ΧΟΡΗΓΟΣ
© Olya Runyova
Utopia Θεόδωρος Κουρεντζής Βάγκνερ: Το «Δαχτυλίδι» χωρίς λόγια
© Utopia Press Office
© Utopia Press Office
MEΓΑΛΕΣ ΟΡΧΗΣΤΡΕΣ – ΜΕΓΑΛΟΙ ΜΑΕΣΤΡΟΙ Αίθουσα Χρήστος Λαμπράκης
Utopia Θεόδωρος Κουρεντζής Βάγκνερ: Το «Δαχτυλίδι» χωρίς λόγια 14 & 15.11.2025 Ορχηστρική σουίτα από την τετραλογία του Richard Wagner «Το Δαχτυλίδι του Νίμπελουνγκ» Επιλογή: Lorin Maazel (Der “Ring” ohne Worte, 1987) 1. Ο χρυσός του Ρήνου 2. Η Βαλκυρία 3. Ζήγκφρηντ 4. Το λυκόφως των θεών
Utopia Orchestra ΜΟΥΣΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ
Θεόδωρος Κουρεντζής
Richard Wagner Το Δαχτυλίδι Δεν γεννήθηκα για να μισώ, αλλά για να αγαπώ. [ Σοφοκλή Αντιγόνη, στίχος 523 ] Μόνον όποιος της αγάπης τη δύναμη απαρνηθεί, μόνον όποιος του έρωτα τον πόθο απωθήσει, μόνον εκείνος θα κατακτήσει της μαγείας τη δύναμη που τον Χρυσό σε Δαχτυλίδι θα δαμάσει. [ Ρίχαρντ Βάγκνερ, Ο χρυσός του Ρήνου, Πρώτη σκηνή ] Στο βυθό του Ρήνου αργοχαράζει· ένα πρασινωπό λυκαυγές, όπως ορίζουν οι σκηνογραφικές οδηγίες της πρωτότυπης παρτιτούρας. Ένας βαθύς, υπόκωφος βόμβος ξεκινά. Για 136 μέτρα –περίπου τέσσερα λεπτά– ό,τι ακουστεί θα χτιστεί πάνω στη συγχορδία της μι ύφεση μείζονος. Τα μισά κοντραμπάσα έχουν μάλιστα κουρδιστεί μισό τόνο χαμηλότερα για να αποδώσουν τη χαμηλή μι ύφεση. Σταδιακά, μελωδικοί κυματισμοί αναδύονται, ενώ ο υπόκωφος βόμβος επιμένει· αποτυπώνει το βάθος του Ρήνου ή προμηνύει τη διατάραξη της αέναης γαλήνης; Οι κυματισμοί γίνονται ολοένα και πιο φωτεινοί, αλλά τίποτα δεν θυμίζει την αποφασιστικά θριαμβευτική «Ανατολή του ήλιου» από το Τάδε έφη Ζαρατούστρα του Ρίχαρντ Στράους, που γράφτηκε τρεις δεκαετίες αργότερα. Τι επεδίωκε άραγε ο Ρίχαρντ Βάγκνερ; Να μας αποπλανήσει με τους αιθέριους κυματισμούς ή με τον βαθύ βόμβο να προοικονομήσει την «πτώση από τον Παράδεισο»; Σε ποιο από τα δύο θα δώσει έμφαση η ερμηνεία του μαέστρου; Η σύγκρουση εξουσίας και αγάπης είναι το κεντρικό μοτίβο της τετραλογίας του Βάγκνερ. Πρόκειται για ένα τόσο περίπλοκο έργο, που συγχωρεί μια πρώιμη αποκάλυψη: όλα ξεκινούν όταν ο νάνος Άλμπεριχ της φυλής Νίμπελουνγκ κλέβει το χρυσό του Ρήνου και απαρνείται την αγάπη, ως προϋπόθεση για να αποκτήσει την εξουσία του παντοδύναμου δαχτυλιδιού· όλα τελειώνουν όταν η βαλκυρία Μπρουνχίλντε –ως άλλη Αντιγόνη– προκρίνει την αγάπη, απαρνείται την εξουσία, αψηφά τις εντολές της, και επιστρέφει το δαχτυλίδι στο βυθό του Ρήνου. Ο παλαιός κόσμος καταλύεται, η Βαλχάλα φλέγεται κι επέρχεται το λυκόφως των θεών. Η τετραλογία του «Δαχτυλιδιού του Νίμπελουνγκ» υπήρξε έργο ζωής για τον Βάγκνερ (1813-1883). Την επεξεργάστηκε σε εύρος 26 χρόνων, από τα πρώτα προσχέδια του λιμπρέτου το 1848 μέχρι τις τελευταίες νότες το 1874, διάστημα κατά το οποίο έζησε τις πιο αντιφατικές καταστάσεις: το 1849 συντάσσεται με τον αναρχικό επαναστάτη Μιχαήλ Μπακούνιν στην αποτυχημένη εξέγερση της Δρέσδης, γεγονός που οδήγησε στη δωδεκάχρονη εξορία του από τα γερμανικά κρατίδια· το 1862 αμνηστεύεται και από το 1864 γίνεται αποδέκτης του απεριόριστου θαυμασμού και της γενναιόδωρης χρηματοδότησης του Λουδοβίκου Β΄, βασιλιά της Βαυαρίας. Η στήριξή του καθίσταται καταλυτική τόσο για την ολοκλήρωση της τετραλογίας όσο και για την ανέγερση του Θεάτρου του Μπαϋρόυτ, όπου έλαβε χώρα η παγκόσμια πρεμιέρα των τεσσάρων έργων ως ενιαίου συνόλου, τον Αύγουστο του 1876.
