िहतगुज
मराठी असोिसएशन ऑफ िमनेसोटा
िदवाळी िवशेषांक २०१८
अनुक्रमिणका मुखपृष्ठ : अंजली भुरे संपादकीय : वषार् केळकर , िशल्पा साठे एक पाऊलवाट : ऋजुता पाथरे इक्वाडोरचे िवलक्षण पक्षी : अिमत कुलकणीर्
अध्यक्ष : मृण्मयी बवेर्
माझे श्वानप्रेम : वषार् केळकर
उपाध्यक्ष : मयुरा झवेरी
माझी शाळा : आशा पाटणकर
कोषाध्यक्ष : रोिहत नांदगावकर
िक्रस्ट् ल : चंद्रशेखर गजभार
सांस्कृितक सिचव : रािधका आठल्ये
ज्ञानप्रबोिधनी हराळी - एक आनंदानुभव : सुहािसनी साठे
कैवल्य तेलंग
संपकर् सिचव : पूजा मुसळे िहतगुज संपादक : वषार् केळकर
किवता - नवराबायको संवाद : जया जोगळे कर िहतगुज िदवाळी अंक कथा स्पधार् पािरतोिषक क्रमांक १ - िचं ब िभजलेले : सौ अपूवार् वडापूरकर - काळे िपतृछत्र : महांतेश साळुं खे
िशल्पा साठे
शपथ : वासंती मुदकण्णा आठवणीतलं गाव : भारती बापट किवता - िविवधमुखी परमेश्वर : अंजीरा िहतगुज िदवाळी अंक कथा स्पधार् पािरतोिषक क्रमांक २ - िटक २० : अरिवं द आपटे रुचकर - व्हेगन बेसन लाडू : िनिमषा चावक खेळ मांडला : रामाशीश जोशी मराठी कलािवष्कार : पूजा बस्तोडकर किवता - माउस इन ग्रॅण्डमाज हाऊस : िवनोद पाध्ये िकड् स कॉनर्र : अन्वयी वडके , कबीर अपराध, श्रावणी वराडे छायािचत्रे : सदानंद पाथरे, िनलेश जोशी, जान्हवी केळकर
संपादकीय नमस्कार मंडळी ,
अमृतवेल
दोन वषार्ंपूवीर् एका मैित्रणीचा फोन आला, “मराठी मंडळ
कमळाच्या पानावरुन दविबं दू ओघळावे तशी ही दोन वषेर् गेलीसुद्धा.
िहतगुजसाठी संपादक शोधताहेत. बघ तुला करायचंय का”? मनात
पिहल्या अंकाचे संपादकीय िलिहताना बराच िवचार केला. काही नमुने
िवचार सुरु झाला. दोन्ही मुलं िशक्षणासाठी घराबाहेर पडली होती. हे
पण वाचले. शेवटी ठरवले की आपल्याला त्या क्षणाला जे वाटते ते
काम करायला सवड होती, स्वारस्यही होतं, पण आपल्याला जमेल
िलहायचे. कारण आपल्या अंकाचे नाव ‘िहतगुज’ आहे, आिण मग
आिण झेपेल का याची शंका होती. तेवढ्यात िशल्पाशी बोलणे झालं.
मनातले कागदावर उतरवणे अगदीच सोप्पे झाले. या दोन वषार्त मोठी
ितच्या आत्मिवश्वासामुळे मलाही धीर आला आिण आम्ही दोघीनी
पुंजी जमा केली. मी आिण वषार्ने एकत्र संपादन करायचे ठरवल्यावर,
िमळू न यात उडी मारायची असे ठरवले. त्यानंतर दोन वषर् कशी गेली
आम्ही एकमेकींशी भरपूर साधकबाधक चचार् केली.. अगदी एखाद्या
कळलेच नाही. प्रथम कॉम्प्युटर वर मराठी टायिपं ग कसं करायचे ते
िवषयावर जर दुमत झाले तर तो प्रश्न कसा सोडवायचा, हे सुद्धा.
िशकलो. मराठी माध्यमात िशकलो असलो तरी अमेिरकेत बरीच वषेर्
योगायोग म्हणजे आमचे दोघींचे ऑिफस मागच्या वषीर्पयर्ंत अगदी
राहून मराठी शब्द आिण व्याकरण याचा िवसर पडू लागला आहे हे
समोरासमोर होते. त्यामुळे जेवणाच्या सुट्टीत बरोबर चालायला जाता
लक्षात आले, त्यासाठी गुगलच्या सल्ल्याने इं ग्रजी ते मराठी शब्द
यायचे. आिण माचर्मध्ये झाडाला पालवी फुटल्यापासून ते
भाषांतर करणारी संकेतस्थळे (वेबसाइट् स) शोधून ठे वली. िशल्पाच्या
ऑक्टोबरमध्ये रंगांची उधळण होईपयर्ंतचे चालणे िहतगुजच्या चचेर्ने रंगून
आिण माझ्या िनिश्चत आिण वेगवेगळ्या कल्पना प्रत्यक्षात आणताना
जायचे. रस्ता कधी संपायचा कळायचे नाही. आपल्या मराठी मंडळातल्या
िकतीतरी चचार् झाल्या. िहतगुजचा पिहला अंक काढतानाची आमची
अनेक जणांची त्यांच्या िलखाणाच्या िनिमत्ताने नव्याने ओळख झाली.
लगीन घाई मला अजून आठवते. िहतगुजसाठी पुरस े ं सािहत्य आलं आहे
लेख, कथा, अनुभव वाचतांना, संपादन करतांना, पुनलेर्खन करताना
की नाही अशी काळजी प्रत्येक वेळी वाटे पण आपल्या मराठी
मायमराठीशी पुन्हा नाते जुळले. मायभाषेची अमृतवेल परत मनाच्या
मंडळातील गुणी लेखक, छायािचत्रकार, कलाकार, बाल कलाकार
अंगणात रुजली. ‘मराठी शब्दकोश’ नावाचा नवा िमत्र िमळाला.
यांच्या उत्स्फूतर् व उत्साही प्रितसादामुळे िहतगुजचा प्रत्येक अंक दमदार
इं ग्रजीतून आलेल्या लेखांचे मराठीत भाषांतर करताना चपखल शब्द
होत गेला. या सवार्ंचे तसेच आम्हाला आवजूर्न अिभप्राय कळवणारे
सापडत नसेल तर बेचैनी वाटू लागली. त्यािनिमत्ताने वैभवशी झालेली
आिण अंक सुधारण्यासाठी सूचना देणार्‍या लोकांचेही आम्ही मनापासून
चचार्, शोधाशोधी, टंकलेखनाची मदत आमच्या मराठीच्या आपुलकीला
आभारी आहोत.
अजूनच बळकट करून गेली. आपल्या अंकांसाठी आवजूर्न लेखन, छायािचत्रे, रंगिचत्रे,
यािनिमत्ताने माझी मराठी भाषेची आवड पुनरुज्जीिवत झाली.
किवता, पाककृती पाठिवणार्‍या सगळ्या िमत्रमंडळींचे आभार मानावे
िहतगुजच्या संपादनाचे काम करणे हे सुरुवातीला आव्हानात्मक वाटलं
िततके थोडेच. बालगोपाळांच्याही किवता, छायािचत्रे यांनी अंकांना
तरी आनंददायी आिण सजर्नशील आहे. मातृभाषेच्या वाचन व
अजूनच शोभा आली. अंकाचे संपादन तसे िक्लष्ट काम. पण कोणी
िलखाणातून जे समाधान िमळते ते वेगळं च असतं. मैित्रणीबरोबर काम
आवजूर्न अंक चांगला झाल्याची पावती िदली की सगळे श्रम साथर्की
वाटू न केल्यामुळे त्यात मजा सुद्धा खूप आली आिण हे काम आहे असं
लागले असे वाटते. मागच्या वषीर् िदवाळीत पिहला अंक छापून आल्यावर
कधी वाटलं नाही. या आठवणी कायम मनाला आनंद देत राहतील.
तो हातात घेतांना मला आिण वषार्ला झालेला आनंद मला अजूनही
िहतगुजच्या सवर् वाचकांना िदवाळी व नवीन वषार्च्या अनेक शुभेच्छा! आता पुढच्या वषीर् नव्या दमाचे नवीन िभडू िहतगुजच्या संपादनाचे काम संभाळतील. त्यांनाही आमच्यातफेर् अनेक शुभेच्छा! नवीन वषार्त िहतगुजचे तुमच्या कल्पनेतलं रूप पाहायला आम्हीही उत्सुक आहोत.
