Skip to main content

Zixcám coi iicp hac

Page 1

Type to enter text

ZIXCÁM COI IICP HAC


ZIXCĂ M COI IICP HAC Francisco Xavier Moreno Herrera quih, tiix oaah iha.


Edición de prueba. © 2012 Derechos reservados por el autor y la ilustradora. Cathy Moser Marlett quih, tiix inol cöiyaaspoj iha. Socaaix, Sonora

2


ZIXCร M COI IICP HAC Zixcรกm quiipe com iicp hac .........................................................5 Zixcรกm quiipe xepe quih iteel com iti coom com iicp hac ........33 Zixcรกm quitxl com iicp hac........................................................55

3


4


ZIXCÁM QUIIPE COM IICP HAC

5


ZIXCÁM QUIIPE COM IICP HAC Zixcám quiipe com hizaax oo cötpacta ma, oo hapai ha. Yeen oo cöihiip hac: xepe quih cyaail com ano coom iha. Mos pac itaainim iisax quihiih cah cöcaacöl iha. Taax oo cötpacta mos iisax quihiih áa zo cöpootxo, xepe com an imom iha. Ipxasi quih tyaai, ihapii tiipe ma x, xiica quih quiistox quih mos áno cahtximj quih hant quih toox coom ano coom quih haquix toom x, taax oo cöipahit quih seehe cöquiyaj iha. Taax oo cötpacta, mos zixcám haai cmipi isoj iha, cöisooxi ha quih. 6


Hizaax ah oo cötpacta ma, aama. Zixcám quiipe com, taax intipa ta haso quih cöimooxi ha. Eenm icaahit com, tiix ah oo cöitai x, imiicötoj. Zixcám quiipe com comcaac áa hizcoi max intipa ta zo quihit áa zo haquix imiih iha. Zixcám quiipe com comcaac quih hant quih yaat com ano cöiihom hac Haxöl Iihom itacl tintica, tiix ah ano moom. Hax ziix quiisax hant quinol oo z imahit iha. Cyaai ha, taax ah aa itah ma aama.

7


CAANJ Caanj com, tiix zixcám quiipe ha. Xepe quih cyaail com oo ano quiih iha. Hant quih quiitij com íti imatax iha. Tiix zixcám caacoj iha. Eenm icaahit com itexl x, mos iisax quihiih cah cöcaaixaj iha.

8


caanj (Mycteroperca jordani)

9


ZIXCร M COOSPOJ Zixcรกm coospoj com inaail com yaspoj cah cรถtaanim ma, oo mpai. Xepe quih cyaail com ano tiih x, mos xatj quih haxoj iteel quiij quij mos iti toom x, icaahit quih imexl. Xiime quih ziix icaahit quih thaa ma x, taax quipac xaa cรถiixl iha.

10


zixcรกm coospoj (= zixcรกm itoj caacรถl) (Epinephelus analogus)

11


TATCร Tatcรถ com, tiix yaspoj quih quizil iha. Colx zixcรกm iha, tiix mos xo isoj com cxatcaj iha. Yaspoj tiziil, mos inaail itacl com quicopol iha. Mos yahit cahaafzx iha.

12


tatcรถ (Mycteroperca rosacea)

13


ZIXCÁM CQUIHJÖ Zixcám cquihjö com, tiix inaail itacl com ah hax ttihjö ma, oo mpai. Colx zixcám iha. Ziix icaahit quih xepe án hant tooit x, hant com cötmafp ipi ma x, iicp iti cöiixl iha. Eenm icaahit com itexl ma, tahxaainim ma, hapx soom taa ma x, hantx oo mota ma x, hapaho ha. Cöiheel hac aa itah ma x, aama.

14


zixcรกm cquihjรถ (Lutjanus peru) 15


HATOJ Hatoj com, tiix ineezj quih caacรถl iha. Tiix zixcรกm hant quih cyaail xah, hant quih quiitij xah, coox oo iti catax iha. Eenm icaahit com cรถmooxi x; haso quih mos oo cรถitaii x, imiicรถtoj, haxoj quih iteel com mos iti toom ma x.

