Issuu

Σοστακόβιτς… υπό το σεληνόφως Ηλίας Σδούκος Μάνος Κιτσικόπουλος

ΗΛΊΑΣ ΣΔΟΎΚΟΣ

ΜΆΝΟΣ ΚΙΤΣΙΚΌΠΟΥΛΟΣ

ΕΛΛΗΝΕΣ ΣΟΛΙΣΤ Αίθουσα Δημήτρης Μητρόπουλος

Σοστακόβιτς… υπό το σεληνόφως Ηλίας Σδούκος Μάνος Κιτσικόπουλος 20.11.2025 LUDWIG VAN BEETHOVEN (1770-1827) Σονάτα για πιάνο αρ. 14 σε ντο δίεση ελάσσονα, έργο 27, αρ. 2, «του Σεληνόφωτος» Adagio sostenuto Allegretto - Trio Presto agitato

PAUL HINDEMITH (1895-1963) Σονάτα για βιόλα και πιάνο, έργο 11, αρ. 4 Fantasie Thema mit Variationen Finale (mit Variationen)

ΔΙΑΛΕΙΜΜΑ

DMITRI SHOSTAKOVICH (1906-1975) Σονάτα για βιόλα και πιάνο, έργο 147 Moderato Allegretto Adagio

ΒΙΟΛΑ

Ηλίας Σδούκος ΠΙΑΝΟ

Μάνος Κιτσικόπουλος

Ludwig van Beethoven Σονάτα «υπό το σεληνόφως» Η αυγή του 19ου αιώνα σηματοδότησε μια νέα προσέγγιση της μουσικής φόρμας από τον Λούντβιχ βαν Μπετόβεν. Το opus 27 του συνθέτη περιλαμβάνει δύο σονάτες γραμμένες το 1801, την 13 και την 14, με την ένδειξη sonata quasi una fantasia. Σε αυτά τα έργα, η τολμηρή εξερεύνηση των τονικοτήτων, η αυτοσχεδιαστική διάθεση καθώς και η ανορθόδοξη διάταξη των μερών καταδεικνύουν τη χειραφέτηση του συνθέτη από το μοτίβο της κλασικής σονάτας. Ενώ η πρώτη από τις δύο σονάτες είναι λιγότερο γνωστή, η δεύτερη αποτελεί ένα από τα διασημότερα έργα του Μπετόβεν. Ο ρομαντικός τίτλος Σονάτα του σεληνόφωτος δόθηκε μετά το θάνατο του δημιουργού της από τον γερμανό κριτικό και ποιητή Λούντβιχ Ρέλσταμπ, ο οποίος κάποτε σχολίασε ότι το πρώτο μέρος τον έκανε να σκεφτεί «το όραμα μιας βάρκας στη λίμνη της Λουκέρνης στο σεληνόφως». Τα μουσικά και μορφολογικά στοιχεία της σονάτας είναι αξιοσημείωτα. Και τα τρία της μέρη είναι γραμμένα στη σπάνια για την εποχή τονικότητα της ντο δίεσης, με τα δύο ακριανά στην ελάσσονα και το μεσαίο στην ομώνυμη μείζονα, αν και καλυμμένη υπό την εναρμόνιά της ρε ύφεση. Το αργό και ατμοσφαιρικό Adagio sostenuto του πρώτου μέρους αντιβαίνει τους νόμους της μακροδομής μιας κλασικής σονάτας που ορίζει την έναρξη του έργου σε γρήγορη ταχύτητα και δυναμικό ύφος. Ο συνθέτης μετατρέπει τη συνοδεία σε κύρια μελωδία, δίνοντας έμφαση στο ξεδίπλωμα των αρπισμών που κυλούν αδιάκοπα, εντείνοντας σταδιακά τη συναισθηματική φόρτιση, σαν βουβός πόνος που λαχταράει μάταια να βρει ανακούφιση. Η μελαγχολία του πρώτου μέρους δίνει τη σκυτάλη στην ελπίδα, στο Allegretto του δεύτερου μέρους. Οι συνεχείς συγκοπές δίνουν την εντύπωση μιας γλυκιάς προσμονής, ενώ οι συγχορδίες στακάτο προσδίδουν παιχνιδιάρικη διάθεση στο χαριτωμένο μενουέτο. Σύντομα το όνειρο καταρρέει. Το τρικυμιώδες τρίτο μέρος κραυγάζει την απόγνωση του ανεκπλήρωτου έρωτα. Ο Μπετόβεν παίρνει τους θλιμμένους αρπισμούς του πρώτου μέρους και τους μετατρέπει σε οργή. Τα αλλεπάλληλα οδυνηρά κρεσέντο μοιάζουν με κύματα που ορθώνονται και συντρίβονται επάνω στα βράχια. Η Σονάτα κλείνει με την επανάληψη των φορτίσιμο συγχορδιών, που επισφραγίζουν τον αδιέξοδο έρωτα του Μπετόβεν για την Τζουλιέττα Γκουιτσάρντι, στην οποία είναι αφιερωμένη η σύνθεση.

