Xeografía e onomástica urbanas de Lalín

Xeogra a e onomás ca toponímica urbanas de Lalín. De onte a hoxe

1

2

3

4

I Xeogra a e onomás ca toponímica urbanas de Lalín. De onte a hoxe

Marta Otero (Coord.)

5

6

Coa ac vidade Xeogra a e onomás ca toponímica urbanas de Lalín. De onte a hoxe quixemos pór en valor non só os cambios na xeogra$a urbana de Lalín, senón que tamén dar a coñecer a onomás ca microtoponímica local que semella en parte esquecida. A antedita ac vidade desenvolveuse ao longo do curso 2024-25 coa recollida de material fotográfico e a pescuda nas orixes toponímicas de rúas ou barrios, pero non foi ata este curso 2025-26 que rematamos a tarefa de escolla, clasificación e análise, baixo a coordinación da profesora Marta Otero que contou coa colaboración do profesor Miguel Pereira, do alumnado das materias de Xeografía e Historia de 3º de ESO, Xeografía de España de 2º de Bacharelato e Lingua e Literatura Galega de 1º de ESO que traballou nesta actividade; á parte da profesora Alba Payo como Coordinadora do Equipo de Dinamización da Lingua galega. Verbo dos vellos nomes dalgúns barrios lalinenses comprobamos que a xente nova non os coñece ao desaparecer do nomenclátor urbano oficial, tales como Tirabeque, Pon llón ou Portaceiro, en contraste con outros como a Cacharela que foron recuperados en parte grazas ao labor da Asociación de Veciños da Cacharela, fundada en 2010, que a través da sardiñada de san Xoán ou dos Cacharelos puxo en circulación entre a xente nova o vello topónimo de Cacharela; á parte de recuperar o nome oficial de Rúa da Cacharela, iso si, dedicada á cidade de Bos Aires. Respecto á xeogra$a urbana lalinense, o obxec vo foi o de amosar o cambio sufrido na xeogra$a urbana de Lalín, e que amplía o traballo realizado no curso 2006-07 ao $o da lectura do libro Erros e tánatos de Gonzalo Navaza, tomando como referente o relato 'O home do saco’. Así a través do periplo do seu protagonista polas rúas daquel Lalín do segundo lustro da década dos 40 e da década dos 50 amosamos no seu momento fotograficamente os cambios urbanís cos que veron lugar na mesma, actualizados no presente traballo co percorrido urbano por moitas das rúas lalinenses. Nesta viaxe á Xeogra a e onomás ca toponímica urbanas de Lalín tentamos espertar no alumnado a memoria do devir de Lalín a través do nomenclátor das súas rúas e a necesidade de preservar a riqueza microtoponímica local, como un ben inmaterial que nos reconcilia coas raíces. 7

8

0

PLANOS DE LALÍN 2025

Plano Camiñando por Lalín elaborado polo alumnado das materias de Xeogra$a de España de 2º de bacharelato e de Xeogra$a e Historia de 3º de ESO A e C.

9

Plano de Lalín de Irene Álvarez Conde de 3º ESO.

10

BARRIO DE ABAIXO

1

•

E moloxía: do árabe barrī, que significa “arrabalde” ou “aldea pequena”.

•

Orixe: no caso de Lalín, Barrio de Abaixo indica a zona inferior ou máis baixa do núcleo ur-

bano.

Figuras 1-2: á esquerda, Praza do Concello no Barrio de Abaixo a principios dos anos 50; á dereita na actualidade.

Figuras 3-4: á esquerda, o Barrio de Abaixo no verán de 1981; á dereita, na actualidade

11

2

•

CACHARELA

E moloxía: Do laKn *quassare ‘escachar, romper’. Unha cacharela é una morea de leña ou

outro combus ble que arde e fai laparada. Emprégase habitualmente para referirse á de san Xoán. •

Orixe: no caso de Lalín, podería facer referencia a un si o onde tradicionalmente se prendían

fogueiras ben por mo vos fes vos (san Xoán) ben por labores gandeiros ou agrícolas (queima de restrollos, limpeza de monte...).

Figuras 5-6: cruzamento das rúas Joaquín Loriga, Molinera e Avenida de Bos Aires (hoxe Rúa da Cacharela adicada á cidade de Bos Aires). Á dereita na actualidade, co engadido da rúa Pintor Laxeiro.

