Skip to main content

Xiica ccámotam quih quixt quih cocóp xaha, imocóp xaha, taax iicp hac

Page 1

Xiica ccรกmotam quih quixt quih cocรณp xaha, imocรณp xaha, taax iicp hac


Xiica ccรกmotam quih quixt quih cocรณp xaha, imocรณp xaha, taax iicp hac


Título: Xiica ccámotam quih quixt quih cocóp xaha, imocóp xaha, taax iicp hac (en la lengua cmiique iitom (seri) código ISO 639-3 = sei) Traducción al español: Los insectos Primera edición, 2016 Socaaix, Sonora, México Editores: René Montaño Herrera, Francisco Xavier Moreno Herrera y Stephen A. Marlett Ilustradora: Cathy Moser Marlett © 2016 Derechos reservados conforme a la ley La creación de esta obra fue posible gracias al apoyo del Christensen Fund y el Instituto Lingüístico de Verano, A.C. !ii


Xiica ccรกmotam quih quixt quih cocรณp xaha, imocรณp xaha, taax iicp hac


Hapaspoj hipquih xiica quih รกno coii coi Hapaspoj hipquih iicp hac . . . . . . . . . . . . vii 1. Cozt quij iicp hac . . . . . . . . . . . . . . .

1

2. Caatc quij iicp hac . . . . . . . . . . . . . . .

3

3. Cozamlcamaacรถl quij iicp hac . . . . . . . .

5

4. Conteetxyat quij iicp hac . . . . . . . . . . .

7

5. Ziix paaij ano coom com iicp hac

9

. . . . . .

6. Ipca iixz quij iicp hac . . . . . . . . . . . . . 11 7. Conaafij quij iicp hac . . . . . . . . . . . . . 13 8. Cootalc coi iicp hac . . . . . . . . . . . . . . 17 9. Conzeezla quij iicp hac, cootalc cheel coi iicp hac . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19 10. Imรกm quimcaj coi iicp hac . . . . . . . . . . 21 11. Cops quij iicp hac . . . . . . . . . . . . . . 23 12. Caaij quiho quij iicp hac . . . . . . . . . . . 25 13. Coaazj com iicp hac . . . . . . . . . . . . . 27 14. Haxoj cahiift quij iicp hac . . . . . . . . . . 29 v


vi

15. Seneliispoj quij iicp hac . . . . . . . . . . . 31 16. Tojcaat quij iicp hac . . . . . . . . . . . . . 33 17. Nooni com iicp hac

. . . . . . . . . . . . . 35

18. Haxoj cahiift cรถcapaseeeja com iicp hac . . 37 19. Xpasiipip quij iicp hac . . . . . . . . . . . . 39 20. Ham com iicp hac . . . . . . . . . . . . . . 41 21. Haaxt com iicp hac

. . . . . . . . . . . . . 43

22. Panaal quij iicp hac . . . . . . . . . . . . . 45 23. Queque quij iicp hac . . . . . . . . . . . . . 47 24. Catax quip quij iicp hac . . . . . . . . . . . 49 25. Caamopxa quij iicp hac . . . . . . . . . . . 51 26. Senelaacoj quij iicp hac . . . . . . . . . . . 53 27. Cascataamalca quij iicp hac . . . . . . . . 55 28. Catรกpora quij iicp hac . . . . . . . . . . . . 57 29. Xcoomoj cooil quij iicp hac . . . . . . . . . 59


Hapaspoj hipquih iicp hac Hizaax xiica ccรกmotam quih quixt quih cocรณp xah, imocรณp xah, taax itaasitoj xaha ziix quih iti cรถipactoj quih ihmaa, taax mos iti yaii ha, hapaspoj hapรกmalim hipquih.

vii


viii


1 Cozt quij iicp hac Cozt quij, tiix ziix ccam quisil iha. Caatc ziix hant cöquiih iha. Ziix ccam quij hax quimaaxat oo xahxaii ha. Cozt quij itooit quih coocj cah iti mooyolca. Inloj quih mos coocj cah iti mooyolca. Cozt quij, tiix tmocóp, mos imocazni ha. Hehe án com, tiix ah ano miih. Hant quih quiijc quih mos iti miih. Hehe istj cah itquésejc x, imiihit. Cozt quij hax tcaptim oo x, miitax. Thamoc ma x, haquix tiij x, hax míponim oo.

—Betsabé Torres Molina quih yaaspoj iha.

1


2

Icaaitom 1. cozt 2. ziix ccam 3. quisil 4. caatc 5. quimaaxat 6. itooit < itoaa 7. inloj < inol 8. tmocóp < tocóp 9. imocazni ha < cocazni 10. hehe án 11. quiijc 12. hehe istj 13. itquésejc < cquésejc 14. tcaptim < ccap 15. miitax < catax 16. thamoc < chamoc 17. míponim < quipon


2 Caatc quij iicp hac Caatc quij, tiix hant yaail cah ano miih. Mos hax mooscl oo. Caatc quij itooit quih toocj ma, inloj quih tzooxöc ma, itaamalca quih mos coocj iha. Ziix ccam caacoj áa z imhaa ha. Hax tcaptim oo x, miitax. Cozt ziix hant cöquiih iha. Caatc quij hizaax ziix quih oohit quih haa ha. Seepol yapxöt cah imiihit. Xomeete hant cocpeetij yapxöt cah mos imiihit. Caatc quij hanteepjöc cah mos isoj iiqui imaaitim.

—Jezabel Torres Molina quih yaaspoj iha.