16


hatoj (= zixcรกm inaail quipcรถ) (Hoplopagrus guentherii) 17


ZIXCÁM CACÖLA Zixcám cacöla com, tiix isoj com ah toosot, tacösxaj ma, oo mpai. Tiix zixcám ihmaa tacom z immís iha. Tmaptj, tonsoop, cötmiin, tmiix, isoj com hoox oo toosot, mos cacösxaj iha. Ihaapl quih mos áno cöiixaj quih thaa, hant quih iti tahca ma x, taax iti cöipaho ha. Ox oo mpacta xo hant com cöquinej xahxaii ha, cmaax ox cöiiha hizac.

18


zixcรกm cacรถla (Totoaba macdonaldi)

19


ZIXCÁM CAACOJ Zixcám caacoj com, tiix caanj com itacl cöcayaxi ha, cöihaacoj hac. Zixcám caacoj com, tiix eenm icaahit com cöihexl hac zixcám ihmaa com z immís iha. Cöisiijim íi hac iisax quihiih cah cötaaixaj xox hoo xah teme x áno tixonj ma x, cxaainim quih hant zo cötiij x, hapx ooxquim iha.

20


zixcรกm caacoj (Stereolepis gigas) 21


ZIXCÁM COOIL Zixcám cooil com xepe án com ano toom ma, tpaho ma x, hax mooil oo. Zixcám cooil com, tiix zixcám isoj quiisxö isoj iha. Intipa ta z impaho ha. Taapl x, hant quih iti tahca ma x, cmaax haxoj quih iteel quih hast ancoj quih chaa, tiix ah xpanaams quih iti toom, hapx tiyat, tacöl ma x, taax ah ano toom ma x, impaho.

22


zixcรกm cooil (Atractoscion nobilis)

23


CAASQUIM Caasquim caacoj com cyaail com ano coom iha xo quisil com, tiix haxoj quih iteel com iti coom iha. Haso cah oo cöitai x, imiicötoj. Eenm icaahit com intipa ta cöimooxi ha. Zixcám áa tacom z immís iha. Isoj com cxatcaj iha. Yaai quipcö hac hax timaaxat oo ma, yaai cxatcaj hac ah hax mooxp oo. Itoj coi yaai tazo hac iicp cooxalca ha.

24


caasquim (Paralichthys spp.)

25


ZIXCร M ITEEN ร N COOPOL Zixcรกm iteen รกn coopol com, tiix mos zixcรกm quiipe ha. Zixcรกm iteen รกn coopol com, tiix mos colx zixcรกm quiipe coi zo haa ha. Eenm icaahit com ah oo cรถitai x, imiicรถtoj. Hax ziix icaahit xac intipa ta imexl iha. Taax ah aa itah ma x, zixcรกm hipcom saahit ca quih hant zo contita x, xiime quih quiistox coi, taax ah oo cรถimiih. Xaziim. Iipajรถ cop hax yateemloj oo.

26


zixcรกm iteen รกn coopol (?)

27


"BAQUETA" “Baqueta” hapah com colx zixcám ih xo intipa ta z impaho ha. Xepe quih mos áno cyaail quih, Hant Ihiin com iicp, taax pac ano coom iha. Poosj quih tacösxaj x, han zo contita ma x, eentz icaaitoj coi anxö iti tocaaaxoj ma x, xepe com an itai ma x, tiix ah iti tocaaaxoj ma x, imiicötoj.

28


“baqueta” (Epinephelus acanthistius) 29


HIZAAX ZIXCÁM QUIIPE CYAAIL COM ANO ZIXCÁM CHAA HA: “baqueta” caanj caasquim hatoj (= zixcám inaail quipcö) tatcö zixcám caacoj (= zixcám aapa) zixcám cacöla 30


zixcám cooil zixcám coospoj (= zixcám itoj caacöl) zixcám cquihjö (= zixcám cheel) zixcám iteen án coopol

