vegleiðingarskrivstovu í Havn seinast í 1980’unum. Í LFÚ kundu øll vaksin – í breiðasta týdningi – fáa vegleiðing innan lestrar- og yrkisviðurskifti. Í 2010 bleiv LFÚ tó avtikið, og virksemið, sum LFÚ hevði havt, varð flutt yvir í Altjóða Skrivstovuna, sum sama ár bleiv ein partur av Setrinum. Læraraskúlin og Sjúkrasystraskúlin, sum tey itu, áðrenn tey blivu partur av Setrinum, hava eisini í mong ár havt vegleiðing.

Vegleiðing hevur sostatt verið ein fastur partur av føroyska samfelagnum í mong ár, men nú hevur politiski myndugleikin tikið avgerð um at seta á stovn eina vegleiðing arstovu, sum skal vera ein savnandi eind um vegleiðing í Føroyum, og sum skal standa á odda fyri at seta í verk lívlanga vegleiðing í føroyska samfelagnum. Í uppritinum til Vegleiðingarstovuna, sum varð skrivað í Undirvísingarstýrinum, stendur: „Orsøk til, at málið verður tikið upp. Útbúgv ingar og arbeiðsviðurskifti broytast støðugt, og tað setur stór krøv til lívlanga vegleiðing. Dygdargóð vegleiðing eigur at verða lætt atkomilig hjá øllum borgarum í Føroyum. Brúk er fyri eini meira samanh angandi vegleiðingarskipan, sum ger gagn av vitan og førleikum, sum í dag liggja meira og minni avbyrgd úti á skúlum, hjá myndugleikum, stovnum og øðrum. Endamálið er at menna dygdina í lívlangari vegleiðing, so tað gerst lættari hjá borgarum og øðrum.“ Sum sagt í uppritunum, so broytist út búgvingar- og arbeiðsmarknaðurin alsamt og kann mangan tykjast sera fløktur. Tí er sera umráðandi, at lívlong vegleiðing verður fyri øll í Føroyum. Endamálið við lívlangari vegleiðing er at vegleiða fólk í øllum aldri at menna seg – hetta veri seg útbúgvingarliga ella starvsliga – alt eftir hvørju støðu, hvør einstakur er í. Lívlong vegleiðing hevur týdning fyri lívsvirðið hjá borgaranum. Tað er neyðugt at kunna leita sær vegleiðing og fáa svar upp á spurningar og ivamál í sambandi við lesnað, broytta arbeiðsleið, førleikamenning ella val av lívsleið – alt sera týdningarmikil stig í lívinum.

Lívlong vegleiðing kann eisini hava gagnliga ávirkan á búskapin í samfelagnum. Tá fólk hava møguleika at fáa vegleiðing innan val av yrki, um tey gerast arbeiðsleys ella ynskja at broyta lívsleið, kann vegleiðing føra við sær, at tey koma skjótari í gongd við tað, tey ynskja – hetta til gagns fyri tann einstaka, arbeiðsstaðið og samfelagið sum heild. Nógv fara gjøgnum útbúgvingarskipanina og út á arbeiðsmarknaðin á sjálvstøðugan hátt, men onnur hava tørv á at tosa við ein veg leiðara, tá tey skulu velja. Á útbúgvingarstovn unum eru, sum áður nevnt, tilboð um veg leiðing, har næmingar og lesandi kunnu fáa vegleiðing um ymisk viðurskifti. Tó kann verða neyðugt at søkja sær vegleiðing aðrastaðni – eitt nú á Vegleiðingarstovuni, sum er eitt tilboð um vegleiðing innan útbúgvingar- og arbeiðsmarknaðarmøguleikar til tey, ið ikki eru knýtt at útbúgvingarskipanini. Nú Vegleiðingarstovan er sett á stovn, kunnu øll í Føroyum fáa javnbjóðis atgongd til góða vegleiðing innan útbúgvingar-, læru- ella arb eiðsmøguleikar á einum óheftum staði. Fólk eru vælkomin inn á gólvið á Vegleiðingar stovuni at tosa um teirra útbúgvingar- og starvsmøguleikar við øllum, sum hartil hoyrir, og eisini ber til at ringja ella senda ein teldu post. Vegleiðingarstovan hevur sett eitt átak í verk, har vit vitja ymisk støð í landinum og hava vegleiðing, t.d. á bókasøvnum, skúlum, mentanarhúsum og íverksetarahúsum. Hetta átakið eitur „Vegleiðingarstovan kring landið“. Tað er mangan best at hitta vegleiðaran andlit til andlits, tí í samrøðuni spretta nýggj hugskot, og soleiðis kann ein fáa meira burtur úr veg leiðingini. Við hesum átaki fáa fólk møguleikan at tosa við ein vegleiðara – eisini uttan fyri miðstaðarøkið. Vegleiðingarstovan er eisini í holt við at menna eina sonevnda e-vegleiðing, sum er ein skipan, har fólk kunnu ringja, skriva ella kjatta við ein vegleiðara á Vegleiðingarstovuni – eisin uttan fyri „vanliga arbeiðstíð“. Hetta er ein sera hentur vegleiðingarmøguleiki, um ikki ber til hjá fólki at koma til vegleiðing á Vegleiðingarstovuni – og hetta er eisini ein góður møguleiki at byrja vegleiðingarsam skiftið við ein vegleiðara. Heimasíðan hjá Vegleiðingarstovuni, www.vegleiding.fo, er skjótt liðug. Øll útbúgvingarøki eru umboðað á Veg leiðingarstovuni. Tí er altíð møguleiki fyri dygdargóðari vegleiðing – og vit vita, hvønn vit skulu seta okkum í samband við fyri at fáa besta svarið upp á spurningar og ivamál. 69

LESTRARLÍV

JOBMATCH Á HVØRJUM ÁRI FÁA LESANDI MØGULEIKA AT SETA FØROYSKUM FYRITØKUM STEVNU OG FÁA INNLIT Í STARVSMØGULEIKAR FRÁ FYRSTU HOND.

obmatch er árlig starvsstevna, hvørs endamál er at skapa og røkja sam bandið millum tey lesandi og før oyska arbeiðsmarknaðin. Øll, sum eru undir hægri lesnaði, eru nýútbúgvin ella longu hava royndir á arbeiðsmarknaðin um, eru vælkomin at nýta høvið at fáa eitt prát við føroyskar fyritøkur og stovnar uttan hóvasták. Við at fevna um bæði roynd og óroynd á arbeiðsmarknaðinum er ætlanin at

„matcha“ tørvin hjá fyritøkum og stovnum við teir førleikar, ið vitanartilfeingi okkara hevur. Tískil snýr Jobmatch seg eisini um, at fyritøkur og stovnar fáa møguleikan at marknaðarføra seg fyri júst tí rætta mál bólkinum. Hartil er endamálið við Jobmatch at skapa áhuga millum tey lesandi at søkja starv, starvslærupláss ella uppgávuevnir hjá arbeiðsplássum, ið somuleiðis eru áhugað.

Í FØROYUM:

Týdningarmiklir dagar

• • • • • • •

JANUAR Umsóknarfreist: Grundskeið til skipsatstøðara Umsóknarfreist: Skipari (Klaksvík) Umsóknarfreist: Akademiútbúgving

Umsóknarfreist: Dugni skúli (GG! Til ber at søkja alt árið, tó er upptøkugerð vanliga í Apríl)

MAI Umsóknarfreist: Master í West Nordic Studies á Setrinum fyri Føroyingar og norðurlendingar

Umsóknarfreist: Diplomútbúgving í leiðslu Umsóknarfreist: HD 1. partur

Umsóknarfreist: HD 2. partur

JUNI

FEBRUAR Umsóknarfreist: Master í West Nordic Studies á Setrinum fyri altjóða umsøkjarar Til ber at søkja fíggjarligan stuðul frá Granskingarráðnum innan gransking í føroyskum viðurskiftum. Sí meira á www. gransking.fo

• • • • • •

• • • • • • • • • • • • • • •

Umsóknarfreist: Fram leiðslutøkningur (upptøka annaðhvørt ár) Umsóknarfreist: Byggitøkningur Umsóknarfreist: Marknaðarførslubúskapur (upptøka annaðhvørt ár) Umsóknarfreist: Fíggjarbúskapur (upptøka annaðhvørt ár) Umsóknarfreist: Innovatión og Íverksetan

MARS Umsóknarfreist: Bilsmiður

Umsóknarfreist: Maskinistur

Umsóknarfreist: Tilvirkisatstøðingur

Umsóknarfreist: Maskinmeistari

Umsóknarfreist: Klædnaatstøðingur

Umsóknarfreist: Skipari (Tórshavn) Umsóknarfreist: Skipsførari

Umsóknarfreist: Heilsuhjálpari

Freist at søkja Betri legat

APRÍL Umsóknarfreist: Bachelor á setrinum (kvota 2) Umsóknarfreist til starvslestur um heystið á føroysku sendistovunum og aðalráðunum í Føroyum

JULI Umsóknarfreist: Optometrist Umsóknarfreist: Bachelor á Setrinum (kvota 1)

• • • • • • • • • • • • • •

Umsóknarfreist: Føroyskan master á Setrinum Aðalfundur hjá MFS (Ráðið)

AUGUST Umsóknarfreist: Grundskeið til skipsatstøðara Umsóknarfreist: Akademiútbúgving Umsóknarfreist: Diplomútbúgving í leiðslu Umsóknarfreist: HD 1. partur

OKTOBER Umsóknarfreist til starvslestur um várið á føroysku sendistovunum og aðalráðunum í Føroyum Markleys útbúgving

NOVEMBER Umsóknarfreist: HD 2. partur Umsóknarfreist: Heilsuhjálpari Umsóknarfreist: Heilsurøktari

DESEMBER Umsóknarfreist: Maskinistur Umsóknarfreist: Maskinmeistari Umsóknarfreist: Skipari (Tórshavn) Umsóknarfreist: Skipsførari Jobmatch í Norðurlandahúsinum Freist at søkja Betri legat

Hetta yvirlitið er einans upplýsandi, og MFS frátekur sær tí alla ábyrgd, um tú missir eina freist. Hetta yvirlitið er einans gjørt fyri at upplýsa teg um, hvørjir møguleikar eru, og hvat er gott at minnast til.

LESTRARLÍV

Týdningarmiklir dagar FYRI LESANDI UTTAN FYRI FØROYAR:

• •

JANUAR 15. Umsóknarfreist: UCAS í UK Send inn prógv um supplering, um tú hevur fingið treytaða upptøku á útbúgving við vetrarbyrjan og supplerar um heystið/veturin

• • • • • • • • • •

FEBRUAR 1. Umsóknarfreist: Nordplus 1. Umsóknarportalur til hægri læru stovnar í Danmark (kvota 1) letur upp (GG! Úbúgvingarloftið er avtikið) 15. Til ber at søkja um fíggjarligan stuðul frá Granskingarráðnum innan gransking í føroyskum viðurskiftum. Sí meira á www.gransking.fo Freist at søkja Erasmus

MARTS 15. Umsóknarfreist til kvotu 2 fyri lesandi, sum ætla sær til Danmarkar Ársuppgerðin frá SKAT í Danmark kemur í skattamappuna. Um tú hevur Føroyafrádrátt, skal hesin setast inn. Uppgerðin skal rættast áðrenn 1. mai. 28. Jomfrúgongan í Aalborg verður

APRIL Umsóknarfreist til Flogvit Umsóknarfreist til starvslestur um heystið á føroysku sendistovunum og aðalráðunum í Føroyum. 25. er flaggdagshald á Regensen í Keypmannahavn og hjá øðrum føroyingafeløgum runt í landinum

• • • • • • • • •

15. Umsóknarfreist í londum sum Norra og Svøríki 15. Umsóknarfreist til kvotu 2 í Føroyum

MAJ Tað er møguligt at senda umsókn til læknafrøði- og tannlæknafrøðiútbúgvingar í Pólandi IELTS – ensk málroynd

JUNI 15. Freist at søkja Betri legat 30. Seinasta freist at søkja um ferðastuðul hjá Studna hjá teim um, ið byrjaðu at lesa um heystið.

JULI 5. Umsóknarfreist til hægri lærustovnar í Danmark (kvota 1). Les meira á optagelse.dk 5. Skjalprógv fyri kvotu 2 til fak, ið ikki vóru staðin innan 15.mars 5. Freist at boða frá á optagelse. dk, at man er tilmeldaður suppleringsskeiði komandi summar ella heyst (GG! Tú kanst bert supplera um heystið, um tú søkir inn á útbúgving, ið byrjar um veturin. Um tú søkir inn á medisin, er freistin tó fyrr (mars), og tú skalt boða sjálvum skúlanum frá)

• • •

Aðalfundur hjá MFS Ultimo: Svar upp á umsókn til hægri lærustovn i Danmark Ultimo: Almannakunngering av hvørjar útbúgvingar hava tøk pláss

• • • • • • • • • •

AUGUST Pisudagar Freist at taka av lestrarplássi í Danmark Ultimo: Svar um standby-pláss í Danmark hesa lestrarhálvuna

SEPTEMBER Aðalfundur hjá MFS-nevndini í Keypmannahavn Lestrargonga í Keypmannahavn

OKTOBER Flogvit Umsóknarfreist til starvslestur um várið hjá sendistovunum og aðalráðunum í Føroyum Aðalfundur hjá MFS-nevndini í Aalborg

NOVEMBER Freist at søkja tøk pláss til útbúgvingar, ið byrja í januar/ februar 2021 Forskotsuppgerðin fyri árið eftir sæst í skattamappuni á skat.dk. Um tú hevur føroyafrádrátt, kanst tú seta hann á uppgerðina.

• • •

DESEMBER

15. Freist at søkja Betri legat. Jobmatch 31. Freist at søkja um ferðastuðul hjá Studna hjá teimum, ið byrjaðu at lesa um várið.

Minst til!

•

At fáa tær danskt CPR-nummar! Tá tú meldar flyting til Danmarkar, fært tú eitt danskt CPR-nummar. Tað krevst tó, at tú verður skrásett/ ur á einum bústaði. Í Danmark krevst CPR-nummar til næstan alt frá NemID, at søkja um SU til telefonhald.

• • • • • •

Um tú ert forsyrgjari, kanst tú fáa eitt fyribils CPR-nummar, soleiðis at tú kanst skriva barn títt inn á stovn í góðari tíð (G.G. fyri at barnið kann byrja á stovni, skal tað hava fingið eitt ordiligt CPR-nummar). At søkja um lestrarstuðul í góðari tíð. Tú kanst søkja um SU ein mánað áðrenn, tú kanst fáa SU. Tvs. at um tú byrjar at lesa í september, kanst tú søkja 1. august. Tú hevur møguleika fyri at søkja um eyka klipp, um tú ert seinkað/ ur orsakað av studentapolitiskum arbeiði (Danmark). Minst til at skattaskráseta teg hjá SKAT, tá tú ert flutt/ur, so tú rindar rættan skatt beinanvegin. At søkja kollegie (Kollegiernes Kontor, FSB, s.dk osfr.). Tað er týdningarmikið at gera hetta í góðari tíð í teimum størru lestrarbýunum. Um tú boðar TAKS frá, at tú vilt varðveita fulla skattaskyldu í FO, fært tú somu skattafyrimunir sum heimalesandi, um tú t.d. kemur heim at arbeiða í ferium. Sí meir á http://www.taks.fo/fo/ borgari/skattur/at-vardveita-fullaskattskyldu-i-foroyum/ Minst til at gera p-talið virkið, áðrenn tú skalt fáa løn í Føroyum.