Figuras 7-8: á esquerda, a Avda. Buenos Aires a mediados da década dos 60. Á dereita, na actualidade, como Rúa da Cacharela.

12

CONGOSTRA DA MORENA

3

• E moloxía: • Congostra: Do laKn vulgar *congusta, camiño estreito e profundo que se estende entre valados ou casas. •

Morena: Pode facer referencia a unha persoa (alcume ou apelido) ou á cor escura do

terreo ou da vexetación. • Orixe: no caso de Lalín, faría referencia a un camiño estreito entre valados que conduciría á panadaría da Morena.

Figuras 9-10: parque e monumento dedicado a D. Ramón Mª Aller Ulloa, inaugurado o 4 de setembro de 1960. Á esquerda a frecha indica a calella de acceso á Congostra da Morena, a carón do almacén de Valdés de materiais de construción. Á dereita na actualidade.

Figuras 11-12: á esquerda, a frecha indica a entrada superior á Congostra da Morena, desde a rúa A (hoxe, Luis Gonzalez Taboada). Obsérvase o edificio en construción do que sería Cine Campos e Sala de festas Campos (hoxe ocupado polo supermercado Eroski). Á dereita, na actualidade.

13

4

•

PONTILLÓN (1)

E moloxía: Diminu vo de ponte, do laKn pons, pon s

• Orixe: no caso de Lalín, indicaría unha pequena ponte ou paso sobre o regato Pon ñas, tamén chamado Cabirtas, e an gamente río Bervía.

Figuras 13-14: á esquerda, ponte sobre o Pon ñas antes da apertura da rúa Matemá co Rodríguez (circa 1940). Á dereita, na actualidade, co río oculto, froito da especulación urbanís ca.

Figuras 15-16: á esquerda, o peitoril do Pon llón en 1950, no cruzamento das rúas General Franco, Matemá co Rodríguez e o Pon llón (deturpado como Calle del Puente e logo coa democracia como Rúa da Ponte). Á dereita, outra perspec va –hoxe imposíbel– do peitoril do Pon llón, co barrio ao fondo.

14

4

PONTILLÓN (2)

Figuras 17-18: Dúas panorámicas actuais do cruzamento da Fonte dos Cabalos coas rúas Principal, Matemá co Rodríguez, Areal e Ponte.

Figuras 19-20: arriba, o Pon llón co sur dor de gasolina de Luís Taboada. Abaixo, o Pon llón na actualidade, ao fondo a frecha indica o inicio do Portaceiro, coincidindo co camiño que levaba ao prado de Ponciano e coa subida á Cidade Xardín.

15

5

•

PORTACEIRO

E moloxía: do laKn porta, que significa “porta”, pero que na toponimia galega adoita

referirse a pasos naturais ou entradas a vales, montes, terras ou lugares. •

Orixe: no caso de Lalín, poderíase referir ao lugar por onde se entraba á vila.

Figuras 21-22: á esquerda, a Rúa da Ponte a principios da década dos setenta. O risco amarelo marca a fronteira entre o Pon llón e o Portaceiro. A dereita na actualidade,

Figuras 23-24: á esquerda, aprendices, familiares e veciñanza diante do taller da costureira dona Elvira no Portaceiro. Á dereita, aprendices no taller. Ambas fotos arredor dos anos 50 do século XX.

16

6

CORREDOIRA

•

E moloxía: do laKn currĕre, que significa correr. O seu significado actual é camiño de carro.

•

Orixe: no caso de Lalín, faría referencia a un camiño estreito entre leiras polo que pasaban (corrían) os carros, animais ou persoas.

Figuras 25-26-27: arriba, á esquerda, a parte baixa da rúa da Ponte a principios da década dos setenta coa vella fábrica de curtumes Balado á beira do regato Valados, fronteira natural entre o Portaceiro e a Corredoira. A dereita, a mesma perspec va na actualidade, con aínda a caseta habilitada noutrora como báscula de camións. Abaixo, a Corredoira, hoxe Rúa da Ponte, desde a antedita caseta.

17

7

•

TRIGUEIRIZA E moloxía: do laKn tri cum (trigo) e do sufixo –eiriza, sufixo abundancial ou loca vo,

frecuente no galego medieval. •

Orixe: no caso de Lalín, referiríase a un lugar onde se cul vaba trigo ou se realizaban

ac vidades relacionadas con este cereal.