31


32


ZIXCÁM QUIIPE XEPE QUIH ITEEL COM ITI COOM COM IICP HAC

33


CPOOT Cpoot com, tiix zixcám ihamoc xah, zaah xah, coox oo iti cöhapaho ha. Cpoot com, tiix zixcám ihamoc ano catax isoj iha. Cpoot com cöcaticpan com zaah iti cöitcaat, ziix z itcmaht x, cmaax ihamoc cap ticopol ma x, xepe itimaz ma x, cmaax ihamoc cap ano tiihtolca x, imcaat. Ox ipacta iti x, catxo quih anxö pte quiih quih hant zo contitat ma x, itaht x, haso quih cöitatoofija x, anxö itacötoj x, haxoj moiitoj. 34


cpoot (Scomberomorus spp.)

35


XPAASMOJ Xpaasmoj com, tiix zixcám quiipe ha. Ipxasi quih xocapxl. Zixcám xpaasmoj hapah com, tiix xepe quih cyaail com ano catax iha xo haa xah tahca ma x, haxoj quih iteel com cömiifp. Hast quih caacoj quih hant zo cötap, xepe an hant itatni, cyeeno quih thaa, hant quih iti tap ma x, tiix ah iti moii. Cyaail cöcapxölim com hantaxl toom ma x, haso quih oo cöitaii x, imiicötoj. Haa xah tahca ma x, mos ziix haxa hapatox quih mos oo cöimiii. 36


xpaasmoj (Seriola lalandi)

37


ZIIX COAAFP Ziix coaapf quih tatxo, hant quih itaait x, yaafipolca. Xiica coaafp com, taax icozim quih thaa, hant quih iti tahca ma x, taax iti cรถipaho ha. Tatxo, hant quih itaait x, toaafipolca ma x, ccaa quij hant zo contita x, toox oo toii ma x imiiho. Ox tpacta ma x, ano tafp x, haso quih cรถitaafin x, canoaa quih itapoct x, heme hac cรถimiimjc.

38


ziix coaafp (Mugil sp.) 39


ZIXCÁM ÍSELOJ CMASL Zixcám íseloj cmasl com, tiix xpátajö xahxaii ha xo íseloj coi cmasl iha. Zixcám íseloj cmasl com, tiix zixcám hapaho áa z imhaa ha. Hantx cömiiha hac, taax tatxo x, hiz cocom iha xo taax ano cöihitaai tax xiica quiijajquim cah oo cöitai, itacötoj ma, cmaax zo tompaho ho. Yeemet poho x, cójocam poho, ox xah zo haii ha. Taax cömiihca tax.

40


zixcám íseloj cmasl (Thunnus albacares) 41


ZIXCÁM INAAIL CAATIC Zixcám inaail caaitic com, tiix taapl ma x, hax iyat xah cah iti moom, tahaahit ma x. Zixcám inaail caaitic ticom ah mos xpátajö impah. Hantx mocat coi iimxoj iha. Zixcám quiipe ha, cöipahit xah, cöiquitalhaa xah. Naapxa yaao ticap thaa ma x, tatxo, haxoj com cötafp ma x, imiicötoj, xiica quiistox quih xepe com iti caticpan com.

42


zixcรกm inaail caaitic (= xpรกtajรถ) (Cynoscion spp.)

43


ZIXCÁM CAPTJ Zixcám captalca com anxö pte tiin, hant quih caait iha. Zixcám captalca tacom hant quih itaait x, iisax quihiih cah anxö pte cöquiih iha. Ox oo mpacta xo, sahcaa pi x, xepe coom hai quih cöpaait ta x, hoopatj com halx itíi poom ta x, cmaax cöscoohcö aha, taax iti cöihiipe ha. Toox toii xox hanso ticopol, hant zo cöyaii. Ox tpacta ma, cötahaafin, tahmoosa ma x, canoaa ihmaa quih quiihax itaai ma x, cmaax hapx ipaquim iic cöyiipe, cmootet iha. Taax ah aa itah ma x, aama. 44


zixcรกm captj (?)