3


4

Icaaitom 1. caatc 2. hant yaail 3. mooscl < cooscl 4. toocj < coocj 5. itooit < itoaa 6. inloj < inol 7. itaamalca 8. caacoj 9. tcaptim < ccap 10. miitax < catax 11. seepol 12. yapxรถt 13. xomeete hant cocpeetij 14. hanteepjรถc


3 Cozamlcamaacöl quij iicp hac Cozamlcamaacöl quij isoj com miizàj xah imaacoj iha. Inaail com hax toopol oo, cooxp quih mos cöcoospoj iha. Cozamlcamaacöl quih pnaacoj cah ano miih. Hax cmiipla cah ano mota, cpatjc iha. Cozamlcamaacöl itooit quih isnaap cazoj ih iti cooyoj iha. Ziix cocosi hant cöquiih iha. Itaamalca quih coocj iha. Yacosi mos z iti miip. Cozamlcamaacöl quih ipacta xah háá tahca ma x, ziix quiisax quih ihaait quih itasi ma x, immoqueepe. Taax ah aa itah ma, cozamlcamaacöl quih iisax quihiih cah cöcacaatol iha.

—Karime Iveth Ortega Montaño quih yaaspoj iha.

5


6

Icaaitom 1. cozamlcamaacรถl 2. imaacoj iha < caacoj 3. inaail 4. toopol < coopol 5. cooxp 6. czooxolcam 7. inaail 8. pnaacoj 9. hax cmiipla 10. mota < moca 11. cpatjc 12. ziix cocosi 13. itaamalca 14. ziix quiisax 15. iisax quihiih cah cรถcacaatol < cacaatol


4 Conteetxyat quij iicp hac Conteetxyat quij ziix ccam miizàj xah imaacoj iha. Hax toopol oo, hax quineehj oo hax tahii hax maa; itx quij mos hax moohcö oo. Itooit ihít iic coii coi, taax yaai tintica coocj tooyolca ma, yaai ihmaa tintica mos coocj cah iti mooyoj. Yeen iicp hac, taax yaai quih ihmaa hac tazo iti tap ma, yaai ihmaa hac mos tazo iti miip. Conteetxyat quih hant quih iti tiij x, hant iiqui tyeeno x, hant quih iti miij tax, cooza hanteeno coii cah itqueecöl x, ox tee, yoque. Ziix ccam cocóp z ihmaa ha. Tahtapolquim ma x, ihasii z iti mota x, iisax quihiih cah cöcaaixaj iha. Taax mos oo compacta, conteetxyat quij.

—Julia Leticia Montaño Barnett quih yaaspoj iha. 7


8

Icaaitom 1. conteetxyat 2. imaacoj iha < caacoj 3. quineehj 4. moohcö < coohcö 5. yaai tintica 6. hant quih iti tiij < quiij 7. tyeeno < cyeeno 8. cooza < caaitom 9. hanteeno 10. itqueecöl < cqueecöl 11. ziix ccam cocóp 12. tahtapolquim < catapolquim 13. ihasii 14. iisax quihiih cah cöcaaixaj < caaixaj 15. compacta < hapacta


5 Ziix paaij ano coom com iicp hac Ziix paaij ano coom com, tiix paaij com ano cöiihom hac iiqui quitaasit iha. Tiix ziix ccam caacoj z imhaa ha xo popaho x, spexem aha. Tiix miizj taa ma x cocóp iha. Mos hehe án quih ano miih x, hácalca quih ptiti coii quih mos ano moom x, haaco án xah quih mos ano toom ma x, impaho. Xiica ccamotam quih quixt quih hapi iizc ano cöcayaxyat com ah imiihit. Xcoomoj xah quih ihmaa x, cozt xah quih ihmaa x— taax oo quihit iha. Isoj com cöiyaail hac hax cöcooxp oo hax pahii hax saa aha, zo popaho ta x. Ziix ccam cacaatol isoj iha, cmiique quih caii xaha, ziix quisil quij iiqui cöihiin hac.

—Francisco Xavier Moreno Herrera quih yaaspoj iha. 9


10

Icaaitom 1. ziix paaij ano coom 2. paaij 3. popaho < quiho 4. spexem < quiixim 5. hรกcalca 6. hehe รกn 7. haaco รกn 8. impaho < quiho 9. xiica ccamotam 10. quixt < quisil 11. cรถcayaxyat 12. xcoomoj 13. cozt 14. popaho < quiho 15. cacaatol 16. cmiique quih caii 17. ziix quisil 18. iiqui cรถihiin hac


6 Ipca iixz quij iicp hac Ipca iixz quij, tiix ziix ccam hoox oo quisil iha. Ziix ccam ziix z iij cöquiiitim z imhaa ha. Itx quij hax theel oo, mos hax mina oo. Itooit quih czooxöc ih mos íti mooyoj. Inloj quih coocj ih mos íti mooyoj. Mos xiica itaamalca cmis pac iti mooyolca. Ziix oohit zo haquix piih ta, ipacta z impaa ha. Ziix ccam intita ma hapaho z imhaa ha. Tapca ma x, cmaax impaho.

—Blanca Xochitl Pérez Astorga quih yaaspoj iha.

11


12

Icaaitom 1. iipca iixz 2. quisil 3. ziix ccam 4. iij cรถquiiitim 5. itx 6. theel < cheel 7. mina < quina 8. itooit < itoaa 9. czooxรถc 10. inloj < inol 11. coocj 12. itaamalca 13. ziix oohit 14. tapca < capca 15. impaho < quiho


7 Conaafij quij iicp hac Conaafij com, tiix ziix ccam cocazni ziix hant cöquiih iha. Itooit coi tatxo iti mooyolca. Inaail com zamt inaail com ox miiscan; ox impacta. Inaail com quimaaxat hant imac cmis iha. Cmiique iti cötiipax ma x, iisax quihiih cah cocsimta, mecyo. Hax hant xah z iti imiih iha. Hant pac haa tahca ma — Quipcö An Icaheme xah mpah — taax ah ano toom, mecyo.