•

Tekna tær eina trygging! Tær týdn ingarmestu eru innbúgvstrygging, ábyrgdartrygging og ferðatrygging.

• •

•

• •

Hevur tú lestrarstarv (ella annað starv), minst so til at søkja um føroyafrádrátt hjá SKAT. Kanna um eitt lestrarfelag er, ið umboðar tína útbúgving. Føroysk lestrarfeløg eru á RUC, CBS, løgfrøði, sálarfrøði, humaniora, búskaparfrøði o.s.fr. í Keypmannahavn. Í partinum um „Lesandi uttanlands“ í hesum blaðnum er møguligt at síggja, hvussu tú setir teg í samband við títt lestrarfelag ella føroyingafelag. Kanna um eitt føroyingafelag er har, sum tú flytur til. Skriva teg upp í einum A-kassa í minsta lagi 12 mánaðir, áðrenn lesturin er liðugur, so tú kanst fáa dagpengar longu fyrsta mánaðin, tú ert liðug/ur. Ger hetta eisini, um tú ætlar tær heim beint eftir lesturin, tí tú kanst taka arbeiðsloysisstuðulin við tær til Føroya í upp til tríggjar mánaðir.

•

Uddannelsesloft: Ein lóg hevur verið í Danmark, um at lesandi, ið longu hava eina útbúgving, ikki kunnu taka eina útbúgving afturat, ið er á sama støði. Men frá summarupptøkunum á hægri útbúgvingarstovnum í 2020 er lógin avtikin, og hetta merkir tískil, at um tú hevur eina útbúgving frammanundan, so hevur tú hóast tað møguleika at taka eina afturat á sama støði. Verður tú innkallaður til danska hernaðartænastu, minst so til at søkja um undantaksloyvi, um tú ikki ynskir at fara í herin. Ynskir tú at tosa við títt lestrarstað og møguliga vitja skúlan, áðrenn tú søkir, hava flest øll lestrarstøð opið hús. Kanna nær títt møguliga lestrarstað hevur opið hús. Hetta yvirlitið er einans upplýsandi, og MFS frátekur sær tí alla ábyrgd, um tú missir eina freist. Hetta yvirlitið er einans gjørt fyri at upplýsa teg um, hvørjir møguleikar eru, og hvat er gott at minnast til.

Far í ein felagsskap ella eitt felag, ið umboðar tína útbúgving, t.d. Djøf, Dansk Magisterfelag ella IDA. Tað er ofta ókeypis at vera limur, meðan tú lesur, og feløgini bjóða ofta eitt nú lagaligar tryggingar, góð ráð og hjálp til at søkja starv.

• •

Er lesturin hjá tær ikki í enskttalandi landi, hevur tú møguleika at søkja um fígging til eitt málsligt fyrireikingarskeið (áðrenn lesturin). Sí meira á heimasíðuni hjá Studna. Um tú søkir inn á eina útbúgving í Danmark seinast tvey ár eftir, at tú ert liðug/ur við tína „Adgangsgivende eksamen”/ miðnámsskúlaútbúgving, verður títt miðaltal faldað við 1,08.

LESTRARLÍV: LESA Í FØROYUM

Lesa løgfrøði í Føroyum? TAÐ HEVUR LEINGI LIGIÐ Í KORTUNUM AT FÁA LØGFRØÐI-ÚTBÚGVINGINA TIL FØROYA. Í DANMARK HEVUR HETTA ALTÍÐ VERIÐ EIN AV TEIMUM ÚTBÚGVING UNUM, SUM RÚMA FLEST LESANDI, UMFRAMT AT TAÐ ER EIN AV TEIMUM BEST DÁMDU ÚTBÚGVINGUNUM AT SØKJA INN Á. NÚ BER ENDILIGA TIL AT TAKA HESA ÚTBÚGVING Á FRÓÐSKAPARSETRINUM.

E Rannvá Dam í Baianstovu Politikkur og Umsiting á Fróðskaparsetri Føroya Búsitandi í Tórshavn

in av teimum, sum slapp inn á løgf røði-úbúgvingina í hesu m umfarinum, er Súsanna Tindskarð Jacobsen. Vit í MFS hava tikið eitt prát við Súsonnu, sum altíð hevur vitað, at hon helst vildi lesa í Føroyum. Júst hvat, hon vildi lesa, var ikki heilt vist. Men hon visti, at um rætta útbúgvingin ikki bleiv boðin út í Føroyum, fór leiðin uttanlands. Tá Súsanna sá, at løgfrøði á Fróðskaparsetrinum var ein møguleiki, hugsaði hon bara „hetta er tað!“ Áhugin fyri løgfrøði kom tó nøkur ár frammanundan, tá hon tók miðnámsútbúgving.

ÁHUGIN SPRATT Á HANDILSSKÚLANUM Aftan á student valdi Súsanna at taka handilsskúlaútbúgving. Hetta sá hon sum ein upplagdan møguleika, tí við studenta prógvinum kundi hon taka hesa mið námsútbúgving upp á bert eitt ár. „Tað var, tá eg hevði vinnulívsrætt, at eg fann útav, at løgfrøði var tað rætta fyri meg. Eg elskaði at koma til tíma, og eg elskaði at lesa uppá og gera skúlating. Mær dámdi sera væl øll kjakini, sum vóru í tímunum. Mær hevur altíð dámað best 74

tað matematiska, har bert eitt rætt svar er. Eg haldi, at løgfrøði er á sama hátt, tí man kann vinna við eini grundgeving. Og hóast man ikki altíð kann siga alt við vissu, so haldi eg, at í flestu støðunum er eitt svar, sum er rætt, og sum øll eru samd um. Hetta dámar mær væl: at tað er hart og kontant“ sigur Súsanna Tindskarð Jacobsen.

EIN NÝGGJ ÚTBÚGVING Tá Súsanna varð spurd, um tað merkist á útbúgvingini, at hon er nýggj, sigur hon, at tað er ikki nakað, hon hevur givið sær far um, men hon heldur, at undirvísararnir eru øgiliga opnir um júst hetta, og at tað kanska bara hevur eina positiva ávirkan á útbúgvingina. „Undirvísararnir eru opnir fyri viðmerkingum og vilja gjarna hava, at vit siga, hvat vit halda. Teir hava enn ikki fingið nakrar van ar og siga tí onki, ið minnir um „hetta er tað vit hava lært seinastu 20 árini, og hetta er soleiðis vit gera tað.“ Alt er tvørturímóti opið og lætt, og vit skapa útbúgvingarumhvørvið saman.“ Tað er eingin loyna, at ymiskir trupulleikar hava verið við løgfrøðiútbúgvingini. Í summar, stutt áðrenn útbúgvingin byrjaði, kom tað fram í miðlunum, at løgfrøði-útbúgvingin ikki var góðkend í Danmark. Hetta vildi siga, at um man tók løgfrøði-útbúgvingina á Setrinum, hevði man ikki vissu fyri, at man slapp at taka kandidatin niðri og harvið gerast løgfrøðingur. Hetta er tó orðnað síðan tá, og er tí ikki nakað, ið Súsanna hevur merkt nakað stórvegis til. „Hetta kom upp á pláss næstan beinanvegin, og hetta broytti ikki mína avgerð um at søkja inn. Eg havi ikki merkt hetta á mínum lesnaði.

Súsanna Tindskarð Jacobsen

FYRIMUNIR OG VANSAR At vera á hægri lesnaði kennist enn nýtt fyri Súsonnu, men nú fyrsta lestrarhálva er farin aftur um bak, hevur hon gjørt sær nakrar tankar um útbúgvingina sum heild og um Fróðskaparsetrið sjálvt, og hon letur væl at. „Setrið skipar fyri rættiliga nógvum tiltøkum, og hetta havi eg ikki upplivað á øðrum skúlum. Viðvíkjandi útbúgvingini havi eg fingið ein ordiliga góðan flokk, og vit snakka øll væl saman. Eisni eru undirvísararnir ógvuliga laga ligir og skiljandi, um okkurt er torført at skilja hjá einum næmingini. Mær dámar væl, at man ikki gongur í skúla frá 8 til 16 hvønn dag, men at tímatalvan er meira opin“. Súsanna heldur, at man hevur ógvuliga góða tíð til at gera alt tað, man skal, og hetta er nakað, sum hon virðismetur høgt. Hon við gongur tó, at hetta eisini kann blíva ein vansi. „Tað kann gerast lætt at siga „Áh, eg skal ikki í skúla ímorgin – eg verði leingi uppi í kvøld og fari seint upp í morgin.“ Man kann gerast eitt sindur sløvari av hesi tímatalvuni í mun til eina vanliga tímatalvu við undirvísing frá 8 til 16. Men hóast tímatalvan ikki er á tremur við fyrilestrum, er støðið enn høgt, og nógv er at lesa. Hetta er tó sjálvandi nakað, man kann vænta. Og um man er fyrireikaður upp á hetta og ger sær ómak, so klárar man tað!“ sigur Súsanna.

FØROYSK ÚTBÚGVING TIL FØROYSKT SAMFELAG Lógir eru ymiskar í ymiskum londum, og tí er tað eisini týdningarmikið at hava eina føroyska løgfrøði-útbúgving, heldur Súsanna Tindskarð Jacobsen. Hon heldur tað vera eina styrki, at framtíðar løgfrøðingar líka frá byrjan hava lisið um føroysku lógina. „Um eg las løgfrøði niðri, so hevði eg als ikki havt føroyska lóg. So hevði eg havt danska lóg. Nógv hugsa, at hetta er á leið tað sama, men har eru munir. Í Føroyum vera øll tey føroysku viðurskiftini tikin við, og vit læra sum heild sera nógv um føroysku lógina. Men danska skipanin er tó eisini ein partur av pensum hjá okkum, og tí haldi eg, at man faktiskt fær tað besta við úr báðum londunum.“ Spurd um, hvat hon ætlar at brúka út búgvingina til, veit Súsanna ikki heilt enn. At hava eina útbúgving í løgfrøði hevur nógvar møguleikar við sær, so um alt gongur eftir ætlan, fara nógvir møguleikar at vera opnir fyri henni, tá útbúgvingin er lokin um gott 4 ár. 75

Vís mær tína lestraríbúð L

estrarbústaðir eru við til at skapa trivna og samanhald millum lesandi. Í Føroyum er tað bert ein lítil minniluti av teimum lesandi, sum býr í lestrarbústaði, men seinastu árini eru nýggir lestrarbústaðir komnir á bústaðarmarknaðin. Vónandi fara kommunur, privatar fyritøkur og landið at gera fleiri íløgur í lestrarbústaðir í Føroyum, soleiðis at bústaðarviðurskifti ikki eru ein forðing fyri at velja Føroyar sum lestrarland. MFS hevur biðið nøkur lesandi vísa nakrar myndir av síni lestraríbúð. Bíðitíðin, ið verður upplýst, er tann, sum tey lesandi sjálvi upplivdu, og tí kann hon saktans vera broytt síðani.

FINSEN

Eittrúmsíbúð á 34 fermetrar við hemsi í miðbýnum í Havn. Íbúðin hevur egnan køk og vesi. Felags vaskirúm er í bygninginum.

Leiga: 3.950 kr.

Bíðitíðin var uml. 1 mánað á innanhýsis bíðilista..

Uppskriving og heimasíða: www.bustadir.fo

LESTRARLÍV: LESA Í FØROYUM

LESTRARHEIMIÐ Á BERJABREKKU

Kamar á 16 fermetrar við egnum vesi og felags køki saman við sjey øðrum. Bústaðurin liggur beint við Mylnuna á Berjabrekku í Havn, og tað er einfalt at taka bussin oman í miðbýin. Lestrarheimið hevur felags vaskirúm.

Leiga: 1.800 kr.

Bíðitíðin var uml. 2 mánaðir.

Uppskriving og heimasíða: www.bustadir.fo

www.bbs.fo

Miðmáli í Havn hvonn

etika

THE TARV

tarv.fo Miðmáli er frá apríl til septembur

etika.fo

hvonn.fo

Suppugarðurin

bbitin.fo

suppugardurin.fo

Bitin

no12.fo

eta.fo

silo.fo

LESTRARLÍV: LESA Í FØROYUM

SKIFTIS LESTUR SUM LESANDI Í FØROYUM HEVUR TÚ GÓÐAR MØGULEIKAR AT TAKA EITT SKIFTI – VANLIGA ½ ÁR – Í EINUM ØÐRUM NORÐURLENDSKUM ELLA BALTISKUM LANDI.

Holger Arnbjerg Arbeiðir á Altjóða skrivstovuni www.setur.fo/ask Teldupostur: ask@setur.fo

tlanin við Nordplus-skipanunum er at styrkja norðurlendska-balt iska felagsskapin og samleikan við støði í søguligu, mentanarligu, demokratisku felagseyðkennunum hjá londunum. Skipanirnar eru ætlaðar til undir vísing á øllum stigum. Endamálið við Nordplus Videregående er at styrkja flytføri og samstarv millum hægru lærustovnarnar hjá luttakandi londunum. Grønland, Áland og Føroyar luttaka á jøvnum føti við teimum fimm norður lendsku og trimum baltisku londunum, sum eru við í Nordplus-skipanini. Tá tú fert avstað við Nordplus-skipanini, fært tú eitt ókeypis lestrarpláss og haraftur at stuðul til ferð og uppihald. Lestrar uppihald í Norðurlondum fara oftast ígjøgnum Nordplus-skipanina, sum er sett saman av fakligum netverkum. Um títt fak ikki hevur eitt netverk í Nordplus, kanst tú søkja um at fara ígjøgnum „Det tværfaglige netværk, Nordlys“. Spyr á www.setur.fo/ask – ask@setur.fo – Altjóða Skrivstovan.

