Issuu

Μίκης 100

Μίκης Θεοδωράκης Τέχνη και Μουσική Την εποχή που ήμουν εξόριστος, φυλακισμένος και βασανισμένος, μία ήταν η μαγική εκείνη φλόγα που μετουσιωνόταν σε δημιουργία: του ελεύθερου ανθρώπου. Το στοιχείο της δημιουργικότητας παραμένει το υπέρτατο όπλο για να αποδεικνύεις απέναντι στους όποιους διώκτες σου την έμπρακτη ανωτερότητά σου. Όσο περισσότερο σπρώχνεται ένας δημιουργός προς τη μοναξιά του, προς τα άδυτα του εαυτού του, τόσο περισσότερο αναβλύζει η πηγή της δημιουργίας. Λες και πλάθει γύρω του ένα «κουκούλι» από άυλα πνευματικά δημιουργήματα που προστατεύουν τον καλλιτέχνη-«χρυσαλλίδα». Και αυτό που κάνει τους καλλιτέχνες να κατέχουν μια ξεχωριστή, «μυθική» ίσως, θέση ανάμεσα στους άλλους ανθρώπους είναι η δύναμή τους να διατυπώνουν τη συλλογική ανάγκη για έκφραση. Όμως όχι μια οποιαδήποτε «έκφραση», αλλά εκείνη που έχει τη σφραγίδα της διάρκειας και της αντοχής στο χρόνο. Η πιο ουσιώδης ιδιότητα της Τέχνης είναι η απελευθερωτική της φόρτιση. Τέχνη σημαίνει ελευθερία. Και γι’ αυτό απευθύνεται σε ελεύθερους. Ο καλλιτέχνης που έχει συνείδηση της φύσης του έργου του, αν θέλει το έργο αυτό να έχει σωστούς και ολοκληρωμένους αποδέκτες, θα πρέπει να συμβάλλει στο να γίνουν ελεύθεροι, να είναι ελεύθεροι, γιατί μόνο έτσι ολοκληρώνεται και η δική του προσπάθεια. Αυτή η στάση λέγεται Πολιτική, και είναι η μόνη πραγματική πολιτική. Γιατί δεν θεωρεί τον εαυτό της αυτοσκοπό –όπως γίνεται συνήθως– αλλά το μέσον για να οδηγηθεί ο πολίτης μέσω της ελευθερίας σε πλήρη ψυχική, πνευματική και ηθική άνθηση. Γι’ αυτό έχουμε ανάγκη από την Τέχνη. Γιατί είναι η τροφή της ψυχής. Είναι η «υγρασία» που προστατεύει τον ευαίσθητο άνθρωπο να μην ξηρανθεί και καταντήσει σανός στις αποθήκες των εξουσιαστών. Η επικοινωνία και ακόμα πιο πολύ η ταύτιση των θνητών με τα πνευματικά επιτεύγματα του καιρού τους τούς προσδίδει τη διάσταση της αθανασίας, που είναι και το απώτατο αίτημα-προσδοκία για κάθε έμψυχο πλάσμα. Αθάνατοι όπως ο τυχερός θεατής του θεάτρου του Διονύσου στην Αρχαία Αθήνα, που μπορούμε να ακούσουμε σήμερα το χτύπο της καρδιάς του μέσα στους Πέρσες, στην Αντιγόνη ή στη Μήδεια. Η Μουσική, διάχυτη όπως το φως, αποτελεί την ηχητική έκφανση της συμπαντικής αρμονίας, έτσι όπως αυτή αποκαλύφθηκε στον άνθρωπο και μπορεί να μας βοηθήσει να ανακαλύψουμε τον πυρήνα της ζωικής μας ουσίας. Να μας οδηγήσει έτσι στο νόμο της Αντικειμενικής Αλήθειας, που διέπει την πορεία μας μέσα στον Άχρονο Χρόνο. Να μας ενώσει με το νόμο της Συμπαντικής Αρμονίας, για να συντονιστούμε έστω και για μια στιγμή σε αυτή τη μοναδική πραγματικότητα που είναι η Συμφωνία του Κόσμου, τιμώντας έτσι –έστω και για λίγα δευτερόλεπτα– τη δωρεά της ζωής που μας έγινε. Η «πολιτική» μου υπήρξε ακριβώς αυτή: η ουτοπία να θέλω η κοινωνία να γίνει κοινωνός της δωρεάς της Τέχνης.