Ziix haptc iiha mos z iiqui cömiih. Conaafij quij quixoaaj quih cösiip taa titaamt x, itaamt coi cöitaquim x, cói coox ipi itcmaxi ma x, quixoaaj tamocat mos tonaailc x, tazcam, yoque. Isiijim tyaam, itooit coi mos catxo ha. Taax ah oo cötpacta aama. Taax ah itah ma x, ziix quiisax quih isiijim cyaam quih haquix tiih ma x, cmiique caii quih haquix tiih x, conaafij quij 13


14

cöimeepit. Zimjöc oo hacx tmiih, ítajc quih tahcaail xox, iiqui tapca ma x, ipca quih it hant tooit ma x, inaail com mos pti itzaai, toc cöiihom iti x, hant z iiqui miin.

—Julia Leticia Montaño Barnett quih yaaspoj iha. Icaaitom 1. conaafij 2. cocazni 3. itooit 4. mooyolca 5. inaail 6. zamt inaail 7. miiscan 8. ox impacta 9. quimaaxat hant imac cmis 10. cmiique


15

11. iti cรถtiipax < iti cรถquiipax 12. csimta 13. iisax quihiih cah cocsimta 14. icaheme 15. itaamt


16


8 Cootalc coi iicp hac Cootalc pti immís com catxo ha. Cootalc caacöl pti immís coocj ih haquix moom. Caail iti cootalc hapáh coi toc cömoii. Ox tpacta ma cootalc cmasl hapáh coi mos toc cömoii. Xiica ccámotam hizaax isolca ihaaizi hac pti cmis iha. Saapl taa ma x, iisax quihiih cah hant quij anxö iti cöquiihtolca ha. Ziix quih isiitoj ha quih ptiti itácmolca x, hant quij iti miihtolca. Hehe ístalca xah quih imhaa x; xiica iihijc xah quih imhaa x. Ox itapactoj x, ihaapl cop cöimaqueeelcam, sopooilcam taa x. Taax ah aa itáh ma x, cmiique caii hant zo cötiij, icoos quih an imiixi, cootalc coi sopooilcam taa ma x. Ox tpacta ma, mos tocóp ma x, iisax quihiih cah cocjizi ha. Caail iti cootaj hapáh quij. Cootaj cmasol quij, tiix tocóp ma x, miizj imizi ha. —Vanessa López López quih yaaspoj iha.

17


18

Icaaitom 1. cootalc < cootaj 2. caacรถl < caacoj 3. cmasl < cmasol 4. hehe istalca < hehe istj 5. iihijc < iihic 6. icoos < coos 7. iisax quihiih cah cocjizi < cjizi 8. caail iti cootaj 9. cootaj cmasol 10. tocรณp < cocรณp


9 Conzeezla quij iicp hac, cootalc cheel coi iicp hac Conzeezla hapáh quij, tiix cootaj quisil iha. Comcaac coi ziix quih oohit cah, tiix ah sahmpaa coma. Cootaj hax coopol oo ha. Ziix ccam ziix z imiipla caai z imhaa ha. Ox tpacta ma, conzeezla quij, tiix hateiictim quih hant zo cötiih ma x, tiijc ma x, ano miipx. Ox tpacta ma, cootalc cheel hapáh coi mos toc cömoii. Taax cocoptoj iha. Ziix ccam heeque quih cöitataaitj x, iiqui taanim, itaptoj ma x, icasiijim itcmaa ma x, imiicöt, cootaj cheel hapáh tiquij. Tiix hehe quih itcoj cah ano miime. —Vanessa López López quih yaaspoj iha.

19


20

Icaaitom 1. conzeezla 2. cootaj 3. hax coopol oo 4. imiipla caai 5. cootalc < cootaj 6. cรถitataaitj < cรถcacaait 7. imiicรถt < quicรถ 8. tiijc < quiijc


10 Imám quimcaj coi iicp hac Imám quimcaj hapáh coi, taax hehe án com ah ano moom. Imám coi tmam ma x, itacl com iti miihtolca. Ox tpacta ma x, cmiique caii quih hant zo cötiij, imám coi itacl com iti tiihtolca ma x, taa oo cötpacta ma x, imiitoj. Ihasii cop iisax quihiih cah cöcaaixaj iha. Ziix haptc iiha zo toc cötahca, ox impacta. Hantcoaaxoj zo toc contita, toofmoj, yoque. Ox tpacta ma, zeeme com iiqui tiin, toc contica ha. Cootalc iime quij imaho ha. Taax ano tafp ma, cöitjcoaalam ma, icoos z an itaxi, yoque. —Vanessa López López quih yaaspoj iha.

21


22

Icaaitom 1. imรกm quimcaj 2. hehe รกn 3. cmiique caii 4. ihasii 5. caaixaj 6. toofmoj < coofmoj 7. zeeme


11 Cops quij iicp hac Cops quij, tiix ziix ccam ccap iha. Hoox oo tisil, thamoc ma x, hant quij iti miihtim. Hax coopol oo hax tahii hax taa, mos hax cooil oo hax tahii hax maa. Hamác canoj quih itaho x, mos cömiifp. Ihamoc quih quicopol quih ano tiihtim x, miinoj, itx quij. Hax cah ano miih. Ziix ccam intita ma hapaho z imhaa ha. —Julia Leticia Montaño Barnett quih yaaspoj iha.