जसाच्या तसा आठवतो. मागे एकदा उल्लेख केल्याप्रमाणे ही दोन वषेर् मला आनंदयात्रेसारखीच वाटतात. या आनंदयात्रेत तुम्हीही वाचक, लेखक, कलाकार या नात्याने सोबत रािहलात म्हणून कृतज्ञताही आहे. नवीन संपादकांच्या हाती िहतगुज सोपवताना , हा उपक्रम चांगल्या हातात जातो आहे याची खात्री आहे. तुमचा सार्‍यांचा िहतगुज वरचा लोभ असाच कायम असू द्या. ज्ञानेश्वर माउलींच्या या अमृतवाणीने तुमचा िनरोप घेते. माझ्या मराठीची बोलू कौतुके| अमृतातेही पैजा िजं के||
वषार् केळकर
ऐसी अक्षरे रिसके। मेळिवन।। िशल्पा साठे
एक पाऊलवाट
ऋजुता पाथरे
भारतातल्या कानाकोपर्‍यात साजरा होणारा व बालांपासून वृद्धांपयर्ंत सवार्ना हवाहवासा वाटणारा सण म्हणजे िदवाळी! या एका शब्दानेच उत्साहाचे, आनंदाचे वारे सारं वातावरण धुंद करून टाकत. िदवाळी म्हणली की माझ्या मनाचं पाखरू भुरक र् न उडू न भूतकाळात पोहोचतं आिण माझ्या माहेरच्या गच्चीवर जाऊन बसतं. आठवणींचा िचत्रपट मनाच्या गाभार्‍यात उलगडू लागतो. लक्ष्मीपूजनाला गुंफलेल्या झेंडूच्या माळा वार्‍याबरोबर डोलू लागतात. अत्तराचे, उदबत्तीचे सुवास दरवळू लागतात. रात्रभर जागून भावांबरोबर बनवलेला आकाशकंदील आिण दारातील पणत्यांची रांग प्रकाशाची नक्षी काढू लागते. तास न तास बसून मन मोडू न काढलेल्या रांगोळीचे रंग गडद होऊ लागतात. आईने बनवलेल्या सुबक व चिवष्ट पदाथार्ंची चव िजभेवर घोळू लागते. विडलांबरोबर खरेदी केलेले नवे कपडे, िरबीनी, भाऊिबजेला िमळालेला चकचकीत रुपया सारंच िकती मोहक! िदवाळीतल्या सुट्ट्यांमध्ये केलेल्या मज्जा मनात फेर धरू लागतात. िदवाळीच्या या पाऊलवाटेवर चालता चालता बालपण कधी सरलं कळलंच नाही.
आता यौवनाच्या गुलाबी दालनात पदापर्ण केलं आिण ही पाऊलवाट नागमोडी झाली. १९७० साली ढोल ताशांच्या धुमधडाक्यात माझं लग्न झालं. मी िवमानाच्या पोटात दडी मारून पितदेवांसह आले ती अमेिरकेत, एका परक्या देशात, तेही िमनेसोटा सारख्या थंड प्रदेशात! येथील थंडीची कल्पना करायचीही माझी कुवत नव्हती. हवा थंड झाली की स्वेटर घालणे यापलीकडे कल्पनेने अजून मजल गाठली नव्हती. ितथे िदवाळी येते कधी हे कळायलाही काही मागर् नव्हता. कॉम्पुटरवर सगळ्या मािहत्या िमळवायला कॉम्पुटरही अिस्तत्वात नव्हता. िदवाळी कधी येते हे कळायला कालिनणर्य नसे. भारतात सवार्ंकडे फोनही नसे. आम्हाला िवद्याथीर्दशेत इथून फोन करणे परवडत नसे. तरीही एखाद्यावेळी बचत करून फोन करायचा ठरवला तर त्याचे इतके सोपस्कार असत. प्रथम घरच्यांना पत्रातून कळवावे लागे की आम्ही अमुक िदवशी फोन करू, तुम्ही शेजार्‍यांकडे जाऊन बसा. मग येथील फोन ऑपरेटरला सांगून फोन बुक करायचा. मग तो फोन एक्सचेंजची बाई फोन करून सांगायची की तुमचा फोन लागला आहे. “कसे आहात?”, “ऐकू येतंय का?” , “जरा मोठ्याने बोला”, अशा िनरथर्क बोलण्यात काही वेळ जाई. मग प्रत्येकाबरोबर रडणं आिण “काळजी घ्या” याचं पालुपद. शेवटी आं तरराष्ट्रीय पत्र पाठवणे हाच खरा दुवा होता. पत्र पोचायलाही १ -२ आठवडे जात. िदवाळीची ग्रीिटं ग काडर् आली की मन हरखून जाई. घरचे लोक कौतुकाने आम्हाला सी-मेलने फराळ पाठवत. तो कधी दमट तर कधी खवट होऊन येई. पण त्याची अपूवार्ई काही औरच होती. मायेच्या कागदात गुंडाळलेले ते पदाथर् आम्ही पुरवून पुरवून खात असू. पण खरोखरीच त्यांना एवढा खचर् आिण कष्ट देणे बरोबर नाही या िवचाराने आम्ही ही प्रथा बंद केली. दातिखळी बसण्याइतकी थंडी आिण सूयर्महाशय दडी मारून बसत. मग सार्‍या वातावरणात एक प्रकारचा िखन्न धूसरपणा जाणवे. नाही म्हणायला फॉल कलसर् हे एक आगळे नेत्रसुख! िनळ्या आकाशावर रांगोळीची नक्षी काढावी तसे हे पानांचे लोभसवाणे रंग, िपवळे , लाल, िकरिमजी, नािरं गी, तपिकरी, मधूनमधून सुरुची गदर् िहरवी उं च झाडं! त्यावेळी इथे एक ज्येष्ठ मराठी दाम्पत्य होतं. आम्ही त्यांना अण्णा आिण वहीनी दीिक्षत म्हणत होतो. तेव्हा मराठी कंपूत फक्त त्यांचंच स्वतःचं घर होतं. आईविडलांच्या मायेचं छत्र त्यांनी सवर् िवद्याथ्यार्ंवर धरलं होतं. त्या िदवाळीला िवद्याथ्यार्ंना फराळाला बोलवत. मग िवद्याथीर् लग्न करून बायकांना घेऊन आले. आता उत्स्फूतर्पणे एकत्र िदवाळी करण्याची कल्पना िनघाली. ती होती खूप छान पण त्याला लागणारी सामग्री घ्यायला इथे इं िडयन ग्रोसरीचं एकही दुकान नव्हतं. िमरच्या, कोिथं बीर, डाळ, भाज्या नेहम े ीच्या ग्रोसरीच्या दुकानात िमळत नसे. एक इं टरनॅशनल ग्रोसरीचं दुकान होतं ितथे बेसन, हळद, ितखट अशा काही मोजक्या गोष्टी िमळत. मग त्यात जे काही जमेल ते करायला आम्ही िशकलो. आमचे स्वयंपाकघर आमची प्रयोगशाळा झाली. िमल्क पावडर वापरून खवा करणं, यलो िस्प्लट िपजचं वरण अशा अनेक गोष्टी आम्ही िशकलो. काही नवीन पयार्य शोधून काढले. ही कसली िदवाळी, ना फटाक्यांचा जल्लोष, ना रोषणाई, ना ते चैतन्य असं म्हणून मन िहरमुसलं होई. घरची आठवण तीव्रतेने येई आिण उशी िभजवून रात्र ओलीिचं ब जाई. पण ज्या काही पाच सहा मैित्रणी होत्या त्यांना आपल्या िदवाळीचं जास्तच महत्व वाटू लागलं. आपण एकत्र येऊन िदवाळी करणं आमची फक्त हौसच नव्हती. ती आमची आित्मक भूक होती. जगाच्या दुसर्‍या टोकाला, संपूणर् वेगळ्या वातावरणात जुळवून घेणे इतके सोपे नव्हते. खाणं िपणं , हवामान, आचारिवचार, भाषा सगळं च अनोळखी. अमेिरकेबद्दल जे शाळे त िशकलो होतो तेवढेच आमचे ज्ञान! त्यात समजापेक्षा गैरसमजच जास्त होते. त्याकाळात टीव्ही नसल्यामुळे अमेिरका काय आहे आिण येथील आयुष्य कसं आहे याची झलकही कधी पाहायला िमळाली नव्हती. एखाद्या पिरकथेतल्या देशात आल्यासारखं वाटे. सोनेरी केसांच्या, िनळ्या डोळ्यांच्या बाहुल्या सजीव होऊन िफरत असल्यासारख्या वाटत. जेव्हा सवर्च गोष्टी