Paul Hindemith Σονάτα για βιόλα 4

Στη διάρκεια της πολυγραφότατης καριέρας του, ο γερμανός συνθέτης Πάουλ Χίντεμιτ έγραψε σονάτες για κάθε όργανο της συμφωνικής ορχήστρας. Όλα όμως ξεκίνησαν με το έργο 11, μια συλλογή από έξι σονάτες για έγχορδα: η σύνθεση άρχισε το 1917 και ολοκληρώθηκε το 1919. Ήταν τα δύσκολα χρόνια της επιστράτευσης του συνθέτη από τον γερμανικό

στρατό κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Για καλή του τύχη, ο συνταγματάρχης του ήταν λάτρης της μουσικής και του επέτρεψε να παίζει τύμπανο στην στρατιωτική μπάντα και να δημιουργήσει ένα κουαρτέτο εγχόρδων με κάποιους συντρόφους του, κρατώντας τον για το μεγαλύτερο μέρος της θητείας του μακριά από τα χαρακώματα. To 1919 ολοκλήρωσε τη Σονάτα για βιόλα αρ. 4 και την ίδια χρονιά την παρουσίασε σε μια συναυλία αποκλειστικά με συνθέσεις του στη Φραγκφούρτη, γνωρίζοντας τεράστια επιτυχία. Σε αυτή την πρώτη του σονάτα για βιόλα, ο συνθέτης διατηρεί κατά κύριο λόγο ένα ρομαντικό και τονικό ύφος, με επιρροές από τον Γιοχάννες Μπραμς, τον Μαξ Ρέγκερ και τον Κλωντ Ντεμπυσσύ, προσθέτοντας ιδιαίτερες προσωπικές πινελιές κυρίως ως προς τη φόρμα και τις ασυνήθιστες τονικότητες. Ο Χίντεμιτ επιδεικνύει αξεπέραστη δεξιοτεχνία γράφοντας με τρόπο τεχνικά απαιτητικό το μέρος της βιόλας, χωρίς όμως να κουράζει τον ακροατή. Το πιάνο δεν περιορίζεται σε μια απλή συνοδεία ή έναν λακωνικό σχολιασμό, αλλά συμπληρώνει το αισθαντικό έγχορδο σε έναν απόλυτα ισορροπημένο διάλογο. H Σονάτα ξεκινάει με μια μυστηριώδη Φαντασία γεμάτη πλούσιο λυρισμό, στην τονικότητα της φα μείζονος. Η μελωδία της βιόλας θυμίζει το ρομαντισμό του Μπραμς, αλλά οι χρωματικές της κινήσεις σε συνδυασμό με την τολμηρή αρμονία του πιάνου την κρατούν μακριά από την παγίδα της παλινδρόμησης στον προηγούμενο αιώνα. Η κορύφωση του πιάνου με τις φορτίσιμο συγχορδίες δίνει χώρο για μια σύντομη καντέντσα στη βιόλα, που σβήνει με ντιμινουέντο. Η γνώριμη μελωδία επιστρέφει για να κλείσει το πρώτο μέρος με ένα ήσυχο πιανίσιμο. Το δεύτερο μέρος, με τίτλο Θέμα και Παραλλαγές, παρουσιάζει μια απλή λαϊκότροπη μελωδία γεμάτη μελαγχολία, η οποία παραλλάσσεται με τέσσερις διαφορετικούς τρόπους. Το παιγνιώδες ύφος διαδέχεται το ονειρικό, εξελίσσεται ζωηρά με κυματισμούς στο πιάνο και καταλήγει στην πιο δυναμική παραλλαγή. Το τρίτο μέρος αποτελεί ένα ευρηματικό μορφολογικό υβρίδιο. Αρχικά μοιάζει με φόρμα σονάτα που παρουσιάζει δύο αντιθετικά θέματα, το πρώτο σφριγηλό και αποφασιστικό και το δεύτερο γλυκό σαν νανούρισμα. Στη συνέχεια, ο συνθέτης αντικαθιστά την αναμενόμενη ανάπτυξη και επανέκθεση με τρεις ακόμα παραλλαγές της μελωδίας του δεύτερου μέρους. Η πρώτη, κομψή και αέρινη, η δεύτερη, ένα ζωηρό φουγκάτο, και για το τέλος μια παραλλαγή που ξεσηκώνει με το ρυθμό της, στη θέση της κόντας.

