Voorbeeld Van Baksteen naar Blockchain - Marjet Rutten
van bak steen naar block chain
Hoe we samen de leefomgeving van 2040 creëren
Marjet Rutten
Met bijdragen van Jan Willem van de Groep
Van Baksteen naar Blockchain
De titel ‘Van Baksteen naar Blockchain’ is een metafoor voor de omslag in de bouw-, vastgoed- en installatiesector op weg naar 2040.
Baksteen
De baksteen staat symbool voor het ouderwets stenen stapelen. Fysiek zwaar en arbeidsintensief, met een hoge CO2 uitstoot en een traditionele uitstraling.
Denk hierbij aan:
• Klassieke bouwmethodes en materialen
• Projectgerichte aanpak
• Fragmentatie in de keten
• Hoge milieu-impact
• Lage mate van standaardisatie en samenwerking
De traditionele baksteen verwijst dus naar het verleden en het heden van de sector: solide, maar ook stroperig en niet altijd even efficiënt. En ook qua duurzaamheid zijn er stappen te zetten.
Blockchain
De blockchain symboliseert de toekomst: digitaal, transparant, gedecentraliseerd en gericht op data. Maar ook (nog) ongrijpbaar. We weten immers nog niet helemaal hoe die toekomst er uit ziet. Blockchain staat hier symbool voor de digitalisering en systemische verandering van de sector; een andere manier van samenwerking, ketenvorming en organisatie en de verdere uitrol van industrialisatie en robotisering.
Denk aan:
• Transparantie en slimme contracten
• Efficiency verhoging
• Het opsplitsen van werk in taken met zichtbare toegevoegde waarde
• Volledige ketenintegratie en datagedreven besluitvorming
• Nieuwe verdienmodellen en eigendomsvormen
• Vertrouwen
Blockchain is hier dus niet alleen een technologie, maar een metafoor voor de radicale transformatie naar een toekomst waarin innovatie centraal staat. Het boek kijkt vooruit naar 2040, en beschrijft hoe onze prachtige sector zich kan en vooral ook moet vernieuwen om relevant en toekomstbestendig te blijven.
van bak steen naar block chain
van bak steen naar block chain
Hoe we samen de leefomgeving van 2040 creëren
Marjet Rutten met bijdragen van Jan Willem van de Groep
Voorwoord
In 2010 kwam mijn eerste boek uit: ‘Van Yab Yum naar Dim Sum’. De bouw lag grotendeels stil, en alle ogen waren gericht op banken en overheden om het tij te keren. Er móést weer gebouwd worden. Dat was de roep. Sommigen zeggen dat we, vijftien jaar later, nog steeds op hetzelfde punt staan en dat er weinig is veranderd. Maar wie dat beweert, kijkt toch echt niet goed.
Want er is zóveel gebeurd. Niet altijd zichtbaar, soms stilletjes, maar vaak verrassend vernieuwend. In ‘Van Yab Yum naar Dim Sum’ keek ik vooruit naar de bouwsector in 2025. Inmiddels zijn we in dat jaar beland. Wat kwam ervan terecht? Wat niet? En, wat mij betreft veel spannender, wat als we nu opnieuw vijftien jaar vooruit durven kijken, naar 2040?
Omdat er zoveel gebeurt, focust dit boek zich op de woning- en utiliteitsbouw.
Had ik namelijk de infrasector ook meegenomen, dan was het boek nog veel dikker geworden. Toch kun je als je in de infra werkt ook de nodige inspiratie uit dit boek halen. Het vraagt misschien alleen wat meer van je verbeeldingskracht. Precies een vaardigheid die we met alle AI in 2040 hard nodig hebben.
Van Baksteen naar Blockchain is geen toekomstvoorspelling in wetenschapstaal. Het is een uitnodiging. Een boek vol ideeën, inzichten en ontwikkelingen waarvan een deel al in gang is gezet.
Het boek is soms visionair (hoe het kán zijn), soms analytisch (over welke trends we zien) en soms heel praktisch (honderd voorbeelden van mensen die het nú al doen). En ja, af en toe ook een beetje wensdenken. Maar dat is juist het mooie: een betere toekomst begint altijd bij een beeld hoe die toekomst er uit zou kunnen zien.
Van nature ben ik optimistisch en kijk ik graag positief naar de wereld. Een van mijn meelezers, Jan Willem van de Groep, had daar af en toe zichtbaar moeite mee. Omdat vernieuwing ook niet zonder hak- en breekwerk kan, daagde ik hem uit om bij elk hoofdstuk zijn kritische visie te geven. Ook die bijdragen vind je in dit boek terug.