MANNAGONGDIN KANN VERA HENDAN: Tú finnur eitt útbúgvingarstað og kannar møguleikarnar fyri at søkja inn til tað, sum tú kundi hugsað tær. Tað, sum tú søkir inn til, skal vera góðkent framm anundan av tínum lestrarstaði, soleiðis at tín lestrartíð ikki verður longd, og títt útlendska lestraruppihald verður partur av tínum lestri. Les meira um Nordplusskipanirnar her: www.nordplusonline.org

ERASMUS+ FYRI LESANDI Í ES- OG EBS-LONDUM Skiftislestur í einum øðrum evropeiskum landi? Hevur tú hug at taka ein part av tí útbúgving, ið tú ert farin í holt við, í einum øðrum landi í Evropa, so er tað vert at umhugsa Erasmus+ skipanina. Erasmus+ skipanin er partur av „Lívs long Læring“, ella „Lifelong Learning Programme“ (LLP), ið er ein útbúgving arskipan hjá ES. Við hesi skipan hevur

Serskráin Erasmus er flaggskipið hjá ES innan hægri útbúgving. Skipanin eggjar lesandi og starvsfólkum á hægri lærustovnum at taka part av útbúgving síni ella at arbeiða á universiteti í øðrum ES-landi í eitt tíðarskeið Evropa Kommissiónin megnað at savna øll síni fjølbroyttu átøk innan útbúgv ing og upplæring í eina samlaða heild við heitinum: „The Lifelong Learning Programme“. Serskráin Erasmus er flaggskipið hjá ES innan hægri útbúgving. Skipanin eggjar lesandi og starvsfólkum á hægri lærustovnum at taka part av útbúgving síni ella at arbeiða á universiteti í øðrum ES-landi í eitt tíðarskeið. Talan kann m.a. vera um lesnað sum skiftisnæmingur, málskeið, intensiv skeið, fyrireikandi fundir, verkætlanarsamstarv og umbýti av lærarum og øðrum starvsfólki. Við Erasmus+ ber til dømis til at koma á eitt ókeypis lestraruppihald á útlendsk um lærustovni í 3–12 mánaðir og at søkja námsstyrk á umleið 200 evrur til eyka útreiðslur um mánaðin. Treytin er, at lesturin á útlendska lærustovninum er

partur av útbúgvng tíni á tí stovni, har tú ert innskrivað/ur, og at hesin lestur er góðkendur av fakulteti tínum framm anundan. Erasmus+ avtalur millum ymisk uni versitet í Evropa eru vanliga tengdar at ávísum lærugreinaøkjum, so tí kunnu smávegis frávik vera frá lærugrein til lærugrein. Á onkrum fakulteti ber til at søkja um eitt Erasmus+ skiftisuppi hald eftir einum ári, men í flestu førum skal ein hava lisið í minsta lagi tvey ár – og ofta longri enn tað – áðrenn ein kann fara í holt við skiftislesnað við hesi skipan. Skipanin er bert galdandi í ES-londum og londum, sum eru við í EBS-samstarvinum (EBS stendur fyri Evropiskt Búskaparligt Samstarv). Um tú ert áhugað/ur í hesi skipan og ert lesandi á einum universiteti, ið er við í Erasmus+ samstarvinum, so skalt tú seta teg í samband við Altjóða Skrivstovuna. Tey hava fastar mannagongdir við um sóknum o.ø hesum viðvíkjandi og drúg var royndir við vegleiðing á økinum. Les meira um møguleikar, upptøkukrøv, lut takaralond, praktisk viðurskifti, royndir hjá øðrum, umsóknarfreist o.a. á: http://ec.europa.eu/education/lifelonglearning-programme/erasmusen.htm

KUNNU LESANDI Á SETRINUM FARA ÚT Í HEIM VIÐ ERASMUS+? Nei, ikki við Erasmus +, men lesandi í Før oyum hava aðrar og góðar møguleikar at fara út í heim sum skiftislesandi. Vegna verandi støðu Føroya viðvíkjandi ES ber ikki til hjá lesandi á Fróðskaparsetri Før oya at søkja stuðul umvegis Erasmus+ skipanina, men um tú ert lesandi í Danmark, Bretlandi ella øðrum ES- og EBS-landi, so ber til hjá tær at gagn nýta hesa skipan. Tó skal undirstrikast, at um lesandi á Fróðskaparsetri Føroya t.d. ynskja at taka eina lestrarhálvu (ella eina hálva lestrarhálvu) í einum øðrum landi á sama hátt sum ein Erasmusles andi – t.e. sum ein góðskrivaðan part av tí útbúgving, ið tú ert innskrivað/ur á í Før oyum – so er hetta avgjørt ein møguleiki, ið er verdur at hava í huga og gagnnýta. Tosið við deild tykkara um hesar møgu leikar, ella setið tykkum í samband við Altjóða Skrivstovuna. Søkjast kann um stuðul frá Studna til hetta endamál. Nærri upplýsingar um stuðul til skiftislestur fært tú á www. studni.fo.

LESTRARLÍV: LESA Í DANMARK

TÚRURIN TIL

GRØNLANDS EG EITI HØRÐUR MOURITZARSON MOHR, OG EG LESI JARÐFRØÐI (GEOLOGI) Á KØBENHAVNS UNIVERSITET. EG HAVI ALTÍÐ HAVT STÓRAN ÁHUGA FYRI NÁTTÚR UNI OG UMHEIMINUM, OG TÍ VALDI EG AT LESA JARÐFRØÐI. EG MANGLI BERT EITT HÁLVT ÁR Á KANDIDATINUM OG ERI Í HOLT VIÐ AT SKRIVA MÍNA SERRITGERÐ.

Í Ikkatteq. Tunnurnar liggja spjaddar undir stóra fjallinum. Hetta var gott fyri at fjala flogvøllin, um týsk flogfør komu.

S Hørður Mouritzarson Mohr Jarðfrøðilesandi á Københavns Universitet

um jarðfrøði-lesandi upplivir man nógv ymiskt. Vit hava ferðast nógv og hava ma.a verið í Týsklandi, Ong landi, Portugal og Spania. Á túrunum hava vit upplivað náttúruna og gjørt ymiskt jarðfrøðiligt arbeiði, sum hevur verið ógvu liga spennandi og gevandi. Jarðfrøði fevnir um nógv ymisk náttúruvísindarlig øki, eitt nú granskan eftir ráevnum í undirgrundini og kortleggjan av undirgrundini. Í Dan mark verður t.d. stórur dentur lagdur á hydrologi, har man eygleiðir grundvatnið, sum danir drekka.

Keypmannahavn

LESTRARSTARV HJÁ COWI Tá ið eg ikki gangi í skúla, arbeiði eg hjá COWI. COWI er eitt ráðgevingar-virksemi, sum arbeiðir innan byggivinnu, hydrologi, umhvørvi, burturkast og annað. Eg arb eiði á deildini „Miljø og Affald“, og har er uppgávan at fylgja við í dálking á byggi økjum, privatum økjum og øðrum økjum, sum kommunur ynskja skulu kannast. Mín uppgáva er at eygleiða, meðan borað verður í jørðina, at taka prøvar av jørðini og at lýsa jarðfrøðina av undirgrundini út frá boringunum. 82

VILT TÚ TIL GRØNLANDS AT ARBEIÐA? Í summar 2019 bleiv eg spurdur, um eg hevði hug at fara til Grønlands at gera kanningararbeiði fyri COWI. Eg varð tikin av bóli og segði sjálvandi ja beinanvegin! At sleppa til Grønlands er ein dreymur hjá flestu jarðfrøðingum – tað er eitt stórt land við spennandi jarðfrøðiligum tilfeingi og umhvørvi.

ARBEIÐIÐ Í GRØNLANDI: Í Grønlandi skuldu vit gera „screeningsarbeiði“ á tveimum avtoftaðum flogvøllum, sum amerikanararnir brúktu undir 2. veraldarbardaga. Flogvøllirnir eita Ikkatteq og Marraq, og teir vóru undir nýtslu frá 1942 til 1948. Tá ið kríggið endaði, fóru amerikanararnir frá flogvøllunum og lótu nógv liggja eftir. Allar verksmiðjur og hús, sum vórðu bygd undir krígnum, vórðu stand andi. Oljutunnur, bilar og annað órudd varð eisini liggjandi. Tað verður m.a. mett, at tað liggja umleið 30.000 oljutunnur spjaddar nærindis flogvøllinum Ikkatteq.

Marraq. Vit taka prøvar við eitt vatn, ið liggur nær við flogvøllin. Jarnrør frá vatnverkinum síggjast á høgru síðu.

Alt hetta óruddið hevur ligið órørt í umleið 70 ár, og nú vilja fakfólk kanna, um hetta – serliga oljutunnurnar – hevur dálkað jørðina rundan um flogvøllirnar. Uppgávan hjá okkum var tí at gera umleið 200 hondboringar nærindis flogvøllunum. Vit skuldu bora umleið ein metur niður í jørðina og síðani taka prøvar av jørðini frá 0,20m, 0,50m og 1m. Eisini tóku vit nakrar vatnprøvar úr firðinum og úr einum vatni, sum var nærindis flogvøllunum, fyri at kanna, um tey møguliga eisini vóru dálkað. Eg var í Grønlandi tvær ferðir. Á fyrsta túrinum fóru vit til Ikkatteq, ið liggur á eystursíðuni. Ikkatteq var ein stórur flog vøllur og varð brúktur til at millumlenda á, áðrenn farið varð víðari til Evropa. Flogvøll urin var mannaður við umleið 600 fólkum, og umráðið tá líktist einari bygd við m.a. vatnverki, elverki, akførum, húsum og ein um flogfaraskýli. Í dag er alt tó illa farið, og eftir stendur bert tað, sum náttúran enn ikki hevur niðurbrotið. Vit búðu umborð á einum grønlendsk um skipi, ið æt Adolf Jensen. Skipið var eitt gamalt rannsóknarskip og bleiv nú brúkt sum hotelskip. Vit búðu saman við nøkrum grønlendskum arbeiðsmonnum, sum høvdu til uppgávu at burturbeina allar oljutunnurnar. Aftan á arbeiðstíð plagdu teir at veiða kóp, fugl og fisk í ánni, og fongurin varð ofta etin til døgurða dag in eftir. Teir vóru ótrúliga fittir, og teir vóru raskir at bjóða okkum við at veiða. Sum føroyingur prátaði eg nógv við teir um at veiða hval, og ein dagin syrgdi skiparin sjálvur fyri at keypa mær grind frá einum veiðumanni, sum silgdi framvið. Vit silgdu á land klokkan sjey um morg unin, og síðan fór dagurin við at gera hondboringar við einum „pælespade“ á ymisku økjunum, har oljutunnurnar lógu. Jørðin varð koyrd í nøkur royndargløs, sum síðani vórðu send til kanningar í Danmark. Enn luktaði jørðin illa av olju, sjálvt um oljutunnurnar hava ligið í umleið 70 ár! Á seinna túrinum fóru vit til Marraq, ið liggur á suðurvest-síðuni í Grønlandi. Hesin flogvøllurin var nógv minni enn Ikkatteq. Flogvøllurin var mannaður við umleði 60 fólkum og varð mest brúktur sum neyðlendingarvøllur. Har lógu heldur

Ikkatteq. Oljutunnir í eini á við flogfaraskýlinum í baksýninum. Flogfaraskýlið var illa farið.

ikki líka nógvar oljutunnur spjaddar sum í Ikkatteq. Flogvøllurin var á einari stórari sandfløtu, og hesa ferð búðu vit í nøkrum bingjum, sum vóru gjørdar til at gista í. Tað var ikki nógv pláss í bingjunum, tí eisini hesa ferð gistu vit við grønlendskum arbeiðsmonnum. Snorkan og ein deiligur luktur av tærnagassi var gerandisdagurin í bingjunum! Í Marraq var nógv djóralív. Hvønn morg un sóu vit nýggj spor frá fjallarevum, reins djórum og snjóharum. Eisini fleyg ein havørn ofta uppi yvir okkum og argaði ravnarnar. Arbeiðið í Marraq var tað sama sum áður, og eisini har luktaði jørðin av olju, har sum oljutunnurnar lógu. At sleppa at arbeiða í Grønlandi hevur

Ikkatteq. Tungolja runnin úr einari oljutunnu.

verið eitt fantastiskt upplivilsi. Grønlendska náttúran er ótrúliga vøkur, og støddirnar á fjøllunum og firðunum kunnu ikki sam anberast við okkara lítlu Føroyar. Fólkini, sum eg havi møtt, hava eisini verið ótrúliga fitt og fyrikomandi. Tað var stuttligt at uppliva útjaðaran í Grønlandi, har ið fólkini liva av at veiða í náttúruni í staðin fyri at fáa mat frá tættastu sølumiðstøðini. Eg kann bert viðmæla øllum at fara ein túr til Grønlands at uppliva vøkru náttúruna og grønlendska fólkið. 83

LESTRARLÍV: LESA Í DANMARK

› Kollegiernes Kontor i København: Kollegierneskontor.dk

Hvussu finni eg

bústað?

› CIU og RIU studieboliger: S.dk › Polyteknisk Kollegieselskab: Pks.dk › Regensen: Regensen.dk › Tietgenkollegiet: Tietgenkollegiet.dk

Tummas Janusarson Danielsen HA Almen á Copenhagen Business School

› Egmont Kollegiet: Egmont-kol.dk

Keypmannahavn

› Nybrogård kollegiet: Nybro.dk

á lesandi flyta til Danmarkar í lestrarørindum, er tað, at finna sær bústað ofta ein stórur og afturvendandi trupulleiki. Tað man elva til nógv stress, tá ið man endiliga er sloppin inn á dreymaútbúgvingina, men ikki veit, um man fær tak yvir høvdið, tá skúlin byrjar. Tí er tað umráðandi at skriva seg á bíðilista í góðari tíð, eisini um tú ikki ert vísur í at sleppa inn á útbúgvinina. Á summum listin, t.d. á kollegierneskontor.dk, kanst tú skriva teg upp eitt ár áðrenn væntaða lestrarbyrjan. Tað kunnu vera ávís krøv fyri, nær tú kanst skriva teg upp. Hvussu nógv av útbúgvinigini er eftir við innflyting, ella hvør miðalkarakterurin er, kunnu vera krøv. Krøvini eru ymisk, alt eftir hvør lestraríbúðin er, t.d. er krav at báðir innflytarar á Solbakken hava í minsta lagi tvey ár eftir av útbúgvingini, men aðrastaðni kann tað vera nokk, um bara annar er lesandi. Tað er umráðandi, at tú set ur teg inn í, hvørji krøv eru til tey ymsu kollegiini, tú søkir um upptøku á. Bíðitíðin kann eisini vera sera ymisk, hon er heilt frá nøkrum fáum mánaðum upp í fleiri ár. Ein tveyrúmsíbúð á Christianshavn kann vera meira dámlig og freistandi enn eitt kamar í Hvidovre, men um alternativið er heimloysi ella at sova á sofuni hjá vinfólki, kann kamarið í Hvidovre vera betra loysnin. Á summum heimasíðum, eitt nú á kollegierneskontor.dk, hava tey ein innanhýsis lista, har tú skjótari kanst flyta í eina aðra íbúð, sum verður umsitin av sama felagi. Sostatt kann tað vera ein fyrimunur at taka av einum kamari við styttri bíðitíð og síðani at skriva seg upp til nakað størri ella meira sentralt. Um tú vart ov sein/ur at skriva teg upp, og lítil vón er um at fáa bústað rættstundis, eru enn ráð til tín. Fleiri umsóknarportalar hava studiestart-listar, har tey, ið skulu byrja at lesa, kunnu skriva seg upp og fáa framíhjárætt til summar íbúðir. Her er tað tó krav, at man ikki er kræsin. Eisini ber til á summum kollegium at søkja við motiverandi umsókn. Sostatt er tað ikki bara tann, ið hevur bíða longst, sum sleppur inn, men ein nevnd avgerð út frá umsóknunum, hvør sleppur inn. Høgru megin er eitt yvirlit yvir umsóknarportalar, har man kann skriva seg á bíðilista til lestraríbúðir umframt summi kollegiir, ið sjálvi viðgerða umsóknir og bíðilistar.