Ντμίτρι Σοστακόβιτς Σονάτα για βιόλα Η Σονάτα για βιόλα και πιάνο, το κύκνειο άσμα του Ντμίτρι Σοστακόβιτς, γράφτηκε κατόπιν παραγγελίας του Μεγάρου Γκλίνκα, για τον εορτασμό των εξηκοστών ένατων γενεθλίων του συνθέτη. Η παρτιτούρα ολοκληρώθηκε στις 5 Ιουλίου 1975, αλλά ο δημιουργός πέθανε στις 9 Αυγούστου από καρκίνο, πριν προλάβει να ακούσει τη Σονάτα να εκτελείται (ιδιωτική πρεμιέρα στο σπίτι του συνθέτη: 25 Σεπτεμβρίου 1975, επίσημη πρεμιέρα στο Κονσερβατόριο της Μόσχας: 1 Οκτωβρίου 1975). Γνωρίζοντας πως το τέλος είναι κοντά, ο Σοστακόβιτς φαίνεται πως είχε σκεφτεί τη Σονάτα ως αποχαιρετισμό, γεγονός που ενισχύεται από την ένδειξη morendo (πεθαίνοντας), στην κατάληξη των τριών μερών του

έργου, το οποίο είναι εν πολλοίς αυτοβιογραφικό. Μπορεί κανείς να διακρίνει την απελπισία, την παραίτηση και το μαύρο χιούμορ που χαρακτηρίζουν το όψιμο συνθετικό του ύφος. Το πρώτο μέρος, Moderato, ξεκινάει με ένα μοναχικό πιτσικάτο στη βιόλα. Η είσοδος του πιάνου με μια χρωματική δήλωση καθηλώνει, καθώς έρχεται σε αντίθεση με τα ανοιχτά διαστήματα του εγχόρδου. H ατμόσφαιρα, σκοτεινή και αινιγματική. Η ένταση χτίζεται με σφοδρούς κρουστούς ήχους στο πιάνο καθώς συναντούν τις παθιασμένες αγωνιώδεις κραυγές της βιόλας. Μετά από ένα θυελλώδες μεσαίο τμήμα, η μουσική επιστρέφει στην ήσυχη διάθεση της αρχής, για να ενταθεί ξανά οδηγώντας στον θρηνητικό μονόλογο της καντέντσας. Με μια σύντομη επιστροφή στο αρχικό πιτσικάτο, τα τελευταία ανατριχιαστικά μέτρα μοιάζουν με κλέφτη που καραδοκεί στο σκοτάδι. Το δεύτερο μέρος, Allegretto, διακρίνεται για το σαρκαστικό του χιούμορ. Το βασικό του υλικό προέρχεται από την ανολοκλήρωτη όπερα του Σοστακόβιτς Οι Παίκτες. Η αρχική κεφάτη μελωδία εναλλάσσεται με λεγκάτο φράσεις στη βιόλα, ενώ το πιάνο συνοδεύει με μπάσες νότες σε χαμηλή ένταση, σαν κρυφή απειλή. Μια ακόμη καντέντσα οδηγεί στην επανάληψη της ζωηρής μελωδίας του δεύτερου τμήματος και το Allegretto κλείνει με μια κόντα που σβήνει σιγά σιγά, αφήνοντας μετέωρη τη μελωδία. To τρίτο μέρος γράφτηκε μέσα σε δύο μόλις μέρες. Πρόκειται για ένα ήσυχο Adagio, αφιερωμένο στη μνήμη του Μπετόβεν. H αρχή με την καντέντσα στη βιόλα βασισμένη σε διαστήματα τετάρτης κορυφώνεται σε συγχορδίες πιτσικάτο. Και τότε αναδύονται στο πιάνο παραθέσεις των αρπισμών με τους οποίους ο Μπετόβεν χτίζει το πρώτο μέρος της Σονάτας του σεληνόφωτος. Στο μεσαίο τμήμα του μέρους, ο Σοστακόβιτς φαίνεται να αποχαιρετά τα ίδια του τα έργα, παραθέτοντας θραύσματα από το Δεύτερο κοντσέρτο για βιολί, τις δεκαπέντε Συμφωνίες του και τη Σουίτα για δύο πιάνα έργο 6. Οι ύστατες στιγμές της Σονάτας καταλήγουν σε μια ντο μείζονα συγχορδία που εκπνέει ήσυχα και σπαρακτικά. ΕΛΕΝΗ ΑΝΑΓΝΩΣΤΟΠΟΥΛΟΥ