आकलनापलीकडच्या असत, तेव्हा ओळखीची एकही वस्तू िदसली की मन फुलून येई. आपली भाषा बोलणारी, आपलं खाणं खाणारी व्यक्ती भेटली की त्यातली अपूवार्ई कळायला त्या काळातल्या िदवसांचाच अनुभव घ्यायला हवा. तेव्हा िशकागो या जवळच्या मोठ्या शहरात इं िडयन ग्रोसरीचे दुकान होते. मग आम्ही बायका एकत्र जमून ग्रोसरी मागवून वाटू न घेत असू. पोस्टाचा खचर् वाचवण्याचा हा सुलभ मागर् होता. हळू हळू आमची लोकसंख्या वाढू लागली. १५-२० कुटुंबं झाली. कुणाच्या घरी िदवाळी साजरी करणं शक्य नव्हतं. मग चचर्चे िकंवा कम्युिनटीचे हॉल घेऊन िदवाळी साजरी करू लागलो. त्यापूवीर् एकत्र जमून पदाथर् ठरवणे, वाटणी करणे, असंख्य चचार्, हसण्या िखदळण्यात मीिटं ग्ज घेणे यातच खरी गंमत असे. काही काळाने इतर लोकांचीही संख्या वाढली. चायनीज, मेिक्सकन लोक आले. मग िमरची, कोिथं बीर काही वेगळ्या भाज्या रेग्युलर ग्रोसरी स्टोअसर्मध्ये िदसू लागल्या. भारतीय लोकही आपलं देऊळ बांधावं अशा िवचारांनी एकत्र आले आिण मग िहं दू मंिदराची स्थापना झाली. वेगवेगळ्या समाजातील प्रमुख लोक पुढे आले. त्यात मराठी समाजातील डॉ. साने यांचा बराच मोठा वाट आहे. फक्त पूजनासाठीच नवे तर सामािजक कायर्क्रमांसाठीही आपल्याला हक्काचं स्थान िमळालं. आता िदवाळी तेथेच साजरी होऊ लागली. आपलं एक मंडळ असावं असं आता मराठी समाजाला वाटू लागलं. ‘मराठी असोिसएशन ऑफ िमनेसो टा’ या नावाने आपण आपली नॉन प्रॉिफट संस्था स्थापन केली. एव्हाना इं िडयन ग्रोसरीचं दुकानही उघडलं. आता आमच्या हरवलेल्या िदवाळी ला आम्ही परत खेचून आणलं. आमची पाऊलवाट या नव्या वळणाने पुढे जाऊ लागली. उत्साहाचं वारं संचारलं. आता धुमधडाक्यात िदवाळी करू लागलो. िचरोटे, करंज्यांपासून ते चकली, िचवड्यापयर्ंत सवर् पदाथर् आम्ही करत असू. आपापले पाककौशल्य दाखवण्याची चुरस असे. बहुतेक सार्‍यांनाच स्वयंपाकाची आवड आिण हौसही होती. त्यात कमीपणा मानणार्‍या िकंवा नाकं मुरडणार्‍या अपवादात्मक व तुरळकच. पदाथर् वाटू न देतानाही प्रत्येकाच्या सोयीचा िवचार केला जाई. एक मोठं एकित्रक कुटुंब ज्या अगत्याने आिण प्रेमाने एखाद कायर् पार पाडतं तशाच आम्ही सार्‍याजणी या अशा सामािज क बांिधलकीने बांधलो होतो. िदवाळीची दरवषीर् नवीन सजावट करणे, मुलामुलींचे नाच, गाणी, नाटक बसवणे, या सगळ्यासाठी एकत्र जमणे आिण मैत्रीचे स्नेहबंध अिधक दृढ होत जाणे हे अपिरहायर्च होते. आपण परक्या देशात आहोत ही भावना नाहीशी झाली. आता आमच्या गृपमध्ये ही िदवाळी, मैित्रणींच्या मुलांबरोबर भाऊबीज साजरी होऊ लागली. मराठी मंडळाचे सभासद आळीपाळीने िदवाळीचे संयोजन करून िदवाळी पार पाडू लागले. नंतर काही वषार्ंनी टेिक्नकल क्षेत्रात झालेल्या उन्नतीने भारतीय िवशेषतः मराठी लोकांची संख्या एकदम वाढली. मोठा हॉल घेण्याची गरज िनमार्ण झाली. साहिजकच लायसेन्स केटरर कडू न फूड पािहजे अशी अट आली. मग बाहेरून जेवण मागवले जाऊ लागले. ‘ही काय िदवाळी वाटतच नाही’ असा तक्रारीचा सूर येऊ लागला. मग सुरुवातीला फराळ ठे वण्याची प्रथा पडली. तो फराळ भारतातून मागवला जाऊ लागला आहे. आता नवीन सभासदांची संख्या इतकी वाढली आहे की आम्हालाच कुणी ओळखत नाही. पूवीर् आम्ही नवीन लोकांना स्टेजवर बोलावून त्यांची ओळख करून देत असू. आता आमचीच ओळख करून देण्याची वेळ आली आहे. गेल्या ४८ वषार्त आमच्या िदवाळीची ही पाऊलवाट िकती वेगवेगळे टप्पे घेत गेली. आता सार्‍या गोष्टी सुलभ आहेत. कम्प्युटर, सेलफोनमुळे सार्‍या सुिवधा हाताच्या बोटापाशी आहेत. नव्या िपढीचे िवचार, नवी िक्षितजे, त्यांची दजेर्दार नाटकं सारे काही सुखदायक आहे. पण मनाला कधीकधी चुटपुट लागते. आपली पूवीर्ची िदवाळी काळाच्या ओघात हरवून गेली आहे असं वाटतं. माणसांच्या प्रेमाची भुकेली ती पूवीर्ची माणसं आता नाहीत, तो िजव्हाळा, ते आपलेपण कुठे तरी लोपून गेलं असं का बरं वाटत राहातं? एकमेकांना जवळ आणणारी आपल्या सामािजक बांिधलतेची धुरा वाहणारी ही आमची िदवाळी बदलली आहे. पण कधी कधी वाटतं आपलीच दृष्टी अधू झाली आहे. आपल्यालाच अंधुक िदसतंय. नीट पािहलं की जाणवतं, अरे चेहरा बदलला, नवं रुप ल्याली तरी िदवाळी तीच आहे. नव्या नव्या लफ्फेदार साड्या नेसून धावपळ करणार्‍या, हसणार्‍या या नव्या मुली त्याच आहेत ज्या आपण ४५ वषार्ंपू वीर् होतो. भारतीय कपड्यांमध्ये िमरवणार्‍या, स्टेजवर जाऊन कायर्क्रम साजरे करणार्‍या या छोट्या मुलांमध्ये तोच उत्साह आहे जो आमच्या मुलांमध्ये होता. िदवाळी नवी असली तरी आपण परक्या देशात येऊन इतकी वषर् जपलेला गाभा तोच आहे. िस्थत्यंतर होताच रहाणार. िपढीिपढीतून वेगवेगळ्या रूपांचे गोफ गुंफत ही िदवाळी अशीच येत रहाणार. िततक्याच उत्साहाने आपल्या मराठी समाजात साजरी होत रहाणार. ितला हरवू न देणे आपल्याच हातात नाही का? बदलाला आपण सुरवातीला िवरोध करतो. पण एकदा तो अंगवळणी पडला की त्यातील खुपणारा भाग नाहीसा होतो. भूतकाळात आपण रंगून जातो. त्या आठवणींनीं धुंद होतो. पण आता भिवष्याचा गंधही भरून घ्यायला हवा प्रत्येक श्वासात! नव्या िदवाळीचा नवा िहतगुज वाचायला हवा. ही आपलीच आहे िदवाळी ४८ वषार्ंपूवीर्ची! फक्त आपण आता स्टेजवर जाण्याऐवजी प्रेक्षकात बसायचं. लगबगीने जेवण वाढायला जाण्याऐवजी रांगेत जाऊन पिहल्यांदा जेवायचं आपलं ताट वाढू न घ्यायचं आिण या मोठ्या हॉलमध्ये समकालीन चेहरे े िदसताच आनंदाने तोंडभरून हसायचं!
इक्वाडोरचे िवलक्षण पक्षी
अिमत कुलकणीर्
इक्वाडोरच्या घनदाट जंगलातील एका पक्षी िनरीक्षणाच्या (Bird Blind) जागेवर उभा राहून मी माझ्या कॅमेराला डोळे लावून त्याची अधीरतेने वाट पाहत उभा होतो. ज्या दुिमर् ळ पक्षाच्या मी शोधात होतो त्याचे नाव होते, Cock of the Rock. एक िविचत्र िदसणारा, गडद लाल रंगाचा पक्षी जो या भागातच सापडतो. मी दाट झाडांच्या जाळीकडे (lek) लक्ष ठे वून होतो. ितथे नर पक्षी माद्यांना आकिषर् त करायला िकलिकलाट करीत तुरुतुरु पळत होते. मधुनच एखादा पक्षी जाळीतून मोकळ्या जागी िवसावा घ्यायला येई. माझ्या गाईडने मला पक्ष्यांच्या काही नेहमीच्या जागा दाखवल्या होत्या, आिण मी तेथे पक्षी येण्याची वाट बघत होतो. पण जवळजवळ दोन तास वाट पाहून सुद्धा मला फक्त पक्षांचे पानाफांद्यांआडू न अधर्वट ,पुसटसे, क्षिणक दशर्न होत होते. मी सकाळी चारला उठू न, दीड तासांचा प्रवास करून आिण नंतर जवळजवळ अधार् तास जंगलातून चालून Cock of the Rock चा एकतरी छान फोटो िमळे ल या उद्देशाने आलो होतो. जाणार्‍या प्रत्येक िमिनटाबरोबर माझी आशा हळू हळू मालवत चालली होती. सूयोर्दय झाला की सगळे नर पक्षी lek मधून उडू न जंगलात अदृश्य झाले असते. आिण अगदी अनपेिक्षत असताना एक गडद लाल रंगाचा नर पक्षी एकदम जाळीतून उडाला आिण माझ्या पासून १०० याडार्पेक्षा कमी अंतरावरच्या झाडावर मोकळ्या फांदीवर बसला आिण माझ्या चेहर्‍यावर िवजयानंदाचे Andean Cock-of-the-Rock
िस्मतहास्य चमकले. मला Cock of the Rock चा फोटो िमळाला होता.