4
Το Θέατρο του Μπαϋρόυτ ήρθε να συμπληρώσει το μεγαλεπήβολο όραμα του Βάγκνερ, που δεν περιλάμβανε μόνο την ολοκλήρωση της τετρα-
λογίας αλλά και την παρουσίασή της σε χώρο διαμορφωμένο κατά τις δικές του υποδείξεις. Εκτός αυτού, η εξοχική τοποθεσία του κτηρίου και ο παραθεριστικός χρόνος του φεστιβάλ απέβλεπαν στην αναβίωση του ρόλου που είχε το θέατρο στην Αρχαία Ελλάδα, ως μια επιτέλεση εκτός καθημερινότητας και χρόνου εργασίας, στην οποία η κοινότητα μπορεί να συμμετέχει συλλογικά. Μα και η ίδια τετραλογία, που ο Βάγκνερ δεν αποκαλούσε όπερα αλλά μουσικό δράμα, είχε ως πρότυπο, μεταξύ άλλων, την τριλογία της Ορέστειας του Αισχύλου. Αντί όμως ο Βάγκνερ να εκφράσει τα πανανθρώπινα δράματα μέσω της αρχαιοελληνικής μυθολογίας, άντλησε έμπνευση από τους μεσαιωνικούς θρύλους των γερμανικών και
Σχέδιο (τομή) του θεάτρου του Μπαϋρόυτ. Ο Βάγκνερ ονόμαζε «μυστηριακή άβυσσο» την τάφρο της ορχήστρας. Οι μουσικοί, σαν αφανείς ιεροφάντες μιας τελετουργίας, είναι εντελώς αόρατοι στο κοινό. Σε αντίθεση με το σύνηθες, εδώ η τάφρος δεν είναι κλιμακωτή προς το βάθος. Ο ήχος δεν φτάνει άμεσα στο κοινό, αλλά χτυπά σε ένα φράγμα που τον κατευθύνει στη σκηνή, απ’ όπου αντανακλάται στο κοινό, χαρίζοντας στο θέατρο μια ιδιαίτερη, μοναδική παγκοσμίως ακουστική.
Το φεστιβαλικό θέατρο του Μπαϋρόυτ. Σε αντίθεση με τα περισσότερα θέατρα του 19ου που έχουν διαρρύθμιση κατά το πρότυπο της «ιταλικής σκηνής», εδώ ο χώρος των θεατών είναι αμφιθεατρικός, κατά το πρότυπο των αρχαιοελληνικών θεάτρων.