› 4. Maj Kollegiet: 4maj-hassager.dk › Herlev Kollegiet: Herlevkollegiet.dk › Bispebjerg Kollegiet: Kollegierne.dk

Eisini eru heimasíður, man skal gjalda fyri at brúka; annaðhvørt fyri at sleppa inn á síðurnar ella fyri at fáa samband við kollegiið. Onkuntíð ber til at finna tey somu kollegiini ókeypis í einum av leinkjunum omanfyri: › KBH – Kollegier: Kbh-kollegier.dk › Find Kollegie: Findkollegie.dk

Í hinum trimum stóru lestrarbýunum eru reglur fyri „boliggaranti“, har nýggj lesandi kunnu fáa framíhjárætt til bústað. Hetta hevur við sær, at nógv fáa íbúð áðrenn byrjan, og flest øll fáa íbúð stutt eftir lestrarbyrjan. Her ber til at skriva seg upp: Aarhus: › Kollegiekontoret.dk › Ungdomsboligaarhus.dk Aalborg: › Aku-aalborg.dk Odense: › Studiebolig-odense.dk

Hvussu finni eg runt á tí privata

bústaðar marknaðinum? GÓÐ BÚSTAÐARVIÐURSKIFTI ERU ØGILIGA UMRÁÐANDI FYRI AT KUNNA TRÍVAST OG MENNAST; TAÐ ER UMRÁÐANDI AT HAVA EIN TRYGGAN BÁSA AT KOMA HEIM TIL. MEN AT FINNA RUNT Á BÚSTAÐARMARKNAÐINUM KANN OFTA KENNAST, SUM VERÐUR MAN SLEPTUR Á FJALL – EG VEIT Í ØLLUM FØRUM, AT EG KENDI MEG OFTA MÓTFALNA Í LEITANINI EFTIR ÍBÚÐINI, IÐ NÚ ER OKKARA HEIM. VIÐ VÓN UM AT HJÁLPA ØÐRUM BÚSTAÐARLEITANDI, GEVI EG HER NØKUR RÁÐ ÚT FRÁ EGNUM ROYNDUM. EG FARI AT SIGA EITT SINDUR UM, HVØRJUM AVBJÓÐINGUM MAN KANN VÆNTA AT MØTA.

jeikurin og eg búðu í einari evarska lítlari íbúð í einum forstaði til Aarhus, og eftir eitt hálvt ár við longum busstúrum, óteljandi súkklitúrum niðan eftir Randersvej (Aarhusianarir vita) og væntandi býarlívi, fingu vit nokk. Bíðirøðin til aðrar lestraríbúðir var alt ov long við okkara toli, so vit leitaðu okkum til privata bústaðarmarknaðin. Tað fyrsta, man skal gera, tá farið verður í gongd við at finna eina íbúð, er at finna útav hvørji ynski, man hevur; stødd, kømur, prísur, skal tað vera í býnum ella uttan fyri býin o.s.fr. Men ver víkilig/ur, tí allarhelst verður neyðugt at koma til eina neyðsemju á onkrum økjum. Tá tú veitst, hvat tú ynskir tær, er lættari at finna runt á marknaðinum, og tú sparir nógva tíð við at skilja burturfrá. Tað góða við bústaðarbólkum á Facebook er, at tað er ókeypis, so eg vil mæla til at melda seg til har, hóast innihaldið ofta kann tykjast fløkjasligt. Harafturímóti eru eisini fleiri bústaðarportalar, har man skal gjalda fyri limaskap. Hesir eru tó lættari at finna runt í. Vit nýttu www.boligportal. dk, har tað kostar upp ímóti 300 kr. um

mánaðin fyri at hava møguleika fyri at seta seg í samband við útleigaran; man hevur eisini fleiri aðrar møguleikar, t.d. at fáa eini boð, tá lýst verður við einum bústaði, ið passar júst til tína leitan. Tað er heilt sikkurt ein fyrimunur at fylgja væl við og vera skjót/ur at skriva til útleigaran, tí kappingin er hørð! Eg kann ikki siga hetta ov týðiliga: tað er so umráðandi at skriva eina góða umsókn, um man skal hava ein kjans á marknaðinum. Tú skalt hava í huga, at útleigarin verður bombarderaður við umsóknum, so skjótt leigumálið er almannakunngjørt, og tí má umsóknin vera fangandi frá fyrsta orði. Ver original/ur í tíni umsókn, skriva stutt og greitt og gev útleigaranum eina fatan av, hvussu tú ert sum persónur. „Copy paste“ umsóknirnar hava minimalan kjans afturímóti einari erligari og persónligari umsókn. Hetta veit eg av egnum royndum, tí eg fekk ongantíð aftursvar til tær umsóknirnar, ið vóru av „copy paste”-slagnum. Ikki fyrr enn eg setti meg niður og gav mær tíð at skriva eina góða umsókn, ið veruliga segði nakað um okkum, kastaði tað av sær, og vit vórðu boðin út at hyggja eftir ymsum íbúðum. Tað er altíð gleðiligt, tá man er ein av teimun útvaldu, ið sleppa at síggja íbúðina, men tað ræður um at halda høvdið kalt og ikki bara taka ta fyrstu sum tí bestu. Tú skalt helst ikki angra tað aftan á nakrar fáar mánaðir. At enda vil eg bara mæla til at googla; á google.com er nógv kunning um umsóknir og treytir og ikki minst, hvat man skal hyggja serliga væl eftir í leigusáttmálum. Vónandi fekst tú okkurt burturúr, og bestu eydnu við leitanini.

Torgerð Lydersen Arkitektur á Arkitektskolen Aarhus Aarhus

Vís mær tína lestraríbúð M

FS hevur spurt lesandi, um tey kunnu vísa nakrar myndir av síni lestraríbúð. Soleiðis kunnu vit fáa innlit í, hvussu lesandi búgva í Danmark, og kanska fleiri kunnu fáa íblástur til innrætting av egnum bústaði. Fimm lesandi hava tikið myndir av síni íbúð og greitt frá, hvussu tey hava fingið hana, og hvør leigan er. Sum sæst er tað rættiliga ymiskt, hvussu stórar íbúðirnar eru, hvussu long bíðitíðin var, og hvør leigan er. Summar íbúðir eru størri, tí tær eru ætlaðar pørum, meðan aðrar bara eru einkult kømur. Fermetratalið er brutto, tvs. at partar av felagsøkjunum eru íroknaðir, og tí ber illa til at meta um stødd einans út frá hesum fermetratali. Bíðitíðin, ið verður upplýst, er tann, sum tey lesandi sjálvi upplivdu, og tí kann hon saktans vera broytt síðani.

SOLBAKKEN KOLLEGIET Tveyrúmsíbúð á 63 fermetrar í útsynningspartinum av Keypmannahavn. Íbúðin hevur køk og felags vaskirúm.

Leiga: uml. 5.900 kr.

Uppskriving á www.kollegierneskontor.dk Bíðitíðin var uml. átta mánaðir.

Heimasíða: www.solbakken.dk

LESTRARLÍV: LESA Í DANMARK

AMAGERKOLLEGIET

Eittrúmsíbúð á 24 fermetrar á Amager. Íbúðin hevur tekøk, egi vesi og felags vaskirúm.

Leiga: uml. 3.200 kr.

Uppskriving á www.kollegierneskontor.dk Bíðitíðin var uml. tvey ár.

Heimasíða: www.amagerkollegiet.dk

DAHLERUPS UNGDOMSBOLIGER

Eittrúmsíbúð á 42 fermetrar í miðbýnum í Keypmannahavn. Íbúðin hevur egi ves, tekøk umframt felagskøk og felags vaskirúm.

Leiga: uml. 4.900 kr.

Uppskriving www.kollegierneskontor.dk Bíðitíðin var uml. tvey ár.

Heimasíða: www.ab-dahlerup.dk

LESTRARLÍV: LESA Í DANMARK

SKYTTEVÆNGET

Tveyrúms ungdomsíbúð á 50 fermetrar í Hvidovre. Íbúðin hevur køk og felags vaskirúm í kjallaranum.

Leiga: uml. 3.900 kr.

Uppskriving á www.s.dk Bíðitíðin var uml. ein mánað.

ØRESUNDSKOLLEGIET

Eittrúmsíbúð á 32 fermetrar á Amager. Íbúðin hevur tekøk, egi ves og felags vaskirúm.

Leiga: uml. 3.000 kr.

Uppskriving www.kollegierneskontor.dk Bíðitíðin var uml. 4 mánaðir á innanhýsis lista.

Heimasíða: www.oek.dk

LESTRARLÍV: LESA Í DANMARK

Føroya frádráttur og Skat F Tummas Janusarson Danielsen HA Almen á Copenhagen Business School Keypmannahavn

øroysk lesandi í Danmark kunnu fáa ein eyka skattafrádrátt, um tey arbeiða við síðunar av lestrinum; tað er sokallaði føroyafrádrátturin. Frá drátturin er deildur upp í tvey: føroya frá drátturin á 46.500 kr. (2020) og ríkisfelagsskapsfrádrátturin á 36.000 kr. um árið. Sostatt kunnu føroysk lesandi tjena 82.500 kr. um árið, áðrenn skattur skal gjaldast av inntøkuni. Tað eru tó ymisk krøv at uppfylla fyri at fáa føroyafrádráttin: tú skalt hava verið búsitandi í Føroyum, áðrenn flutt varð til Danmarkar at lesa. Tú ert í Danmark fyribils í lestrarørindum. Tú mást ikki hava eina førleikaveitandi útbúgving frammanundan, og tú skalt ikki hava búð í Danmark í yvir seks mánaðir upp undir lestrarbyrjan, men um tú hevur búð í Danmark vegna supplering, er tað eitt undantak. Frádrátturin kemur oman á vanliga persónsfrádráttin, sum eisini er 46.500 kr. (2020), men av tí at SU er 74.916 kr. (2020) og ikki er skattafrítt, enda flest øll við at brúka allan persónsfrádráttin til

www.radgevingin.dk

SU. Tú kanst bara fáa føroyafrádrátt fyri arbeiðsinntøku, tvs. at tú framvegis mást gjalda tann skattin av SU, sum er oman fyri persónsfrádráttin. Vanligt er at gjalda uml. 800 kr. í skatt av SU um mánaðin. Fært tú tær eitt starv við síðunar av lesnaðinum, og verður umsóknin um føroyafrádrátt góðkend, er vanligt, at Skat stovnar eitt bikort, har arbeiðsinntøkan verður skattað, meðan frádrátturin endar á høvuðskortinum, har SU verður skattað. Tí enda nógv við at gjalda fullan skatt, sum er uml. 37%, av inntøkuni, men samstundis fáa tey SU púra skattafrítt. Um tín inntøka er á uml. 2.000 – 3.000 kr. um mánaðin, ger hetta ikki stóran mun, tí tann skatturin, sum verður tikin av inntøkuni, samsvarar við tað, tú fært eyka í SU. Út yvir skatt, skalt tú eisini gjalda AMbidrag, sum er 8% av inntøkuni. Tú fært frádrátt fyri AM-bidrag við føroyafrádráttinum, men ikki ríkisfelagsskapsfrádráttinum. Tvs. at tú einans skalt gjalda AM-bidrag av inntøku oman fyri 46.500 kr. Skat tekur tó fult AM-bidrag, um inntøkan skattast á

bikortinum. Um inntøkan vísir seg at vera hægri, og tú hevur goldið ov nógv í skatti, fært tú munin endurgoldnan í apríl árið eftir. Men um tú onkursvegna hevur goldið ov lítið, fært tú eina eyka skattarokning. Tú kanst bara hava eina inntøku á høv uðskortinum, allar aðrar inntøkur enda á bikortinum. SU endar vanliga á høvuðs kortinum, og tí verða aðrar møguligar inntøkur (t.d. av lestrarstarvi) trektar av bikortinum. Um arbeiðsinntøkan er hægri enn SU, kanst tú flyta SU á bikortið og samstundis biðja arbeiðsgevaran um at flyta lønina á høvuðskortið. Soleiðis kem ur tú at gjalda fult skattaprosent av SU, men arbeiðsinntøkan verður skattafrí upp til 129.000 kr. (46.500 + 46.500 + 36.000). Tá SU er á bikortinum, verður fult skattaprosent (uml. 37%) trekt, men av tí at inntøkan er hægri enn SU, er hatta gjaldið lægri, enn um skatturin varð tikin av inntøkuni. Og aftur her: um inntøkan vísir seg at vera hægri, fært tú ov nógv goldnan skatt aftur í apríl árið eftir. Hevur tú longu arbeitt nakrar mánaðir í árinum, kann tað vera møguligt at fáa eitt fríkort. Tað er, tá tann skatturin, tú longu hevur goldið, er hægri enn tann samlaði skatturin, sum tú skalt gjalda við tí væntaðu inntøkuni, tú hevur í árinum. Tað kann tó verða kravt, at tú veitst neyvt, hvussu stór inntøkan er, ella at tú longu hevur goldið væl oman fyri væntaða skattin. Fyri at fáa eitt fríkort er neyðugt at seta seg í samband við Skat og spyrja um, hvørjir møguleikar eru. Um tú arbeiðir alt árið, burdi tú kunnað fingið eitt fríkort einaferð á sumri. At enda hevur Skat eitt fjóðra skattakort: bruttotrækkortið. Hetta skattakortið legg ur høvuðs- og bikortið saman í eitt við einum føstum skattaprosenti. Fyri at kunna áleggja tað fasta skattaprosentið er neyðugt at kenna komandi inntøkuna í árinum rættiliga neyvt, tí at eitthvørt frávik kann elva til eina skattarokning árið eftir. Tað er lætt at arbeiða eitt heilt ár uttan at fylgja nóg væl við, hvussu nógv tú tjenar, og hvussu nógv verður goldið í skatti. Sjálvt smáir feilir kunnu gerast stórir, tá eitt heilt ár er farið. Tí er gott at kanna eftir fleiri ferðir um árið, um tann rætti skatturin

verður trektur. Tað kann kennast drúgt at tosa við Skat, tá biðið verður um bruttotrækkort, men tað er umráðandi, at alt verður gjørt nágreiniliga, nemliga tí at tað lættliga kann enda galið, um tú ikki heldur skil á inntøkuni hjá tær. Skattaprosentið verður funnið út frá væntaðu inntøkuni, og frádráttur verður givin upp til væntaðu inntøkuna. Hetta skal skiljast soleiðis, at um tú væntaði, at inntøkan er 50.000 kr., fært tú frádrátt á 50.000 kr., men um inntøkan at enda vísti seg at vera 40.000 kr., hevur tú fingið ein frádrátt á 10.000 kr. ov nógv, og tí eisini goldið ov lítið í skatti. Tú skalt tí gjalda meir í skatti, um inntøkan er ov lág. Vónandi skilir tú nú betur, hvussu og hví skatturin verður trektur, og hvussu tú kanst tryggja tær frægasta útgjald av løn, skuldi tú fingið tær eitt lestrarstarv. Har eru eisini onnur smærri viðurskifti, sum ávirka tína skattauppgerð, t.d. „grøn check“ og „kompensationsbeløb“ og sjálvandi munurin á yms um kommunuskattum. Um tú arbeiðir nógv við síðunar av lesnaðinum, mást tú eisini hava í huga, at har er eitt mark á 162.504 kr. um árið (2020) fyri, hvussu nógva inntøku tú kanst hava, samstundis sum tú fært SU. Verður inntøkan hægri, missir tú ein part av SU. At enda mást tú minnast til, at Skat viðhvørt ikki kennir so væl til føroyafrádráttin, og tí kanst tú koma út fyri at fáa ymisk mótstríðandi svar. Tá er Ráðgevingin fyri føroyingar í Danmark ein góð hjálp. Um tú hevur nøkur ivamál um Skat ella føroyafrádráttin, vil eg viðmæla tær at seta teg í samband við Ráðgevingina. Heimasíða teirra er radgevingin.dk. 93

LESTRARLÍV: LESA Í DANMARK

A-kassi

– HVÍ SKAL EG MELDA MEG INN?

að eru fleiri fyrimunir við at melda seg í ein a-kassa longu, meðan tú ert lesandi. Ert tú undir 30 ár og lesandi, og hevur minst eitt ár eftir av útbúgvingini, er tað ókeypis at vera limur. Vanligi kostnaðurin er annars um 400-500 krónur um mánaðin. Eftir at hava verið limur í eitt ár, hevur tú rætt til at fáa dagpening útgoldnan fyrsta dagin eftir loknan lestur, skuldi tað hent seg, at tú ikki fært starv beinanveg. Hendan upphæddin liggur um 14.000 kr. Tú kanst tískil fáa útgoldið dagpening

Tummas Janusarson Danielsen HA Almen á Copenhagen Business School

uttan, at tú nakrantíð hevur goldið eina krónu til a-kassan. Meldar tú teg ov seint inn í a-kassan, og tú ikki fært starv beinanvegin eftir loknan lestur, fært tú ikki dagpening fyrsta mánaðin. Umframt fáa dagpengar eru eisini aðrir fyrimunir við at melda seg í ein a-kassa. Tú fært m.a. ókeypis starvsvegleiðing eins og ókeypis fyrilestrar og workshops, har tú lærir at skriva CV, at skipa tín LinkedInvanga, og hvussu tú ber teg at til starvs setanarsamrøður.