Figuras 28-29: á esquerda, na Trigueiriza no inverno de 1984. Á dereita, na actualidade.

Figura 30: na actualidade a zona da Triguiriza co hipermercado ao fondo e o Local social de Carragoso– Trigueiriza á dereita.

18

8

•

TIRABEQUE E moloxía: Do catalán rabec, planta herbácea, da familia das leguminosas, que presenta os talos volubles, as flores de cor branca ou azulada e o froito en vaíña.

•

Orixe: no caso de Lalín este fitotopónimo (nome de lugar que ten relación coa flora) pode referirse a un lugar onde se cul vaban este po de plantas.

Figuras 31-32: o Tirabeque. Á esquerda, a estrada de Lalín a Donramiro a finais do séc. XIX. Á dereita, na actualidade.

Figuras 33-34: Á esquerda, o Tirabeque no entronque coa entón an ga capela de Lalín (a principios de séc. XX), lugar onde hoxe se atopa a estatua de Loriga (inaugurada en 1933), tras o derrube da capela e a explanación do que sería Praza Pública, Praza da Cons tución e na ditadura Praza de Calvo Sotelo; hoxe Praza da Torre, popularmente Praza das Pipas. Á dereita, o antedito tramo na actualidade.

19

9

•

CARRAGOSO E moloxía: da raíz preindoeuropea carr-, forma dialectal ou arcaica que pode referirse a un

lugar onde abunda a vexetación mesta, monte baixo ou arbustos. •

Orixe: no caso de Lalín podería facer referencia a un lugar de vexetación densa e baixa (toxos,

carqueixas, xestas...).

Figura 35: á dereita Carragoso, á esquerda a Corredoira, na actualidade, hoxe Avda. das Cruces.

20

10

•

LALÍN DE ARRIBA E moloxía: unha hipótese sos da por algúns inves gadores é que o topónimo Lalín proveña do antrotopónimo (nomes de lugar referidos a nomes persoais) medieval Lalino e neste caso referiríase a un colono destas terras na época medieval, cedidas ao amentado colono para que as roturase e as transformase en granxa ou vila, aló polo úl mo cuarto do século X, polo que a historia de Lalín está vinculada á orixe do mosteiro fundado e dotado polo bispo don Arias e a súa sobriña dona Adosinda, descendentes dos Condes de Deza e dos Condes de Lugo.

•

Orixe: indica a parte alta ou superior do núcleo de Lalín e do que xorde a actual vila.

Figura 36: a que foi Calle José Antonio, hoxe Rúa Monte Faro

21

11

•

REGUEIRIÑO E moloxía: diminu vo de rego (do laKn rivus), é un hidrotopónimo (topónimos que teñen

relación coa auga) que significa pequeno regato ou corrente de auga. •

Orixe: no caso de Lalín faría referencia a regatos que desembocaban no Pon ñas, ou

mesmo ao propio río.

Figuras 37-38: arriba, panorámica actual do Regueiriño. Foto: Bernabé. Abaixo, o prado de Quiroga, espazo no cal ñan lugar as feiras a comezos do século XX, hoxe ocupado polas rúas Ramón Mª Aller Ulloa, Pardo Bazán e Rosalía de Castro; prado lindante cos pasteiros do Regueiriño.

22

12

O RODO

•

E moloxía: do laKn rota ("roda").

•

Orixe: no caso de Lalín podería indicar un camiño ou paso rodado polo que transitaban os vehículos de tracción animal.

Figuras 39-40-41: arriba, o acceso a rúa do Rodo desde o Pon llón, un camiño público ata finais dos 70. Abaixo, na actualidade

23

13

•

CALZADA

E moloxía: probablemente de calceata, do laKn calceare, “pisar” na calzada ou nun camiño

empedrado. •

Orixe: no caso de Lalín fai referencia a unha calzada romana que unía a Torre e Mosteiro de

Lalín de Arriba. Un documento de finais do século XVIII menciona unha Calzada que formaba parte dunha ruta que ía de San ago a Ourense.

Figuras 42-43: á esquerda, a rúa Calzada en 1976, aínda conservando parte da súa fisionomía, hoxe rúa Calzada-Garda Civil, que noutrora comunicaba a Torre co Mosteiro de Lalín de Arriba. Á dereita na actualidade.