5
βόρειων λαών, συμβάλλοντας στη διαμόρφωση της γερμανικής εθνικής ταυτότητας. Το πρώτο από τα τέσσερα μουσικά δράματα είναι ο Χρυσός του Ρήνου. Οι τρεις μυθικές κόρες του Ρήνου με μορφή γοργόνας φυλούν το χρυσό του ποταμού. Ο νάνος Άλμπεριχ της φυλής των Νίμπελουνγκ τον κλέβει και απαρνείται την αγάπη για να σφυρηλατήσει το παντοδύναμο δαχτυλίδι. Εντωμεταξύ ο Βόταν, βασιλιάς των θεών, αναθέτει σε δύο γίγαντες να του χτίσουν τη Βαλχάλα. Χωρίς να το πολυσκεφτεί, υπόσχεται ως αμοιβή εκείνη την κόρη του που εξασφάλιζε την αιώνια νεότητα των θεών. Η σύζυγός του τού επισημαίνει το λάθος. Ο Βόταν τελικά αποφασίζει να κλέψει το δαχτυλίδι του Νίμπελουνγκ και να προσφέρει αυτό ως αντάλλαγμα. Ο Άλμπεριχ καταριέται το δαχτυλίδι. Το δεύτερο μουσικό δράμα της τετραλογίας λέγεται Βαλκυρία. Οι βαλκυρίες ήταν θηλυκές θεότητες που έπαιρναν όσους πολεμιστές έπεσαν ηρωικά στη μάχη και τους μετέφεραν στη Βαλχάλα. Ο Βόταν επιδιώκει να πάρει πίσω το δαχτυλίδι, χωρίς όμως να παραβιάσει ο ίδιος τη συμφωνία. Για το σκοπό αυτό προετοιμάζει έναν γιο του, τον Ζίγκμουντ – που δεν έχει επίγνωση ούτε της καταγωγής ούτε του προορισμού του. Ο Βόταν αρχικά ζητά από μία κόρη του, τη βαλκυρία Μπρουνχίλντε, να τον προστατεύει, αλλά η σύζυγός του αντιδρά –ο Ζίγκμουντ δεν ήταν δικό της παιδί– και ο Βόταν αλλάζει την εντολή. Η βαλκυρία αψηφά την εξουσία του πατέρα της και προστατεύει τον Ζίγκμουντ. Τελικά ο Ζίγκμουντ σκοτώνεται στη μάχη και η Μπρουνχίλντε τιμωρείται. Ο Ζήγκφρηντ, καρπός της σχέσης του Ζίγκμουντ και της Ζηγκλίντε (που αρχικά δεν γνώριζαν ότι είναι δίδυμα αδέρφια) δίνει το όνομά του στο τρίτο μέρος. Ο Ζήγκφρηντ ενηλικιώνεται και σκοτώνει τον γίγαντα (ο οποίος εντωμεταξύ έχει μεταμορφωθεί σε δράκο) που φέρει το δαχτυλίδι. Στη συνέχεια βρίσκει σε ένα δάσος τη Μπρουνχίλντε –που είναι καταδικασμένη σε αιώνιο ύπνο σε ένα κρεβάτι περιτριγυρισμένο από φλόγες– την ερωτεύεται και της δίνει το δαχτυλίδι. Στο τέταρτο μέρος επέρχεται το Λυκόφως των θεών. Η μανιώδης δίψα για εξουσία που φέρει η κατοχή του παντοδύναμου δαχτυλιδιού οδηγεί σε νέο κύκλο αίματος, αποπλάνησης, παραπλάνησης, προδοσίας και εκδίκησης. Μετά το θάνατο του αγαπημένου της Ζήγκφρηντ, η Μπρουνχίλντε αποφασίζει να βάλει ένα τέλος σε όλα αυτά. Πετά το δαχτυλίδι στο βυθό του Ρήνου και ορμά καλπάζοντας στη φλεγόμενη Βαλχάλα, ενώ ο τελευταίος διεκδικητής της εξουσίας πνίγεται στα νερά του ποταμού. Το δαχτυλίδι έχει επιστρέψει στη φυσική του θέση και επέρχεται η κάθαρση. Το ιδεώδες του Βάγκνερ ήταν η παρουσίαση των τεσσάρων έργων –συνολικής διάρκειας περίπου 15 ωρών– σε τέσσερις διαδοχικές ημέρες, όπως συνέβη και στην παγκόσμια πρεμιέρα της τετραλογίας, το 1876. Δεδομένων των τεράστιων απαιτήσεων, ελάχιστες φορές έχει καταστεί εφικτό εκτός Μπαϋρόυτ. Στην Ελλάδα παρουσιάστηκε ολόκληρος ο κύκλος του Δαχτυλιδιού μόλις μία φορά, το 1938, από την Όπερα της Φραγκφούρτης, στο πλαίσιο της πολιτιστικής προπαγάνδας των Ναζί.