23


24

Icaaitom 1. cops 2. ziix ccam 3. ccap 4. tisil < quisil 5. thamoc < chamoc 6. miihtim < quiih 7. hax tahii hax taa 8. hax tahii hax maa 9. hamรกc canoj 10. itaho < quiho 11. cรถmiifp < miifp < caafp 12. quicopol 13. miinoj < canoj


12 Caaij quiho quij iicp hac Caaij quiho quij, tiix ziix ccam icozim quih iti cöhapaho coi zo haa ha. Ziix ccam quisil, mos ccap iha. Hehe quih hant zo cötap ma x, tiix ah íyataj coi ah an hant mooit. Inaail com hax moopol oo. Itooit quih isnaap cazoj ih iti mooyoj. Iiselca coi hax tacöla oo, hax án oo haa miico. Ttah ma x, iisax quihiih cah cöcaaixaj iha. Cmiique quih hehe án quih ano tatax, tacozim x, caaij quiho quih itaho x, itnaaij x, hax quih iteen hac an itaca x, caaij quih quij iiqui itapxoj ma x, hoo xah teme x, ipca quih toc cömota, ox mooza.

—Jessica Yuridia López Perales quih yaaspoj iha.

25


26

Icaaitom 1. caaij quiho 2. icozim 3. quisil 4. ccap 5. íyataj < iyat 6. inaail 7. moopol < coopol 8. isnaap cazoj 9. iiselca < iiseja 10. tacöla < cacöla < cacösxaj 11. ttah < ccah 12. tacozim < cacozim 13. itnaaij < cnaaij 14. itapxoj < quipxoj


13 Coaazj com iicp hac Coaazj com, tiix ziix ccam cocóp iha. Ziix ccam iisax quihiih cah cöcoosot iha xo hoox cacösxaj oo ha. Hant com iti cöiihom hac, hásatoj com imocaj com ah ano moom. Isoj com hax timaaxat oo, mos hax coopol oo ha. Itooit quih ihanl chanl iti mooyoj. Ziix oohit quih, taax xiica ccamotam heecto xah hanteezj cah imiihit. Coaazj hapáh quih comcaac coi hant zo cötoii x, imaaitoj iha. Coaazj com ziix hapahit z imhaa ha. Taax ah oo cötpacta ma, itcmaaitoj iho, coaazj hapáh com.

Zaxt quisil quih, islitx ihiis quih taaiscan ma x, islitx hac ano tiih x, coaazj cah thaa, teeme, taax zaxt 27


28

quisil cah itacaatla x, tahac oo cömee. Ipomasquita ta, hapx isiih xah taa camoz iha, cmiique caii quij. —Karime Iveth Ortega Montaño quih yaaspoj iha.

Icaaitom 1. coaazj 2. cocóp 3. coosot 4. cacösxaj 5. hásatoj < hast 6. imocaj < imocl 7. moom < coom 8. coopol 9. mooyoj < cooyoj < caap 10. hanteezj 11. itcmaaitoj iho 12. cmiique caii 13. zaxt quisil 14. ipomasquita < casquita


14 Haxoj cahiift quij iicp hac Haxoj cahiift quij, tiix ziix ccam hoox oo quisil iha. Xepe quih iteel cah iti miih. Hant com tahxáp ma x, taax ano tiij ma x, impaho. Hant com cmáá sicopol taa ma x, hapx hant cömiime. Tpaho, tahactim ma x, iiqui tneeej x, hax ttocnij oo x, toc cömiij. Inaail com hax mimaaxat oo. Quisiil quih haquix tiih x, itaho x, imacaalim. Inol tis cop oo cöitah, hant itsitox ma x, hax tnoohcö oo ma x, tiix ah an imaaitolca, xiica ccamotam tacom. —Julia Leticia Montaño Barnett quih yaaspoj iha.

29


30

Icaaitom 1. haxoj cahiift 2. xepe quih iteel 3. tahxรกp < cxap 4. impaho < quiho 5. sicopol < quicopol 6. tpaho < quiho 7. tahactim < ccactim 8. tneeej < cneeej 9. ttocnij < ctocnij 10. itaho < quiho 11. imacaalim < cacaalim 12. inol 13. tnoohcรถ < cnoohcรถ 14. itsitox < csitox 15. imaaitolca < caao


15 Seneliispoj quij iicp hac Seneliispoj quij, tiix hant hipintica iti quiih z imhaa ha. Haquix mota x, it iifp iha. Seneliispoj quij, tiix seenel caacoj áa z imhaa ha. Seneliispoj quij hax timaaxat oo ma, coopol quih itaainim, cooxp quih mos it hant cömiimetolca. Itooit quih coocj iha. Inloj quih mos coocj iha. Itaamalca quih mos coocj iha.

Seneliispoj quij hehe yapxöt hizaax ah imiisi: xcoa yapxöt xah, tootjöc yapxöt xah. Seneliispoj quij hehe yapxöt quih imaziim quih it hant imooit iha. Seneliispoj quij hehe yapxöt quih mos áno oziim quij, tiix oot ijoeene yapxöt quij haa ha. Oot ijoeene yapxöt quij ah it hant mooit isoj.

31


32

Hant hipintica iti cöihiihtim hac, hizaax mos ipacta ha: seenel tiquij cmis quih, hehe quih it hant mooit tax, hehe ticop mos cöisiipe hac oo cöoaah iha. Ziix ccam quij iteen hac xiica pac ano mota ma x, taax ah hehe cap iiqui cöitaai ma x, hehe cap tommiipla ho. Hizaax seenel tiquij cmis quih isoj ihaai ha. —Jezabel Torres Molina quih yaaspoj iha.