24

14

AREAL

•

E moloxía: do laKn arena ("area").

•

Orixe: no caso de Lalín podería referirise a un lugar areoso á beira dun río (o Pon ñas), polo que tamén podería facer alusión á propia ribeira do río de carácter plano.

Figuras 44-45: arriba, a rúa do Areal en 1970, coa “Lechería” ILEPSA e o homónimo campo de fútbol. Abaixo, na actualidade.

25

15

OUTROS LUGARES DE LALÍN • PRAZA DA IGREXA

Figura 46-47: á esquerda, a Igrexa parroquial, aínda en construción, cara a 1910. Á dereita, a Igrexa e a Praza na actualidade

Figuras 48-49: á esquerda, a Praza da Igrexa na parte lindeira co cruce das rúas Principal, Joaquín Loriga e Colón (1955). Á dereita, na actualidade.

26

15

RÚAS PRINCIPAL E JOAQUÍN LORIGA

Figura 50-51: á esquerda o cruzamento entre a rúa Principal (antano Riestra, Galán y García Hernández e General Franco) e Joaquín Loriga, circa anos 60. Á dereita, na actualidade.

Figuras 52-53: á esquerda, a denominada popularmente rúa do Medio ou Principal cara a 1920, que co gallo da homenaxe tributada en xuño de 1927 a Joaquín Loriga, o Concello de Lalín acorda bau zala co nome do aviador, comprendendo o tramo de estrada San agoOurense que vai desde o cruzamento á Avenida Buenos Aires, hoxe rúa da Cacharela. Á dereita, na actualidade.

27

Figuras 54-55: á esquerda, rúa Joaquín Loriga cara a 1925 (dous anos antes de ser bau zada co nome do aviador), á altura da parada de carrilanas. Á dereita, na actualidade.

Figuras 56-57: á esquerda, a rúa Joaquín Loriga a principios dos 80. Á dereita na actualidade.

28

Figuras 58-59: á esquerda, a rúa Principal nos anos 70. Á dereita na actualidade.

Figura 60-61: á esquerda, a rúa Principal co vello Casino, testemuña da procesión de san Cristovo (1966). Á dereita na actualidade.

29

RÚA COLÓN •

E moloxía: Fica claro que o antropotopónimo alude ao navegante Cristovo Colón.

•

Orixe: o nome da rúa parece ser que se remonta a finais do século XIX. No entanto, a primeira referencia oficial témola nas actas do Concello de 1907: “calle Viriato desde su empalme con la calle Colon”. Por parte, no Plano de Lalín que se publica na Geogra a General del Reino de Galicia dirixida por F. Carreras y Candi (datado en 1930 aprox.) aparece con tal denominación.

Figuras 62-63: á esquerda, a rúa Colón cara a 1920 (antes Rúa Viriato, pero só o tramo final que vai ata o Concello, bau zada toda a rúa na República como Rúa Democracia). Á dereita, a rúa a mediados dos 60.

Figuras 64-65: dúas perspec vas da rúa Colón na actualidade.

30

MONUMENTO HOMENAXE AO AVIADOR LORIGA

Figuras 66-67: á esquerda, monumento a Joaquín Loriga, inaugurado o 27 de agosto de 1933, na Praza da Cons tución ou Praza de Alcalá Zamora, no lugar onde estaba a Capela da Virxe das Dores, a principios do século XX, e antes a Torre de Deza; e que pasaría a chamarse Praza Calvo Sotelo a par r do 9-1-1937, segundo acordo do Pleno do Concello: “Se acuerda por unanimidad que la Plaza de esta Villa llamada de la Cons tución, y en donde se encuentra el monumento al aviador Loriga, se denomine en lo sucesivo Plaza de Calvo Sotelo, como recuerdo al protomár r del glorioso movimiento nacional”. Á dereita, na actualidade. O monumento representa na base unha alegoría da República Española fronte á República de Filipinas. A pesar de que todos os símbolos da República foron eliminados dos espazos públicos e privados, este permaneceu.

Figura 68: debuxo da Torre-Fortaleza de Lalín, obra, parece ser, de José Vilariño de Moimenta. Arquivo Museo de Pontevedra.