45


XNÍCATL Xnícatl com, tiix mos zixcám hapaho isoj iha. Xepe quih cyaail com ano moom x; haxoj quih iteel com mos iti moom x. Pnaacoj quih taacoj hant zo cötiij ma x, tiix mos ixaaicoj quij ano moii. Xnícatl com, taax pti immistaj quih halx tatàxo x, haquix coom iha. Mos zixcám hapahit isoj iha.

46


xnĂ­catl (Lutjanus spp.) 47


ZIXCÁM YAZMIYAT CÖCAAFP Zixcám yazmiyat cöcaafp hapah com, tiix zixcám intipa ta hapaho z imhaa ha. Xepe quih cyaail com, tiix ano coom iha. Hanso toohit ma x, impaho. Xepe quih itacl com iti toom ma x, impaho. Zixcám hapahit iha.

48


yazmiyat cรถcaafp (Coryphaena hippurus) 49


HAPASNI CANOJ Hapasni canoj com, tiix mos ziix coaafp iha xo hax imisil oo cöquih iha. Inaail com mos cmasol iha. Hant quih caaitic quih hant cooxp quih chaa, tiix ah iti miitax. Anxö pte tiih x, hant quih caait iha. Xepe com intiin ma x, ano toii x, haxoj iiqui titooij x, haxoj áa com cömiizcam. Hoopatalca tamocat hant iiqui cötisxapjoj x, toaafipolca x, tatxo x, hant quih imaait. Hapasni canoj hapah com, tiix ziix iti cöihiteejöc zo haa imahca ha. Iiha tapii x 50


cöcajöc oo ha. Isxáp hac iti cötahcazx x, cötahahootij x, tpasni ma x, iihax quih hamác quih ano tiitjc x, hanso yoonoloj. Taax ah oo cötpacta ma hapasni canoj impah.

hapasni canoj (Mugil spp.)

51


ZIXCÁM QUIIPE XEPE QUIH ITEEL ITI COOM COM HIZCOI HAA HA: cpoot hapasni canoj xnícatl xpaasmoj zixcám captj ziix coaafp zixcám íseloj cmasl 52


zixcรกm inaail caaitic (= xpรกtajรถ) zixcรกm yazmiyat cรถcaafp

53


54


ZIXCÁM QUITXL COM IICP HAC

55


QUEECÖL Queecöl com, tiix zixcám hatoj hax imís oo cöquih iha. Queecöl com zixcám ineezj quih caacöl iha. Hatoj com hax imís oo cöquih iha. Zixcám halx caacóój iha. Inaail com mos caaiscan iha. Siihit ca quih hant zo cötiij x, itasni x, imiihit.

56


queecรถl (Anisotremus interruptus)

57


TAL CÖHASITOX Tal cöhasitox com zixcám hax cmasol oo ha. Imac hac toopol oo, iti miihca. Tal cöhasitox com zixcám ihmaa quih quitxl com it iilx ticom oo mos iti catax iha. Inaail itacl com hax tmasol oo ma, ziix tal zo cöhasitox iyomís. Taax ah aa itah ma oo mpai.

58


tal cรถhasitox (Anisotremus davidsonii)

59


IIPAJÖ IT COOPOL Iipajö it coopol com, tiix xpanaams án xah, hast ancoj com, tiix ano coom iha. Iipajö quih it hac hax toopol oo ma oo mpai. Iipajö it coopol com mos zixcám hapahit iha. Hast ancoj quih xpanaams quih iti yacp com, tiix ah iti moom. Miizj popacta ta x, iipajö it hac hax papol oo x, iti siihca aha.

60


iipajรถ it coopol (Haemulon steindachneri)

61


HANTIQUIHAAMAS Hantiquihaamas com, tiix zixcám quimaaxat iha. Ipatyax quih hax cömimasol oo. Hantiquihaamas com, tiix zixcám hapahit isoj iha. Anxö iiha tapii ma x, siihit ca quih hant zo cötiij x, itahixöni x, cöitahootij x, itasni x, imiihit. Xepe quih iteeloj quih hast ancoj com, tiix ah ano moom.