Η Μουσική –στην ιδανική έκφραση της Αρμονίας– βρίσκεται πολύ πιο ψηλά από την καθημερινότητα. Ευλογημένη η καθημερινότητα αν τύχει ποτέ να υψωθεί στους κόσμους της Μουσικής. Η μουσική σύνθεση συνδυάζει την ψυχική με την πνευματική άσκηση. Αποτελεί ένα ολοκληρωμένο στα όρια της τελειότητας επίτευγμα του ανθρώπινου πνεύματος. Σε όλες τις εποχές συνυπήρχε κάθε είδος μουσικής έκφρασης. Βεβαίως σήμερα το εμπορευματοποιημένο μουσικό προϊόν έχει ξεπεράσει κάθε όριο. Εν τούτοις κάθε φορά οι άνθρωποι ξεχώριζαν το ζωντανό από το κατασκευασμένο. Το έκλειναν στην καρδιά και στο νου τους, το διαφύλασσαν και το μετέφεραν στις επόμενες γενιές. Το ίδιο ασφαλώς γίνεται και σήμερα. Δεν με εντυπωσιάζουν τα επιφαινόμενα. Είναι δυνατόν ο αφρός των κυμάτων να κρύψει τη θάλασσα; Ένα είναι βέβαιο: ό,τι είναι αληθινό θα μείνει. Το ψεύτικο –κάθε ψεύτικο– και αυτή τη στιγμή που γράφω αυτές τις γραμμές, πεθαίνει… Γιατί η μουσική που χτυπά το δέρμα και τις στιγμιαίες αισθήσεις δεν είναι μουσική αλλά ήχοι. Συνήθως μας εξαγριώνει. Στα τελευταία δε χρόνια, εξαθλιώνει. Η Μουσική, η μόνη και αληθινή, είναι αυτή που βρίσκεται μέσα μας. Στον κάθε άνθρωπο. Μόνο που κοιμάται… Και αυτή που έρχεται απ’ έξω έχει την ιδιότητα να την ξυπνά… Εάν και όταν έρθει, εάν και όταν ξυπνήσει η Μουσική που είναι μέσα μας, τότε γινόμαστε Ένα με τη Συμπαντική Αρμονία. Ανεβαίνουμε δηλαδή στο ανώτατο σκαλί της ανθρώπινης ευτυχίας. Της γαλήνης. Της τελείωσης. Τώρα, εκ των υστέρων, καθώς αναλύω τον εαυτό μου και το έργο μου, καταλήγω στο συμπέρασμα ότι η πρώτη «θέση» μου για την ανάγκη ταύτισης με το ΚΕΝΤΡΟ ΤΗΣ ΣΥΜΠΑΝΤΙΚΗΣ ΑΡΜΟΝΙΑΣ, που έκτοτε έγινε κανόνας ζωής και δημιουργίας, με οδήγησε στο συμπέρασμα πως οι νόμοι της Συμπαντικής Αρμονίας διατυπώνονται με τον υψηλότερο ίσως τρόπο μέσα στην Αρχιτεκτονική των Αθηναίων της κλασικής περιόδου (Παρθενώνας), που κατά κάποιον τρόπο είναι η οπτική διατύπωση της ηχητικής αρχιτεκτονικής της συμφωνικής φόρμας (φούγκα, σονάτα κτλ.). Βλέπε σχετική ρήση του Γκαίτε: «Ο Παρθενώνας είναι μια παγωμένη μουσική». Το πέρασμά μου από το Παρίσι και οι εμπειρίες μου από το Λονδίνο (Αντιγόνη, Κόβεντ Γκάρντεν) με βοήθησαν να δω σωστά τη θέση και το ρόλο της Συμφωνικής Μουσικής στη Δυτική Ευρώπη. Έτσι έφτασα στην πλήρη απομυθοποίηση της λεγόμενης «σύγχρονης μουσικής», γεγονός που μου επέτρεψε να δω με νέο βλέμμα το ρόλο και τη λειτουργικότητα της μουσικής μέσα στη σύγχρονη κοινωνία. Στην Ευρώπη όλοι οι συνθέτες είχαν αποδεχτεί σαν ιδανικό συνομιλητή τους ένα περίεργο κράμα ανθρώπων που σε μένα δεν έλεγε τίποτα. Όχι μόνο γιατί πολιτικά ανήκαν στο απόσταγμα της αντιδραστικότητας, αλλά κυρίως γιατί ανθρώπινα, πνευματικά και αισθητικά αντιπροσώπευαν τα έσχατα ναυάγια της πάλαι ποτέ μεγαλοαστικής τάξης, που στα σαλόνια και τις αίθουσες που διέθετε (όπερες, συναυλιακοί χώροι) μπαινόβγαιναν οι συνθέτες του τέλους του περασμένου και των αρχών του εικοστού αιώνα. Από κει πέρασαν οι Ντεμπυσσύ και οι Στραβίνσκι, έως ότου σφραγιστεί αυτή η ένδοξη εποχή από την καταλυτική μορφή του Σαίνμπεργκ και της Σχολής του. Όλα αυτά ήταν μια ξένη υπόθεση, που δεν με αφορούσε. Εκτιμούσα καθετί θετικό και διαχρονικό. Όμως, από ιδιοσυγκρασία, βρισκόμουν στους αντίποδες. Όπως –για άλλους λόγους– και οι λαοί της Ευρώπης, που είχαν