Figura 69: a Capela da Virxe das Dores a principios do século XX no espazo que pasou a ocupar o monumento a Loriga

31

PRAZA DA TORRE (PRAZA DAS PIPAS)

Figuras 70-71: á esquerda, a rúa Pelaio e a Praza de Calvo Sotelo a finais dos 60, antes Praza da Cons tución e hoxe Praza da Torre, popularmente coñecida como Praza das Pipas, debido a estreira de cascas de pipas que cubría a zona das terrazas. Á dereita na actualidade.

Figura 72-73: á esquerda, plano de Lalín 1900 (Geogra a general del reino de Galicia, dirixida por F. Carreras i Candi, editado por A. MarKn (Barcelona) coa Praza da Cons tución, hoxe Praza da Torre ou das Pipas, antes da apertura da rúa Matemá co Rodríguez. Á dereita, na actualidade

32

MUSEO MUNICIPAL RAMÓN Mª ALLER ULLOA

Figuras 74-75: á esquerda, casa e observatorio de Ramón Mª Aller Ulloa aló polo 1917, hoxe Museo Municipal. Á dereita na actualidade.

Figura 76: integrantes do SEG e veciños de Lalín ante a casa de don Ramón

33

RÚA OBSERVATORIO •

E moloxía: do laKn observare ("lugar desde o que se observa").

•

Orixe: no caso de Lalín, a rúa recibe o seu nome do Observatorio de don Ramón, situado no fondo da mesma.

Figuras 77-78-79: arriba e á esquerda, rúa Observatorio nos anos 20; á dereita, a rúa a principios de 1950. Abaixo, a rúa na actualidade.

34

CAMPO DA FEIRA, RÚA MOLINERA E ROSALÍA DE CASTRO

Figuras 80-81: á esquerda, a rúa Molinera que a mediados dos anos 50 dividiu a arboreda do Campo da feira. Á dereita, na actualidade coa Praza de Abastos ocupando parte do vello Campo da feira.

Figuras 82-83: á esquerda, a rúa Rosalía de Castro coa Praza de Abastos en primeiro plano, a mediados dos 60. Á dereita, na actualidade coa Praza de Abastos e a entrada ao aparcadoiro do Campo da feira.

35

RÚA MOLINERA •

E moloxía: do laKn mulinu(m)> muíño (gal.), molino (cast.); termo este que ao lle engadir o sufixo castelán –era dá molinera("muíño des nada para moer e persoa a cargo do muíño").

•

Orixe: no caso de Lalín, a rúa recibe o seu nome dunha ac vidade artesanal realizada nun establecemento para moer, coñecido como La Molinera. De aí o nome da rúa en castelán.

Figuras 84-85: á esquerda, rúa Molinera (1960) co cruce con Joaquín Loriga e Avenida Buenos Aires (hoxe rúa Cacharela), antes da derruba das casas de Pin niña e Romero para abrir a Rúa Pintor Laxeiro. Á dereita, a rúa na actualidade.

Figuras 86-87: á esquerda, a rúa Molinera a altura da construción da Praza de Abastos nos anos 60. Á dereita, na actualidade.

36

“HOSPITALILLO”

Figuras 88-89: arriba, o Hospitalillo nos anos 50, coas bandeiras da Falanxe, España e a carlista dos requetés (de san Andrés ou Cruz de Borgoña). Verbo do amentado edificio, en 1939 Ramón Mª Aller ob vo permiso da Asociación Hijos de Lalín para instalar o “Colegio Sagrado Corazón” que funcionou neste edificio ata 1952. O 1 de agosto de 1952 asínase un convenio entre os representantes de Hijos de Lalín e o alcalde Alfonso Garra polo que a Sociedade cede soar e edificio ao Estado para construír un ins tuto laboral de segunda ensinanza, e en consecuencia derrúbase o inmoble, construíndose sobre o predio do vello Hospitalillo un novo edificio que albergará o Ins tuto Laboral, o cal por orde do 23 de setembro de 1954, respondendo á pe ción do Concello, pasará a denominarse “Centro de Enseñanza Media y Profesional de Lalín don Ramón María Aller Ulloa" ("con el fin de perpetuar la memoria del ilustre filántropo y hombre de ciencia de la indicada villa"). Abaixo na actualidade, sede do IES Laxeiro .