मी दिक्षण अमेिरकेतील इक्वाडोर नावाच्या देशात ‘मॅिजक बिडर्ं ग सिकर्ट टू र’ बरोबर आठ िदवसांच्या कायर्शाळे साठी (workshop) आलो होतो. इक्वाडोर हे अनेक िवलक्षण आिण दुिमर् ळ जातींच्या पक्षांचे िनवासस्थान आहे. िजतके शक्य िततक्या पक्षांचे सुंदर फोटो घेण्याचा माझा मानस होता. ९३०० फूट उं चीवर असलेल्या, Andes पवर्ताच्या पिश्चम उतारावर वसलेल्या गजबजलेल्या Quito शहरात मी उतरलो होतो. शहराच्या सीमेवर असलेल्या िहरवीगार जंगलात अनेक पक्षांच्या जातीप्रजातींचे वास्तव्य आहे. इक्वेडोरला हिमं गबडर् च्या 130 पेक्षा जास्त जाती सापडतात. मी Quito मध्ये ज्या लॉज मध्ये रािहलो, तेथे चार जातींचे हिमं गबडर् होते. ज्यात अप्रितम अशा अितशय लांब शेपूट असणार्‍या Blacktailed Trainbearer चा समावेश होता. पण मला खरोखरीच पहायचे होते ते Yanacocha Reserve. लांब तलवारीसारखी, शरीरापेक्षा लांब चोच असलेल्या SwordBilled Hummingbird ला पाहणे म्हणजे एक अप्रितम नजारा असतो. आिण तो आपल्या या तलवारीसारख्या लांब चोचीचा इतर पक्षांबरोबर उत्तम फुले िमळवायच्या चढाओढीत उत्तम उपयोग करतो. Yanacocha ला सुंदर पण लाजाळू Scarlet-Bellied Tanager पण पाहायला िमळतो. Andes मधील पक्षी िनरीक्षण हा आगळा अनुभव आहे कारण तीन वेगवेगळ्या उं चीवर (elevation ) वेगवेगळे वातावरण आहे: Mountain Forests of Quito, the Cloud Forests of Tandayapa, आिण Tropical Forests of Milpe. माझा पुढील मुक्काम क्लाऊड फॉरेस्टमधील Tandayapa लॉजमध्ये होता. लॉजचे लोकेशन इतके नेत्रदीपक होते की डेकवर जेवायला बसल्यावर आम्हाला अगदी ढगांनी वेढलेले होते. आिण अगदी त्यासारखेच नेत्रदीपक होते, रंगीबेरग ं ी Flame Faced Tanager, Blue-winged mountain Tanager, Golden-naped Tanager, Red-headed Barbet and Violet-tailed Emrald Toucanet. मी माझ्या हिमं गबडर् च्या फोटो संग्रहात सुद्धा आगळ्यावेगळ्या Nymph Violet-tailed Nymph, Booted Racquettail, Green Hermit आिण Hummingbird
Buff-tailed Coronet च्या फोटोंची भर घातली. पण माझे खरे बक्षीस मात्र अितशय दुिमर् ळ, नेत्रदीपक असा Crested Quetzal हा पक्षी होता. तो संध्याकाळच्या उिशराच्या प्रहरात सूयार्स्तानंतर अवतीणर् होतो, आिण झाडावर उं च जाऊन बसतो. पिहल्या िदवशी संध्याकाळी माझ्या गाईडला तो पक्षी सापडला. पण तो दरीतल्या खूप दू रवरच्या झाडाच्या शेंड्यावर बसला होता. दुसर्‍या संध्याकाळी आम्हाला त्याचा आवाज जरा जवळच्या झाडावर एकू आला. मला जवळजवळ पाचशे फूट अंतर ट्रायपॉड आिण लेन्स घेऊन, आवाज न करता रांगत जावे लागले, त्यायोगे तो पक्षी एकदम दचकणार नाही. मी माझा कॅमेरा सेटअप करण्याआधीच आधीच तो उडू न जाणार नाही ना, या काळजीने माझ्या हृदयाची धडधड वाढली होती. पण माझे नशीब जोरावर होते आिण त्या Quetzal ने त्याची बैठक (pose) मी छायािचत्र घेईपयर्ंत कृपाळू पणाने कायम ठे वली. कदािचत त्याला त्याच्या सुंदर छबीचे छायािचत्र माझ्या संग्रहात ठे वण्याच्या माझ्या तीव्र इच्छे चा सुगावा लागला असेल. दुसर्‍या िदवशी आम्ही Milpe लॉजला पस्तीसशे फूट खाली उतरलो. जे दाट उं च वृक्षांनी वेढलेले उष्णकिटबंधीय नंदनवनच आहे. हे अितशय सुंदर अशा Choco Toucan ,Rufous Mormot, िविवध जातीच्या Woodcreepers Crested Quetzal
आिण तीन जातीच्या Antipittas चे घर आहे. पण काही आगळे पक्षी मात्र आरक्षणाच्या (Reserve) बाहेर होते. २० पौंडाची कॅमेरा आिण इतर उपकरणे
घेऊन डोंगरावर केलेली अध्यार् तासाची पायपीट मजेशीर िदसणार्‍या Umberella Birdच्या दशर्नाने साथर्की लागली. पण माझा सगळ्यात िवस्मयचिकत होण्याचा क्षण तेव्हा आला जेव्हा आम्ही Common Putto या रात्री िशकार करणार्‍या आिण पूणर् िदवस झोपणार्‍या पक्षाच्या शोधात िनघालो. गाईडने आम्हाला जंगलातील एका अरूंद पायवाटेने नेले, आिण दहा िमिनटे चालल्यानंतर त्याने एका झाडाकडे िनदेर्श केला. मी त्या झाडाकडे बघत होतो पण शप्पथ सांगतो, मला ितथे एकही पक्षी िदसेना. मी सतत िवचारत होतो की पक्षी कुठे आहे आिण एकदम साक्षात्कार झाला. तेथे साधारण ३० फुटांवर एक झाडाचे खोड होते आिण ते खोड हलकेच हलत होते. मी आ वासून बघतच रािहलो. खोडाची वरची बाजू म्हणजे िनश्चल झोपलेला पक्षी होता, आिण अजून आश्चयर् म्हणजे छोटे पक्ष्याचे िपल्लू आईच्या पोटाला िबलगुन बसले होते. Weasel सारख्या िदसणार्‍या Tayra चे अविचत दशर्न, उग्र िदसणार्‍या Collared Aracari ज्याची चोच करवती सारखी िदसते त्याचे दशर्न , यावरही कुरघोडी करणारा तो अिवस्मरणीय क्षण होता
Common Potoo
माझ्या प्रवासाचा शेवट जवळ येत चालला होता पण अजूनही सवोर्त्तम क्षण यायचा होता. आम्ही Antisana चे बफार्च्छािदत पवर्त पाहायला Quito ला परत आलो. माझा उद्देश सुंदर अशा Andean Condor चे छायािचत्र घेण्याचा होता. वाटेत आम्हाला Hawk आिण Eagle यांचे िमश्रण असलेला Crested Carcar, Northern Harrier आिण Bi-colored Hawk सारखे भक्ष्याचा शोध घेणारे पक्षी िदसले. पण Andean Condor मात्र आम्हाला चकवत होता. आम्ही एका मोठ्या सपाट मैदानावर आलो, तेव्हा आम्हाला गाईचा सांगाडा काही अंतरावर िदसला. मी कॅमेरा घेऊन कारमधून बाहेरच पडत होतो,तोच मला आमच्याकडे उडत येणारा Condor िदसला. मी कॅमेरा डोळ्याला नुकताच लावला असेल, आिण ५०० एम एमच्या लेन्समधून तो Condor अगदी अिवश्वसनीय जवळू न िदसला. मी कॅमेरा त्याच्या डोक्याच्या िदशेने फोकस करीत असतानाही तो अजून जवळ जवळ येत होता. मी आनंदाश्चयार्ने उत्तेिजत होऊन उत्कृष्ट छायािचत्र घेण्याच्या भरात जवळजवळ दोनशे frames मधून छायािचत्रे घेतली. माझा अजूनही िवश्वास बसत नाही की मी Condor ची रानभरारी इतक्या जवळू न पािहली. तो माझ्या सहलीचा शेवटचा िदवस होता आिण मी संध्याकाळी घरी जाणारे िवमान पकडण्यासाठी िवमानतळावर गेलो. ही अितशय यशस्वी आिण समाधानकारक सफर झाली होती, कारण मला 200 पेक्षा अिधक पक्षी पाहता आले आिण जवळ जवळ 150 पक्षी माझ्या कॅमेरात बंद करता आले, ज्यात 18 जातींचे हिमं गबडर्स होते. िवमानाने Quito एअरपोटर्वरुन उड्डाण करताच मी एकदा शेवटचे खाली दू र दू र जाणार्‍या पिरसराकडे पाहून घेतले. आिण माझ्या मनात िवचार आला की जेव्हा हाडाचे, वाहून घेतलेले पक्षीिनरीक्षक स्वगार्त जात असतील, तेव्हा त्यांच्यासाठी खराखुरा स्वगर् असाच िदसत असेल.