62


hantiquihaamas (Microlepidotus inornatus)

63


NAJOO CAACOJ Najoo caacoj com, tiix yaspoj quih hax tmasl oo, isoj coox com cรถyaanim. Najoo caacoj com, tiix najoo รกa ha xo haxoj quih iteel com iti imatax iha. Mos caacoj iha. Yaspoj com hax tmasl oo, isoj coox com ano comom. Colx caahit quih hant zo cรถmota x, itamjc ma x, impaho. Mos zixcรกm hapahit isoj iha.

64


najoo caacoj (Paralabrax loro)

65


HÁSOTOJ Hásotoj ticom ah mos cootzi cöcooha mos impah. Zixcám yeen hax hant oo cöcoozp iha. Hásotoj com zixcám czaahox, ineezj quih mos caacöl iha. Taapl ma x, taax iti cöipaho ha. Inoohojoj xah, íyataj xah, taax ah iti mpaho. Ccaa quih hant zo contita x, itaho x, haxoj iiqui cöitxaap x, anxö itácotim x, heme itamjc, cömitalhaa.

66


\

hรกsotoj (Haemulidae)

67


ITASTAACÖL Itastaacöl com, tiix zixcám hax czaahox oo ha. Yeen iic quij hax inneepni ho. Itastaacöl com, tiix zixcám hapahit iha. Tatxo x, anxö pte tiih ma x, quiho quih haquix tiih x, haso quih cöitaafin x, cöitsaaij x, canoaa com itapoct x, heme itamjc x, cötitalhaa x, mos pac imiihit, heme hac iti itamjc x.

68


itastaacรถl (Calamus brachysomus)

69


INSÓC Insóc com, tiix zixcám haxoj quih iteel z iti catax z imhaa ha. Mos imitaast iha. Insóc hapah com, tiix zixcám haxoj quih iteel z iti quiih z imhaa ha. Xepe quih cyaail, tiix oo ano catax iha. Intipa ta hant cöimazquim iha. Ox tpacta x, toohit ma x, impaho. Xepe quih itacl ticom iti toom x, hanso tahai x, hapx hant cahjiit xah mmiipe.

70


insรณc (Euthynnus lineatus)

71


CTOOML Ctooml heeque com, tiix zixcám hax czaahox oo ha. Yazim com hax taaitic oo, hax tacöla oo, iti moom. Ctooml caacoj com cmaax hoox cöiiha hizac hant com cöquinej xahxaii ha. Ctooml heecto, taax oo hant com iti toom ma x, impaho. Taax max imatxo ha. Hax cöititaai hax taa ma x, haso quih zixcám inaail caaitic quih oo cöipáh quih z ano toom ma x, impaho, hoox cöiiha hizac.

72


ctooml (Nematistius pectoralis) 73


IIFNILCA CZOOXOJ Iifnilca czooxoj com zixcám xepe quih iteel com iti quiih iha. Iifnilca quih czooxöc ih iti miihjoj. Iifnilca czooxoj com, tiix xepe quih iteel com iti zixcám iha. Zixcám, tiix hoox oo tazoj, haquix tiih ma, ipacta quih hapá ha. Xepe án com ano toom x, hax yicopol oo xo hapx toom x, inaail itacl com hax yimaaxat oo. Hant quih quiitij com iti quiih iha.

74


iifnilca czooxoj (Menticirrhus panamensis) 75


ZIIX HANT CPATJ Ziix hant cpatj hapah, tiix ah mos taca mpah. Hant quih cyaail xah, hant quih quiitij xah, coox oo it iihom iha. Hast ancoj xah, hant cooxp com mos iti mpaho, haa xah tahca ma x. Miizj taa ma x hapahit iha. Iisax quihiih cah mos icaahit cรถiixl iha.

76


ziix hant cpatj (= taca) (Balistes polylepis)

77


NAJOO Najoo com, tiix zixcám caacoj z imhaa ha. Xepe quih cyaail xah, quiitij xah, coox oo iti catax iha. Najoo com popahit x, miizj spacta aha. Zixcám mos áno ihítajc quih cöhapá ha. Zixcám iquitalhaa áa z imhaa ha xo miizj oaanloj iha. Zamt quih cöcaticpan com zamt quih an ihanaaila com ah an imiicmolca. Yaaitoj iha.