De bouw- en installatiesector speelt een sleutelrol in de grote vraagstukken van deze tijd: woningtekort, energie en klimaat. En ja, soms lijkt vooruitgang traag. Maar vergis je niet: terwijl elders nog wordt vergaderd, wordt op de bouwplaats vandaag het verschil al gemaakt. De oplossingen liggen vaak binnen handbereik. In de handen van mensen met vakkennis, visie en moed.
Want er zijn steeds meer mensen die begrijpen dat bouwen niet primair draait om vergunningen, tekeningen, materialen of technologie. Mensen die niet denken in silo’s waarbij bouw, installatie en ontwerp gescheiden werelden zijn. Die realiseren dat bouwen gaat over het creëren van ruimte voor leven. Voor mens, dier en natuur. En die altijd en overal één vraag centraal stellen: wat heeft de wereld eraan?
Dit boek staat vol inspiratie waar we als wereld iets aan hebben. Dus blader, dwaal en verwonder je. Niet alles zal je raken. Maar misschien brengt het je op een idee waar jij mee aan de slag gaat. En dan is mijn missie geslaagd.
Marjet
Verbinding in 2040: fysiek, digitaal en emotioneel
Van baksteen naar blockchain
I Nederland in 2040
• Welzijn boven welvaart
• Nieuwe woon- en werkvormen
• Bouwen aan gezondheid en gemeenschap
II De bouw als katalysator voor duuzaamheid
• Materialentransitie
• Energietransitie
• Bouwen met de natuur
III Slimmer ontwerpen, bouwen en beheren
• Digitalisering, data en parametrisch ontwerpen
• Industrialisatie
• Nieuwe producten en technieken
IV Invloed op organisaties en samenwerking
• Vertrouwen en verbonden
• Talent werven en behouden
• Verandering in cultuur en leiderschap
De bouwsector stond de afgelopen eeuw vooral in het teken van efficiency: meer, sneller, slimmer. Technologische innovatie bracht ons ver, maar het systeem begint steeds zichtbaarder te piepen en te kraken. De nadruk op kosten en snelheid is namelijk te vaak een focus op de korte termijn.
Tegelijkertijd biedt technologie óók kansen voor langetermijndenken. Zo spelen data een cruciale rol in het maken van slimme(re) keuzes in een steeds complexere wereld. Maar die keuzes kunnen we niet alleen maken. Luisteren naar elkaar, naar toekomstige generaties en naar de signalen van de natuur is belangrijker dan ooit. En natuurlijk niet alleen luisteren, maar er ook naar handelen.
In de afgelopen vijftien jaar zijn er grote stappen gezet. Duurzaamheid is inmiddels niet meer weg te denken in het maatschappelijke en politieke debat. We richten ons daarbij niet langer alleen op het verminderen van gasgebruik, maar ook op de materialentransitie, natuurinclusief bouwen en klimaatadaptatie.
Waar in 2010 mijn aannemer zijn administratie nog met de hand (!) bijhield, werkt in 2025 geen enkele organisatie meer zonder digitale ondersteuning. Ook industrieel bouwen heeft een flinke vlucht genomen: het aandeel is gegroeid van een verwaarloosbaar percentage in 2010 naar meer dan 20 procent van de woningbouwmarkt in 2025.
We staan de komende decennia voor flinke uitdagingen. Denk aan het tekort aan woonplekken, extremere weersomstandigheden, het verlies van biodiversiteit, netcongestie en het dalend aantal arbeidskrachten in de bouw en techniek. Ongetwijfeld komen daar nog nieuwe thema’s bij die onze volle aandacht vragen.
Het besef groeit dat innovatie meer is dan alleen techniek. De grootste uitdagingen van de komende jaren liggen op sociaal en cultureel vlak. De vraag is hoe we verandering écht verankeren en wendbaar blijven bij nieuwe ontwikkelingen.
Alleen met een integrale aanpak over sectoren en disciplines heen kunnen we de vragen van morgen toekomstbestendig beantwoorden. En dat vraagt om een andere manier van organiseren. Eén waarin samenwerking centraal staat.
Dit boek bestaat uit vier samenhangende delen, elk met een eigen invalshoek, die samen de contouren vormen van de gebouwde omgeving in 2040.
Deel I – Nederland in 2040: Het nieuwe wonen en werken
Dit deel schetst hoe de samenleving naar 2040 verandert en welke rol de gebouwde omgeving daarin speelt. Thema’s zoals brede welvaart, gemeenschapsdenken, veiligheid, gezondheid en klimaatadaptatie komen aan bod. We kijken naar trends zoals vergrijzing, woningtekorten, betaalbaarheid en de opkomst van nieuwe woon- en werkconcepten. Ook belichten we hier uitgebreid de relatie tussen natuur, biodiversiteit en de gebouwde omgeving.