6
Με το «Δαχτυλίδι» χωρίς λόγια που παρουσιάζεται απόψε, ο εμβληματικός μαέστρος Λόριν Μάαζελ (1930-2014) κατόρθωσε να αναδείξει τη μουσική ουσία 15 ωρών βαγκνερικού μουσικού δράματος σε μία δραματουργικά ενιαία συμφωνική διαδρομή περίπου 75 λεπτών. Ό,τι ακούμε έχει γραφτεί από τον ίδιο τον Βάγκνερ, με το ρόλο του Μάαζελ να περιορίζεται στη
σοφή επιλογή ορχηστρικών αποσπασμάτων, καθώς και στη μεταγραφή των φωνητικών μερών για σόλο όργανα. Αν και ο Βάγκνερ απέρριπτε την ιδέα της απόλυτης μουσικής –της μουσικής χωρίς λόγια– παραδόξως οι δικές του όπερες ανήκουν στα κατεξοχήν φωνητικά έργα, τα οποία ωστόσο καταφέρνουν να εκφράσουν το νόημά τους χωρίς να ειπωθεί ούτε μια λέξη. Στον Βάγκνερ η ορχήστρα δεν συνοδεύει απλώς το τραγούδι, αλλά αφηγείται μαζί, παράλληλα ή ενίοτε και κόντρα στις φωνές. Αυτό επιτυγχάνεται, μεταξύ άλλων, χάρη στην επινόηση των καθοδηγητικών μοτίβων (Leitmotiv) που δημιουργούν μια νέα συμβολική γλώσσα, η οποία αποκαλύπτει τους χαρακτήρες, τις μοίρες και τα πάθη των ηρώων. ΠΑΡΙΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗΣ
Η αυστριακή υψίφωνος Amalie Materna στο ρόλο της Μπρουνχίλντε (από την πρώτη παρουσίαση του 1876).
7
© Amanda Demme
Αξίζει να προσέξετε… ... τα περίφημα καθοδηγητικά μοτίβα, ή λάιτ μοτίφ, που έχουν γίνει συνώνυμα με τις τεχνικές σύνθεσης του Βάγκνερ. Τον όρο επινόησε το 1860 o αυστριακός μουσικοκριτικός Άουγκουστ Βίλχελμ Άμπρος, ο οποίος χαρακτήριζε τα βαγκνερικά μουσικά δράματα ως «συμφωνικά ποιήματα με λιμπρέτο». Τα καθοδηγητικά μοτίβα είναι σύντομες μουσικές φράσεις, οι οποίες συμβολίζουν και περιγράφουν πρόσωπα ή καταστάσεις· δεν είναι στατικά, αλλά μεταβάλλονται ανάλογα με τη δράση και ενίοτε αλληλοδιαπλέκονται. Το πιο γνωστό καθοδηγητικό μοτίβο του Δαχτυλιδιού είναι «ο καλπασμός των βαλκυριών», το οποίο στη συνέχεια δανείστηκε ο σκηνοθέτης Φράνσις Φορντ Κόπολα για να επενδύσει μουσικά την περίφημη σκηνή με την επίθεση των ελικοπτέρων στην ταινία Αποκάλυψη τώρα (1979). Λιγότερο γνωστό αλλά σημαντικό για την τετραλογία είναι το καθοδηγητικό «μοτίβο της μοίρας», το οποίο, μεταξύ άλλων, προαναγγέλλει το θάνατο του Ζήγκφρηντ. Πρόκειται για το μοτίβο με το οποίο ανοίγει και το τελευταίο μέρος της 15ης, και τελευταίας, Συμφωνίας του Σοστακόβιτς. Στην εποχή μας τα καθοδηγητικά μοτίβα είναι σχεδόν αναπόσπαστο κομμάτι των επικών ταινιών του Χόλλυγουντ. Εκτεταμένη χρήση τους γίνεται σε εμβληματικούς κύκλους ταινιών, όπως ο Πόλεμος των άστρων, ο Άρχοντας των δαχτυλιδιών και ο Χάρρυ Πόττερ.
Το ξέρατε ότι… ... ο πρώτος που επεδίωξε να συνοψίσει την τετραλογία του Δαχτυλιδιού δεν ήταν ο Λόριν Μάαζελ, αλλά ένας λαγός; Σωστά διαβάσατε! Σε μόλις 7 λεπτά ο διαβόητος Μπαγκς Μπάννυ ξεναγεί τα παιδιά στον μαγικό κόσμο του Βάγκνερ, ενώ ο Έλμερ τον κυνηγά τραγουδώντας το λάιτ μοτίφ του καλπασμού των βαλκυριών. Σπουδαίοι λυρικοί τραγουδιστές έχουν δηλώσει ότι πρωτογνώρισαν την όπερα μέσα από αυτό το κινούμενο σχέδιο (What’s Opera, Doc?) του 1957.