Keypmannahavn

Fyri at fáa ókeypis A-kassa skalt tú: › vera lesandi og undir 30 ár › lesa á eini útbúgving, ið gevur minst 90 ECTS-stig › ikki móttaka aðra almenna forsorg

› búgva í Danmark

AM ASE

ESA

› hava verið limur í A-kassanum í eitt ár, meðan tú arbeiddi, áðrenn tú byrjaði at lesa › hava minst eitt ár eftir av útbúgvingini › rinda í eina eftirlønarskipan ella hava møguleikan at rinda í eina › í hægsta lagi vera limur uttan at gjalda í 5 ár

fa Kri afir

› ikki hava inntøku hægri enn maksimalu dagpengaupphæddina (228.996 kr. um árið í 2019)

Ert tú lesandi og eldri enn 30 ár, kanst tú eisini fáa ókeyps a-kassa. Tú skalt bara:

› vera í gongd við eina SUheimilaða útbúgving › ikki hava inntøku hægri enn maksimalu dagpengaupphæddina (228.996 kr. um árið í 2019)

RÁÐGEVINGIN FØROYSK SOSIALRÁÐGEVING Í DANMARK TAÐ ER NÓGV AT HUGSA UM Í SAMBAND VIÐ AT FLYTA NIÐUR, FÁA SKIL UPP Á ØLL SÍNI VIÐURSKIFITI ELLA VITA HVUSSU EIN BER SEG AT, UM UMSTØÐURNAR BRÁDLIGA FLØKJAST.

áðgevingin í Keypmannahavn kennir føroysk-donsku viðurskift ini væl, og kann vegleiða og veita tær ráð og vegleiðing í sosialum, persón ligum og lestrarligum spurningum. Royndu sosialráðgevarnir, ið húsast hjá Sendustovu Føroya í Keypmannahavn, kunnu virka sum sambindingarliður millum teg, myndugleikar og stovnar í Danmark og Føroyum. Vit kunnu hjálpa við upplýsingum um reglur og lóggávu, hjálpa við at samskipa og raðfesta, vísa á møguleikar, myndug leikar, stovnar og serfrøðingar. Tænastan á Ráðgevingini er ókeypis, og tú kanst venda tær anonymt til okk ara. Vit arbeiða undir tagnarskyldu og ongin skráseting fer fram.

RÁÐGEVINGIN FYRI FØROYINGAR Í DANMARK Strandgade 91, 4 1401 København K Tlf. + 45 33 23 99 80 radgevingin@radgevingin.dk www.radgevingin.dk

VIT KUNNU TIL DØMIS VEGLEIÐA UM: › Flyting og persónsnummar. › Sjúkratrygging. › Bústaðarviðurskifti. › Boligsikring. › Hernaðarskyldu. › SU. › Eyka SU til stakar uppihaldarar. › Ferðaískoyti. › Børnetilskud, Børne- og ungeydelse. › Skatt. › Føroyafrádráttur (serligur skattafrádráttur til lesandi) › Varðveitan av skattskyldu í Føroyum. Vitja eisini heimasíðu okkara á: www.radgevingin.dk Finnið okkum eisini á Facebook, har vit halda tykkum kunnaði um viðkomandi upplýsingar, tiltøk og freistir.

UPPLATINGARTÍÐIR: Mánadag 11.30 – 15.30 Týsdag 11.30 – 15.30 Mikudag 13.00 – 17.00 Hósdag 11.30 – 15.30 Fríggjadag stongt

Sissal Kampmann Leiðari í Føroyahúsinum Keypmannahavn

iðskeiðis millum leðurhandskar og írskt búnýti og øl í byrjanini á Vesturbrúgv - fyri at vera heilt ítøki lig, á Vesterbrogade 17 - hongur eitt føroyskt flagg við undirskriftini: Føroyahúsið. Inngongdin er eitt sindur trupul at avkota, tí húsið liggur aftan fyri eina glashurð, sum hevur eina lásimekan ismu, ið mong hava havt sítt stríð við at avkota. Men tá alt kemur til alt, er tað rættuliga einfalt. Trýst á knøttin aftan fyri handtakið, so letur sesam seg upp, og tú kanst ganga beinleiðis gjøgnum garðin yvir til nýmálaða bláa húsið við hvítum vindeygum og vøkru útskornu úthúrðini, sum leiðir teg inn í hús føroyinganna í Keypmannahavn. Føroyahúsið hevur verið í hesum hølum síðan fyrst í nítiárunum og breiðir seg yvir tvær hæddir. Á stovuhædd er køkur, felagsrúm, vesi og gongd, og uppi á fyrsta sali er skúlastovan, sum m.a verður nýtt til føroyska móðurmálsundirvísing fyri skúlabørn hvønn leygardag, kórvenjingar, føroyskan dans, skeiðsvirksemi og m.a. Eis ini eru høli, sum verða leigað út til fastar leigarar, m.a. til íverkestarafeløgini, Segel og Dropbucket. Føroyahúsið er sjálvsognarstovnur við starvsnevnd og umboðsmannaráði. Húsið verður rikið av einum dagligum leiðara, og harumframt er settur ein kokkur, ið tekur sær av og hevur ábyrgdina av køkinum. Harafturat starvast reingerðarfólk, fólk, ið avgreiða kundar í kaffistovuni, fólk, ið servera til brúdleyp, veitslur, konfirmatión ir, fyrilestrar og mong onnur tiltøk, sum húsið hýsir og skipar fyri. Hesi eru øll tímalønt starvsfólk og aloftast lesandi, ið arbeiða í húsinum bæði av áhuga fyri før oyskari mentan, men sjálvsagt eisini fyri at vinna sær pening við síðunar av lestrinum. Húsið rúmar 17 ymiskum feløgum; m.a. húsar tað Føroyska listafelagnum í Keypmannahavn, sum regluliga skipar fyri framsýningum, ið øll eru vælkomin inn at síggja, tað húsar eisini Húsakórinum,

dansifelagnum Fótatraðk, Kvinnufelagn um, róðrarfeløgum o.ø. Seinastu tvey árini hevur húsið verið undir umfatandi umvælingum og stend ur nú klárt at taka í nýtslu. Í skrivandi løtu vænta seinastu loyvini frá Keypmanna havnar Kommunu, so aftur ber til at bjóða viðskiftafólki húsins til ræstan fisk (sum vanliga er einaferð um mánaðin), bingo, dans, ræstkjøtaveitslur, fyrilestrar av ymisk um slagi, framløgur, mentanarnátt, pubb kviss, listaframsýningar, pallborðsfundir, tunnuslátt, brunch og alt tað, sum húsið vanliga bjóðar av áhugaverdum tiltøkum, ið flest øll hava tilknýti til føroyska mentan. Í nýggju hølunum er góður møguleiki fyri at halda fundir, gera bólkaarbeiði, skipa fyri tiltøkum og at leiga hølini til veitslur o.a. Tað er bert hugflogið, ið setur markið, og hóast húsið kann vera ringt at finna fyrstu ferð, so merkir hetta ikki, at hurðarnar eru afturlatnar - hvørki fyri øllum hugsandi góðum hugskotum ella fyri øllum teimum, ið hava hug at koma á vitjan at nýta og njóta deiliga, bláa húsið.

College in

the States

Mynd frรก Cape Town - floksferรฐ.

Bjarni Rasmussen Bachelor í Economics á Wharton School of Business Philadelphia, USA

„KNOWLEDGE FOR ACTION“ Hesi eru slagorðini hjá Wharton School of Business, sum er handilsskúlin hjá Ivy League universitetinum, University of Pennsylvania. Í august 2018 byrjaði eg mína lestrargongd í Philadelphia. Eg hevði kannað, hvørjir møguleikar vóru kring heimin fyri bachelor innan handil, og eg kom fram til, at tað, ið hevði størstan týdn ing fyri meg at fáa burtur úr míni skúla gongd, vóru ítøkilig amboð, sum eg kundi taka við mær út í íverksetara- og yrkislívið, og tað er júst hetta, ið Wharton ger best.

Meir ella minni øll skúlagongdin snýr seg um at fyrst læra um nøkur hugtøk, og síðani verður fokus lagt á, hvussu hugtøkini kunnu brúkast úti í handilsheiminum. Sum næmingar eru vit sera íðin eftir at sleppa út á arbeiðsmarknaðin at royna okkum við tí vitan, sum vit fáa á skúlanum; hetta verður m.a. gjørt við at fara á starvs venjing um summarið. Sjálvur var eg í Shanghai og arbeiddi hjá einari fastognar fyritøku á sumri 2019, og eg skal til Tel-Aviv at arbeiða fyri ein „venture capita fund“ á sumri 2020.

Mynd frá Hong Kong í samband við starvsvenjing í Shanghai.

100

Campus.

Venjing frá Wharton Leadership Venjing.

GLOBALUR HUBBUR Samansetingin av næmingum á Wharton er ótrúliga dragandi. Í mínum ári – Class of ’22 – vóru uml. 25% av teimum 500 næmingunum útlendingar, tey umboð aðu fleiri enn 70 lond. Hetta merkir so statt, at eg havi havt møguleika fyri at fáa vinfólk og kenningar úr øllum heimsins hornum, sjálvsagt í breiðastu merking. The University of Pennsylvania er eisini kent sum „the social Ivy,“ skilt á tann hátt, at fólk brúka ein stóran part av síni frítíð upp á vinfólk og at møta nýggjum fólki. Í Wharton plaga vit at siga, at tað óalmenna slagorðið hjá skúlanum er „work hard, play hard.“ Greek life er ein stórur partur av hesum. Tað er tískil stuttligt at ganga runt á skúlanum og mala, tí man møtir altíð ymsum fólki, man kennir, og man skapar nýggj sambond næstan hvønn dag.

LÆRDÓMUR UTTAN FYRI SKÚLASTOVUNA Eg havi altíð sjálvur verið av tí fatan, at tað er rættiliga avmarkað, hvat ein handils skúli reint akademiskt kann bjóða fyri at menna næmingar, so tey gerast góð handilsfólk. Gamaní er tað umráðandi at skilja eitt sindur av marknaðarføring, roknskaparførslu, fígging o.ø., men hetta er alt sovorðið, man kann læra seg sjálva/n, hevur man eina teldu og netsamband. Tað, sum fyri meg er tað týdningarmesta á skúlanum, eru næmingarnir og teir ymsu virkismøguleikarnir uttan fyri skúla stovuna. Næmingarnir á skúlanum hava eina ótrúliga drívmegi, og har er altíð serligur angi av framsøkni í luftini í høvuðsbygn inginum Huntsman Hall. Eg havi sjálvur nógv vinfólk, sum stovna fyritøkur undir skúlagongdini, antin sjálvi ella saman við øðrum næmingum. Harafturat eru nógvir møguleikar fyri at innlima seg í klubbar o.a. á lestrarøkinum. Næmingar gerast virknir uttan fyri skúlan fyri at læra meira um og víðka síni áhugamál, men eisini fyri at skilja seg burtur úr fjøldini, tá søkt verður eftir arbeiði eftir loknan lesnað. Sjálvur havi eg m.a. stovnsett ein norðurlendskan

klubb (Penn Nordic), ein „start-up incubator“ (SPIRE), og so eri eg eisini limur í einum uttandura leiðslumenningarklubbi (Wharton Leadership Ventures), har vit fara við Wharton næmingum á ekstrem-sport túrar kring heimin, m.a. í Antarktis og fjøllunum í Patagonia. Sera nógvir áhugaverdir professarar eru á skúlanum, og nógvir møguleikar eru hjá okkum næmingum at samskfita við teir m.a. um skúlafíggjað lunch-forrit og samstarvsmøguleikar viðvíkjandi verkætlanum, teir arbeiða við osfr. At enda kann eg siga, at eg við mínum lestri í Philadelphia uttan iva havi funnið eitt gott ‘match’ til míni fakligu- og handilsligu áhugamál, og eg ynski at viðmæla fleiri føroyingum at umhugsa eina lestrarleið í USA. Eg eri altíð fúsur at tosa um mínar royndir og at hjálpa á leið.

Venjing frá 'Fire Department of New York' í samband við venjing við Wharton Leadership Ventures.

101

AT LESA Í

102

Guðrun í Jákupsstovu Kandidat í Cultural Analysis á University of Amsterdam Amsterdam

yrstu ferð eg fór til Amsterdam at lesa, var sum skiftisnæmingur frá Háskúlanum í Íslandi, har eg tók bachelor í bókmentafrøði. Tað var faktiskt ikki so tilvitað, at eg valdi mær júst Amsterdam. Eg hevði nógvar aðrar býir í Evropa í tonkunum, sum eg kundi hugsað mær at farið til, men í síðsta enda vóru tað meira praktisk viðurskifti, ið gjørdu, at valið fall á Amsterdam. Eg havi ofta hugsað, hvussu heppið júst hetta var. Tí mítt hálva ár í Amsterdam var nakað heilt serligt. Býurin sjálvur er ikki serliga stórur, tá tað kemur til vídd, men harafturímóti er hann tættbygdur og trongur. Tað bleiv av tí sama til eina ógvuliga kaotiska uppliving, tá eg var har fyrstu ferð í august 2016. Tað var mitt í eini steikjandi hitabylgju, og eg var farin til introviku fyri skiftisnæmingum. Vit vóru fleiri hundrað næmingar úr øllum Evropa, ið vóru samlað í einum av teimum gomlu universitetsbygningunum frá 1600-tal inum, ið liggur á markinum til Red Light District í miðbýnum í Amsterdam. Áðrenn eg fór til hendan býin, hevði eg googlað

myndir og dagdroymt um, hvussu avslapp að, vakurt og romantiskt tað fór at vera at spáka eftir teimum mongu hugnaligu kanalunum í býnum, men veruleikin var tó eitt sindur øðrvísi. Eg fór ikki heilt skeiv, tí býurin er ómetaliga hugnaligur og vakur, men har er ikki avslappað. Sum sagt, so er sera trongt í Amsterdam. Umframt tey, ið eru uppvaksin í býnum og kalla hann sín heimbý, so flyta hollendingar frá øðrum pørtum av landinum í hópatali til býin fyri at lesa ella arbeiða. Harumframt búgva tilflytarar úr øllum heiminum – ser liga frá Turkalandi og Marokko og eisini ómetaliga nógvir bretar. Harafturat koma eisini ferðafólk í milliónatali á hvørjum ári. Hetta ger, at tað kann tykjast stressandi at ferðast runt í býnum, serliga í miðbýnum á einum steikjandi heitum degi, sum mín fyrsti dagur var. Fólk á súkklu fúka fram við tær, ferðafólk ganga í øðrum heimi og standa altíð í vegin, bilar treingjast á smølu vegunum og osandi skutarar royna at kroysta seg ímillum.