Deel II – De bouw als katalysator voor duurzaamheid
In dit deel staat de transitie naar duurzame materialen, energie en de circulaire economie centraal. Het gaat daarbij niet alleen om duurzame, maar ook om minder materialen. Het bespreekt strategieën zoals het beter benutten van de bestaande bouw, het gebruik van secundaire en biobased materialen én het slimmer ontwerpen van energiepositieve gebouwen. Thema’s als netcongestie, energieopslag, smart grids en biomimicry tonen hoe de bouwsector aan de klimaatdoelen kan bijdragen en het voorkomen van CO 2 ₂-uitstoot.
Deel III – Slimmer ontwerpen, bouwen en beheren
Technologie biedt nog steeds enorme kansen en draagt bij aan een toekomstbestendigere leefomgeving en een betere concurrentiepositie van Europa. Dit deel focust op digitalisering, technologische innovaties en industrialisatie. Onderwerpen in dit kader zijn onder andere bim , digital twins, datagedreven ontwerpen, ai , 3D-printen, prefab en robotisering. Het benadrukt hoe technologie de bouw sneller, efficiënter en transparanter maakt.
Deel IV – De impact op organisaties en samenwerking
Transities slagen alleen als organisaties en hun cultuur meebewegen. Het laatste deel onderzoekt de organisatorische en culturele veranderingen in de sector. We bespreken nieuwe samenwerkingsvormen, contractmodellen en arbeidsarrangementen. Maar ook het belang van diversiteit, leiderschap en het aantrekken van talent. Er is veel aandacht voor de verschuiving van hiërarchische structuren naar flexibele ecosystemen en voor leren en innoveren als continu proces.
Inhoud
I Nederland in 2040: wonen & werken waar je graag bent ...................................... 9
1 De samenleving verandert 11
1.1 Brede welvaart: welzijn boven groei 13
1.2 Van ik naar wij: de terugkeer van gemeenschapsdenken 18
1.3 Veiligheid & gezondheid als belangrijke bouwstenen .......................... 26
1.4 De burger aan zet: meebouwen aan Nederland
2 Betere zorg voor natuur en milieu 33
2.1 Stikstofvrij bouwen: de emissieloze revolutie 38
2.2 Natuurinclusief denken: meer dan groen alleen .................................................. 41
2.3 Regeneratie: bouwen aan herstel in plaats van uitputting ..................................47 Column 52
3 Wonen is meer dan huisvesting 55
3.1 Woningtekort door verkleining huishoudens 56
3.2 Betaalbaarheid als ingewikkelde puzzel............................................................... 61
3.3 Toenemende vergrijzing vraagt om andere woonzorg-oplossingen .............. 63
3.4 Full-service huurconcepten steeds populairder 66
3.5 Trek naar de stad zet verder door 67 Column 70
4 Gebouwen als gemeenschapshart: de nieuwe rol van utiliteit .................... 73
4.1 Bedrijventerreinen: van achterafplek naar vooruitkijklocatie 76
4.2 Kantoren als verbinder: ontmoeten staat centraal 79 Column 84
6.2 Strategie 2: Verlagen van de impact van bouwmaterialen ................................ 137
6.3 Strategie 3: Toekomstgericht ontwerpen, bouwen en organiseren 147
6.4 Beleid als katalysator 152 Column 154
7 Energietransitie – van gebouw naar energieleverancier ....................... 157
7.1 De warmtetransitie in de gebouwde omgeving 162
7.2 Netcongestie, smart grids en opslag 168
7.3 Sturen op werkelijke prestaties 178
7.4 Gelijkstroom: energie zonder omwegen 181
7.5 Bouwen met de natuur: low-tech, passief, off-grid en biomimicry ............183 Column......................................................... 190
III Slimmer ontwerpen, bouwen en beheren 193
8 Technologie als vliegwiel 201
8.1 Data delen in de keten 205
8.2 Digitaal samenwerken met bim , digital twins en de cloud .......................208
8.5 Kijk en scan: hoe visuele technologie de bouw verandert 220
8.6 Blockchain zorgt voor transparantie en vertrouwen 224
8.7 Cyberveiligheid: Van bijzaak naar basisvoorwaarde ...................................... 226 Column......................................................... 228
9 Productinnovatie en industrialisatie 231
9.1 Industrieel bouwen 232
9.2 De 3 d printer als bouwer 237
9.3 Prefab bouwen: sneller en slimmer 241
9.4 Robotisering in de bouwketen 244
9.5
Arbeidsontwikkelingen in de bouwsector: het huis van binnen verbouwen
Deel I
Nederland
in 2040: wonen & werken waar je graag bent
De gebouwde omgeving is in 2040 veel meer dan baksteen, beton en bestemmingsplannen. Ze is een van de motoren van maatschappelijke verandering en een basis voor ons welzijn. Dit deel laat zien hoe gebouwen, wijken en steden bijdragen aan een gezondere, inclusievere en duurzamere samenleving, en waarom we daar trots op mogen zijn.
