Issuu

Κλυταιμνήστρα της Marguerite Yourcenar

ΘΕΑΤΡΙΚΟΙ ΜΟΝΟΛΟΓΟΙ Αίθουσα Νίκος Σκαλκώτας

Κλυταιμνήστρα της Marguerite Yourcenar 20 & 21.10.2025 ΠΡΩΤΟΤΥΠΟ ΚΕΙΜΕΝΟ

Marguerite Yourcenar, «Clytemnestre; ou, Le crime», Feux, 1936 ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ, ΣΚΗΝΟΘΕΣΙΑ

Αντώνης Γαλέος ΒΟΗΘΟΣ ΣΚΗΝΟΘΕΤΗ

Γιάννης Χριστοφορίδης ΠΡΩΤΟΤΥΠΗ ΜΟΥΣΙΚΗ ΣΥΝΘΕΣΗ

Θοδωρής Οικονόμου ΣΚΗΝΙΚΑ

Κωνσταντίνος Χαλδαίος ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΚΟΣΤΟΥΜΙΩΝ

Δάφνη Βαλέντε ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΦΩΤΙΣΜΟΥ

Σεμίνα Παπαλεξοπούλου ΣΥΝΤΟΝΙΣΜΟΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ

Ιωάννης Παντελίδης ΕΡΜΗΝΕΥΟΥΝ

Κατερίνα Διδασκάλου (Κλυταιμνήστρα) Αναστασία Γαλερού-Βλάσση (Ιφιγένεια)

Ευχαριστούμε την κ. Anouk Rigeade, Μορφωτική Ακόλουθο στο Γαλλικό Ινστιτούτο Ελλάδος, και την κ. Άννα Πατάκη από τις Εκδόσεις Πατάκη, για την εξασφάλιση των δικαιωμάτων του έργου.

ΕΠΟΜΕΝΟΙ ΘΕΑΤΡΙΚΟΙ ΜΟΝΟΛΟΓΟΙ 9 & 10 Φεβρουαρίου 2026 T.S. Eliot, Έρημη χώρα

27 & 28 Απριλίου 2026 Ραψωδία Ω, Ομήρου Ιλιάδα

Σκηνοθεσία, Ερμηνεία

Δραματουργία, σύνθεση, εκτέλεση μουσικής

Ακύλλας Καραζήσης

Δημήτρης Καμαρωτός Ερμηνεία

Αμαλία Μουτούση

Σημείωμα του σκηνοθέτη Η Κλυταιμνήστρα δεν είναι ένα ακόμη επεισόδιο σε μια αλυσίδα προκαθορισμένων γεγονότων. Είναι το ρήγμα. Η στιγμή που ο πόθος σπάει τα σχήματα της επίσημης Ιστορίας και αποκαλύπτει το ανείπωτο. Μέσα από το σώμα και τη φωνή της Κατερίνας Διδασκάλου και το λόγο της Μαργκερίτ Γιουρσενάρ αναζητούμε την κόψη ανάμεσα στο κύρος και την τρωτότητα. Η ωριμότητα δεν είναι ασπίδα· είναι η ρωγμή από την οποία διαρρέει η αλήθεια. Στον τόνο της φωνής, στην ανάσα, στο βλέμμα που κουβαλά μνήμη και απώλεια, το κύρος μετατρέπεται σε ευθραυστότητα – κι εκεί γεννιέται η δύναμη. Ο ήχος δεν λειτουργεί ως συνοδεία αλλά ως ζωντανό περιβάλλον: παρεμβαίνει, διακόπτει, φουσκώνει, σπρώχνει το σώμα και τις αισθήσεις της ηρωίδας στα όρια. Η ακουστική εμπειρία γίνεται ο δεύτερος παλμός της παράστασης, η πολλαπλασιασμένη ανάσα της Κλυταιμνήστρας. Δεν αφηγούμαστε ένα έγκλημα – θέτουμε ερωτήματα. Σε έναν πολυπολιτισμικό πλανήτη, πώς συνεχίζουμε να βλέπουμε εχθρούς; Τι σημαίνει ανδρική φιλοδοξία όταν μετριέται με αίμα; Τι σημαίνει γυναικεία ηδονή όταν δεν χωρά στις αφηγήσεις της Ιστορίας; Μπροστά στην Ιστορία κανείς δεν είναι ουδέτερος θεατής.