माझे श्वानप्रेम
वषार् केळकर
(Disclaimer : संपूणर्पणे काल्पिनक) मला लहानपणापासून कुत्र्यांची िभती वाटत अाली अाहे. बाकीचे प्राणी जंगलात नाहीतर प्राणीसंग्रहालयात रहातात, पण कुत्रा कुठु न कधी अचानक टपकेल अािण अंगावर भुंकेल सांगता येणार नाही. कुत्रा चावला की रेबीज होतो अािण चौदा इं जक्शने घ्यावी लागतात हे समीकरण डोक्यात पक्कं बसलेलं होतं. मी त्यामुळे मी अायुष्यात कधीही कुत्रा पाळायचा नाही असा िनश्चय केला होता. पण म्हणतात ना माणूस ठरवतो एक … माझ्या मुलीला सवर् प्राण्यांची, िवशेषत: कुत्र्यांची अितशय अावड. “अापल्याकडे कुत्रा कधी अाणायचा” या प्रश्नाला मी बरेच िदवस/वषर् टोलवाटोलव केली. एक िदवस माझी शेजारीण गावाला जाताना त्यांचे कुत्रे अामच्याकडे सोडू न गेली. मुलगी अानंदाने हरखून गेली. त्या मिहनाभरातला ितचा अानंद , उत्साह अािण ितने घेतलेली त्या कुत्र्याची पूणर् जबाबदारी पाहून माझं मन भरून अाले. शेजारणीचं कुत्रं परत घरी गेल्यावर मुलीने हट्ट धरला. ितच्या डोळ्यांतून वाहणार्‍या अश्रुधारांसमोर आधीच डळमळीत झालेले बुरुज ढासळले , आिण मी पटकन हो म्हणून गेल.े अाता घरात कुठला कुत्रा अाणायचा याची चचार् सुरु झाली. “अापण िचवावा अाणुया”, मी सुचवले. एकतर मला या एकमेव कुत्र्याची िभती वाटत नाही. िशवाय त्या कुठल्याशा िसनेमा नटीसारखे मी त्याला पसर्मध्ये घालून िफरायला चालले अाहे अशी िचत्रं मला डोळयासमोर िदसू लागली. “हॅ िचवावा काय … उद्या म्हणशील हॅ मस्टर अाणू” , मुलीने साफ नकार िदला. “बुलडॉग कसा वाटतो ?”, नवर्‍याचा प्रश्न. “नको रे बाबा. ते फार अाक्रमक असतात म्हणे”, मी टीव्ही वरचे क्राईम शोज बघून िमळालेले सामान्य ज्ञान पाजळले. “अापण ना तो स्कूबी डू सारखा कुत्रा अाणूया”, मुलेीने काटू र्न बघता बघता ितचं मत सांिगतलं. “अगं, तो कुत्रा केवढा, हत्तीच्या अाकाराचा, त्याला घरी अाणला तर अापण कुठे रहायचं?” अनेक चचार् होऊन एकमत होईना म्हणून तो मुद्दा बाजूला ठे वून अाम्ही कुत्रा कुठु न अाणायचा यावर िवचार करू लागलो. इथल्या दुकानांमध्ये सवर्काही िमळते अशी खात्री असल्याने मला त्यात चचार् करण्यासारखे काही वाटले नाही. “त्यात काय िवचार करायचाय? दुकानात जाऊ आिण ितथला सवार्त छोटा कुत्रा आणू.” हे ऐकून मुलीचा पारा चढला. “ तुला मािहती आहे का त्या दुकानातल्या छोट्या िपल्लाना िकती दुष्टपणे आिण हालात वाढवतात? “. ितने मला पपी िमल्स वरती एक तास व्याख्यान िदले. शेवटी जाणकार िमत्रांच्या सल्ल्यानुसार कुत्र्यांच्या ब्रीडर कडे जायचे ठरले. त्या माणसाने अाम्हाला कुत्र्यांचे छान फोटो दाखिवले. त्यांच्या िविवध जाती, कुळं यांची मािहती सांिगतली. त्याच्याकडची िडझायनर कुत्री िकती उच्च दजार्ची आिण सद्गण ु ी असतात हे अामच्या मनावर ठसिवले. शेवटी िकंमतीचा कागद पुढे केला. अाम्ही ते अाकडे बघून दचकलो. “या िकमतीत नवी कोरी गाडी येईल, नाही?” नवरा पुटपुटला. “या पेक्षा काही स्वस्तात नाही का हो”? माझ्या तोंडू न अभािवतपणे बाहेर पडलेला प्रश्न त्या माणसाला अिजबात अावडला नाही असे वाटले. त्याने अामच्या हातावर स्थािनक पांजरपोळ (अॅिनमल शेल्टर) संस्थेचं काडर् ठे वून अाम्हाला बाहेरचा दरवाजा दाखिवला. पुढच्या अाठवड्यात अाम्ही पांजरपोळ संस्थेमध्ये गेलो. काही बोलण्याच्या अाधी त्यांनी एक मोठा फॉम्सर्चा गठ्ठा समोर ठे वला. “पुढच्या वेळी भरून घेऊन या, मग तुमची मुलाखत होईल”. हे प्रकरण एवढे गुंतागुंतीचे असेल असे वाटले नव्हते. अजर् काय, मुलाखत काय? त्या फॉम्सर्मध्ये असंख्य प्रश्न होते. माझ्या अािण नवर्‍याच्या संपूणर् घराण्याचे नाव, गाव, पत्ता, अावडी िनवडी, व्यसनं, शारीिरक, मानिसक व अनुवांिशक आजार इत्यािद. या अनुषंगाने माझ्यात आिण नवर्‍यात एकमेकांच्या व माहेरच्यांबद्दल प्रेमळ चचार् झाली. आम्ही फॉम्सर् भरायला घेतले. पिहलाच प्रश्न होता, “ कुत्र्याची भीती वाटते का?”. याचं खरं उत्तर िलहावं का नाही यावर आमचे एकमत होईना. त्यामुळे हाही पयार्य मागे पडला. शेवटी मुलीच्या सुदैवाने ितची एक मैत्रीण मदतीला धावून अाली. ितच्या अोळखीच्या एका ब्रीडर कडे एकच कुत्र्याचे िपल्लू रािहले होते. ते अाकाराने जरा लहान असल्यामुळे असेल पण कुणी घेतले नव्हते. त्याने अाम्हाला रास्त िकंमतीत द्यायचे कबूल केले. अाम्ही त्याला भेटायला त्या ब्रीडरच्या फामर्वर गेलो. छोटेसे पण खेळकर, इकडू न ितकडे तीरासारखे धावणारे ते िपल्लू मुलीला फार अावडले. आमच्या मुलीने त्याचे नामकरण केले “कॉमेट”. सवर् सोपस्कार होऊन यथावकाश कॉमेट अामच्या घरी अाला. या गोष्टीला सहा महीने होऊन गेल.े कॉमेटची अाजन्म काळजी घेईन असं वचन िदलेली माझी मुलगी शाळा, अभ्यास, मैत्रीणी अािण इतर उद्योगांमध्ये व्यग्र झाली आहे. अाता िदवसभर मी अािण कॉमेट दोघेच सतत एकमेकांसोबत असतो. खूप गप्पा मारतो. म्हणजे मी बोलते अािण तो भुंकतो. मी बोललेलं त्याला सगळं समजतं. तो मला दररोज सकाळ संध्याकाळ बाहेर िफरायला घेउन जातो. माझ्या शेजारी बसून टीव्ही पहातो. त्याला माणसं खूप आवडतात. आमच्याकडे िमत्र भेटायला आले की प्रेमळपणे स्वागताला कॉमेट दारात हजर असतो. आता त्याचा एक वषार्चा वाढिदवस साजरा करण्यासाठी मी आमच्याकडे पाटीर् ठे वली आहे. थोडक्यात म्हणजे मी अाता श्वानप्रेमी झाले अाहे.
माझी शाळा
आशा पाटणकर
ही ट्रीपच मुळी िनशांतच्या हायस्कुल पदवीदान समारंभासाठी खास होती. पिहला नातू आहे ना. तो सुिदन उगवला. सौ िशल्पा, वैभव व साठे ताई असे आम्ही सगळे कायर्क्रमाला गेलो. आधी त्याच्या शाळे ला भेट िदली. सगळे िवद्याथीर् मुक्त पक्षांप्रमाणे बागडत होते. पालकांचे जोरदार फोटो सेशन चालू होते. मग पदवीदान सोहळा पहायला गेलो. खरंच खूप भव्यिदव्य सोहळा होता. सहाशे मुले मुली होत्या. पण एक िशस्त होती आिण तो बघताना, अनुभवत असताना माझे मन नकळत माझ्या शाळे त गेले. हो, माझी शाळा! ती मी कशी िवसरेल? सांगोल्याहून परभणीला विडलांची बदली झाली. थोडे िस्थरस्थावर झाल्यावर अस्मािदकांना शाळे त घालायचे ठरले. एका सकाळी विडलांबरोबर शाळे त िनघाले घरच्याच फ्रॉक मध्ये. युिनफॉमर् बूट डबा असे काही नव्हते बरका! सोबत होती ती कापडी िपशवी. त्यात पाटी-पेिन्सल व अंकलीपी. शाळा जवळच होती. वडील मुख्याध्यािपकेच्या खोलीत, हो खोलीच, ऑिफस कपाटे असे काहीच नव्हते. फक्त िभं तीवर दोन फळ्या व टेबलाला टेकू लावला होता. त्याच्या मागे अत्यंत प्रेमळ बाई बसल्या होत्या. विडलांनी माझ्या प्रवेशाबाबत सांगताच त्यांनी एक अजर् िदला. ना जन्माचा दाखला ना काही, एकाने संख्या वाढली, त्याच खुशीत त्यांनी प्रवेश िदला. शाळा सकाळी साडेसात ते साडेदहा. मग जेवायची सुट्टी.आिण पुन्हा तीन ते पाच. शाळे त बाक नव्हतेच. सारवलेली जमीन, बसायला सतरंजीच्या पट्ट्या,फळा व एक खुचीर्. िपशवीत पाटी, पट्टी, छोट्या डबीत पाटी पुसायला ओले फडके (बोळा). आम्ही पाटी ‘कावळ्या कावळ्या पाणी दे िचमणी िचमणी वारा घाल’ असं म्हणत पुसत असू. पाटी नवीन असेल तर िवचारूच नका. पुसताना हात काळे व्हायचे. पटांगणावर प्राथर्ना होऊन शाळा सुरू व्हायची. तर संध्याकाळी दोन श्रीखंडाच्या गोळ्या व पावडरचे दुध देऊन संपायची. खूप मजा यायची. िखसे भरभरून रांनमेवा, िचं चा, आवळे , बोरे असायची. पण तो खाऊन कधी कोणाला सदीर् खोकला झाल्याचे ऐिकवात नव्हते. िचमणीच्या दाताने सगळे िमळू न खायचं. शाळे त रोज पाळीपाळीने आपापले वगर् िवद्याथीर्च झाडत असत. त्यात कमीपणा नसे तर उलट उत्साह असे. दर शिनवारी अधार् िदवस शाळा. मग शाळा सुटल्यावर शेणाने वगर् सारवायचा. त्यावर रांगोळी काढायची. पटांगणावर सडा िशम्पायाचा. एकत्र काम करताना मजा यायची. पिहलीला १ ते १०० अंक, मुळाक्षरे, सोपी बेरीज-वजाबाकी तर दुसरीला बे चे पाढे भागाकार, गुणाकार, इितहास भूगोलाची जुजबी ओळख. तेव्हा िशसपेिन्सल, चौरेघी वही, खोडरबर अशा नव्या वस्तू िमळत. ितसरीत बोरू, शाई व दुरघ े ी वही. बोरू हा ज्वारीच्या धांडापासू न बनिवला जातं असे. चौथीला िलहायला लाकडी टाक व िनफ असे. ितसरीपयर्ंत पाढे तीनशे पयर्ंत पूणर् होत. रोजच म्हणायचं असल्याने तोंडपाठ असत. तर चौथीला पावकी िनमकी,म्हणजे एक पाव पाव बे पाव वधार् तीन पाव पाऊण. आता पाव म्हणाले की फक्त खाण्याचा पाव (ब्रेड) कळतो. आणखी एक गंमत म्हणजे शाळे त शाईसाठी छोटी बाटली नेत असू. कारण टाक बोरूने िलिहण्यासाठी शाई लागत असे. मग रोज कोणाची तरी शाई सांडे आिण कपड्याला िनळे डाग पडत. सफर्- एिरयल- रीन यांचा जन्म व्हायचा होता. मग िलं बू मीठ लावून काढावे लागत. तेव्हा नुकतेच स्वातंत्र्य िमळाले असल्याने शाळे त सू त कताई पण असे . पिहलीतील मु ले कापसाची बी (सरकी) काढत. त्या गोळा करून मग बाई बेरीज वजाबाकी िशकवण्यासाठी वापरत. मग तो कापूस दुसरीची मुले पेळू बनवायला वापरत तर ितसरी ची मुले टकळीवर सुत कातत. तर चौथीची मुले चरख्यावर सूतकताई करत. १९५८ साली विडलांच्या बदलीमु ळे नािशकला आलो. परभणी पेक्षा नािशक मोठे शहर होते.