Ηλίας Σδούκος Ελληνοτσεχικής καταγωγής, ξεκίνησε τις μουσικές του σπουδές στην τάξη του Ι. Τζουμάνη στο Ωδείο Αθηνών (βιολί) και συνέχισε στις τάξεις των Ι.Χ. Κάρτερ (βιόλα) στο Ωδείο Αθηνών και Ι. Βατικιώτη (βιόλα) στο Ελληνικό Ωδείο, απ΄ όπου πήρε δίπλωμα βιόλας το 1997. Συνέχισε σπουδές, με υποτροφία του Ιδρύματος Αλέξανδρος Ωνάσης, στο Πανεπιστήμιο Τεχνών Φόλκβανγκ, στην πόλη Έσσεν (Folkwang Universität der Künste), απ΄ όπου αποφοίτησε τον Ιούνιο του 2000 με άριστα (τάξη Sven Arne Tepl). Έχει εμφανιστεί σε Γερμανία, Ισλανδία, Αυστραλία, Νίγηρα, Μπουρκίνα-Φάσο, Μάλι, Τουρκία, Κύπρο, Ελλάδα, Νότια Κορέα, Τσεχία. Ξεχωρίζουν οι ερμηνείες του στο Κοντσέρτο για βιόλα και ορχήστρα του Μπέλα Μπάρτοκ (Ορχήστρα των Χρωμάτων, Mέγαρο Μουσικής Αθηνών, Μίλτος Λογιάδης), στο Κοντσέρτο για βιόλα και ορχήστρα του Κωνσταντίνου Στυλιανού (Συμφωνική Ορχήστρα Κύπρου, Γκούντνι Έμιλσον), στο Κοντσέρτο για βιόλα και ορχήστρα του Άλφρεντ Σνίτκε (Κρατική Ορχήστρα Αθηνών, ΜΜΑ, Νίκος Βασιλείου), και σε έργα διακεκριμένων σύγχρονων συνθετών, γραμμένα για την Ένωση Ελλήνων Μουσουργών. Για τις εμφανίσεις του αυτές έχει αποσπάσει διθυραμβικές κριτικές. Από το 2001 κατέχει τη θέση του Α΄ κορυφαίου στην ορχήστρα της Εθνικής Λυρικής Σκηνής.

Μάνος Κιτσικόπουλος Από τους πιο πολυδιάστατους πιανίστες της γενιάς του, με αφετηρία την κλασική μουσική και σταθερή παρουσία σε σύγχρονα και πολυεπίπεδα πρότζεκτ. Σπούδασε πιάνο και ανώτερα θεωρητικά στην Ελλάδα και, στη συνέχεια, στη Βασιλική Ακαδημία Μουσικής του Λονδίνου, όπου ολοκλήρωσε τα μεταπτυχιακά προγράμματα Master of Arts και Artist Diploma, αποσπώντας την ανώτατη διάκριση DipRAM. Είναι επίσης απόφοιτος Μουσικολογίας του ΕΚΠΑ. Έχει τιμηθεί με βραβεία όπως το Grand Prix του διεθνούς διαγωνισμού ClaMo Music και το «Ελένη Τ. Μυκονίου» της Ακαδημίας Αθηνών, καθώς επίσης με υποτροφίες από το Ίδρυμα Ωνάση και το Athena Scholarship. Έχει εμφανιστεί σε σημαντικές αίθουσες στην Ελλάδα και στο εξωτερικό και έχει συνεργαστεί με σπουδαίες ορχήστρες. Στις 17 Απριλίου 2026 θα συμπράξει με την Κρατική Ορχήστρα Αθηνών ερμηνεύοντας το Πρώτο Κοντσέρτο για πιάνο του Μπετόβεν. Ξεχωρίζει επίσης το πρότζεκτ του πάνω στον βωβό κινηματογράφο, όπου συνθέτει και αυτοσχεδιάζει ζωντανά. Διδάσκει στο Athens Conservatoire College of Music.

ΕΠΙΣΗΜΟΣ ΧΟΡΗΓΟΣ ΑΕΡΟΜΕΤΑΦΟΡΩΝ

YΠΟΣΤΗΡΙΚΤΗΣ

ΧΟΡΗΓΟΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