9
Utopia Η διεθνής φεστιβαλική ορχήστρα Utopia ιδρύθηκε από τον αρχιμουσικό Θεόδωρο Κουρεντζή και συγκεντρώνει τους καλύτερους μουσικούς απ’ όλο τον κόσμο. Η Utopia είναι δομικά, οικονομικά και οργανωτικά ανεξάρτητη από συλλογικότητες και ιδρύματα. Η ιδέα για την ίδρυσή της προέκυψε πριν από αρκετά χρόνια: εκκινεί από το αδιαμφισβήτητο γεγονός ότι, για την επίτευξη ενός καλλιτεχνικού οράματος, η εκούσια αφοσίωση του μουσικού στο εργώδες ερευνητικό και προπαρασκευαστικό στάδιο είναι εξίσου σημαντική με τη μουσική του δεξιοτεχνία. Έτσι, η Utopia δεν είναι μια ορχήστρα με τη συμβατική έννοια του όρου, όσο μια ιδιαίτερη δημιουργική κοινότητα, ένα σύνολο ομοϊδεατών με κοινή μουσική ιδεολογία. Τα μέλη της, από τον Καναδά μέχρι την Ιαπωνία και από τη Γαλλία μέχρι τη Βενεζουέλα, συναντιούνται ειδικά για να δημιουργήσουν και να μελετήσουν το κάθε νέο πρόγραμμα. Η Utopia έκανε τις πρώτες της εμφανίσεις τον Οκτώβριο του 2022, με έργα Στραβίνσκι και Ραβέλ, σε μεγάλες ευρωπαϊκές αίθουσες συναυλιών: της Φιλαρμονικής του Λουξεμβούργου, της Φιλαρμονικής του Βερολίνου, στο Κοντσέρτχαους της Βιέννης και στη Λάισχαλε στο Αμβούργο. Κάθε χρόνο παρουσιάζει τρία έως τέσσερα νέα προγράμματα στις μεγαλύτερες αίθουσες συναυλιών και σε σημαντικά φεστιβάλ ανά την Ευρώπη.
© Utopia Press Office
Εν συνεχεία, η Utopia παρουσίασε σε σειρά συναυλιών την Τρίτη συμφωνία του Μάλερ, την Πέμπτη του Τσαϊκόφσκι, την Ενάτη του Μπρούκνερ, τα Κατά Ματθαίον Πάθη του Μπαχ, το Κοντσέρτο για βιολί του Μπραμς κ.ά. Από την ίδρυσή της η Utopia είναι κάθε χρόνο φιλοξενούμενη (resident) στο περίφημο Φεστιβάλ του Ζάλτσμπουργκ, όπου έχει παρουσιάσει, μεταξύ άλλων, τον Ντον Τζοβάννι του Μότσαρτ, σε σκηνοθεσία Ρομέο Καστελλούτσι. Ειδικά για την παραγωγή αυτή, ο Κουρεντζής δημιούργησε τη Χορωδία Utopia, προσκαλώντας 40 μουσικούς, από 14 χώρες. Καθένας τους συμμετέχει σε κορυφαία μουσικά σχήματα και έχει εμφανιστεί σε μεγάλες αίθουσες της Ευρώπης. Το 2025, πάντα υπό τον Κουρεντζή, η Utopia συμμετείχε στην παραγωγή του Πήτερ Σέλλαρς Κάστωρ και Πολυδεύκης του Ραμώ, στην Όπερα του Παρισιού, ενώ παράλληλα έδωσε μια μοναδική συναυλία στο κατάμεστο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου, συνολικής χωρητικότητας 14.000 θεατών. Αυτό το φθινόπωρο περιοδεύει στην Ευρώπη, παρουσιάζοντας το «Δαχτυλίδι» χωρίς λόγια του Βάγκνερ. Το Μάιο του 2026 έχει προγραμματίσει μια ακόμη περιοδεία, με τη Συμφωνία αρ. 1 του Μάλερ και το Κοντσέρτο για βιολί του Μπεργκ.