Icaaitom 1. seneliispoj 2. caacoj 3. coocj 4. hehe yapxöt 5. tootjöc 6. oot ijoeene 7. seenel 8. iteen 9. xiica 10. tommiipla ho < cmiipla 11. isoj ihaai


16 Tojcaat quij iicp hac Tojcaat hapáh quij ziix ccam hoox oo quisil iha. Iisilca coi hax tiimlca oo ma, isoj quij hax immasol oo. Cöipacta hac hax czaahox oo hax tahii hax maa, ziix ccam tiquij. Itooit coi iisax quihiih cah cöquixt iha. Inloj coi mos itmis oo, iti moii. Ziix quih itaho x, itasi ma x, hax háá oo taco x, itx quij ano miip. Hant tooil ma x, impaho, tojcaat coi. Xiica ccamotam iisax quihiih cah haahjoj hant cöhaazitoj iha. Comcaac coi iiqui cöihiin hac, tatxo, hant quij iti itoom, ma x, comcaac coi haaxat coi itaaizi x, itahítalcoj ma x, taaxat ma x, hant iti yaiitim com imeaaxoj. Ox oo mpacta xo, hamác quij txopt ma x, mos immitooij. Cmiique caii quih hant zo cötiij x, xiica hayeen coopalam imiih, tojcaat coi. Hayeen quij ah iti tiihtolca ma x, ox imiimxoj. —Vanessa López López quih yaaspoj iha.

33


34

Icaaitom 1. tojcaat 2. hapáh < quíh 3. hoox oo quisil iha 4. iisilca ~ iiselca < iiseja 5. tiimlc < quiimj 6. immasol < cmasol 7. czaahox 8. quixt < quisil 9. haahjoj hant haazitoj 10. haaxat 11. itahítalcoj < cahitaj 12. txopt < cxopt 13. xiica hayeen coopalam 14. ox imiimxoj < ox quimx


17 Nooni com iicp hac Nooni com hamisj cah ano cola mocaai. Hax tooxp oo x, toc cöiihom iti x, cötootij x, cmaax hax mimaaxat oo. Nooni com imaacoj iha. Taax iti x, toox tayaxi ma x, cmaax seenel quih ano moma. Comcaac hantx mocat coi nooni com miizj taa ma x, ziix quih cöimaseaalam. Anxö ptiti itacmolca x, cöitatoomloj x, hast xah, haxölinaailc itapzil xah, taax ah an imiicmolca. Ox itapactatoj x, cmaax xiica quiinla imaaizi. Ox tpacta ma x, cooit quih hant zo cötap x, ipij cöimcaaitax. Caaz poosj cah cöimiiplo.

—María Victoria Romero Torres quih yaaspoj iha. 35


36

Icaaitom 1. nooni 2. hamisj 3. cรถtootij < cรถcootij 4. cmaax 5. imaacoj < caacoj 6. seenel 7. ano moma < ano moca 8. hast 9. haxรถlinaailc 10. imaaizi < caai 11. cooit 12. ipij 13. caaz poosj 14. imiiplo < quipl


18 Haxoj cahiift cöcapaseeeja com iicp hac Haxoj cahiift cöcapaseeeja com, tiix ziix ccam xepe com ano quiih iha. Xepe quih iteel com iti tcaafp, xepe ano tcozám ma x, haa tiihtim x, cmiique itcazni xox, ziix cjizi cop xaa xah íti moofin. Cahiift com hax imís oo cöquíh iha. Tiix xah iihax cayaxi ha. Ziix ccam cooxi íi quih xepe quih iteel com iti toom ma x, taax ah imiihit. Hapi ziix ccam zo hapi ipaai, ipoocö, imahit iha. Quisil iha, taax ah aa itáh aama. —Julia Leticia Montaño Barnett quih yaaspoj iha.

37


38

Icaaitom 1. haxoj cahiift cöcapaseeeja 2. xepe 3. xepe quih iteel 4. tcaafp < caafp 5. tcozám < cozám 6. tiihtim < quiih 7. itcazni < ccazni 8. íti moofin < íti coofin 9. iihax cayaxi 10. cooxi 11. imiihit < quihit 12. ipoocö < quicö 13. imahit < quihit 14. quisil


19 Xpasiipip quij iicp hac

Xpasiipip quij, tiix ziix ccam itx hax cacösxaj oo ha. Itx quij mos hax impotyoj oo. Yeen iicp quij seenel hax cöiyeeno cöimiih. Iiselca coi hax txatlc oo, yaspoj z iti tmiih, hax an oo haa miico. Ziix ccam ziix z imiipla caai z imhaa ha. Tapca ma x, cmaax impaho. Imám imám iizax cop hax cmaa xah ntita ma x, tpaho x, azoj imal icozim quih ano caap cop ipca z itaao ma x, taax ano cöititaai ma x, impaho. Imám imám iizax cop hax cmaa xah ntita ma x, ipca zo toc cömota ma x, tiix ah xiica ccámotam xpasiipip hapáh tacom, taax ah ano cöititaai ma x, impaho. Ziix ccam ziix z imiipla caai zo tomhaa, hanso 39