Αυτός ο μονόλογος δεν είναι αναπαράσταση. Είναι μια δοκιμασία: Να σταθούμε γυμνοί μπροστά στο ερώτημα της βίας, της απόλαυσης, της επιθυμίας. Να μετατρέψουμε το ιστορικό γεγονός σε προσωπικό βίωμα. Να αφήσουμε την Κλυταιμνήστρα να γίνει η ρωγμή μέσα μας. ΑΝΤΩΝΗΣ ΓΑΛΕΟΣ

Η Κλυταιμνήστρα της Μαργκερίτ Γιουρσενάρ Μια φωνή που επιστρέφει από τη σιωπή Από το μύθο στη φωνή Το 1935, η Μαργκερίτ Γιουρσενάρ γράφει το Feux (Φωτιές), ένα βιβλίο που γεννήθηκε –όπως η ίδια ομολογεί– μέσα από την κρίση ενός ανεκπλήρωτου έρωτα. Ανάμεσα στις μορφές που διαλέγει για να μιλήσει γι’ αυτή την έκρηξη πάθους είναι και η Κλυταιμνήστρα. Τον φερώνυμο τίτλο του κειμένου συμπληρώνει η φράση «ή Το έγκλημα», δηλώνοντας το χαρακτήρα του: δεν έχουμε μπροστά μας μια τραγωδία αλλά μια εξομολόγηση, σχεδόν ένα απολογητικό μανιφέστο. Η Κλυταιμνήστρα της Γιουρσενάρ δεν μιλάει με τη σκιά του Αισχύλου ή του Σοφοκλή πίσω της· μιλάει στο πρώτο πρόσωπο, κοιτάζει το ανδρικό ακροατήριο και διεκδικεί να ακουστεί. Η συγγραφέας επιστρατεύει μια τεχνική που η ίδια ονομάζει superimpression – την επικάλυψη παρελθόντος και παρόντος. Έτσι, οι Μυκήνες των ομηρικών χρόνων σμίγουν με εικόνες από τη Μικρασιατική Καταστροφή ή έναν κοντινό μας πόλεμο· ο μύθος γίνεται ξαφνικά οικείος, μοντέρνος, σύγχρονος. Στη φωνή της Κλυταιμνήστρας χωρούν τα κουτσομπολιά των στρατιωτών, η σιωπή μιας κουζίνας, το βάρος των χρόνων που περνούν, η βουβή αγωνία του σώματος που παύει να είναι ορατό. Ο μύθος κατεβαίνει από το βάθρο και περπατά στη γη.

Η αθέατη γυναίκα που ζητά να ιδωθεί Στο λόγο της Γιουρσενάρ, η Κλυταιμνήστρα δεν είναι πια η «μοιχαλίδα» που δολοφονεί τον ένδοξο βασιλιά. Είναι μια γυναίκα που έχει βιώσει την αορατότητα. Στην αρχή της σχέσης της με τον Αγαμέμνονα είναι αφοσιωμένη· δεν διαμαρτύρεται ούτε όταν θυσιάζεται η Ιφιγένεια «για το καλό της εκστρατείας». Όμως τα χρόνια περνούν, η απουσία βαραίνει, το σώμα αλλάζει. Η κοινωνία θα επιτρέψει στον άνδρα να επιστρέψει με λάφυρο μια ξένη μάγισσα, την Κασσάνδρα. Εκείνη όμως, η σύζυγος που κράτησε το βασίλειο, που έζησε την αναμονή, θα μείνει στην άκρη. Αυτή η διπλή αδικία –του χρόνου και των κοινωνικών ηθών– γίνεται το πραγματικό της κίνητρο. «Ήθελα καθώς θα πέθαινε να με κοιτάξει στα μάτια», λέει η δική της Κλυταιμνήστρα. Το έγκλημα δεν είναι μόνο πράξη εκδίκησης· είναι η ύστατη απαίτηση ορατότητας. Να μην περάσει σαν «πράγμα ασήμαντο», να χαραχθεί στο βλέμμα του άνδρα της. Εδώ, η Γιουρσενάρ αγγίζει κάτι βαθύτερο: το φόβο κάθε ανθρώπου να σβήσει μέσα στη λήθη. Η Κλυταιμνήστρα γίνεται φωνή όλων των γυναικών που ένιωσαν το κορμί τους να «ξεθωριάζει» στα μάτια της κοινωνίας, που ονειρεύτηκαν έστω για μια νύχτα να σταθούν στο κέντρο, να κατονομαστούν, να ακουστούν.