Θεόδωρος Κουρεντζής Είναι ιδρυτής και καλλιτεχνικός διευθυντής της Ορχήστρας και Χορωδίας Utopia, καλλιτεχνικός διευθυντής της Ορχήστρας και Χορωδίας musicAeterna και αρχιμουσικός της Συμφωνικής της Ραδιοφωνίας της Νοτιοδυτικής Γερμανίας (2018-2024, SWR). Γεννήθηκε στην Ελλάδα, όπου έκανε τις πρώτες του μουσικές σπουδές. Το 1994 μπήκε στο Κρατικό Ωδείο της Αγίας Πετρούπολης, όπου μαθήτευσε δίπλα στον θρυλικό μαέστρο Ίλια Μούσιν. Με τα σύνολα Utopia και musicAeterna περιοδεύει τακτικά στην Ευρώπη και σε όλο τον κόσμο και εμφανίζεται σε γνωστές αίθουσες συναυλιών: Φιλαρμονικής του Βερολίνου, Φιλαρμονικής του Έλβα στο Αμβούργο, Φιλαρμονικής του Μονάχου, Φιλαρμονικής του Παρισιού, Κοντσέρτχαους της Βιέννης, Μέγαρο Μουσικής της Μαδρίτης (Auditorio Nacional), Festspielhaus στο Μπάντεν Μπάντεν και Σκάλα του Μιλάνου. Στην όπερα, έχει συνεργαστεί με τα κορυφαία λυρικά θέατρα: Όπερα του Παρισιού, Κρατική Όπερα Βαυαρίας, Όπερα της Ζυρίχης, Τεάτρο Ρεάλ Μαδρίτης και Θέατρο Μπολσόι. Έχει επίσης συνεργαστεί με σπουδαίες προσωπικότητες του σύγχρονου δυτικού θεάτρου: Ρόμπερτ Ουίλσον, Ρομέο Καστελλούτσι, Πήτερ Σέλλαρς, Ντμίτρι Τσερνιακόφ, Θεόδωρο Τερζόπουλο κ.ά. Ο Θεόδωρος Κουρεντζής είναι resident artist στο Φεστιβάλ του Ζάλτσ μπουργκ, στην Τριεννάλε της Ρουρ, καθώς και στα φεστιβάλ της Λουκέρνης και της Αιξ-αν-Προβάνς. Για τη Sony Classical έχει ηχογραφήσει έργα Μότσαρτ, Μάλερ, Μπετόβεν, Τσαϊκόφσκι, Ραμώ και Στραβίνσκι, που έχουν τιμηθεί με πολλά διεθνή βραβεία (ECHO Klassik, Edison Klassiek, Japanese Record Academy Award, και BBC Music Magazine’s Opera Award). Ο Κουρεντζής έχει λάβει το σημαντικό βραβείο KAIROS του Ιδρύματος Toepfer, τα Διάσημα του Ταξιάρχη του ελληνικού Τάγματος του Φοίνικος και το διεθνές βραβείο Musikfest Bremen. Το 2024 ο Θεόδωρος Κουρεντζής, σε συνεργασία με την Outhere Music, ίδρυσε τη δική του δισκογραφική εταιρεία, Theta (Θήτα), με στόχο την ηχογράφηση του εκτενέστατου ρεπερτορίου που παρουσιάζει με τα σύνολά του, ξεκινώντας με το σύνολο Utopia. Στις πρώτες κυκλοφορίες συγκαταλέγονται η Ένατη συμφωνία του Μπρούκνερ και η Τρίτη συμφωνία του Μάλερ, που ηχογραφήθηκαν στο Funkhaus του Βερολίνου, περίφημο για την ακουστική των χώρων του.
12
ΕΚΔΟΣΗ ΜΜΑ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΠΡΟΒΟΛΗΣ, ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ & ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ ΕΛΕΝΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΟΥ | ΤΜΗΜΑ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΛΗΤΩ ΤΣΕΚΟΥΡΑ | ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΕΝΤΥΠΟΥ ΕΛΛΗ ΠΕΤΡΑΝΤΗ | Creative Director k2design | ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΕΝΤΥΠΟΥ ΜΑΡΙΑ ΖΑΧΑΡΙΟΥΔΑΚΗ | ΕΚΤΥΠΩΣΗ PRINTFAIR
© Amanda Demme
Χορηγός φιλοξενίας
ΕΠΙΣΗΜΟΣ ΧΟΡΗΓΟΣ ΑΕΡΟΜΕΤΑΦΟΡΩΝ
YΠΟΣΤΗΡΙΚΤΗΣ