40

ziix ccam caziim iha. Hantx cömiiha hac xicacaziil coi imacaalam. Hoox cöiiha hac, xicacaziil quih hazi quiinim com itaht x, cói imacaalam. Ox tahii mos hant quih tazo cop ihaait taazoj oo ma x, hant quih queme ha. Xiica ccámotam tacom iizc ano pte cayaxyat quih pti ital x, hant quih cömatoocl. Ziix ccam xpasiipip hapáh quij hizaax isoj ihaai quih haa ha. —Blanca Xochitl Pérez Astorga quih yaaspoj iha. Icaaitom 1. xpasiipip 2. cacösxaj 3. impotyoj < cpotyoj 4. txatlc < cxatlc 5. yaspoj < coospoj 6. miico < caco 7. tapca < capca 8. impaho < quiho 9. imám imám iizax 10. azoj imal icozim quih ano caap 11. imacaalam < cacaalim 12. cömatoocl < cöqueectim 13. isoj ihaai


20 Ham com iicp hac Ham hapáh com iizax iti hant cöiyaail cop tahaa max, cmaax impaho, ziix ccam ticom. Hehe icám xahxaii ha xo caacoj iha. Ipca itaxi ma x, hant quij iti moom. Itooit coi tatxo, iti mooyolca. Inaail itacl com hax mooil oo. Ox tpacta ma mos itaamalca quih tazo ih iti miip. Inaail com hax taaitic oo, hax compooztaj oo. Hant yaail com ano tiihtim x, tcooo ma x, coox imamiipala. Itahitim x, ziix ccam hipiix aha mos seenel quij imhaa. Ox tpacta mos anxö pte imiih iha. Tazo xah, coocj xah, taax oo ha, hant quij iti toom ma x, impaho. Taax ham com iti cöipacta hac haa ha. Ham com iiqui cöicoos quih mos haquix caahca ha.

—Vanessa López López quih yaaspoj iha. 41


42

Icaaitom 1. ham 2. tahaa < cahaa 3. impaho < quiho 4. ticom 5. hehe icรกm 6. xahxaii 7. ipca 8. tatxo < catxo 9. inaail 10. taaitic < caaitic 11. hipiix 12. anxรถ 13. ham com iiqui cรถicoos


21 Haaxt com iicp hac Haaxt hapáh com, tiix ziix ccam quisil iha. Isoj com hoox oo tosot, inloj quih coocj ih iti mooyoj. Itooit quih mos coocj ih iti mooyoj. Itaamalca coi mos coocj ih iti mooyoj. Hehe quih iti toom x, hax háá oo tmaco x, toc comom, ziix ccam com quimaaxat iha yax. Tiix ziix ccam com haaix haqueeejim iha. Cmiique zo haquix piih, ziix oohit xah, ziix oosi xah, taax ipacta z imaa ha. Mos cmiique zo haquix piih ziix zo cöipasiijim ta impaa. Hanso quiho quih haquix tiih x, inzaxö. Taax oo toc cöcaahca ha.

—Jessica Yuridia López Perales quih yaaspoj iha.

43


44

Icaaitom 1. haaxt 2. isoj 3. toosot < coosot 4. itaamalca 5. toc comom < toc cocom 6. piih < quiih 7. oohit < quihit 8. oosi < quisi 9. cmiique 10. tiih < quiih 11. inzaxรถ < czaxรถ


22 Panaal quij iicp hac Panaal quij, tiix ziix ccam cocรณp iha. Yeen iicp hac inloj quih czooxรถc ih iti moii. Ihรญt iicp hac, taax itooit quih coocj ih iti mooyoj. Itaamalca mos pac iti mooyoj. Itooit taa ha mos hehe yapxรถt quih ano tiihtim x, yapxรถt coi itoon, ptiti itaquim x, itooit xah inloj xah, taax iti imiiquim. Yacรณp com hacx toom oo xox, mocรณp. Inaail com hax toopol oo ma, cmasol quih hax cรถtahsityax oo ma, iti moiitoj. Hehe รกn cah ano miih. Tatxo, hant quih itaait x, hax miinoj oo. Zaaj cah hant zo cรถtahca ma x, taax ah ano moii. Hehe quih itaht x, mos it hant moocat. It hant toocat x, iime quih iti imcaaitajc.

Panaal yamaax cap, taax comcaac coi miizj taa ma x, oiitoj iha. Panaal quih scaa ca quih hant zo contita x, hax hant xah z ipaao, imatax iha. Zaah quij cmaa hapx cรถihiij quih ano cรถititaai ma x, miitax. Panaal quih tcap x, iime quih hant zo cรถtiij ma, 45


46

ityaai x, toc contita ma x, zaah quij aa itáh ma x, iiselca xah, isoj xah, hax miizj oo tpaho ma x, toc contima. Taax oo cötpacta ma x, iime quih haa cöihiij hac itaaj x, imoziit. Itoziit x, ool itac cah itahítalcoj x, panaal coi cöimahójocam. Ox tpacta ma x, tcaptoj ma x, cmaax panaal yamaax quij impaii. Ox tpacta ma x, ziix quiisax ihmaa quih hapx iicp hac iicp tap x, ziix quih itaaizi x, an imiih. —Julia Leticia Montaño Barnett quih yaaspoj iha. Icaaitom 1. panaal 2. cocóp 3. hehe yapxöt 4. imiiquim < quiquim 5. yacóp 6. cmasol 7. zaaj 8. it hant moocat < it hant coocat 9. it hant toocat < it hant coocat 10. imatax iha < catax 11. cöimahójocam < cöcahojoz


23 Queque quij iicp hac Queque quij, tiix ziix ccam ziix imiipla caai z imhaa ha. Ziix ccam tiquij hax timaaxat oo, mos hoox oo misil. Yeen iicp hac itooit quih mos coocj ih iti mooyolca. Cöipátalca quih mos coocj ih iti mooyoj. Itaamalca xah ziix cmis mos pac iti mooyolca. Hehe án cah ano tiij ma x, impaho. Hehe quih haquix tiih ma x, hatajísijc impáh; tiix ah iti tiij ma x, impaho. Hehe cop hoox oo tisil, ístalca coi hoox oo toosotoj, hax mooscl oo. Taax ah ziix ccam tiquij itahit x, hehe ticop iti miij. Hehe ihmaa z iti imiij iha, ziix ccam queque hapáh tiquij.