Έγκλημα, πάθος και μνήμη Η στιγμή της βίας, που στην αρχαία τραγωδία γίνεται καταγγελία, εδώ μεταμορφώνεται σε πάθος. Δεν είναι μια σκηνή ηρωικού μεγαλείου· είναι το αποτύπωμα μιας γυναίκας που θέλει να ξαναπάρει το χώρο της. Το ζητούμενο δεν είναι η τιμωρία αλλά η αναγνώριση. Κι όμως, η πράξη δεν τη λυτρώνει. Η σκιά του συζύγου την ακολουθεί, η σχέση τους μοιάζει να συνεχίζεται σε αέναο κύκλο. Σαν να μας λέει η συγγραφέας πως το πάθος, ακόμη κι όταν ξεσπά σε βία, δεν παύει να συνδέει αμετάκλητα δύο ζωές. Η Γιουρσενάρ, αν και ποτέ δεν δήλωσε φεμινίστρια, έγραψε ένα κείμενο που σήμερα διαβάζεται σαν χειρονομία επαναδιεκδίκησης· παίρνει μια από τις πιο «δαιμονοποιημένες» μορφές της αρχαίας γραμματείας και της χαρίζει εσωτερικότητα, επιθυμία, οργή, φωνή. Η Κλυταιμνήστρα δεν είναι πια μόνο η σύζυγος δολοφόνος· είναι η γυναίκα που απαιτεί να την προσέξουν, έστω μέσα από το έγκλημα.

Επίλογος Το κείμενο «Κλυταιμνήστρα ή Το έγκλημα» δεν μας παραδίδει ένα μύθο αλλά έναν καθρέφτη. Μας δείχνει πώς οι γυναίκες συχνά σβήνουν πίσω από τους άνδρες-ήρωες, πώς η κοινωνία τις κρίνει όταν ζητούν να υπάρξουν με δική τους φωνή. Και ταυτόχρονα μας χαρίζει μια συγκλονιστική ποιητική μαρτυρία για την επιθυμία, το χρόνο, την ανάγκη να είμαστε ορατοί. Η Γιουρσενάρ μάς καλεί να ακούσουμε μια Κλυταιμνήστρα που δεν είναι πια σκιά σε χορικά αρχαίας τραγωδίας αλλά σώμα και φωνή, γυναίκα που μιλά απευθείας σε εμάς. Κι ίσως, όπως γράφει ειρωνικά στο κείμενο, «κάθε γυναίκα να έχει ονειρευτεί τουλάχιστον για μια νύχτα να είναι Κλυταιμνήστρα». Από το μύθο στην εξομολόγηση, από την αορατότητα στη φωνή, το κείμενο της Γιουρσενάρ μάς θυμίζει ότι το θέατρο δεν είναι απλώς αφήγηση παλιών ιστοριών. Είναι ο τόπος όπου το παρελθόν ξαναγράφεται, όπου οι άνθρωποι διεκδικούν το χώρο τους, όπου το έγκλημα μεταμορφώνεται σε κραυγή ύπαρξης. Α.Γ.

Η Κλυταιμνήστρα από τις Φωτιές δεν είναι σιωπηλή συνένοχη της μοίρας. Είναι η ανατρεπτική φωνή μιας γυναίκας που τολμά να αμφισβητήσει τις καθιερωμένες αφηγήσεις περί δικαιοσύνης και εγκλήματος. Ο λόγος της θολώνει τα όρια ανάμεσα στην εξομολόγηση και την κατηγορία: μιλά για τα δικά της παράπονα αλλά και για την κατάσταση όλων των γυναικών που κατέληξαν σκιές μέσα στα χρονικά των ηρώων. Αμφισβητώντας το μύθο στην καρδιά του, η Γιουρσενάρ επιτρέπει στην Κλυταιμνήστρα της να ενσαρκώσει ταυτόχρονα την οργή και την ευαλωτότητα, το πάθος και τη διαύγεια. Η δύναμη αυτής της φωνής βρίσκεται στην αντίστασή της: αντιστέκεται στη σιωπή, στην αμνησία, στην απλοποίηση της Ιστορίας. Διαβάζοντας ή ακούγοντας αυτή την Κλυταιμνήστρα, έρχεται κανείς αντιμέτωπος με μια δύναμη που ταράζει τις βεβαιότητες γύρω από την ενοχή και την ευθύνη. Μας ταράζει επειδή δεν χωρά σε εύκολες κατηγορίες. Ενσαρκώνει μια γυναίκα που τολμά να αφηγηθεί η ίδια την ιστορία της, σοκάροντας. [ Marco Lombardi, «Fuochi d’Argolide: Apollon tragique e Clytemnestre ou le crime di Marguerite Yourcenar», Dioniso – Rivista di Studi sul Teatro Antico 5, Νέα Σειρά (2015): 171-193. ]