Gebouwen zijn het fundament van ons dagelijks leven: ze bieden een thuis, werkplekken, school- en zorgomgeving en ontmoetingsplekken. Door slimme ontwerpen met groen, natuurlijk licht en nieuwe (technische) oplossingen verbeteren gebouwen de luchtkwaliteit, verminderen ze hittestress en stimuleren ze beweging en ontmoeting. Zo dragen ze in 2040 bij aan een gezondere leefstijl, besparen zorgkosten en verhogen ons welzijn.
Tegelijkertijd maken klimaatadaptieve wijken en circulair bouwen ons veerkrachtiger tegen klimaatverandering. Door natuur te integreren in daken, gevels en pleinen ontstaat ruimte voor biodiversiteit en ecologisch herstel.
Daarnaast verbindt de gebouwde omgeving mensen. Collectieve woonvormen, gedeelde tuinen en multifunctionele gebouwen creëren gemeenschapszin, verminderen eenzaamheid en maken wonen betaalbaarder en flexibeler.
Zo transformeren gebouwen steeds meer in plekken die meerwaarde stapelen: ze beschermen, verbinden en inspireren. Niet langer zijn het alleen functionele ruimtes, maar dragen ze bij aan onze gezondheid, inclusie en toekomstbestendigheid. Zo bewijst de gebouwde omgeving dat bouwen draait om méér dan huisvesting: het gaat om het creëren van plekken waar mensen graag willen zijn.
1 De samenleving verandert
Stel je voor… Een samenleving waarin gezondheid, klimaat en leefbare wijken geen afzonderlijke doelen zijn, maar vanzelfsprekend met elkaar verbonden. Waar bewoners niet achteraf mogen ‘meepraten’, maar vanaf het begin meebouwen. Waar we bouwen mét de natuur, in plaats van ertegenin.
Vandaag leidt het oplossen van het ene probleem, zoals stikstofreductie, vaak tot een ander probleem, zoals woningtekorten of vertraging in de energietransitie. Enkelvoudige oplossingen schieten tekort. De uitdagingen van deze tijd, van biodiversiteitsverlies en netcongestie tot woningnood en klimaatverandering, vragen om samenhangende, slimme antwoorden. Van korte termijn naar toekomstbestendig.
‘Wat als…’ is geen gedachte-experiment, maar noodzaak. Want de kans op een nieuwe crisis is reëel. Het vraagt om weerbaarheid, verbeeldingskracht en lef om systemen te ontwerpen die flexibel en veerkrachtig zijn.
In deze nieuwe werkelijkheid ontstaat ook een andere economie. Eentje waarin welzijn belangrijker wordt dan winst. Waar brede welvaart de maatstaf is. We gaan anders bouwen, meten en samenwerken. Niet alleen uit idealisme, maar omdat het simpelweg noodzakelijk is. Voor onszelf, onze kinderen en vooral de generaties na ons.
Dit hoofdstuk neemt je mee in die transitie. Het laat zien hoe we in samenhang bouwen aan een leefbare toekomst. Met natuur, technologie, gemeenschapszin en gezondheid als bouwstenen van een nieuw verhaal.
Een verhaal waarin jij ook een rol speelt. Welkom in de toekomst.
Problemen in samenhang aanpakken
We lopen continu tegen nieuwe grenzen aan. De uitdagingen waar we mee worden geconfronteerd moeten we in samenhang aanpakken. De groeiende interesse in natuurinclusief en biobased bouwen zijn typische voorbeelden van integrale oplossingen die meerdere opgaven tegelijk raken. Ze dragen bij aan gezondheid en biodiversiteit en het oplossen van het CO2 probleem.
We zitten in een fase van experimenteren en verkennen van nieuwe oplossingen en naderen het moment van versnelling. Hoewel we nog concurreren met een zwaar geoptimaliseerd (maar vervuilend) systeem, wordt steeds duidelijker dat verandering onvermijdelijk is. Ook traditionele partijen voelen dit inmiddels en we zien tekenen van verwarring en chaos.