37

AVENIDA LUIS GONZÁLEZ TABOADA

•

Orixe: a rúa recibe o seu nome do derradeiro alcalde franquista Luis González Taboada, por ser este o impulsor da apertura da rúa nos anos 60.

Figuras 90-91: Rúa A, aberta a principios dos anos 60, na actualidade Avenida Luis González Taboada

38

EDIFICIO DA COOPERATIVA

Figuras 92-93: á esquerda, Edificio da Coopera va construído a mediados dos anos 70. Á dereita, na actualidade. Observamos o cambio na xeogra$a urbana lalinense.

39

PENATOARES •

E moloxía: orotopónimo do laKn pinna(m), pedra grande adherida ao terreo, penedo; máis tonare, tronar ou ruído semellante.

•

Orixe: no caso de Lalín, sería unha área penedía onde resoarían os tronos ou o eco de calquera ruído.

Figuras 94-95: á esquerda, autoridades locais e provinciais inaugurando a rúa Penatoares a principios dos 70. Á dereita, na actualidade

40

GARCÍA SÁNCHEZ E VILA FLORES

Figuras 96-97: á esquerda, García Sánchez e Vila Flores desde os terreos da Cidade Xardín (1978). Á dereita, na actualidade desde a Cidade Xardín, con Vila Flores ao fondo.

41

MATEMÁTICO RODRÍGUEZ

Figuras 98-99: á esquerda: Pon llón, rúa Matemá co Rodríguez e Barrio de Abaixo no inverno de 1946. Á dereita, a rúa Matemá co Rodríguez na actualidade

Figuras 100-101: á esquerda, a rúa Matemá co Rodríguez nos anos 60, á altura da Casa Mouriño. Á dereita, na actualidade

42

II Nomenclátor de Galicia. Coincidencias coa toponimia lalinense

43

44

1

BARRIO DE ABAIXO

Nomenclátor de Galicia Concellos: Viana do Bolo Cerdedo Cotobade San Amaro Vilariño de Conso Becerreá Trasmiras A Veiga Outeiro de Rei Calvos de Randín Lalín Vigo Riós

45

2

A CACHARELA

Nomenclátor de Galicia Concellos: Redondela Rianxo Melide Caldas de Reis Cangas de Morrazo O Campo Lameiro A Lama Cerdedo Cotobade O Porto do Son Lousame Moaña San ago de Compostela Vigo Bande A Estrada Lalín Mondariz

46

3

CARRAGOSO

Nomenclátor de Galicia Concellos: Lalín (Carragoso de Arriba, Carragoso de Abaixo)

47

4

CONGOSTRA DA MORENA

Nomenclátor de Galicia Concellos: (Resultados para “Congostra”) A Lama, Cambados, Celanova, Verea, As Somozas, Lourenzá, Moeche, O Valadouro, Quintela de Leirado, Ribadavia, Arzúa, Or gueira, Covelo, Vilagarcía de Arousa, Mondariz, Silleda, Baralla, Lalín, Sanxenxo, Castroverde, Rianxo, Leire, Rois, Caldas de Reis, Cerdedo Cotobade, Cervo, Gomesende, Mañón, Mondoñedo, Ourol, O Vicedo, Pol.

48

5

O PONTILLÓN

Nomenclátor de Galicia Concellos: Boqueixón, Vigo, Muíños, Vedra, San ago de Compostela, Oia, Entrimo, Tomiño, Celanova, Ponteareas, Toques, Cangas de Morrazo, A Lama, Gomesende, Teo, Sarria, Coristanco, Mos, Melide, Pontecesures, Verea, Tomiño, Palas de Rei, O Páramo, Moaña, Toén, A Merca, Bande, Baltar, Oza Cesuras, Ramirás, Oia, Agolada, Betanzos, Padrenda, Salvaterra de Miño, Silleda, Lalín.