पण िरक्षा टॅ क्सी यांचा जन्म व्हायचा होता व टांगा हे सवर्मान्य वाहन होते. शाळा तशी दू र होती. पण िवनोबा एक्सप्रेस म्हणजे पायी मैित्रणीबरोबर गप्पा मारत जाण्यात मजा होती. तेव्हा नािशकला पुष्पावती रुं गटा कन्या िवद्यालयात पाचव्या इयत्तेत नाव घातले. ती त्यावेळची नामांिकत शाळा होती व इं ग्रजी िवषयाची तोंडओळख होणार होती म्हणून मी खुष होते. पुस्तकांमध्येही भर पडली. प्रत्येक िवषयाचे वेगळे पुस्तक, बाई पण वेगळ्या, अबोली रंगाचे परकर-पोलके असा गणवेश होता. दर शिनवारी गणवेशातच यायचे. दोन वेण्या बांधणें हा िनयम होता. संगीत, िशवण, िचत्रकला या िवषयांची ओळख झाली. शाळा अकरा ते पाच सबंध िदवस असे. नेमाने गृहपाठ करावा लागे. िशवाय िदवाळीच्या सुट्टीमध्येही सवर् िवषयांची प्रश्नोत्तरे गृहपाठाला देत असत. इं ग्रजीच्या स्पेिलं गची दर शिनवारी परीक्षा होत असे. त्यात आमची कायम चढाओढच असे. वाचनाची गोडी लागावी म्हणून प्रत्येक वगार्चे वाचनालय होते. िवद्याथीर्च ते काम पाहत असत. शाळे ला फी पण होती सात पैसे मिहना! पण प्रत्येक घरी विडलांचा एवढा धाक असे की ते मागणे म्हणजे जीवावर येई. हुतुतू लंगडी यांच्या स्पधार् होत. तर लेझीम डंबेल्स व्यायामाच्या तासाला घेत. शाळे चे स्नेहसंमेलनही होत असे. िवदाऊट मेकअप ड्रेसप करून प्रत्येक वगार्चा नाच असे. आिण शाळे तफेर् जेवण. अहाहा! आम्ही त्या िदवसाची वाट पाहत असू. कारण सवर् िवद्यािथर् नीचाही जेवण बनिवण्यात सहभाग असे. “बालपणीचा काळ सुखाचा, आठवतो मला घडी घडी!” मस्ती केली िशक्षा भोगल्या पट्टी ने पण मार खाल्ला पण घरी त्याबाबत कोणी घरी तक्रार नेत नसे. अकरावीत बोडार्ची परीक्षेच्या िनरोप समारंभाच्या वेळी तर नुसत्या गंगा जमुना वाहत होत्या. जणू काहीतरी हातातून िनसटल्याचा भास होता. तुळशीचे पान जवळ ठे वल्यावर पेपर सोपा जातो अशी आमची श्रद्धा होती. ते कंपासमध्ये ठे वून सगळे पेपर िलिहले. आता त्या वेडेपणाचे हसू येते. ११ वी चा िरझल्ट लागला शाळे त 67% िमळू न पिहली आले. तो सत्कार समारंभ, ती बिक्षसे , अजूनही तो सोहळा आठवतो पण फोटो सेिल्फ चा जमाना नव्हता. फक्त आठवण व साठवण मनाच्या कॅमेरात. आजही शाळे च्या दैनंिदन प्राथर्नेतल्या ओळी अधूनमधून ओठावर येतात. ज्ञान साधना मंिदर अिभनव | िनत्य इथे सुख शांती संभव | अभ्युदयाच्या िवश्वशांतीच्या | उघिडयेले द्वारा ।
िक्रस्टल
शेखर गजभार
मनिजतची गाडी िमिनआपोिलसच्या बाहेर येऊन िशकागोला जाणार्‍या हायवेवरून धावू लागली. सहा मिहन्यांपासून पूणर्पणे वठू न गेलेले वृक्ष नवीन पालवी फुटू न िहरवेगदर् िदसत होते. रस्त्याच्या दुतफार् असणार्‍या दाट वृक्षराजीकडे नजर टाकत प्रसन्न िचत्ताने मनजीत िवचार करत होता…. सहा मिहन्यापूवीर् आपण याच रस्त्याने बसने िमिनआपोिलसला आलो होतो. त्यावेळच्या िनष्पणर् वृक्षांप्रमाणेच आपणही वठू न गेल्यासारखे झालो होतो. सहा मिहन्यात आपल्या जीवनात िकती मोठा बदल झाला आहे. आपल्या जीवनातही उज्ज्वल भिवष्याची नवी पालवी फुटायला सुरवात झाली आहे. िवचार करता करता भूतकाळातील सारा जीवनपटच त्याच्या नजरेसमोरून उलगडू लागला. भारतातून मनजीत एम. एस. करायला अमेिरकेत आला. घरी वडील एकटेच. त्यांनी सेवा िनवृत्तीची सवर् रक्कम खचूर्न येथले िशक्षण केले. त्यानेही मोठ्या िजद्दीने एम. एस. पूणर् केले. अमेिरकेत िमळणार्‍या मोठ्या पॅकेजमुळे येथे काही काळ नोकरी केली तर विडलांची खचर् झालेली रक्कम लवकरात लवकर जमा करता येईल. म्हणून त्याने तेथेच नोकरी शोधण्याचे ठरवले विडलांचे त्याच्यावर एवढे प्रेम होते की ते नेहम े ी म्हणत, “ जगाच्या पाठीवर तुला कोठे आवडेल तेथे तू रािहलास तरी माझी काही हरकत नाही.” तेव्हा तो म्हणायचा , “ तुम्हालाही माझ्यासोबत राहावे लागेल.” वडील म्हणायचे, “ तुझी इच्छा असेल तर माझी तीही तयारी आहे. मला तुझ्यािशवाय कोण आहे?” एकूण मुलाच्या सुखात स्वतःचा आनंद मानणारा त्यांचा स्वभाव होता. त्याच्या िव्हसाची मुदत सहा मिहनेच िशल्लक होती. तेवढ्या कालावधीत नोकरी िमळवणे गरजेचे होते. स्वस्तात राहण्याची व जेवणाची सोय असणारा िवद्यापीठाचा कॅम्पस आता त्याला सोडावा लागणा र होता. बाहेर राहायचे म्हटल्यावर भरपूर खचर् येणार असल्याने त्याने िमळे ल ती तात्पुरती, साधी नोकरी पकडू न आपल्या मुख्य नोकरीचा शोध घ्यायचे ठरवले. त्याचे बरेच िमत्र हॉटेल, पेट्रोल पंप, मॉल अशा िठकाणी नोकरी करत होते. अशाच िमत्रांच्या ओळखीवर त्याला िशकागोच्या इं िडयन ग्रोसरी स्टोअरमध्ये नोकरी िमळाली. मग कोठे तो थोडा िनधार्स्त झाला.