H X-curve – Transitie van oud naar nieuw systeem (Bron: Derk Loorbach)
Optimalisatie
Systeemimpact
Verwarring
Afbreken van hetbestaande Opbouwen vanhetnieuwe
Versnelling
Experimenten
Chaos
Stabilisatie
Institutionalisering
Afbouw
Doorbraak
Uitfasering
Begin Ontregeling Kantelpunt Versnelling Stabilisatie
Tijd/Fasen in de transitie
■ Mark Co M peer: ‘Je kunt niet omwille van de eigen aandeelhouderswaarde een lelijk, milieuonvriendelijk gebouw neerzetten.’
De crisis van de komende 15 jaar
De afgelopen 15 jaar hadden we een financiële crisis die leidde tot een bouwcrisis en de coronacrisis. Het is zeer waarschijnlijk dat we ook de komende 15 jaar te maken krijgen met één of meerdere crises. Uiteraard is deze niet zonder meer voorspelbaar, maar het is niet onaannemelijk dat grote periodes van extreem weer leiden tot een
voedselcrisis. Of dat we een langdurige disruptie van het energiesysteem krijgen. Of wellicht leiden cyberaanvallen, geopolitieke spanningen of overstromingen tot een communicatiecrisis?
Enerzijds vraagt de kans op een crisis ons om weerbaar te zijn. Maar crises leiden ook tot nieuwe kansen en inzichten. Als ze komen kunnen we ze ten volle benutten.
Daarnaast is het interessant om de crisis voor te zijn. Laat je gedachten er eens over gaan. Stel dat morgen de rivieren op grote schaal buiten de oevers treden en leiden tot overstromingen. Blijven onze woningen dan redelijk bewoonbaar?
■ r onal D r overs: ‘Wat ik altijd doe is extremen verkennen. Wat als we morgen een CO2 lockdown hebben, hoe gaat de bouw dan verder? En wat als de stroom lange tijd uitvalt, in een winter?’
1.1 Brede welvaart: welzijn boven groei
In Nederland meten we altijd alles in geld. Maar ben je liever rijk of gelukkig? In 2040 kijken we dan ook veel meer naar het meten en bevorderen van welzijn in brede zin, waarbij we rekening houden met allerlei factoren die de kwaliteit van leven beïnvloeden.
De jaarlijkse monitor Brede Welvaart van het Centraal Bureau voor de Statistiek (cbs ) is een belangrijk instrument om de stand van zaken rondom brede welvaart in Nederland te volgen en te beoordelen. Bij brede welvaart gaat het bijvoorbeeld om inkomen en gezondheid, maar ook om onderwijs, milieu en veiligheid en het algeheel gevoel van geluk. Bijna de helft van de indicatoren van brede welvaart heeft direct of indirect te maken met onze sector. Denk bijvoorbeeld aan de aanwezigheid van groen en voorzieningen, de luchtkwaliteit en de tevredenheid met de woning. Hoewel we in Nederland graag klagen, doen we het helemaal niet zo slecht. De indicatoren waarop we minder goed scoren zijn de levensverwachting van vrouwen en het aandeel van ons inkomen dat we kwijt zijn aan wonen. Over het algemeen stijgt de brede welvaart. De enige indicator met een dalende trend in de periode 2017–2024 is de beschikbaarheid van woningen voor jongeren.
H Monitor brede welvaart (Bron: cbs 2025)
Subjectief
Mwelvaart ateriële
Veiligheid
G e z o n d h e i d
welzijn
Tevredenheid met het leven Ervaren regie over het eigen leven Mediaan besteedbaar inkomen Individueleconsumptie
SlachtofferschapVaakonveiligvoelenindebuurt van traditionele criminaliteit
Het begrip Bruto Binnenlands Geluk komt uit Bhutan. Het is een andere maatstaf dan het Bruto Binnenlands Product en gebaseerd op vier pijlers:
• Zorgen voor eerlijke en duurzame economische groei voor iedereen.
• Culturele tradities en waarden beschermen en sterker maken.
• De natuur goed beschermen.
• Bedrijven eerlijk, transparant en verantwoord laten werken.
Hierdoor hou je ook rekening met de waarde van activiteiten zoals vrijwilligerswerk en neem je ook activiteiten mee die afbreuk doen aan de welvaart, zoals criminaliteit en milieuvervuiling. Zo nam Bhutan in de grondwet op dat ten minste 60 procent van het land altijd door bos bedekt moet zijn. Bhutan is het enige land ter wereld dat werkt met het Bruto Binnenlands Geluk.
Maatschappelijke kosten batenanalyse
Bij alles dat we ontwikkelen en bouwen is het belangrijk dat we naar de aspecten van brede welvaart kijken. Dit kun je bijvoorbeeld doen door een maatschappelijke kosten-batenanalyse (mkba ) te maken. Deze analyse is nu al bij sommige (publieke) opdrachtgevers verplicht.