Η Κλυταιμνήστρα στις Φωτιές ταλαντεύεται ανάμεσα στην ενοχή και την επιθυμία. Το διακειμενικό υφαντό που δημιουργεί η Γιουρσενάρ συμπεριέχει την τραγική μοιραία αναγκαιότητα και την προσωπική εξομολόγηση, καθιστώντας την ταυτόχρονα ένοχη και αθώα, θύτη και θύμα. Αυτή η αμφισημία είναι κεντρική: αντιστέκεται σε κάθε κλείσιμο, υποχρεώνοντας τον αναγνώστη να αντιμετωπίσει την πολυπλοκότητα του γυναικείου πάθους. Η ελληνική μυθολογία δεν είναι εδώ μια κλειστή ιστορία αλλά ένας τόπος ερωτήσεων. Αρνούμενη να επιλύσει την αντίφαση, η Γιουρσενάρ κάνει την Κλυταιμνήστρα καθρέφτη των σύγχρονων αγωνιών· της αδυναμίας να χωρίσουμε τον έρωτα από τη βία, τη δικαιοσύνη από την εκδίκηση, την απόλαυση από την καταστροφή. Η διακειμενική αναφορά στον Βίωνα τον Σμυρναίο δεν είναι τυχαία: η Γιουρσενάρ αντλεί από το «Θρήνο για τον Άδωνη», ένα κείμενο σημαδεμένο από γυναικείες φωνές πένθους. Η Κλυταιμνήστρα κληρονομεί αυτό τον τόνο του θρήνου, αλλά τον στρέφει προς την οργή και την επιθυμία. Το κλάμα των Νυμφών του Βίωνα γίνεται στο στόμα της η πικρή κραυγή μιας γυναίκας αποκλεισμένης από την ηρωική τάξη. Αυτός ο αντίλαλος από το κείμενο του Βίωνα κάνει το μονόλογο ακόμα πιο πλούσιο: επιτρέπει στον αναγνώστη να ακούσει, πίσω από την εξομολόγηση της Κλυταιμνήστρας, ολόκληρο το χορικό του αρχαίου πένθους, που εκτείνεται από την ποιμενική ελεγεία έως τη σκηνή της τραγωδίας. Έτσι, η Γιουρσενάρ εντάσσει την Κλυταιμνήστρα σε μια ευρύτερη γενεαλογία γυναικείων θρήνων, στους οποίους η προσωπική φωνή και η συλλογική παράδοση συγχωνεύονται. [ Ricardo Santiago Torre, «Marguerite Yourcenar et Bion de Smyrne: une étude intertextuelle», Littérature 131, Masques, Intertextes (2003): 59-76. ]