त्या इं िडयन स्टोअरच्या मालकाची अमेिरकेत एक चेन होती. नोकरीच्या पिहल्याच िदवशी मॅनेजर त्याला एका भल्या मोठ्या गोडाऊनमध्ये घेऊन गेला. तेथे त्याची व िक्रस्टलची ओळख करून िदली गेली. ितच्या हाताखालीच त्याला काम करायचे होते. हॅ लो! हाय करून हसतमुखाने िक्रस्टलने त्याचे स्वागत केले. उं च व सडसडीत बांध्याच्या, गोर्‍यापान, सुंदर िदसणार्‍या िक्रस्टलकडे तो पाहताच रािहला. ही अमेिरकन सौंदयर्वती एका इं िडयन स्टोअरच्या गोडाऊनमध्ये काम करते आहे, याचे त्याला मोठे आश्चयर् वाटले. त्या गोडाऊनमध्ये दररोज ट्रकने माल येत होता. आलेल्या मालाची िबले व माल तपासून घेणे, आलेल्या आिण बाहेर जाणार्‍या मालाच्या नोंदी करणे, वेगवेगळ्या दुकानांकडू न मालाची आलेली मागणी पत्रे व उपलब्ध माल यांचे िहशोब तयार करणे असे साधारण कामाचे स्वरूप होते. बर्‍याच िदवसांपासून हे सवर् काम िक्रस्टल एकटीच करत होती. आता मनजीतच्या रूपाने ितला एक अिसस्टंट िमळाल्याने ती आनंदी झाली. त्याच्या कामाचा वेग आिण कॉम्पुटर हाताळणीचं कौशल्य पाहून तर ती भलतीच खुश झाली. पूवीर् शेवटच्या िहशोबाचा ‘ई-मेल’ पाठवू न देऊन बाहेर पडायला ितला संध्याकाळचे सात वाजून जात. मनजीत आल्यापासून मात्र दररोज संध्याकाळी पाचपयर्ंतच सवर् काम संपून जात असे. त्यामुळे तर ती जाम खुश होती. तपिकरी, सोनेरी रंगाचे रेशमी केस, धवल, गौरांग कांती, गाळ आिण ओठांचा नैसिगर् क गुलाबीपणा, खळाळते मोहक हास्य व मनमोकळ्या, बोलक्या स्वभावाच्या िक्रस्टलने मनजीतला चांगलेच प्रभािवत केले होते. अमेिरकेत आल्यापासून प्रथमच तो एका अमेिरकन युवतीच्या इतक्या िनकटच्या सहवासात आला होता. सुरुवातीला त्याला ितचे फास्ट अमेिरकन बोलणे समजायचे नाही. तीही त्याच्या इं िग्लश उच्चाराला हसायची. पण हळू हळू दोघात सुसंवाद सुरु झाला. त्या इं िडयन स्टोअरमधे िजरे मोहरीपासून भारतीयांना लागणारे सवर् काही िमळत होते. िक्रस्टल ितला अनोळखी वाटणारी एक एक वस्तू दाखवून त्यािवषयी मािहती िवचारायची आिण भारतीयांच्या जीवनातील त्याची आवश्यकता व उपयोग ऐकून आश्चयर्चिकत व्हायची. या वस्तूंच्या मािहतीसोबत त्याच्याकडू न हळू हळू भारतीय संस्कृतीची मािहती िमळत गेल्याने ितचे कुतूहल वाढत गेल.े भारतीय संस्कृती जाणून घ्यायची ितची उत्सुकता व िजज्ञासा पाहून तोही दररोज भारतीय रूढी, परंपरा, सण, कुटुंबव्यवस्था, िविवध प्रांत, भाषा कशाबद्दल तरी बोलत राहायचा. तीही मन लावून ऐकायची आिण अधूनमधून आश्चयर् व्यक्त करत अनेक प्रश्न िवचारायची. मनजीतही ितच्याकडू न अमेिरकेतील कौटुंिबक व सामािजक जीवनासंबंधी जाणून घेऊ लागला. काही िदवसातच दोघे एकमेकांचे चांगले िमत्र बनले. मनजीत दररोज शाम्बुगर्हून बसने दुकानात यायचा. िक्रस्टल त्याच्यापासून दू र ब्लूिमं गडेलला राहायची अन स्वतःच्या गाडीतून यायची. काही िदवसातच ब्लूिमं गडेलच्या आपल्या घरून दुकानात येताना व परत जाताना िक्रस्टल त्याला िनयिमतपणे िलफ्ट देऊ लागल्यामुळे त्याचा बसचा प्रवास बंद झाला. ती ब्लूिमं गडेलला ितच्या विडलांनी फार पूवीर् घेतलेल्या एका छोट्याशा बंगलीत वृद्ध आईविडलांसोबत राहत होती. एकदा सुट्टीच्या िदवशी ती त्याला आग्रह करून घरी घेऊन गेली. त्या बंगलीसमोरच्या लॉनवर ितचे आईवडील गप्पा मारत बसले होते. “हा माझा िमत्र मंजीट ” अशी ितने त्याची ओळख करून िदली. दोघांनीही अितशय आनंदा ने आिण प्रेमाने त्याचे स्वागत करून िवचारपूस केली. त्यांच्याशी बोलत असताना, त्याच्याबद्दल िक्रस्टलने त्यांना अगोदर बरेच काही सांिगतले असावे असे त्याला जाणवत होते. वडील पंचाहत्तर तर आई अडु सष्ट वषार्ंची होती. या वयातला त्यांचा सळसळता उत्साह व दोघांचे आनंदी, रसरशीत चेहरे पाहून त्याला कौतुक वाटले. भारतात साठी पार केली की जीवनातून खरोखरच कायमचे िनवृत्त झाल्यासारखे वागणारे लोक व सगळ्या जगाच्या िचं ता, टेन्शनचे ओझे जणूकाही आपल्याच डोक्यावर ठे वले आहे अशा काळजीग्रस्त चेहर्‍य े ाने वावरणारे लोक आठवले. िक्रस्टल स्वभावाने जेवढी मनमोकळी होती तेवढीच ती नावाप्रमाणे पारदशर्कही होती. ितने स्वतःिवषयी या ितच्या कुटुंबीयांिवषयी सवर्काही त्याला मोकळे पणा ने सांगून टाकले होते. गेल्या अनेक वषार्ंपासून ितचा एक ब्रायन नावाचं बॉयफ्रेंड होता. तो नोकरीधंद्याच्या िनिमत्ताने वषार्ंपूवीर्च मेिक्सकोला गेला होता. तो तेथून आल्यावर दोघांनी लग्न करायचे ठरवले होते. ब्रायनशीच ितने लग्न करावे अशी ितच्या आईविडलांची इच्छा होती. तो एकुलती एक मुलगी असल्याने आईविडलांनाही ितच्यािशवाय कोणीही नव्हते. ितचे आईविडलांवर इतके प्रेम होते की त्यांना कायम आपल्यासोबत ठे वावे हा ितचा िनश्चय होता. त्यादृष्टीने ब्रायन योग्य होता. मनिजतने ितच्यासमो र कधी ब्रायनचा िवषय काढला तर ती नाराज व्हायची. कारण मेिक्सकोला गेल्यावर दररोज फोन करणारा ब्रायन अलीकडे क्विचतच स्वतःहून फोन करत होता. त्यामुळे ती साशंक होती. त्याच्याबद्दल ितच्या मनात संशय िनमार्ण झाला होता.