Bij zo’n analyse wordt er in de breedte gekeken naar bedrijfswinsten, grondopbrengsten, waterveiligheid, recreatievoordelen, ruimtelijke kwaliteit, natuur en milieu, maar ook naar meer strategische effecten zoals de internationale concurrentiepositie en regionale ongelijkheid.
■ Menno l a MM ers: ‘Het draait steeds meer om de toekomst die we achterlaten en wat voor voorouders we willen zijn.’
Van marktwaarde naar maatschappelijke waarde
Stichting Woonbedrijf onderzoekt in samenwerking met Alba Concepts of bij de investeringsbesluiten van houtbouwprojecten meer waarde-aspecten meegenomen kunnen worden dan alleen de marktwaarde, onrendabele top en beleidswaarde. Met het bestaande proces als basis werken ze aan een verbeterd stappenplan. Dit stappenplan maakt het mogelijk om zowel harde als zachtere waarde-aspecten bij investeringsbesluiten mee te laten wegen. Harde aspecten zijn daadwerkelijk te vertalen in financiële kasstromen, zoals:
• Carbon credits (CO2₂-waardering).
• Lagere financieringslasten.
• Subsidies (zoals de mia /Vamil).
Zachtere aspecten zijn niet financieel, maar wel erg belangrijk voor Woonbedrijf, zoals:
• Welzijn en gezondheid van de bewoner.
• Verborgen maatschappelijke en ecologische kosten (via CO2₂-beprijzing).
• Bouwen binnen planetaire grenzen (CO2₂-budget; Paris Proof).
• Emissieloos bouwen.
Een totaaloverzicht brengt deze aspecten samen en krijgen een positief of negatief oordeel als onderdeel van het investeringsbesluit. Het model is bewust laagdrempelig gehouden, zodat gebruikers snel een eerlijke vergelijking maken op brede waarde. www.woonbedrijf.com
Geïnterviewden
Andreja Andrejevic is oprichter van techbedrijf omrt , dat vastgoedontwikkeling versnelt met ai en parametrisch ontwerp. Hij studeerde cum laude af aan de tu Delft en werkt aan projecten in Nederland, Canada en Duitsland. In Dragons’ Den presenteerde hij zijn toekomstgerichte visie op snellere, duurzame en slimme woningbouw.
Andy van den Dobbelsteen is hoogleraar Klimaatontwerp & Duurzaamheid aan de tu Delft. Als Coördinator Duurzaamheid werd hij mvo -Manager van het Jaar 2023. Samen met zijn team heeft hij veel onderzoeksprojecten gedaan rondom energietransitie, klimaatadaptatie, circulariteit en andere duurzaamheidsthema’s. Andy geeft lezingen (academisch en daarbuiten), maakt films en schrijft thrillers.
Arno Visser is sinds 2023 voorzitter van Bouwend Nederland. Hij was eerder Tweede Kamerlid, wethouder in Almere en president van de Algemene Rekenkamer. Met zijn brede bestuurlijke ervaring zet hij zich in voor een toekomstbestendige bouwsector.
Chris Aerts is oprichter van AplusV Solutions en doorbreekt de traditionele projectmatige aanpak in de bouw. Hij pioniert met een industriële, data-gedreven visie en versnelt de transitie door het ontwikkelen van een digitale waardeketen die ontwerp en productie direct verbindt. Met zijn mensgerichte aanpak, leidt Chris de sector naar een toekomst die slimmer, sneller, efficiënter en toekomstbestendig is.
Chris Kuijpers is directeur-generaal Volkshuisvesting en Bouwen én secretaris-generaal van het ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening. Hij staat bekend om zijn scherpe analyses en oog voor maatschappelijke impact, altijd gericht op een toekomstbestendig Nederland.
Coen van Oostrom is oprichter en Executive Chairman van Edge, transformeerde het bedrijf sinds 1997 tot Europese marktleider in duurzaam vastgoed. Onder zijn leiding ontwikkelde Edge 2 miljoen m² slimme gebouwen ter waarde van € 5,3 miljard. Hij is actief bij het World Economic Forum, ontving diverse prijzen op het gebied van innovatie en duurzaamheid en lanceerde dochterbedrijven Next Sense en edge Workspaces dat flexibele kantooroplossingen aanbiedt.
Doekle Terpstra is een prominente Nederlandse bestuurder. Van 2017 tot 2025 was hij voorzitter van Techniek Nederland, waar hij zich onvermoeibaar inzette voor de energietransitie, technisch beroepsonderwijs en de erkenning van installateurs als vitale beroepsgroep.
Herman van Bolhuis is ondernemer en innovator, gericht op digitale transformatie in de bouw en technologie. Hij is oprichter van BouwLab R&Do en ook actief in de 3d -printindustrie. Als partner/ founder van cionet en bestuurslid van fme verbindt hij technologie, innovatie en leiderschap binnen nationale en internationale netwerken van digitale beslissers.