Κλυταιμνήστρα ή Το έγκλημα Δύο το πρωί. Οι αρουραίοι ροκανίζουν στα σκουπίδια τα απομεινάρια της μέρας που πέρασε: η πόλη ανήκει στα φαντάσματα, στους δολοφόνους, στους υπνοβάτες. Πού είσαι, σε ποιο κρεβάτι, σε ποιο όνειρο; Αν σε συναντούσα, θα περνούσες δίπλα μου δίχως να με κοιτάξεις, τα όνειρά μας δεν γυρίζουν ποτέ να μας δουν... Οι κλέφτες θέλουν μόνο τα δαχτυλίδια μας, οι εραστές μόνο τη σάρκα, οι ιεροκήρυκες μόνο τις ψυχές μας, οι δολοφόνοι μόνο τη ζωή. Ας πάρουν τη δική μου, μπορούν· τους προκαλώ όμως να την αφήσουν έτσι ακριβώς όπως είναι. Γέρνω το κεφάλι για να νιώσω πάνω μου το θρόισμα των φύλλων... Είμαι σε ένα δάσος, σε ένα λιβάδι... Είναι η ώρα που ο Χρόνος μεταμφιέζεται σε οδοκαθαριστή και ο Θεός ίσως σε ρακοσυλλέκτη. Το πνεύμα; Μέσα στον πόνο; Τα δάκρυα είναι γεμάτα αλάτι. Δεν φοβάσαι τίποτα; Εγώ φοβάμαι εσένα. […] Αν σταματήσεις να αγαπιέσαι, γίνεσαι αόρατη. Δεν θα αντιλαμβάνεται κανείς πια πως έχεις σώμα. Μερικές φορές ένα ον μας χωρίζει μόνο από το θάνατο. Αν αυτό το ον χαθεί, θα υπάρχει μόνο ο θάνατος. Πόσο ανιαρό θα ήταν να είμαι ευτυχισμένη! [ Εισαγωγή και Επίλογος από το μονόλογο της Μαργκερίτ Γιουρσενάρ «Clytemnestre; ou, Le crime» στη συλλογή Feux, σε μετάφραση του Αντώνη Γαλέου. Τα παραπάνω αποσπάσματα δεν ακούγονται στην παράσταση. ]

Το 1968, η Μαργκερίτ Γιουρσενάρ γράφει μια συλλογή λυρικών πεζών με τίτλο Φωτιές, βάζοντας επί σκηνής ηρωίδες και ήρωες της μυθολογίας σε μονολόγους εξομολογητικής ενδοσκόπησης. Στο κείμενο «Κλυταιμνήστρα ή Το έγκλημα», η Γιουρσενάρ επισκέπτεται την ομώνυμη ηρωίδα· την τοποθετεί άχρονα μπροστά στους δικαστές– αναγνώστες–θεατές να υπερασπίζεται παθιασμένα την εκδίκηση απέναντι στον Αγαμέμνονα, εκθέτοντας το πάθος, τον πόνο και τη σύνθεση των κινήτρων που την οδήγησαν στο έγκλημα. Η συγγραφέας δίνει το λόγο στην Κλυταιμνήστρα και μέσα από τη συνταρακτική απολογία της ξεδιπλώνει την ιστορία από τη δική της πλευρά, παραδίδοντας παράλληλα στην ιστορία της λογοτεχνίας ένα προσωπικό, προκλητικό, πολιτικό, αντιπολεμικό κείμενο, που στηλιτεύει τη μισαλλοδοξία και την άμετρη προσπάθεια για άσκηση εξουσίας. Ένα κείμενο που όταν πριν χρόνια το πρωτοδιάβασα στα γαλλικά με μάγεψε. Και ήρθε η ώρα να το μοιραστούμε! Σας ευχαριστώ ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΔΙΔΑΣΚΑΛΟΥ

Ο διαχωρισμός αλλά και το σημείο επαφής μου με την Ιφιγένεια είναι όπως το άλμα ενός ελαφιού στο χείλος του γκρεμού. Από εκεί που έχεις τα πάντα, με ένα λύγισμα και τίναγμα γονάτων βρίσκεσαι στο τίποτα. Έτσι η Ιφιγένεια πηδάει διαρκώς σαν ένα ελάφι ανάμεσα στη ζωή και στο θάνατο τα τελευταία λεπτά της ζωής της, αναζητώντας απεγνωσμένα ελπίδα για ζωή στα μάτια της μητέρας της. Έτσι κι εγώ ως ηθοποιός συναντώ την Ιφιγένεια μέσα από το δικό μου άλμα: τον αγώνα να μετατρέπω κάθε ρόλο σε εμπειρία ζωής και αλήθεια. Ο ρόλος αυτός δεν είναι απλώς ένας σταθμός∙ είναι μια πρόκληση και μια ελπίδα για τη συνέχεια του δικού μου νήματος, μέσα από ένα χαρακτήρα που ξεπερνά το χρόνο και μας καλεί να κοιτάξουμε πιο βαθιά μέσα μας και να γνωρίσουμε τα δικά μας «τίποτα» και «πάντα». ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ ΓΑΛΕΡΟΥ-ΒΛΑΣΣΗ

ΕΠΙΣΗΜΟΣ ΧΟΡΗΓΟΣ ΑΕΡΟΜΕΤΑΦΟΡΩΝ

YΠΟΣΤΗΡΙΚΤΗΣ