49

6

O PORTACEIRO

Nomenclátor de Galicia Concellos: Arzúa Lalín

50

7

TIRABEQUE

Nomenclátor de Galicia Concellos: Arzúa Lalín

51

8

A TRIGUEIRIZA

Nomenclátor de Galicia Concellos: A Mezquita Lalín Silleda Calvos de Randín

52

8

REGUEIRIÑO

Nomenclátor de Galicia Concellos: A Mezquita, A Bola, Allariz, Baiona, Nigrán, Oia, Trasmiras, Montederrano, Sandiás, Cerdedo Cotobade, Pol, O Irixo, Vigo, Vedra, Vilalba, Oímbra, Cangas de Morrazo, San so, A Lama, Parada de Sil, Burela, Lousame, Palas de Rei, Moaña, Cariño, A Pobra de Trives, Cambre, San ago de Compostela, A Merca, Ramirás, Monfero, Ames, As Neves, Lalín

53

8

O RODO

Nomenclátor de Galicia Concellos: Vedra, Lobios, San Amaro, Montederramo, Ribadumia, Paderne, Muxía, Vilalba, Oia, Manzaneda, Coristanco, O Páramo, Pastoriza, Castroverde, Santa Comba, Pedrafita do Cebreiro, Xove, Lalín

54

III Coñeces Lalín? Ac vidades

55

56

Coñeces Lalín? 1. Sitúa no mapa os seguintes lugares. (Se tes dúbidas podes preguntarlle á túa familia ou aos teus veciños): 1. Barrio de Abaixo 2. Cacharela 3. Carragoso 4. Congostra da Morena 5. Corredoira 6. Lalín de Arriba 7. Pon llón 8. Portaceiro 9. Regueiriño 10. Tirabeque 11. Trigueiriza 12. O Rodo

2. Busca na páxina da Real Academia Galega (hIps://academia.gal/procura) os seguintes termos e anota o seu significado: Cacharela, congostra, corredoira, pon llón, rabeque, rodo. 3. Entra na páxina hIps://www.xunta.gal/nomenclator/busca-directa e busca os lugares do exercicio 1. Anota en cantos si os de Galicia aparecen os anteditos topónimos.

57

4. Aquí tes unhas imaxes que poden axudarche a localizar os lugares do exercicio 1. Trata de iden ficalas!

58

5. Nesta ac vidade terás que iden ficar os seguintes lugares coas imaxes do século pasado que se amosan a con nuación. a. Praza do Concello dende o Barrio de Abaixo. b. Rúa Principal antes da apertura da rúa Wenceslao Calvo Garra (Congostra da Morena). c. García Sánchez. d. Cacharela. e. Corredoira, nos lindes co Portaceiro. f. Pon llón. g. Tirabeque.

59

60

IV BIBLIOGRAFÍA

Lalín. Cen anos en fotos. Editorial: Seminario Estudios de Deza. 1999. Lalín. Cen anos en fotos II. Editorial: Seminario Estudios de Deza. 2001. O Home do saco, Unha viaxe por Lalín a través do tempo. Biblioteca do IES Ramón Mª Aller Ulloa. 2010: hZps://tarabelateca.blogspot.com/2010/11/no-curso-2006-07-celebramos-unha.html e hZps:// issuu.com/marelatarabela/docs/home_do_saco_-exposici_n_fotogr_fica. I nerario da Memoria histórica de Lalín. República e Franquismo. Alba Payo Froiz (coord.). Edición: Biblioteca Mario Pereira IES Ramón Mª Aller Ulloa. 2023. hZps://tarabelateca.blogspot.com/2023/06/ i nerario-da-memoria-historica-de.html e hZps://issuu.com/marelatarabela/docs/ i nerario_memorialista-libro-23 h.ps://historiasdedeza.wordpress.com/2012/09/05/os-nomes-das-ruas-de-lalin/ Manuel Igrexas (2012). Erros e tánatos. Gonzalo Navaza. Edicións Xerais. 1996.

61

62

ÍNDICE: Páx. I. Xeogra$a e onomás ca toponímica urbanas de Lalín. De onte a hoxe .......................... 5 II. Nomenclátor de Lalín. Coincidencias coa toponimia lalinense ....................................... 43 III. Coñeces Lalín? Ac vidades .............................................................................................. 55 IV. Bibliogra$a ....................................................................................................................... 61

63

64

Organización e coordinación: Marta Otero Dos textos: Miguel Pereira e Xosé Payo Das fotos actuais: Marta Otero e Alba Payo Agradecementos: ao profesorado colaborador e ao alumnado que traballou no desenvolvemento da ac vidade

65

66

Edición e Maquetaxe: Equipo de Dinamización da Lingua Galega e Biblioteca Mario Pereira IES Ramón Mª Aller Ulloa (Lalín) Xuño 2026

67

68

69

70

71

72