Jan Rotmans is hoogleraar transitiekunde en een vooraanstaand denker over duurzaamheid en systeemverandering. Hij onderzoekt en begeleidt grote maatschappelijke transities op het gebied van energie, klimaat en circulaire economie. Met zijn visie en activisme inspireert hij bedrijven, overheden en burgers om radicaal anders te denken en te handelen.
Jan Willem van de Groep is transitiestrateeg en werkt aan de transitie naar een toekomstbestendige bouwpraktijk. Als programmamaker en sectorvernieuwer verbindt hij systeemverandering met mensen en praktijk. In zijn rol bij Building Balance versnelt hij de toepassing van biobased materialen via brede coalities van overheid, markt en maatschappij. Daarnaast is hij een actief opiniemaker in het publieke debat over de toekomst van de bouw.
Jeroen de Willigen is stedenbouwkundige en partner bij De Zwarte Hond, een bureau voor architectuur, stedenbouw en strategie. Daarnaast is hij vanaf oktober 2023 voorzitter van de Koninklijke Bond van Nederlandse Architectenbureau’s (bna ). Van 2015 tot en met 2020 was hij stadsbouwmeester van de stad Groningen.
Leonie van der Steen is transitiemaker; ze daagt uit om een andere wereld te ontdekken. Ze maakte haar onderneming Squarewise zelfsturend en steward owned, want ze gelooft in een wereld zonder bezit. Ze nam haar haar baby mee naar werk, om te (laten) ervaren hoe waardevol dat is. Als Gideon schudt ze de bouwsector op en ze bouwt nu aan De Kleverbergh waar de natuur spreekt en de mens luistert.
Leontien de Waal is sectorbanker bouw & gebouwde omgeving bij ABN AMRO Bank. Ze combineert diepgaande kennis van duurzaamheid en digitalisering met financiële expertise. Vanuit haar rol verbindt ze innovatieve, schaalbare bouwoplossingen met haalbare businesscases. Haar veelzijdigheid en pragmatische aanpak maken haar een scherpe gesprekspartner in de transitie naar een toekomstbestendige sector.
Mare de Wit is Toekomst-Ambassadeur water en klimaatadaptatie namens onder andere het Ministerie van IenW. Ze onderzoekt hoe keuzes vandaag doorwerken op volgende generaties. Met een achtergrond in communicatie en milieumanagement werkt ze sinds 2020 in de publieke sector. Deelname aan dit boek is op persoonlijke titel.
Margriet Drijver is een ervaren interim-bestuurder en toezichthouder, met ruime ervaring in woningcorporaties en maatschappelijk vastgoed. Ze is mede-auteur van ‘De kracht van een goede opdracht’, een handreiking over professioneel opdrachtgeverschap voor woningcorporaties en interne toezichthouders.
Mark Compeer is mede-oprichter van nice Developers en strijdt voor een radicaal andere manier van bouwen: duurzaam, sociaal en natuurvriendelijk. Met zijn achtergrond in gebiedsontwikkeling voor gemeenten ontwikkelt hij projecten met maatschappelijke impact. Geen winstmaximalisatie, maar woonomgevingen die het verschil maken voor mens en klimaat. Zijn missie: bouwen aan een eerlijke, leefbare én toekomstbestendige stad.
Menno Lammers is een verkenner van regeneratieve stedelijke omgeving, een strateeg voor systeemverandering en een spraakmakend keynote spreker. Sinds 2004 pioniert hij in de transitie van de (Nederlandse) gebouwde omgeving en begeleidt hij leiders en projecten die leven, betekenis en toekomstbestendigheid centraal stellen.
Menno Rubbens is architect en directeur van cepezedprojects. Circulariteit staat centraal in zijn werk. In 2022 werd hij benoemd tot 'Circular Hero'. Hij is medeoprichter van lcp Circulair en betrokken bij circulaire projecten zoals circl , Bouwdeel D, The Green House en de Tijdelijke Rechtbank Amsterdam.
Olof van der Gaag is voorzitter van de Nederlandse Vereniging Duurzame Energie (nvde ), de ondernemersorganisatie van de duurzame energiesector. Daarnaast is hij onder andere voorzitter van tki Urban Energy, voor innovaties in de gebouwde omgeving.
Richard van Hooijdonk is een internationaal erkende futurist en trendwatcher. Met zijn internationale team onderzoekt hij wekelijks megatrends zoals ai , robotica, blockchain, biotech en virtual reality. Meer dan 600.000 mensen hebben zijn inspiratiesessies al bijgewoond. Hij voorspelt de toekomst én activeert organisaties om daarop vooruit te plannen.