Fólk á súkklu fúka fram við tær, ferðafólk ganga í øðrum heimi og standa altíð í vegin, bilar treingjast á smølu vegunum og osandi skutarar royna at kroysta seg ímillum

103

LESTRARLÍV: LESA UTTANLANDS

Hóast alt rokið, so gekk ikki leingi, áðr enn eg var bitin. Eftir eitt hálvt ár sum skiftisnæmingur á University of Amster dam valdi eg at flyta aftur eftir loknan lesnað í Íslandi. Eg slapp í starvsvenjing hjá eini miðlafyritøku, og hareftir fór eg undir at lesa mína masterútbúgving í Comparative Cultural Analysis á University of Amsterdam. Sostatt havi eg nú búð í býnum í 2,5 ár.

LESTRARLÍV Í AMSTERDAM Amsterdam er ein spennandi og stuttligur býur at vera lesandi í. Sum lesandi hava føroyingar framíhjárætt við bæði SU, ÚSUN o.s.fr. Amsterdam er ikki ein serliga bíligur býur at búgva í. Serliga er tað bæði ringt og dýrt at finna bústað. Tá eg kom til býin sum skiftisnæmingur, var eg ov sein at skriva meg upp til leigubústaðir, sum universitetini í býnum bjóða umvegis

104

bústaðarorganisatiónir sum t.d. De Key og DUWO. Hetta merkti, at eg mátti finna okkurt umvegis privata marknaðin, og hetta kann vera sera ringt og eisini sera dýrt. Amsterdam er ein populerur býur at vera í, og stóra talið av útlendskum lesandi, sum koma hvørt ár umframt nógvu ferða fólkini, ger, at fleiri íbúðir eru tiknar av vanliga leigumarknaðinum og blivnar til AirBnB ístaðin. Hetta leggur enn størri trýst á vanliga bústaðarmarknaðin, og tá eitt kamar ella ein heil íbúð verður lýst tøk at leiga, er vanligt, at leigarin verður yvirfloymdur við hundraðtals av boðum beinanvegin. Hetta ger eisini, at prísurin

á íbúðum og kømrum kann verða sera høgur. Tí er tað umráðandi at skriva seg upp til leiguíbúðir gjøgnum universitetið so skjott sum gjørligt. Burtursæð frá einum sperdum leigu marknaði og høgum prísum á bústaðar økinum, so er livikostnaðurin í Amster dam annars heldur lægri, enn tað, sum vit kenna til í norðanlondum. Matur, drekka, hugni, mentanarlig tiltøk o.s.fr. er alt eitt sindur bíligt. Trongi, vakri, hugnaligi, kaotiski býurin hevur nógv at bjóða, har eru spennandi søvn, gott og fjølbroytt náttarlív, hugnaligar kaffistovur og vakrir urtagarðar og fríøki. Harafturat er gott metro- sporvogna- og busssamband, men ger tær sjálvum eina tænastu og fá tær eina súkklu. Býurin er somikið lítil, at tað ofta tekur stytst tíð at súkkla. Hollendingar eru kendir fyri at duga sera væl enskt, og tað merkist væl í Amster dam. Hetta ger tað eisini ómetaliga lætt at vera útlendingur í býnum, tí tú kanst tosa enskt meir ella minni allastaðni, og um tú t.d. vilt finna tær lestrarstarv, so er tað sjálvdan eitt krav at duga hollendskt. Á universitetunum er enskt í nógvum før um eisini høvuðsmálið. Hetta kann vera deiliga lætt og trygt, men um man flytur til Hollands, so vil eg tó mæla til, at man roynir at læra seg at tosa og skilja eitt sindur av hollendskum. Hollendskt er eitt germanskt mál og minnir ofta um bæði týskt, danskt og enntá føroyskt. Við bert eitt sindur av ómaki og áhuga er málið rættiliga skjótt at læra.

UNIVERSITY OF AMSTERDAM Báðar ferðirnar eg var lesandi í Amsterdam (sum skiftisnæmingur og masternæm ingur), var eg innskrivað á University of Amsterdam (UvA). Tað var stovnsett í 1632, er størsta universitetið í Hol landi og hýsir 30.000 næmingum. Tey ymsu deildirnar eru spjaddar

RÁÐ TIL TEY, IÐ UMHUGSA AT LESA Í AMSTERDAM › Fleiri útbúgvingar á UvA eru longu SU góðkendar, men minst til at kanna hetta væl, áðrenn lesnaðurin byrjar. ymsa staðni í býnum. Eg las humaniora og helt tískil mest til í teimum heilt gomlu bygningunum í vakra, tronga miðbýnum. Sosialvísind og handilsskúlin liggja eitt sindur í eysturpartinum av býnum, tað er á campus-økinum Roeterseiland. Longur eystanfyri í býnum liggur Science Park, og har halda náttúruvísindaligu og tøkniligu útbúgvingarnar til. Universitetið er mett at vera eitt av teimum 15 bestu í Evropa. Mín tíð á universitetinum var ómetaliga mennandi. Undirvísingin var krevjandi og kritisk, og eg lærdi heilt ótrúliga nógv. Sum sagt, var eg sjálv á humaniora, og um tú hevur áhuga fyri máli, mentan og list, so vil eg veruliga viðmæla UvA. Harafturat vil eg veruliga eisini viðmæla Amsterdam og Holland sum heild. Býurin er ein vøkur, spennandi, kaotisk og altjóða bráðpanna. Har er fult av ungum fólki og altíð okkurt nýtt og spennandi og stuttligt at fáast við.

› Um tú hevur fingið bjóðað pláss á útbúgvingini, sum tú søkti um upptøku á – søk so fyri Guðs skyld um leiguíbúð gjøgnum universitetið skjótast gjørligt. Um tú ikki megnaði at fáa íbúð gjøgnum skúlan, so eru hesar heimasíðurnar hentar at leita á: › www.kamernet.nl › www.housinganywhere.com › www.kamers.nl › www.huurwoningen.nl › Umframt ein rúgva av Facebookbólkum › Fá tær eina súkklu › Ver forvitin og søkjandi og ger tær dælt av øllum tí spennandi og forvitnisliga, sum fyrigongur í býnum › Royn og lær teg hollendskt. Hóast tað ikki er alneyðugt fyri at búgva í býnum, so lærir tú nógv um hol lendsku mentanina, og tað er bara góður skikkur at læra seg eitt sindur av málinum í landinum, man býr í.

105

LESTRARLÍV: LESA UTTANLANDS

ÚSUNHISTORIEN PÅ FÆRØERNE O Holger Arnbjerg Arbeiðir á Altjóða skrivstovuni www.setur.fo/ask Teldupostur: ask@setur.fo

106

p igennem 90’erne oplevede studievejlederne på de gymna siale uddannelser på Færøerne et voksende behov for at imødekomme stu denternes ønske om at læse videre uden for Færøerne og Danmark, hvor næsten alle ellers tog deres højere uddannelse dengang. Det var specielt de kreative uddannelser og sprog/business-fag, der var eftertragtede uden for kongeriget. Sammen med et fælles politisk ønske om at øge mulighederne for at kunne vælge mere bredt uden selv at skulle betale for dyre uddannelser uden for Norden, blev den oprindelige ÚSUN-lov vedtaget i 2002. Det gav mulighed for, at de færøske studenter mere frit kunne vælge uden hensyn til den store uddan nelsesafgift, som altid har været i de an gelsaksiske lande. Så kunne unge tage til forskellige uddannelsesinstitutioner og få anderledes uddannelseserfaringer og problemløsningsmuligheder i stedet for, at alle tog til det samme universitet i Danmark med samme pensum, lærere og traditioner. Samtidig var Altjoða Skrivstovan blevet etableret for at kunne vejlede og moti vere studenter til at læse i lande uden

for Norden og få dækket næsten hele skolepengebeløbet til de allerfleste ud dannelser med ÚSUN-støtten. Forudsætningen for støtten var, at den videregående uddannelse skulle være godkendt af SU-styrelsen i Danmark, for at støtten kunne tildeles. For at motivere og vejlede omkring de mange uddannelsesmuligheder i hele verden, arrangerede ASK de første par år af dette århundrede orienterende aftener med færinger, der læste eller havde læst i forskellige lande uden for kongeriget, bla. i UK, Norge, Island og Thailand. Men i 2003 blev den store uddannelsesmesse for første gang afviklet i NLH, hvor mange lande var repræsenteret for at fortælle om deres uddannelsessystemer, muligheder og uddannelsesforhold generelt med konkrete eksempler på universiteter og deres uddannelsestilbud.

Statistikken for færinger på højere uddannelser uden for Norden i perioden 2003 til i dag følger herunder: Nov. 2003

Mars 2005

Mars 2007

Apr. 2009

Mars 2011

Mars 2013

Mars 2015

Mars 2017

Mars 2019

Argentina

Australia

Belgia

Bosnia & Hersegovina

Brasilia

Canada

Chile

Cuba

Dubai

Ecuador

England

Estland

Eysturríki

Frakland

Holland

Italia

Írland

Ísland

Ísrael

Japan

Kekkia

Kina

Litava

Malta

Meksiko

Monaco

New Zealand

Norðurírland

Peru

Pólland

Portugal

Rumenia

Russland

Skotland

Slovakia

Spania

Sveis

Svøríki

Tailand

Týskland

Ungarn

USA

Vietnam

Wales

132

155

198

221

170

136

138

Land

Samlet

107

LESTRARLÍV: LESA UTTANLANDS

Statistikken for udgiften til ÚSUN ifølge Hagstovan (2000 – 2016/17):

I starten var det klart UK med England og Skotland med Wales, som udgjorde langt over halvdelen af Studenterne í ÚSUN-systemet. Nu er der lige halvdelen. Et nyt land, som ikke var på listen i 2003, men som nu er nr. 2 med 26 studenter, der fortrinsvis læser medicin på engelsk sprogede programmer, er Polen (Stettin). Ellers er der flere lande repræsenteret de senere år i forhold til de første år med ÚSUN, og i løbet af disse 16 år har over 40 lande haft færøske studenter i kortere eller længere tid. I øjeblikket er der færø ske studenter i 20 lande uden for Norden. ÚSUN-systemet har fungeret godt på mange måder. Således har færøske stu denter næsten frit kunnet vælge uddan nelse uafhængigt af økonomi, hvis de ellers har kunnet opfylde optagelseskra vene rundt omkring i verden. Den eneste verdensdel, hvor der ikke har været nogen færinger, er Afrika. De anderledes uddannelser og uddan nelsessystemer fra udlandet har dog med ført problemer i en vis udstrækning, bla. har niveau og omfang ikke altid passet sammen med det danske/færøske ud dannelses- og arbejdsmarkedssystem, så en vis brobygning har været nødvendig i visse tilfælde. Der er også tale om en brain-drain effekt i og med, at det langt fra er alle ÚSUN’ere, der vender direkte tilbage til 108

Færøerne efter endt uddannelse. For ti den ser det ud til at andelen af dem, der vender tilbage inden for nogle få år efter endt uddannelse, ligger på ca. 60% ifølge STUDNI’s opgørelser inkluderet dem – og det er der mange af – der læser i Danmark. Vi har ikke statistik på ÚSUN’ernes tal isoleret, men jeg vil vove at sige, at der er lige så mange ÚSUN’ere, der flytter tilbage til Færøerne efter endt uddannelse, som blandt dem, der læser højere uddannelse i Danmark! Frem til 2012 var der tale om en mar kant vækst i antallet af studenter, som var en del af ÚSUN-systemet hvert år. Der var over 220, da der var flest. Siden er antallet gået tilbage til niveauet fra omkring 2007 på omkring de 150. Så antallet har svinget, og det kan der være flere grunde til. I starten havde det nyhedens interesse og støtten var høj – oppe på 120.000 kr. til tuition fee dækning - mens beløbet i dag er på 80.000 kr. pr. år til SU-god kendte højere uddannelser. Men det viser sig at være svært at konkurrere med de danske uddannelser og færøfradraget, som færinger kan få i Danmark, og sam menholdt med de større og mindre be sværligheder med SU og de anderledes uddannelsessystemer og usikkerheden med anvendelsesmulighederne med sin udenlandske uddannelse på Færøerne

bagefter ser det ud til, at uddannelses strukturen mht. hvor færinger studerer er meget svær at ændre. I Danmark studerer godt og vel 50%, på Færøerne ligger andelen på ca. 40%, og uden for kongeriget er der færre end 10%, og det mønster har nu været gældende i dette århundrede med det glædelige, at antallet af studerende samlet har været stigende lige ind til nu, hvor de mindre årgange fra 90’erne er kommet i den al der, hvor mange tager højere uddannelser et eller andet sted i verden. Økonomisk toppede udgifterne til ÚSUN i 2006 med knapt 14 millioner kr., da UK fra 2007 regnede færøske stu denter som sidestillet med EU-borgere. Siden er udgifter faldet og steget igen til næsten samme niveau som i 2006, dels pga. den fortsatte stigning af ÚSUN-stu denter, og dels pga. stigende priser på uddannelserne uden for Norden.

FREMTIDEN Jeg håber at ÚSUN-systemet bliver fast holdt og forbedret med pristalsregulering af støttebeløbet, og at der i fremtiden også kan betales studieafgifter til nordiske højere uddannelser, ligesom at fjernstu dier bliver gjort støtteberettigede. Det er en stor gevinst for det færøske samfund med denne mulighed for at følge med i internationaliseringen og få del i de interkulturelle kompetencer, der er vigtige for et åbent og handelsafhæn gigt samfund. Det er således også en stor gevinst for den enkelte borger/student/kandidat at få denne mulighed forærende af det offentlige. Og det vil helt sikkert også komme de enkelte virksomheder og organisationer - offentlige som private – til gode. Det er ikke altid den letteste og billigste vej i første omgang, men på længere sigt er det en vigtig investering for alle par ter, så at vi på Færøerne kan være med i globaliseringen.