Hizaax mos oo compacta. Ziix quiisax quih itzaxö ma, tpee ma x, ziix ccam tiquij xiica quiistox quih toc cötoii x, mos itacaalam, yoque. Ox tpacta ma x, ziix quiisax quih hant zo cötiih ma x, cöitmiiitoj x, ox itaaam, yoque: “¡Ziix ccam tiquij hexl! ¡Minol cap iti 47


48

hcaaix!” Ox tpacta ma x, isoj itapaainj x, toc comom. Ziix quiiisax quih imoz queepit cah iti tiij x, isoj itapaainj, yoque. Ziix quiisax quih imoz imeepit quih iti tiij x, tpanzx, toc contiiha cah x, inol cop iyat cöimiimjöc. Ziix quiisax quih imoz imeepit cah iti tiij x, taax oo cötpacta, yoque. Taax ah oo cötpacta ma, ziix ccam tiquij «queque» mpah. —Blanca Xochitl Pérez Astorga quih yaaspoj iha. Icaaitom 1. queque 2. timaaxat < quimaaxat 3. impaho < quiho 4. hatajísijc 5. istalca < istj 6. toosotoj < coosot 7. mooscl < cooscl 8. minol < inol 9. imoz imeepit < imoz queepit


24 Catax quip quij iicp hac Catax quip quij ziix ccam caacoj z imhaa ha. Iisax quihiih caha isiijim cöcaafzx iha. Inaail com cmasol hax tahii hax maa; mos tommasol, hax cötmaaixaj oo ho. Tcozim ma x, hant quij iti toom ma x, impaho. Catax quip quij itooit quih czooxöc ih iti mooyoj. Inloj quih, taax isnaap cazoj ih iti mooyoj. Catax quip quij ziix ccam cocóp iha.

—María Victoria Romero Torres quih yaaspoj iha.

49


50

Icaaitom 1. catax quip 2. caacoj 3. imhaa ha < chaa 4. tommasol < cmasol 5. tcozim < ccozim 6. cocรณp


25 Caamopxa quij iicp hac Caamopxa quij, tiix ziix ccam caacoj z imhaa ha. Ziix ccam quisil iha xo isoj com hax taacoj oo ma, iiselca quih tzooxöc ma, iiselca ihít iic cooyoj coi hax cötahtaxca oo, cöihataxca hac coopol quih thaa ma, quimaaxat hax tahii hax taa, casiime icmís hax tahii hax maa. Ox tpacta ma, itooit quih isnaap cazoj íti tooyoj, itaamalca quih mos coocj ih íti mooyoj. Ox tpacta, mos yacosi mos z iti miip. Tiix ah oo cöitáh x, hehe yapxöt quih cötafp x, imiisi. Hehet hizaax ah yapxöt quih imiiisi. Xnejansiictoj yapxöt xah, hehe coyoco yapxöt xah, cotx yapxöt xah, taax ah imiisi.

Hant quih iti ihiihtim com, tiix hipiix haa ha. Hast quih hant zo cötap ma x, zaalca xahxaii heecto quih hant zo cötahjoj ma x, taax mos ano miih. Taax oo 51


52

cötpacta, mos hatajixp quih mos it hant mooitim. Hehet quih ihmaa, taax mos it hant mooitim, caamopxa quij. Hizaax mos oo compacta, caamopxa quij. Zaah zo toc cötap hax taa ma, Hooro Cöicaasitim Quiya quih cöisaasitim xah taa tamoz ma, itexl, itmaanoj, ziix icoocmolca itaai, hameezc com iti imcaaix. Hizaax ipacta ha, caamopxa quij. —Blanca Xochitl Pérez Astorga quih yaaspoj iha. Icaaitom 1. caamopxa 2. taacoj < caacoj 3. quimaaxat 4. itaamalca 5. yacosi 6. hehe yapxöt 7. ihiihtim < quiihtim < quiih 8. cöisaasitim < cöcaasitim 9. ziix icoocmolca 10. hameezc


26 Senelaacoj quij iicp hac Senelaacoj quij, tiix seenel intipa ta hapaho z imhaa ha. Seenel tiquij zaaj cah ano miih. Itooit quih iti toii, itoj quih mos iti moii. Hameen quih án cah ano tiij ma x, impaho. Pozaahox ta, pocap, hant z ipaao ta, impaho ha. Hizaax mos oo compacta. Ihamoc quih quicopol quih an itaao ma x, iti imitoiilcam iha. Taax oo cötpacta ma x, ziix quiisax quih haquix tiih, itaho xox, itcommactim iho.