μεσάνυχτα γύρω από όλα αυτά, αλλά και ο ελληνικός λαός, του οποίου η αγωγή και η ψυχολογία ήταν φυσικά διαμετρικά αντίθετες. Ήταν λοιπόν φυσικό η μεγάλη και οριστική στροφή προς την Ελλάδα και τον Ελληνικό Ήχο να συντελεστεί ακριβώς την εποχή που είχα τη δυνατότητα να επιλέξω (μιας και οι πόρτες για την ενσωμάτωσή μου στη Δυτική Ιντελιγκέντσια ήταν ορθάνοιχτες για μένα) αν θα συνέχιζα στο δρόμο μιας ξένης για μένα παράδοσης, και προβληματικής, ή αν θα έμπαινα στην περιπέτεια για έναν προσωπικό δρόμο που δεν γνώριζα πού οδηγεί, αν οδηγούσε πράγματι πουθενά… Βέβαια, το ισχυρότερο μουσικό κύτταρο μέσα μου υπήρξε χωρίς αμφιβολία το Τραγούδι. Εξ ου και οι μελωδικός χαρακτήρας που δεσπόζει στο έργο μου. Με βάση αυτές τις δύο θεμελιώδεις ιδιότητες της μουσικής μου έκφρασης, του μελωδού – συμφωνιστή, από κει και πέρα οι εποχιακές αποκρυσταλλώσεις απαντούν στο ερώτημα: Σε ποιον απευθύνομαι; Ποιον αναγνωρίζω σαν τον εξέχοντα συνομιλητή μου; Η ιδεολογική ένταξή μου στην Αριστερά, και ειδικά στις ελληνικές συνθήκες της Εθνικής Αντίστασης και του Εμφυλίου Πολέμου, ήταν φυσικό να με οδηγήσει στην εξιδανίκευση του Λαού, σε βαθμό που να τον θεωρήσω μέσα στη διαδικασία της δημιουργίας σαν τον εξέχοντα συνομιλητή μου. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα τη μεγάλη στροφή μου προς το τραγούδι βασικά (1960 και πέρα) και προς ό,τι πρέσβευε η θεωρία και η πράξη της Έντεχνης Λαϊκής Μουσικής και Τέχνης για Μάζες. Πάνω σ’ αυτό υπάρχουν πολλά θεωρητικά ντοκουμέντα. Όπως υπάρχουν τα γνωστά έργα: κύκλοι τραγουδιών, λαϊκά ορατόρια, λαϊκή τραγωδία, τραγούδι ποταμός, μετασυμφωνική μουσική κ.ά. Στη συνέχεια, η ολική σχεδόν έκλειψη του Λαού σαν κύριου εκφραστή και αποδέκτη πνευματικών αξιών (από το 1980 και μετά) με οδήγησε σε μια νέα αναδίπλωση στον εαυτό μου, απ’ όπου προέκυψαν τα έργα της περιόδου 1980 έως σήμερα (συμφωνικά και κύκλοι τραγουδιών, με κορύφωση την Τετραλογία των λυρικών τραγωδιών: Καρυωτάκης, Μήδεια, Ηλέκτρα, Αντιγόνη, που κατά κάποιον τρόπο επιστεγάζουν την όλη δημιουργική μου προσπάθεια. [ Από το βιβλίο: Μελοποιημένη Ποίηση ]