Holger Arnbjerg Leder af Altjóða Skrivstovan (ASK) fra 2000 til 2019

Rin royapr en g3 1 4 t.fo 55 5

SKELTI PRENT PAPPIR

Sjálvandi Føroyaprent LANDSINS STØRSTA PRENTSMIÐJA

Hoyvíksvegur 59 l 110 Tórshavn l Tel. 314555 l info@foroyaprent.fo

Eftir lesnaรฐ

TAÐ KOMMUNALA RÁSARÚMIÐ Í FYRISITINGINI AV NATIONAL POLICY

112

UNG OG HOYRN

114 116

GEOGRAFI SERRITGERÐ UM FERÐAVINNU Í FØROYUM

120

FØROYA TELE TOGAÐI MEG AFTUR TIL FØROYA

122

FØROYAR ERU EITT GOTT LAND AT GRANSKA Í

SAMANDRÁTTUR AV HØVUÐSRITGERÐINI:

TAÐ KOMMUNALA RÁSARÚMIÐ Í FYRISITINGINI AV NATIONAL POLICY Ingibjørg Hanusardóttir Reinert cand. soc. í Útbúgvingarvísind

112

ABSTRACT Í serritgerðini verður kannað, hvussu tað kommunala rásarúmið skal skiljast í kommunalu fyrisitingini av landspoli tikki (national policy). Í kanningini verður danska lógin um tað fría skúlavalið brúkt sum eksemplarisk case. Kanningin er grundað á intervjúv við fýra kommunalar formenn í skúlanevndum (skoleudvalg) í fýra donskum kommunum. Í lýsingini og greiningini av spurdómin um er skipanarástøðið (systemteori) hjá Niklasi Luhmann nýtt. Greinað verður, um fyrisitingin er í sam- ella mótspæli við lógina og tað demokratiskt-politiska kjakið í einstøku kommununi. Tá hugt verður eftir, um fyrisitingin er í sam- ella mótspæli við lógina, verður kannað, um tað er sjálvt endamálið við lógini, sum er avgerandi fyri fyrisitingarháttin í einstøku kommununi. Tað demokratiskt-politiska kjakið í kommununi snýr seg um, at tað ikki einans verður fyrisitið í tráð við gald andi lóg, men kannað verður, hvørja ávirk an førdur politikkur í kommununi hevur á, hvussu lógin verður fyrisitin lokalt. Við støði í hesum verður diskuterað, hvussu tað kommunala rásarúmið kann skiljast, og hvørji viðurskifti eru stýrandi fyri av gerðir, sum verða tiknar innan rásarúmið í einstøku kommununi. Lógin um tað fría skúlavalið varð sam tykt í Fólkatinginum í 2005. Endamálið við lógini er, at grundskúlaøkið verður marknaðargjørt. Samstundis skal kapp ingin millum skúlarnar økjast. Harafturat er endamálið við lógini, at foreldur í størri mun skulu taka lut í valinum av skúla hjá børnum teirra, samstundis sum ætlanin er at skapa betri úrslit í grundskúlunum sum heild. §82 í Grundlógini skapar rammurn ar fyri møguleikum og avmarkingum í kommunala rásarúminum. Í praksis sæst, at lógin um tað fría skúlavalið verður fyrisit in sera ymiskt í teimum fýra kommunun um, sum luttaka í kanningini. Fyri nakrar kommunur er tað stýrandi og avgerandi fyri fyrisitingina hjá skúlanevndunum, at fyrisitingin er í tráð við ta yvirskipaðu politisku ætlanina hjá kommununi. Fyri aðrar kommunur, sum lokalt hava nógv ymisk sløg av grundskúlum (ymsar fólka skúlar, frískúlar og privatskúlar), er sjálvt endamálið við lógini í størri mun avgerandi fyri fyrisitingina av tí fría skúlavalinum.

AT VALIÐ JÚST FALL Á KOMMUNALU FYRISITINGINA AV LANDSPOLITIKKI, VAR EIN ÁHUGI FYRI AT LÝSA, HVØRJI VIÐURSKIFTI ERU AVGERANDI, TÁ KOMMUNUR FYRISITA LÓGIR, SUM ERU SAMTYKTAR LANDSPOLITISKT

Niðurstøðan er, at sam- og mótspælið við lógina og tað demo kratiskt-politiska kjakið varierar nógv frá kommunu til aðra alt eftir, hvussu tann lokali samteksturin er samansettur. Kommunala rásarúmið kann tískil skiljast sum fleksibult, tí í praksis eru lokal viðurskifti í stóran mun stýrandi fyri kommunalu fyrisitingina av landspolitiskt samtyktum lógum.

HVÍ JÚST HETTA EVNIÐ? Tann, eg skrivaði serritgerðina saman við, og eg vóru víða um, tá vit skuldu finna eitt evni. Nakað av tí, sum var avgerandi fyri okkum, var, at evnið skuldi kunna kannast empiriskt. At valið júst fall á kommunalu fyrisitingina av landspolitikki, var ein áhugi fyri at lýsa, hvørji viðurskifti eru avgerandi, tá kommunur fyrisita lógir, sum eru samtyktar landspolitiskt. Herundir at lýsa, hvussu ymiskur fyrisitingarhátturin av somu lóg kann vera frá eini kommunu til aðra, og hvørji úrslit hetta gevur lokalt. Tvs. at sama lóg kann hava ymisk árin í ymsum kommunum alt eftir, hvussu fyrisitið verður. Vit valdu at brúka ein part av donsku fólkaskúlalógini – tað fría skúlavalið – sum eksemplariska case. Hetta fyri at koma nær veruleikanum og at lýsa, hvussu sama lóg kann geva ymisk úrslit lokalt. Samstundis at lýsa, hvørji viðurskifti eru stýrandi í einstøku kommununi, tá lógin verður fyrisitin. Og harvið ein áhugi at viðgera, hvussu lógin sær út í praksis yvir kommunumørk. Valið fall á júst lógina, tí vit vildu kanna og lýsa eitt øki, sum ikki er serliga væl lýst áður: hvørji sløg av grundskúlum (fólkaskúlar, frískúlar og privatskúlar) ymsar kommunur taka við í fyrisitingina av lógini um tað fría skúlavalið. Samstundis ynsktu vit at kanna, hvørji viðurskifti hava ávirkan á hetta. Tískil var kanning okkara ein roynd at gera eina nærri lýsing og greining av einum komplekst samansettum øki innan útbúgvingarfyrisiting, har vit nýttu smálutirnar í einstøku kommununum at lýsa eina størri heild. 113

SAMANDRÁTTUR AV HØVUÐSRITGERÐINI:

UNG OG HOYRN – EIN KANNING AV HOYRN OG VANDUM FYRI HOYRNARSKAÐA HJÁ UNGUM Í FØROYUM

114

Ingvard Poulsen Cand. mag. í audiologopædi Starvast sum audiologur á Bispebjerg Hospital

einastu árini hava vit sæð øktan áhuga í teimum avleiðingum, ljóð kann hava á hoyrnina í gerand isdegnum (Carter et al., 2014). Áhugin er serliga fyri trýstinum, sum hoyrnin er fyri, tá ið fólk lurta eftir tónleiki. Tøkniliga menningin hevur gjørt tað møguligt at lurta eftir tónleiki við smátalarum júst, tá ið einum lystir, men hetta hevur eisini vansar við sær. Í 2015 metti Altjóða Heilsu stovnurin (WHO), at eitt heilt ættarlið av ungum millum 12-35 ár er í vanda fyri at fáa varandi hoyrnarskaða av at nýta tól við smátalarum. Mett verður, at trýstið, sum hoyrnin hjá ungum er fyri í dag, er trífaldað, síðani hesi tólini gjørdust tøk (Rydzynski & Jung, 2008). Vit kenna ikki avleiðingarnar av nýtsluni til fulnar; vit vita ikki, hvussu tólini kunnu ávirka hoyrnina

í framtíðini, og vit vita nærum einki um støðuna í Føroyum. Eg setti mær tí fyri at kanna, um nýtsluvanarnir hjá ungum i Føroyum kundu metast at vera skaðiligir fyri hoyrnina.

SAMANDRÁTTUR AV KANNINGINI

Endamál: Endamálið við kanningini var at avdúka møguligar vandar hjá ung um føroyingum millum 15-25 ár, sum nýta tól at lurta eftir tónleiki; serliga um málbólkurin er í vanda fyri at fáa hoyrnar skaðar av at lurta við ov harðari ljóðstyrki í longri tíðarskeiði. Ástøði: Tað hevur leingi verið greitt, at áhaldandi larmur yvir eitt longri tíðarskeið ávirkar hoyrnina (Serra et al., 2005). Mett verður, at 16% av vaksnum við niðursettari hoyrn hava fingið tað av hoyrnar skaða (Rydzynski & Jung, 2008). Aftan á elli er hoyrnarskaði vanlig TØKNILIGA MENN asta atvoldin til niðursetta hoyrn INGIN HEVUR GJØRT (Stach, 2010). Vandin fyri at skaða hoyrnina hevur millum annað havt TAÐ MØGULIGT AT við sær, at arbeiðspláss hava sett LURTA EFTIR TÓNLEIKI mark fyri, hvussu nógvan larm ein kann vera fyri á arbeiðsmarkn VIÐ SMÁTALARUM JÚST, aðinum. Kanningin tekur støði í TÁ IÐ EINUM LYSTIR, hoyrnargransking, og hvat kann metast at vera skaðiligt fyri hoyrn MEN HETTA HEVUR ina. Við at skjalprógva nýtsluvanar

EISINI VANSAR VIÐ SÆR

var møguligt at kanna, um teir fara út um altjóða ásetingar fyri mest loyvdu dagligu mongd av ljóði. Endamálið við kanning ini var tískil at kanna, um nýtsluvanarnir kunnu geva brúkaranum ein øktan vanda at fáa hoyrnarskaða seinni í lívinum. Framferðarháttur: Ein spurnarblaðs kanning varð gjørd av einum umboðandi úrskurði av málbólkinum. Eitt spurnarblað við 31 spurningum varð brúkt at kanna nýtslu, hoyrn og møgulig eyðkenni eins og tinnitus, ið kann benda á, at hoyrnin hevur fingið skaða. Fyri at kanna nýtsluna av tólum at lurta eftir tónleiki við, skuldu lut takararnir meta um, hvussu nógva tíð tey nýttu við tólunum um dagin. Harumframt skuldu tey meta um ljóðstigið. Hetta gjørdi tað møguligt at kanna, um ung í Føroy um eru fyri ljóði, ið er hægri enn mest loyvdu virði á arbeiðsmarknaðinum, og sum kunnu metast at vera skaðilig fyri hoyrnina. Úrslit: 469 fólk svaraðu spurnarblaðnum (65% kvinnur). Úrslitini vísa, at 12,3% av luttakarunum hava skaðiligar nýtslu vanar, og at ljóðstyrkin, sum tey eru fyri, fer út um mest loyvda dagliga virðið, ásett á arbeiðsplássum. Úrslitini vísa, at nýtsluvanarnir kunnu metast at vera skaðiligir fyri hoyrnina. Umleið ein trið ingur av luttakarunum hava havt sjúku eyðkenni t.d. tinnitus (34,5%) ella fyribils niðursetta hoyrn (23%) eftir at hava lurtað eftir tónleiki við lurtitólum. Kanningin fann ein greiðan samanhang millum skaðiligar nýtsluvanar og títtleikan av eyðkennum, ið benda á, at hoyrnin er í vanda fyri at fáa varandi skaða. Niðurstøða: Meginparturin av luttakar unum hava nýtsluvanar, ið ikki eru skaðilig ir fyri hoyrnina. Hóast hetta benda úrslitini á, at ein tíggjundapartur av ungum í Før oyum útseta hoyrnina fyri ljóði, sum er hægri enn altjóða ásetingar fyri dagliga ljóðstyrki. Luttakarar, ið fóru út um hesar ásetingar, høvdu munandi fleiri eyðkenni, ið kunnu benda á, at hoyrnin er í vanda fyri at fáa varandi skaða. Harumframt benda úrslitini á, at tað er tørvur á kunning og undivísing um vandarnar og fylgirnar, sum áhaldandi harða ljóðstyrkin kann hava á hoyrnina.

Kanningin er frá 2017

115

SAMANDRÁTTUR AV HØVUÐSRITGERÐINI:

GEOGRAFI SERRITGER-D UM FER-DAVINNU Í FØROYUM UM ÁVIRKANINA AV EINI VAKSANDI NÁTTÚRUFERÐAVINNU

116

tlanin var allatíð at skriva mína ser ritgerð um føroysk viðurskifti, og tá ið kjakið um vaksandi ferðavinnuna í Føroyum tyktist at fylla alsamt meira í miðlunum, virkaði hetta sum eitt upp lagt evni at granska. Ikki minst av tí, at ferðavinna er ein tiltikin táttur innan fyri geografi-gransking. Eg fylgdi við í almenna orðaskiftinum, og tað gjørdist mær beinanvegin greitt, at avbjóðingin av, at fleiri ferðafólk eru farin at ganga úti í náttúruni, verður sæð sum ein av grundleggjandi avbjóðingunum í Før oyum. Bæði í samband við økta trýstið á lendið, djóralívið og trygdarviðurskifti, men ikki minst orsakað av grundspurninginum um, hvør hevur rætt at ganga hvar, og um og hvussu gjald kann krevjast í hesum sambandi. Eg avmarkaði harvið serritgerð ina til hikingferðavinnu, sum eg metti vera bæði áhuaverda og viðkomandi. Empiriin varð framleidd við at doku mentera og sjálvur ganga fimm ymsar gongutúrar. Ætlanin var at gera einstakar støðulýsingar av gongutúrunum og síðani sama nb era fyri at framhevja, hvørjir áhugaverdir munir og líkleikir gera seg galdandi. Hetta gav mær eisini eina góða umbering fyri at ferðast til

Føroya í skúlatíð og fáa nakrar minniligar náttúrupplivingar. Eg gekk ein túr út á Kallin, Drangarnar, Trælanípuna, Enniberg og eftir varðagøt uni millum Skálabotn og Oyrar. Empiriin varð samlað millum 1. – 13. apríl 2019 og er tískil ein støðulýsing, áðrenn summar ferðavinnan hevur sett síni spor. Aftur at hesum greinaði eg út frá samrøðum við festarar og egnan ferðaleiðara. Eg setti hetta í eitt størri høpi við vísindaligum greinum um burðardygga náttúruferða vinnu og samanbar við fleiri kanningar úr Íslandi. Innihaldið í serritgerðini er ein lýsing av bæði staðbundnum og felags avbjóðing um, sum eg legði til merkis undir kanning ararbeiðinum. Í niðurstøðuni leggi eg dent á, at gongutúrarnir vóru rættiliga misjavnir í mun til, hvørjar ferðavinnuavbjóðingar gjørdu seg galdandi, bæði sjónliga eftir hvat mínar keldur settu orð á. Serrit gerðin varpar á tann hátt ljós á fjølbroyt tar avbjóðingar av eini vaksandi náttúru ferðavinnu.

Rasmus Steintórsson Biskopstø Cand. scient. í geografi og socialvísind

117

EFTIR LESNAÐ

Semja tykist at vera millum festararnar um, at peningur eigur at liggja eftir frá útlendskum ferðafólkum. Átøk í hesum sambandi vóru í minni mun sett í verk við Kallin og Enniberg, meðan lutfalsliga strang krøv um ferðaleiðara og avmark andi atgongd var galdandi við Trælaníp una og Drangarnar. Samstundis er frí at gongd á øllum varðagøtunum. Í samband við hvørjar neiligar avleiðing ar ferðavinnan kann fáa fyri einstøku økini, var tað ymiskt, hvussu sosial-, lívfrøðilig- ella trygdaárin vórðu fatað sum týdninarmikil. Til dømis varð trygdin hevjað sum høvuðs orsøk til, at navigatiónssteyrar og krøv um ferðaleiðara eiga at setast í verk við Enniberg og Kallin, samstundis sum at festarar frá Trælanípuni og Drangunum í størri mun stúrdu fyri, at ferðavinnan kundi órógva landbúnað og djóralív. Gøtan var rættiliga niðurtraðkað áveg út á Kallin og partvíst niðan til Enniberg og út til Drangarnar. Hetta samsvaraði við hall á lendinum og eina meting av tali av vitjandi. Á mest vitjaða túrinum, sum var til Trælanípuna, hevur vaksandi talið av ferðafólkum úrslitað í gjøgnumførdari 118

skervgøtu og strangum krøvum um, at gongufólk ganga eftir henni. Aðrir festarar vístu áhuga í at taka líknandi loysnir til sín. Samanborið við hikingtúrar í Íslandi vísa kanningar, at hóast bygging av gongugøt um kann tryggja kringliggjandi lendið og harvið eisini plantu- og djóralívið, verða hesar ikki altíð væl móttiknar av ferða fólkum, ið vænta sær óspiltar náttúru upplivingar. Harumframt vísa kanningar, at betrandi atkomuviðurskifti í fleiri førum økja talið á ferðafólkum. Ein niðurstøða er tískil, at avgerðir um at byggja gøtur ella ei eiga at vera grundaðar á, hvat slag av ferðavinnu ein ynskir. Tann minst vitjaði túrurin, sum var eftir varðagøtuni millum Oyrar og Skálabotn, var eitt dømi upp á eina ókeypis og øðr vísi hiking-uppliving, sum møguliga kann lætta um trýstið frá økta talinum av ferðafólkum í náttúruni. Tó vístu flestu keldurnar ikki áhuga í at beinleiðis minka um talið á ferðafólkum, men heldur at stýra teirra atferð, so ferðavinnan heldur gevur vinning uttan at atvolda neiligar broytingar. Av aðrari náttúruferðavinnugransking

tyktist tað at vera nærum semja um, at fyri at røkka endamálum um burðardygga ferðavinnu, krevst planlegging og verk setan tvørtur um smærri fyrisitingarligar eindir, sum eitt nú hagapartar. Aftur at hesum kann neyvari planlegging tryggja ferðavinnutilboð til ymsar málbólkar í ferðavinnuni, soleiðis at bæði hóp- og náttúruferðavinna kunnu vera uttan at útihýsa hvørja aðra. Av tí at týdningarmiklir munir eru á ferðavinnumálunum, finst neyvan nøkur einføld og yvirskipað loysn. Heldur kunnu skræddaraseymaðar ábøt ur, ið laga seg til ymisk trygdarkrøv og munir á plantu- og djóraumstøðum, tryggja loysnir, ið flest kunnu liva við. Í serritgerðini setti eg spurnartekin við, um avmarkaði førimunurin, ið er tilknýttur einum hagaparti, í veruleikanum megnar at stýra eini skjótt vaksandi ferðavinnu á ein burðardyggan hátt. Tó uppliva vit í Føroyum longu nú, hvussu hagapartar í hvør sínum lagi eru skjótir at umlaga seg og seta tiltøk í verk. Hetta kann verða eini vaksandi ferðavinnu til frama, um viðkom andi festarar raðfesta burðardyggar loysnir fram um løtuvinning.