78


najoo (Paralabrax maculatofasciatus) 79


HANTIXP ITI CÖOAAHTOLCA Hantixp iti cöoaahtolca, tiix zixcám haxoj iteel quiih iha. Hantixp iti cöoaahtolca com, tiix haxoj quih iteel quih hast ancoj quih chaa, tiix iti catax iha. Quiho quih haquix tiih x, imiihit. Tiix mos zixcám hapahit iha yax. Zixcám com yeen iic quij ziix hantixp zo cöhatópaloj iyomís. Taax aa itah ma, ox impai, zixcám ticom.

80


hantixp iti cรถoaahtolca (Haemulon maculicauda) 81


IIPAJÖ IT TOOPOL YAZIM CMASOL Iipajö it toopol yazim cmasol com, tiix zixcám caacoj z imhaa ha. Zixcám quitxl tacom oo zo haa ha. Iipajö it toopol yazim cmasol hapah com, tiix cyaail com, tiix an imatax iha. Hant quih quiitilc quih xepe quih iteeloj quih cxatlc com, tiix oo iti coom iha. Xpanaams án xah hant quih hast ancoj quih chaa, tiix ah iti moom.

82


iipajรถ it toopol yazim cmasol (Haemulidae)

83


TZIH Tzih com hant zo copom ta, popaho, pahnaaij, taax isoj isahiix aha. Tzih com, tiix zixcám quineezj z imhaa ha. Hanso quinaail iha. Comcaac com pac haquix toom x, imiiitoj xo pac haquix toom x, imaaitoj iha. Xepe coosot com tatxo x, ano moom x; hant cooxp com mos iti moom x. Hant quih hast ancoj quih chaa com, tiix intipa ta íti imatax iha.

84


tzih (Sphoeroides annulatus)

85


ZIXCร M YACOTNI CJIZI Zixcรกm yacotni cjizi com inaail com ctoozi ha. Zixcรกm yacotni cjizi com miizj spacta aha, haso z ano poom ta, hapx spaxquim pi x. Iisax quihiih cah yacotni cocjizi ha. Ox oo mpacta xo, xaa xah mos hant iicx coha ha, cรถijizi hac.

86


zixcรกm yacotni cjizi (Oligoplites refulgens)

87


ZIXCÁM QUITXL COM HIZCOI HAA HA: ctooml hantiquihaamas hantixp iti cöoaahtolca hásotoj iifnilca czooxoj iipajö it coopol iipajö it toopol yazim cmasol insóc 88


itastaacรถl najoo najoo caacoj queecรถl tal cรถhasitox tzih ziix hant cpatj (= taca) zixcรกm yacotni cjizi

89


90


"baqueta" ..................28 caanj ...........................8 caasquim ..................24 cpoot.........................34 ctooml.......................72 hantiquihaamas ........62 hantixp iti cöoaahtolca ......80 hapasni canoj............51 hásotoj ......................66 hatoj..........................16 iifnilca czooxoj.........74 iipajö it coopol..........60

iipajö it toopol yazim cmasol ..................82 insóc .........................70 itastaacöl...................68 najoo.........................78 najoo caacoj..............64 queecöl .....................56 taca ...........................76 tal cöhasitox..............58 tatcö ..........................12 tzih............................84 xnícatl.......................46 xpaasmoj ..................36


xpátajö ......................42 ziix hant cpatj ...........76 zixcám aapa ..............20 zixcám caacoj ...........20 zixcám cacöla ...........18 zixcám captj .............44 zixcám cheel.............14 zixcám coaafp ..........38 zixcám cooil .............22 zixcám coospoj.........10 zixcám cquihjö .........14 zixcám inaail caaitic ...................42 92

zixcám inaail quipcö...................16 zixcám íseloj cmasl ....................40 zixcám iteen án coopol...................26 zixcám itoj caacöl.....10 zixcám yacotni cjizi.......................86 zixcám yazmiyat cöcaafp .................48


Turn static files into dynamic content formats.

Create a flipbook
Zixcám coi iicp hac by me4646 - Issuu