Ronald Huikeshoven is directievoorzitter van gebiedsontwikkelaar am . Hij staat bekend als een bevlogen leider met een brede ervaring in de vastgoedsector. Hij zet zich in voor duurzame en toekomstbestendige leefomgevingen. Zijn focus ligt op samenwerking, innovatie en het realiseren van maatschappelijke meerwaarde binnen complexe omgevingen.
Roger Tan is directeur-bestuurder van Stichting digiGO. Met een achtergrond en uitgebreide ervaring in digitalisering en samenwerking in de bouw- en technieksector zet hij zich in voor innovatie en kennisdeling. Zijn werk richt zich op bestuurlijke en praktische aspecten van het bereiken van volwassen digitale ketensamenwerking in de gebouwde omgeving.
Ronald Rovers is onafhankelijk onderzoeker, auteur van Post Fossiel Leven en toekomstdenker. Eerder was hij journalist, professor, conferentieorganisator (o.a. de eerste Wereldconferentie Duurzaam Bouwen in 2000, Maastricht) en rugbyspeler. Als internationaal expert richt hij zich op fysica in de gebouwde omgeving, volhoudbaarheid, kringloopanalyse en systeem-exergie, en staat hij bekend als ‘fysisch fundamentalist’.
Sacha Brons is expert in koolstofopslag in biobased bouwmaterialen en versnelt via Climate Cleanup en Building Balance de transitie naar klimaatpositief bouwen door theorie, beleid en praktijk te verbinden. Daarnaast is hij agrarisch ondernemer bij Maatschap De Jonge Voedselbosboeren. In 2024 werd hij uitgeroepen tot Young Professional van het Jaar en eindigde als hoogstgeplaatste jongere (#10) in de Duurzame 50.
Sjoerd Klijn Velderman is een creatieve, praktische en maatschappelijk betrokken ondernemer die zich richt op innovatieve woon- en leefconcepten. Met oog voor duurzaamheid en sociale samenhang verbindt hij mensen, ideeën en organisaties, altijd met de ambitie om de leefomgeving groener, socialer en toekomstbestendiger te maken.
Syb Faes is schrijver, presentator en programmamaker bij ntr en bnn Vara. Hij presenteert het npo Radio 1-programma ‘De Nacht van NTR Wetenschap’ en schreef essays en columns voor onder andere De Correspondent, nrc en Het Financieel Dagblad. In 2023 was hij Jonge Denker der Nederlanden.
William van Niekerk is directeur tki Bouw en Techniek en boegbeeld van de Toekomstbestendige Leefomgeving. Hij bekleedde topfuncties en leidde integraties bij onder andere Ballast Nedam en bam . Pionier op het gebied van digitalisering, huisvesting en duurzaam ondernemen. President-commissaris bij vorm en Van Werven. Zijn motto: de toekomst houd je niet tegen.
We leven in een tijd waarin alles tegelijk verandert: klimaat, energie, technologie en onze manier van samenleven. Dit boek neemt je mee op die reis – van 2010 tot 2040 – en laat zien hoe oude systemen piepen en kraken, terwijl nieuwe structuren ontstaan die wél recht doen aan mens én natuur.
Met scherpe observaties, verrassende verhalen en meer dan honderd concrete voorbeelden uit de bouw-, installatie- en vastgoedsector wordt duidelijk dat transitie geen abstract begrip is. Het gaat over ons allemaal: over hoe we bouwen, wonen, werken en innoveren.
Dit boek laat zien dat juist in verandering de grootste kansen liggen. Wanneer we oude patronen durven loslaten, komt er ruimte voor vernieuwing. Het enthousiasmeert, inspireert en daagt je uit om niet aan de zijlijn te blijven staan, maar zelf een actieve rol te pakken in deze beweging.
Kortom: een bron van energie én een praktische wegwijzer voor iedereen die wil bijdragen aan een toekomstbestendige sector en een leefbare wereld.
De auteur
Marjet Rutten werkt sinds 1998 in de bouw- en installatiesector en staat bekend als een vernieuwer. Ze maakt organisaties bewust van trends als industrialisatie, digitalisering en duurzaamheid, en geeft praktische handvatten om daarop in te spelen. Als adviseur voor overheid en bedrijfsleven, spreker en in beoordelingscommissies bij innovatieregelingen zet zij zich in voor versnelling van innovatie. Marjet schreef zes spraakmakende boeken, variërend van diversiteit en veranderingsmanagement tot marketing en opdrachtgeverschap. Met haar scherpe blik, energie en positieve aanpak prikkelt zij de sector om te vernieuwen en toekomstbestendig te worden.