ΜΙΚΗΣ 100 Αίθουσα Χρήστος Λαμπράκης

Ο συμφωνικός Μίκης 21.10.2025 Ελεγεία και θρήνος για τον Βασίλη Ζάννο από τη «Συμφωνία αρ. 1» (β΄μέρος) Ξημερώνει (ποίηση: Κώστας Τριπολίτης) από το «Ραντάρ» Όμορφη πόλη (ποίηση: Γιάννης Θεοδωράκης) από τους «Λιποτάκτες» Ποιος τη ζωή μου (ποίηση: Μάνος Ελευθερίου) από τα «Τραγούδια του Αγώνα» Την πόρτα ανοίγω το βράδυ (ποίηση: Τάσος Λειβαδίτης) από τα «Λυρικά» Άρνηση | Στο περιγιάλι το κρυφό (ποίηση: Γιώργος Σεφέρης) από τα «Επιφάνια» Νύχτα μαγικιά (ποίηση: Γιάννης Θεοδωράκης) από τους «Χαιρετισμούς» Κάποτε θα ’ρθουν να σου πουν (ποίηση: Λευτέρης Παπαδόπουλος) από την ταινία «Ο ασυμβίβαστος» Δρόμοι παλιοί (ποίηση: Μανώλης Αναγνωστάκης) από τις «Μπαλάντες»

ΔΙΑΛΕΙΜΜΑ

Σουίτα από το Mπαλέτο «Ζορμπάς» (αποσπάσματα)

ΕΝΟΡΧΗΣΤΡΩΣΗ TΡΑΓΟΥΔΙΩΝ

Αντώνης Σουσάμογλου και Λάζαρος Τσαβδαρίδης ΤΡΑΓΟΥΔΙ

Γιάννης Κότσιρας Εθνική Συμφωνική Ορχήστρα ΕΡΤ ΜΟΥΣΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ

Ηλίας Βουδούρης

ΜΙΚΗΣ 100 Αίθουσα Αλεξάνδρα Τριάντη

Στέφανος Κορκολής Σοφία Μανουσάκη Για τον Μίκη 23.10.2025 Μικρή σουίτα για πιάνο (4ο μέρος) Όμορφη πόλη (ποίηση: Γιάννης Θεοδωράκης) από τους «Λιποτάκτες» Του μικρού βοριά (ποίηση: Οδυσσέας Ελύτης) από τις «Μικρές Κυκλάδες» Μαγιοπούλα (ποίηση: Ιάκωβος Καμπανέλλης) από τη «Μαγική πόλη» Βάρκα στο γιαλό (ποίηση: Μίκης Θεοδωράκης) από τη «Μαγική πόλη» Νύχτα μαγικιά (ποίηση: Γιάννης Θεοδωράκης) από τους «Χαιρετισμούς» Τα ’δατε τα μάθατε (ποίηση: Οδυσσέας Ελύτης) από τις «Μικρές Κυκλάδες» Είχα φυτέψει μια καρδιά (ποίηση: Νίκος Γκάτσος) από το «Αρχιπέλαγος» Χαρταετοί (ορχηστρικό) από τη «Γειτονιά των Αγγέλων» Η μπαλάντα του Μαουτχάουζεν: 1. Άσμα ασμάτων 2. Ο Αντώνης 3. Ο Δραπέτης 4. Άμα τελειώσει ο πόλεμος (ποίηση: Ιάκωβος Καμπανέλλης)

ΔΙΑΛΕΙΜΜΑ

Φαίδρα | Αγάπη μου (ποίηση: Γιάννης Θεοδωράκης) από την ταινία «Φαίδρα» Ροδόσταμο (ποίηση: Νίκος Γκάτσος) από το «Αρχιπέλαγος»

Δρόμοι παλιοί (ποίηση: Μανώλης Αναγνωστάκης) από τις «Μπαλάντες» Η πόλις (ποίηση: Κ.Π. Καβάφης) από την «3η Συμφωνία» Βασίλεψες αστέρι μου Στο παραθύρι στέκοσουν Μέρα Μαγιού Γλυκέ μου εσύ δε χάθηκες (ποίηση: Γιάννης Ρίτσος) από τον «Επιτάφιο» Της δικαιοσύνης ήλιε νοητέ (ποίηση: Οδυσσέας Ελύτης) από το «Άξιον εστί» Άρνηση | Στο περιγιάλι το κρυφό (ποίηση: Γιώργος Σεφέρης) από τα «Επιφάνια» Αν θυμηθείς τ’ όνειρό μου (ποίηση: Νίκος Γκάτσος) από το «Αρχιπέλαγος» Ζορμπάς (ορχηστρικό) από την ταινία «Αλέξης Ζορμπάς» Λίγο ακόμα (ποίηση: Γιώργος Σεφέρης) από το «Μυθιστόρημα»