Hug at granska? Tú kanst fáa ráðgeving og stuðul til gransking frá Granskingarráðnum

gransking.fo

EFTIR LESNAÐ

Føroya Tele togaði meg aftur til Føroya TANKAR EFTIR LOKNAN LESNAÐ

Lív Egilsdóttir Olsen Arbeiðsheiti: Samskipari Útbúgvingarheiti: cand.scient.adm Føroya Tele

120

Eftir sløk 6 ár sum lesandi, var tíðin loksins komin at fara út á arbeiðsmarknaðin. Í 2011 flutti eg til Keypmannahavnar at lesa, har eg tók eina bachelor í almennari fyrisiting og síðani eina kandidat í fyrisiting á Roskilde Universitet, sum eg bleiv liðug við á sumri 2018. Eftir at hava sitið á skúla bonki í so mong ár, føldi eg veruliga, at nú var tíðin komin at finna eitt starv, har eg kundi brúka mína vitan. Persónliga havi eg altíð verið sera málrættað og tilvitað um mínar arbeiðsførleikar, so tað kundi næstan ikki ganga ov skjótt at koma út á arbeiðsmarknaðin. Undir mínum lesnaði hevði eg gjørt mær nógvar tankar um, hvat fyri arbeiði eg skuldi søkja, og hvar í heiminum eg skuldi byrja mína starvs leið. Eg hevði listað mær øll tey arbeiði niður, sum eg helt vera áhugaverd, bæði í Føroyum og í Danmark. Síðstu tíðina, tá eg skrivaði mína høvuðsritgerð, søkti eg ymisk størv, har eg eisini slapp til nakrar samrøður. Men aftan á eina tíð, fekk eg bjóðað eitt spennandi starv, sum eg ikki kundi takka nei til. Tí valdi eg at flyta aftur til Føroya og royna starvsleiðina sum samskipari á nýstovnaðu deildini hjá Føroya Tele: Sona.

HVØRJAR TANKAR GER MAN SÆR, TÁ MAN FER Í HOLT VIÐ AT LEITA SÆR EFTIR FULLTÍÐARSTARVI? • Nógvir tankar fara gjøgnum høvdið, tá man er liðugur at lesa: • Fari eg at finna eitt arbeiði? • Hvar skal eg arbeiða? • Skal eg flyta aftur til Føroya? • Hvussu skal eg skriva eina umsókn? • Osfr. Fyri mítt viðkomandi var tað sera umráð andi at fáa eitt starv, sum eg helt vera spennandi, og sum eg kundi ímynda mær meg sjálva arbeiða við. Persónliga haldi eg ikki, at man skal vera so bangin, um man ikki fær eitt starv dagin eftir, at man hevur lokið sína útbúgvin, ella um tað ikki er júst dreymastarvið. Tað, sum er mest umráðandi, er at gera sær nakrar tankar um, hvat arbeiði er spennandi, og hvussu man kann brúka sínar førleikar á arbeiðsplássinum.

HVØR ER TANN STØRSTI MUNURIN Á AT GANGA Í SKÚLA OG AT ARBEIÐA? Tað er so ótrúliga stórur munur á at vera lesandi og at fara út í tað „veruliga“ arbeiðs lívið. Tá man hevur lisið í so mong ár, hevur man skapt sær ein samleika sum lesandi, og at ikki vera tað meir, skal man venja seg við. Undir mínum lesnaði var eg sera virkin í ymiskum nevndararbeiði sum t.d. MFS, ÍF-Føroyar og RØKK. Knappliga var eg ikki partur av hesum longur, og tað skuldi eg líka venja meg við. Tað er eisini ein stór broyting at flyta frá síni lestraríbúð, har man hevði øll síni vinfólk rundan um seg, og síðani flyta í annan bústað og búgva púra einsamøll langt burtur frá hinum. Og so er ta ðikki minst frítíðin, man hevur sum lesandi – hana hevur man ikki longur. Men tá ein tíð er farin, hevur man vant seg við, at lestrarlívið er eitt tíðarskeið, sum eisini má enda, og tað veruliga vaksna lívið stendur fyri framman.

HVUSSU FEKST TÚ STARVIÐ HJÁ TÆR, OG HVUSSU LANGA TÍÐ TÓK TAÐ AT FÁA STARV? Eg bleiv liðug at lesa á sumri 2018 og fór beint til Føroya at arbeiða við einum prosjekti á VisitRunavík í summarfrítíðini. Aftan á hetta valdi eg at fara aftur til Dan markar, men tað gekk ikki long tíð, áðrenn Føroya Tele bjóðaði mær starv. So frá tí eg var liðug at lesa, til eg hevði fingið mítt fyrsta starv, gingu umleið 3 mánaðir. Orsøkin, til at eg fekk starvið á Føroya Tele, var, at eg hevði sett meg væl inn í fyritøkuna og starvið, og eg skrivaði eina góða umsókn, har eg lýsti mínar førleikar og segði teimum, hvussu tey kundu fáa gleði av mær á deildini. Nógvar umsóknir vóru, men eg var so heppin at fáa starvið, sum eg eri ótrúliga glað fyri.

FORTEL EITT SINDUR UM STARVIÐ HJÁ TÆR? Sona er ein deild á Føroya Tele, og vit eru fýra starvsfólk á deildini. Á vári 2018 menti Føroya Tele fjøltænastuna Sona sum ein avloysara til gomlu nummartænastuna Nummar. fo. Endamálið við Sona var ikki bert at veita telefonnummur, men at savna alskyns hentar upplýsingar á einum og sama stað. Meðan heimasíðan Sona.fo er nummartænasta burturav, er Sona-appin ein fjøltænasta við fleiri ymiskum hentleikum. Mítt starv er sera fjølbroytt og spennandi, har mínar uppgávur fevna um at menna konseptið, samskipa søluna, marknaðarføra Sona og skapa innihald á appini. Prosjektið hevði verið í gongd í eitt hálvt ár, tá eg kom á deildina. Tað vóru enn ongar fastar mannagongdir, ið avgjørdu, hvussu arbeiðið skuldi skipast, og hetta dámdi mær ótrúliga væl; eg slapp at menna mítt egna starv í ein ávísan mun, og eg havi havt møguleika fyri at royna ymiskt nýtt, sum eg kanska ikki hevði sloppið, um starvið var meira fastlagt.

GÓÐ RÁÐ TIL ONNUR, SUM LEITA SÆR EFTIR STARVI?

Takið tað róligt. Tað er ikki so ræðuliga farligt, um man ikki fer at arbeiða við júst tí, sum man hevur tikið útbúgving innan, beinanvegin. Ofta er tað soleiðis, at tá ein hurð verður latin aftur, verður ein onnur latin upp. Royn og fá tær nakrar royndir og góðtak, at tú kanska ikki sleppur at arbeiða á júst tí økinum, tú altíð hevur droymt um – tað TAÐ ER IKKI SO RÆÐULIGA skal nokk koma seinni, um tú arbeiðir málrættað FARLIGT, UM MAN IKKI FER ímóti tí. Fyri meg, sum havi lisið fyrisiting, er tað at arbeiða við einum startup-prosjekti nakað AT ARBEIÐA VIÐ JÚST TÍ, SUM heilt annað, men mær dámar tað so ótrúliga MAN HEVUR TIKIÐ ÚTBÚGVING væl. Tað er nemliga ikki altíð, at dreymastarvið er tað, man helt, tað vera; viðhvørt kann eitt INNAN, BEINANVEGIN óvæntað starv gerast nýggja dreymastarvið. 121

EFTIR LESNAÐ

Føroyar eru eitt gott land at granska í UMHUGSAR TÚ AT ARBEIÐA SUM GRANSKARI EFTIR LOKNAN LESTUR? TAÐ ERU TAÐ ALT FLEIRI FØROYINGAR, SUM GERA, OG STARVSMØGULEIKARNIR ØKJAST. TALIÐ AV FÓLKI, SUM VERÐA SETT Í STARV Á FRÓÐSKAPARSETRINUM, ØÐRUM ALMENNUM GRANSKINGARSTOVNUM OG Í VINNUFYRITØKUM, ER ØKT MUNANDI SEINASTU TÍGGJU ÁRINI. TAÐ ERU EISINI NÓGVIR FØROYINGAR, SUM ARBEIÐA SUM GRANSKARAR UTTANLANDS.

að eru nógv evni at granska í í Føroy um, bæði á økjum, sum bert fá hava granskað higartil, og á økjum, har vit hava drúgvar royndir.

MENN TÍTT NETVERK Annika Sølvará Cand. mag. í enskum og søgu Stjóri í Granskingarráðnum

122

Ætlar tú tær at granska, so er skilagott at fyrireika teg upp á hetta so tíðliga í lestrinum, sum til ber. Finn tær eitt evni ella øki at hugsavna teg um og bygg tær eitt netverk av fólki, sum tú kanst samstarva við komandi árini. Evnið kann vera eitt, sum altíð hevur havt tín áhuga, men tað kann eisini vera eitt, sum tú eftir ráðum frá einum gransk ara á universitetinum fært til uppgávu at arbeiða við. Tað kann eisini vera eitt evni, sum universitetið leitar eftir fólki til. Tað

eru minst líka nógv, sum velja eitt evni, tí møguleikin býðst, sum tey, sum velja av brennandi áhuga. Tú kanst menna títt netverk við at arbeiða í bólkum í lestrartíðini. Tú kanst arbeiða sum undirvísingar- ella gransk ingarhjálpari t.d. saman við vegleiðara til høvuðsuppgávuna og við onkrum ph.d.-lesandi. Tú kanst lesa á einum øðr um universiteti í eitt skiftisár, har tey eru serfrøðingar í tí, sum hevur tín gransk ingaráhuga. Tað eru fleiri stuðulsskipanir, sum kunnu brúkast til hetta, t.d. NordPlus og Erasmus+. Set teg í samband við royndar gransk arar og bjóða teg fram at hjálpa til undir lestrinum, ella sig teimum, nær tú væntar at vera tøk/ur eftir loknan lestur. Tá tú ert komin í gongd á granskaraleið

Á gransking.fo ber til at lesa ymisk góð ráð um, hvat krevst fyri at kunna fáa fíggjarligan stuðul til eina ph.d.-verkætlan. Til ber eisini at skriva til Granskingarráðið á gransking@gransking.fo. Árliga umsóknarfreistin til stuðul til gransking er 15. februar. Ert tú granskaralesandi ber til at søkja flytførisstuðul frá Marie S. Curie skipanini í Horizon 2020 til granskingaruppihald í øðrum landi. Eisini her ber til at fáa ráðgeving frá Granskingarráðnum. Í Heilagrunninum á gransking. fo eru savnaði fleiri enn 400 fólk, sum eru granskarar, granskaralesandi ella fólk, sum hava arbeitt við gransking áður. Ein Facebook-bólkur er eisini, sum kallast Føroysk ph.d.-lesandi.

FLEIRI GRANSKARAR AT SAMSTARVA VIÐ

Skal tú vera granskari, so er ph.d.útbúgving næsta stigið eftir lokna kandidatútbúgving, annaðhvørt beinanvegin ella nokk so skjótt aftaná

ini, er tað munandi lættari at fara í onnur lond við Marie S. Curie flytførisskipanini, um tú longu hevur royndir og sambond at byggja víðari á.

PH.D.-ÚTBÚGVING EITT KRAV Skal tú vera granskari, so er ph.d.-útbúgv ing næsta stigið eftir lokna kandidat útbúgving, annaðhvørt beinanvegin ella nokk so skjótt aftaná. Ein ph.d.-útbúgving er ein skipað gransk a ra ú tbúgving, sett saman av gransking, luttøku á ráðstevnum, skeiðum

og undirvísing. Vanligasta longdin er 3 ár; tá er talan um eina samanseting av bachelor, master og ph.d., tað er 3+2+3 ára útbúgving. Aðrir møguleikar eru 4+4 og 3+5, har master og ph.d.-parturin eru samantvinnaðir. Ein ph.d.-útbúgving verður í norður londum oftast skipað sum ein verkætlan, har tann ph.d.-lesandi verður settur í starv. Í Stórabretlandi er skipanin øðrvísi, har er talan um framhaldslestur. Fígging til eina ph.d.-verkætlan kann fáast ymsa staðni, til dømis frá universitetum, granskingar grunnum og frá fyritøkum.

Í 2019 hava higartil í minsta lagi 14 før oyingar vart eina ph.d.-ritgerð, í 2018 var talið 13. Fleiri av hesum ph.d.-lesandi fingu stuðul úr Granskingargrunninum. Til sam ans hava í øllum førum 230 føroyingar nú lokið ph.d. ella doktaraprógv. Ein av teimum, sum disputeraði í 2019 var Tórur Biskopstø Strøm. Hann hevur arbeitt á DTU Compute og hevur funn ið fram til nýggjan tólbúnað til gerlar – prosessorar. Hann hevur verið innskrivaður á DTU, verið eina tíð á University of Auckland og hevur eisini undirvíst á Fróð skaparsetrinum Runa Preeti Ísfeld vardi ph.d.-ritgerð á Fróðskaparsetrinum um lívið hjá kvinnum úr ikki-vesturlendskum londum, sum eru giftar til Føroya. Hon hevur verið innskrivað við Fróðskaparsetur Føroya og Aalborg Universitet. Urd Grandorf Bak hevur arbeitt við eini vinnu ph.d. um taraaling, meðan hon hevur verið granskingarleiðari hjá Ocean Rainforest. Hon hevur samstundis verið innskrivað á DTU Food, 123

Betri Pisudagur 31. juli 2020

Summar. Sól. Vinir. Feria. Ólavsøka. Og so av landinum at lesa. Men áðrenn tú fert: Minst til Pisudagin 31. juli, har tú fært kunning, íblástur og møguleika at seta spurningar um lestrarlívið uttanlands. Les meira á betri.fo/ung