Senelaacoj quij, tiix hantx cömiiha hac ziix quiisax cmaam zo thaa x, toc cöquiij iha. Itleen ooquim pac toc cötoii ma, icamoqueepe «hajizo» hapah zo quino tafp, coox imiipla itaaitim ma, taax ah oo cötpacta ma, ziix quiisax cmaam tiquij ah senelaacoj quij imhaa. Taax ah aa itáh ma, hapi yaha quih hant quimej tintica aa itáh ma, hapi yeen imiipe, taax oo haa 53


54

ha xo cmaax seenel quij cöihaa hac cmaax isoj quij tcooo moopol. Senelaacoj quij hameezc com iti tiij ma, tpaho ma x, xiica quiistox com itaht x, itzaxöt, itatolejoj, ox itaaam, yoque. «¡Hapi iicp immita, miifp hac cöhiin! ¡Ziix quih imiipe quih inyaazi quih, taax cohqueetx! ¡Taax ano cah!» ox itaaam, yoque. Senelaacoj quij, tiix ziix cacaatol iha. Haaco quih ano tafp ma x, ziix quih mos áno imiipe cah hant quih iti tahca ma x, taax ah oo cötpacta ma x, imiixant. Hizaax ipacta ha, senelaacoj quij. —Blanca Xochitl Pérez Astorga quih yaaspoj iha. Icaaitom 1. senelaacoj 2. seenel 3. ihamoc 4. quicopol 5. itcommactim < ccactim 6. icamoqueepe 7. hameezc 8. cacaatol 9. imiixant < quiixant < quiixim


27 Cascataamalca quij iicp hac Cascataamalca quij, tiix ziix ccam quisil iha. Isoj quij hax toopol oo, hax mineehj oo. Conteetxyat ziix hant cöquiih iha. Cascataamalca quij itooit quih czooxöc ih itx quij iti mooyoj. Ox tpacta ma, isoj ano quiij mos z iti miij; tiix ah inloj quih coocj íti mooyoj. Inloj quih ihiin, taax xiica itaamalca ziix cmis pac íti mooyoj. Ilít quij hoox oo tisil, iti tiij ma, itaamalca coi hax miicöla oo, cascataamalca quij. Hehe án com, tiix ano quiih iha.

Tonoopa yapxöt xah, heejac yapxöt xah, taax ah imiihit, cascataamalca quij. Ziix ccam tiquij hehe is quih mos itaho x, iti tiihtim x, zo haa xah tiij ma x, imamiipala. 55


56

Cascataamalca quij hizaax mos isoj ihaai ha. Hehe quih caacoj quih hant zo cötap ma x, itaht x, cascataamalca coi tatxo x, pte tiih x, hehe cap itamiipaloj x, an imahinelca. Taax ah aa itáh ma, cascataamalca quij ctam imiipe áa teemyo. —Betsabé Torres Molina quih yaaspoj iha. Icaaitom 1. cascataamalca 2. mineehj < quineehj 3. conteetxyat 4. itooit 5. miicöla < cacöla < cacösxaj 6. tonoopa 7. heejac


28 Catápora quij iicp hac Catápora quij, tiix ziix ccam quisil iha. Ziix ccam ccap iha. Ziix ccam cocóp z imhaa ha. Hax coopol oo hax tahii hax taa, miizàj xah cötmaaixaj, cooxp quih mos cömoospoj. Iiselca coi hax án oo haa miico. Ilít quij tisil oo iti tiij ma, itoj coi oo maacöl. Itoj coi iic cöihiicot, taax ah xiica itaamalca ziix cmis pac iti tooyoj, miizàj xah tmacöla ho. Isoj ano quiij z iti tiij ma, itx quij, tiix hax miicösxaj oo.

Hehe án com, tiix ano quiih iha. Hant com tooil, hehe yapxöt com topxöt ma x, taax ano tiihtim x, imiihitim. Pnaacöl yapxöt xah, xcoa yapxöt xah, taax ah imiihit isoj. Hai itaxi ma x, xiica ccámotam quih quixt quih ccaptoj quih hoox hapacta com miizj taa ma x, hant quij iti tiihtolca x, tapca itacatx ma x, mos hapx iiqui titooij x, hant com iti tiihtolca x, imooctam. Ox tpacta ma x, ziix ccam catápora hapáh tiquij mos hapx iiqui tiin x, hehet com ano tiihtim x, yapxöt com 57


58

pac háá xah toii ma x, háá itaco x, imiihit, ziix ccam catápora hapáh tiquij. —Betsabé Torres Molina quih yaaspoj iha. Icaaitom 1. catápora 2. ccap 3. cocóp 4. cooxp 5. maacöl < caacöl < caacoj 6. pnaacöl 7. ccaptoj < ccap 8. imooctam < cooctam < coocta 9. yapxöt 10. imiihit < quihit


29 Xcoomoj cooil quij iicp hac Xcoomoj cooil quij, tiix hehe án cah ano miih. Itoj coi, hax taacöl oo. Isoj com halx caacóój iha. Itooit pac iti toii, ilit z iti tiij, iiselca mos pac iti mooyoj. Ziix cooxi íi cah itaho x, imiihit. Ziix ccam ziix z iij cöcaiitim z imhaa ha. Itooit coi hoox oo toosotoj, hax moopl oo Yacosi xahxaii mos z iti miip. Ziix haptc iiha quih ano cöiihca hac xcoomoj quij cmiique hizquih yamatox ox isoj itah, mecyo. Taax oo cötpacta x, ziix ccam quih tooxi ma x, it cötiij, toomatox ma x, ziic quih haquix tiih, itaho x, cömiifp.

—Julia Leticia Montaño Barnett quih yaaspoj iha.

59


60

Icaaitom 1. xcoomoj 2. cooil 3. itoj < ito 4. toosotoj < coosotoj < coosot 5. tooxi < cooxi 6. toomatox < coomatox 7. itaho < quiho 8. cรถmiifp < miifp < caafp 9. ziix icoocmolca


Turn static files into dynamic content formats.

Create a flipbook
Xiica ccámotam quih quixt quih cocóp xaha, imocóp xaha, taax iicp hac by me4646 - Issuu