ΕΝΟΡΧΗΣΤΡΩΣΕΙΣ, ΔΙΑΣΚΕΥΕΣ, ΜΕΤΑΓΡΑΦΕΣ ΓΙΑ ΠΙΑΝΟ ΚΑΙ ΦΩΝΗ

Στέφανος Κορκολής (με την άδεια και προτροπή του Μ.Θ.) ΗΧΟΛΗΨΙΑ

Δημήτρης Δημητριάδης ΠΙΑΝΟ

Στέφανος Κορκολής ΦΩΝΗ

Σοφία Μανουσάκη

ΣΥΜΠΑΡΑΓΩΓΗ

Φόρμιγξ Μέγαρο Μουσικής Αθηνών

ΜΙΚΗΣ 100 Αίθουσα Αλεξάνδρα Τριάντη

Τρεις ποιητές αγωνιστές της ελευθερίας Λαϊκή Ορχήστρα «Μίκης Θεοδωράκης» 3.12.2025 Γιάννης Ρίτσος Από τον «Επιτάφιο» • Πού πέταξε τ’ αγόρι μου • Ήσουν καλός • Βασίλεψες αστέρι μου • Μέρα Μαγιού Τάσος Λειβαδίτης Από την «Πολιτεία A'» • Μάνα μου και Παναγιά • Σαββατόβραδο • Δραπετσώνα Γιάννης Ρίτσος Από τη «Ρωμιοσύνη» • Αυτά τα δέντρα • Τόσα χρόνια • Όταν σφίγγουν το χέρι • Θα σημάνουν οι καμπάνες Μανόλης Αναγνωστάκης Από την «Αρκαδία VIII» • Χάρης 1944 Γιάννης Ρίτσος Από τα «Δεκαοχτώ λιανοτράγουδα της πικρής πατρίδας» • Αυγή • Κουβέντα μ’ ένα λουλούδι • Καρτέρεμα

ΔΙΑΛΕΙΜΜΑ

Μανόλης Αναγνωστάκης Από τις «Μπαλάντες» • Το ναυάγιο • Όταν μιαν άνοιξη • Οι στίχοι αυτοί • Δρόμοι παλιοί

Μανόλης Αναγνωστάκης Από τα τραγούδια «Της εξορίας» • Ήτανε νέοι ήταν παιδιά • Κάθε πρωί Τάσος Λειβαδίτης Από «Τα Λυρικά» • Την πόρτα ανοίγω το βράδυ • Χαθήκανε τόσο νωρίς • Δειλινό της ερημιάς • Μια μέρα θα σ’ το πω • Δρόμοι που χάθηκα • Ήταν κάποτε δυο φίλοι • Μοιρολόι της βροχής Γιάννης Ρίτσος Από τα «Δεκαοχτώ λιανοτράγουδα της πικρής πατρίδας» • Ο ταμένος • Τη Ρωμιοσύνη μην την κλαις

ΕΡΜΗΝΕΥΟΥΝ

Δημήτρης Μπάσης Ρίτα Αντωνοπούλου Παναγιώτης Πετράκης Άγγελος Θεοδωράκης Λαϊκή Ορχήστρα «Μίκης Θεοδωράκης» MΠΟΥΖΟΥΚΙ

Νίκος Τατασόπουλος Άρης Κούκος ΠΙΑΝΟ

Ευαγγελία Μαυρίδου ΟΜΠΟΕ, ΦΛΟΓΕΡΕΣ, ΜΠΑΓΛΑΜΑΣ

Ξενοφών Συμβουλίδης ΒΙΟΛΑ

Αρτέμης Σαμαράς ΑΚΟΡΝΤΕΟΝ

Λευτέρης Γρίβας ΚΙΘΑΡΑ

Νίκος Γκιόλιας ΜΠΑΣΟ

Θεόδωρος Κουέλης ΝΤΡΑΜΣ

Νίκος Σκομόπουλος ΚΡΟΥΣΤΑ

Στέφανος Θεοδωράκης-Παπαγγελίδης ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟΣ ΣΥΝΤΟΝΙΣΜΟΣ

Μαργαρίτα Θεοδωράκη ΗΧΟΛΗΨΙΑ

Μιχάλης Αλεξάκης Γιώργος Αλειφέρης

ΣΥΜΠΑΡΑΓΩΓΗ

Ορχήστρα Μίκης Θεοδωράκης Μέγαρο Μουσικής Αθηνών

ΕΠΙΣΗΜΟΣ ΧΟΡΗΓΟΣ ΑΕΡΟΜΕΤΑΦΟΡΩΝ

YΠΟΣΤΗΡΙΚΤΗΣ

ΧΟΡΗΓΟΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