ितने स्वतःच्या खाजगी जीवनातल्या सवर् गोष्टी त्याला मनमोकळे पणे सांिगतल्यामुळे त्यानेही स्वतःचे कुटुंब, किरअर, िशक्षण इत्यादी िवषयी सांिगतले. ते ऐकून ितला आश्चयार्चा धक्का बसला. “ओह माय गॉड, मंजीट यु आर टेलींग मी ऑल अबाऊट युवर ब्राईट किरअर सो लेट. आय ऍम िरयली प्राऊड ऑफ यु .” त्यावेळेपासून ितच्या मनातला त्याच्याबद्दलचा आदर आणखीनच वाढला. िक्रस्टलचा आठवडा कामात जायचा. पण सुट्टीच्या िदवशी ितला फार बोअर व्हायचे. आधीच ती ब्रायनच्या िविक्षप्त व अिलप्त वागण्याने उदास होती. सुट्टीच्या िदवशी मनजीतला घेऊन ती बाहेर पडायची. ते कधी िमलेिनयम पाकर्, नेव्ही िपअसर् पिरसर िकंवा बोटॅ िनकल गाडर्नध्ये भटकत राहायचे तर कधी लेकच्या काठावर सूयार्स्ताचा आनंद घेत तासंतास गप्पा मारत बसून राहायचे. असेच ते एकदा एका छोट्या रस्त्याने लॉग ड्राईव्हवर गेले. िनसगर् सौंदयार्ने न्हाऊन िनघालेला तो रस्ता पाहून मनजीत चिकत झाला. फुलाप्रमाणे पानेही इतकी सुंदर व िविवधरंगी असू शकतात हे तो प्रथमच अनुभवत होता. दोन्ही बाजूनी असणार्‍या िविवधरंगी पानांच्या दाट वृक्षराजीमुळे वरून आच्छादला गेलेला रस्ता, झाडांच्या पायथ्याशी पडलेला रंगीबेरग ं ी पानांचा खच व मधून जाणारा काळभोर स्वच्छ रस्ता, वरच्या रंगीत पानांमधून पडणारे उन्हाचे कवडसे हे िवलोभनीय अनोखे दृश्य पाहून त्याला वाटू लागले, आता उन्हाळा संपत आला. येणारा िहवाळा व बफर्वृष्टी याची चाहूल लागल्याने जणूकाही वृक्षराजींचा शेवटचा आनंदोत्सव चालू आहे. िक्रस्टलच्या गोड सहवासातील हा आपला प्रवासही असाच कायम सुरु राहावा. त्याच्याशेजारी बसून गाडी चालवणारी िक्रस्टल िवचार करत होती. मनजीत एवढा उच्चिशिक्षत असूनही िकती साधाभोळा, िनमर्ळ स्वभावाचा, सं यमशील, िनव्यर्सनी, िवश्वासपात्र िमत्र आहे. याउलट आपला ब्रायन िकती चंचल, मनमौजी स्वभावाचा, व्यसनासाठी लालचावलेला व िमळे ल ते सुख ओरबाडू न घेणारा आहे. मनिजतसारखा आयुष्याचा जोडीदार िमळाला असता तर आपला जीवनाचा प्रवासही असाच सुंदर झाला असता. ितने डोळे ितरके करून त्याच्याकडे पािहले. तोही ितच्याकडेच टक लावून पाहत होता. तो गालातल्या गालात हसत मुद्दाम न पािहल्यासारखे करून समोर बघत ड्रायिव्हं ग करू लागली. मनजीत पिहल्या भेटीतच ितच्या सौंदयार्मुळे ितच्याकडे आकिषर् त झाला होता. ड्रायिव्हं ग करतानाच्या ितच्या मोहक हालचाली व सुंदर चेहर्‍य े ाचे िनरीक्षण करत तो िवचार करत होता … ‘अमेिरकन मुले मुली मोठी झाली की आपला जोडीदार स्वतःच िनवडू न स्वतंत्रपणे राहू लागतात. पण ही िक्रस्टल िकती वेगळी आहे. ती अजूनही आपल्या आईविडलांच्या भिवष्याचा िवचार करते. स्वतःच्या लग्नाच्या िवषयात आईविडलांचा सल्ला महत्वाचा मानते. ितच्या बाह्य सौंदयार्बरोबर ितच्या आं तिरक सौंदयार्मुळे िदवसेंिदवस आपले ितच्याबद्दलचे आकषर्ण व प्रेम वाढतच चालले आहे. पण हे सवर् मृगजळाच्या पाठीमागे धावल्यासारखे तर नाही ना?’ अखेर मनजीतच्या दृष्टीने ते मृगजळच ठरले. िक्रस्टल दोन िदवस कामावर आलीच नाही. ितसर्‍या िदवशी आली ती फारच उशीरा. ितचा चेहरे ा गंभीर वाटत होता. आल्याबरोबर त्याला म्हणाली, “चल आपण कॉफी घेऊ या, मला तुझ्याशी काही बोलायचे आहे.” कॉफी घेताना त्याच्याकडे रोखून पाहत ितने िवचारले, “मंजीट , ितला माझ्याशी लग्न करायला आवडेल का?” असा अचानक ितने िवचारलेला प्रश्न ऐकून आश्चयर्चिकत झालेला मनजीत म्हणाला, “िक्रस्टल, आय िरअली लव्ह यु. मी तुला या अगोदरच प्रपोज करणार होतो. पण तुझ्या व ब्रायनच्या िववाहासंबंधी समजल्याने गप्प रािहलो. अगं मला तुझ्याशी िववाह करायला िनिश्चतच आवडेल. पण आज तू इतकी उदास, गंभीर का वाटते आहेस? तुझे आिण ब्रायनचे काही िबनसले आहे का?” ती म्हणाली, “ ब्रायन दोन िदवसांपूवीर्च येथे आला आहे. लग्न होताच लगेच मला घेऊन मेिक्सकोला जाणार आहे.” तो म्हणाला, “ मग काय हरकत आहे?” ती म्हणाली, “ अरे आईविडलांचा मी एकमे व आधार आहे. या वयात त्यांना असे एकाकी सोडू न मी कोठे ही जाणार नाही. तो हणतो आहे, एखादे वषर् राहून परत येऊ. िवशेष म्हणजे माझ्या आईविडलांचा त्याच्यावर एवढा िवश्वास आहे की तेही म्हणताहेत , एखादं दोन वषर् आम्हाला सोडू न गेलीस तर काय िबघडते. तू परत इकडे येणारच आहेस.” “अगं त्यांचं बरोबर आहे आिण ब्रायनचीही काही अडचण असेल.” “खरे सांगू का मंजीट , दोन िदवसांच्या सहवासात मला तो पूणर् व्यसनांच्या आहारी गेल्याचे जाणवले. तो बोलल्याप्रमाणे वागला नाही तर आई विडलांना कायमचे येथे सोडू न मला मेिक्सकोत राहावे लागणार आहे. माझा त्याच्यावर िवश्वास रािहला नाही. तो फार स्वच्छं दी आहे. त्यामुळेही मला त्याच्याबद्दल संशय िनमार्ण झाला आहे.” “आमच्या लोकांना कार बदलल्याप्रमाणे आपला लाईफ पाटर्नर बदलण्यात काहीच गैर वाटत नाही. तुमचा समाज मात्र फार वेगळा आहे. एकदा लग्न झाले की काम एकत्र राहायचे व वडीलधा र्‍यांचा आदर करून त्यांना आधार द्यायचा, हे तुम्हा भारतीय लोकांचे जीवन मूल्य मला फार आवडते. माझ्या आईविडलांच्या लग्नाला पन्नास वषेर् होऊन गेली अजूनही ते एकत्र संसार करताहेत. खरोखरच मी भाग्यवान आहे. माझ्याही अंगात
त्यांचेच रक्त आहे. त्यामुळे माझ्याही तशाच अपेक्षा असणे नैसिगर् क आहे. तू लग्नाला होकार िदलास तर माझ्या या अपेक्षा पूणर् करणारा व सवर्दृष्टीने पिरपूणर् असा तुझ्यासारखा जोडीदार मला िमळणार आहे.” हे ऐकता च तो म्हणाला, “आपल्या पिहल्या भेटीतच तुझ्या सौंदयार्ने मी तुझ्याकडे आकिषर् त झालो होतो. तुझा मनमोकळा स्वभाव, नावाप्रमाणेच पारदशर् क असे तुझे अंतःकरण आिण पती-पत्नी व विडलधार्‍यांिवषयीचे तुझे हे िवचार ऐकल्यावर वाटते की माझ्या स्वप्नातली माझी जीवनसाथी तूच आहेस.” हे ऐकून अितशय आनंदी झालेली ती त्याचे दोन्ही हात घट्ट पकडू न म्हणाली, “खरंच, वुई आर मेड फॉर इच अदर , मग करायचे का आपण लग्न? तू हो म्हणालास तर मी लगेच ब्रायनला नकार देऊन टाकते अन माझ्या आईविडलांना माझे म्हणणे पटवून देते.” िनणर्य घेण्याचा अंितम क्षण समोर येताच तो गंभीर झाला. त्याला एकदम विडलांची आठवण झाली. शाळे त नाव घातल्यापासून शोक्षण पूणर् होईपयर्ंत त्यांनी त्याला मोठ्या िजद्दीने, सवर्स्व पणाला लावून िशकवले होते. त्यांचे एक स्वप्न पूणर् झाले होते. आता त्याला नोकरी िमळाली की तो स्वतःच्या पायावर उभा राहून िस्थर होईल या अपेक्षेने त्याच्याकडे डोळे लावून बसले होते. अशा पिरिस्थतीत अचानक लग्नाचा िवषय काढला तर त्यांना धक्काच बसेल. नोकरी िमळाल्यानंतर हा िवषय काढला तर ते कदािचत संयुिक्तक होईल व ते आपली इच्छा डावलणार नाहीत. आपल्या िव्हसाची मुदत संपत अली आहे. त्याच्या अगोदर जर नोकरी िमळाली नाही तर आपल्याला भारतात परत जावे लागेल. तेथे नोकरी िमळू न जाईल. विडलांनी त्यांच्या आयुष्यभराची पुंजी आपल्यासाठी खचर् केली आहे. ती रक्कम त्यांना लवकरात लवकर परत करणे ही आपली महत्वाची जबाबदारी आहे. त्याच्या या सवर् अडचणी ऐकल्यावर ती म्हणाली, “ मी एकटी असते तर तुझ्याबरोबर कोठे ही आले असते. पण ज्यांनी त्यांचे संपूणर् आयुष्य अमेिरकेत घालवले आहे ते माझे आईवडील या वयात भारतात येणे अवघड आहे. “ त्याने थोडा िवचार केला अन तो म्हणाला, “ आता आपल्यापुढे एकच मागर् िशल्लक आहे.” मोठ्या उत्सुकतेने ती म्हणाली, “ कोणता?” तो म्हणाला, “लग्नाचा महत्वाचा िनणर्य एवढ्या तडकाफडकी घेण्यापेक्षा तू ब्रायनला दोन मिहने थांबायला सांग. माझ्या िव्हसाची मुदत दोन मिहने आहे. मी प्रयत्न करतोच आहे. कदािचत त्या आधीही नोकरी िमळू न जाईल.” “अरे, ब्रायन गेल्या वषर्भरापासून माझ्याशी लग्न करण्यासाठी वाट पाहत बसला आहे. आता तर तो लग्नाच्या पूणर् तयारीिनशी आला आहे. त्याने आमच्या दोघांची मेिक्सकोला परत जाण्याची ितिकटेही बुक करून ठे वली आहेत. तरीदेखील मी त्याची मनधरणी केली तर तो कदािचत थांबेलही. पण उद्या तुला नोकरी िमळाल्यावर मी त्याला नकार कळवला तर त्याला फसवल्यासारखे होणार नाही का? असा अचानक धोका देणे मला योग्य वाटत नाही. मेिक्सकोला जाण्याच्या मुद्दय ् ावरून आताच त्याला मी नकार देऊ शकते.” मनिजतने िवचार केला, “आपण आता ितले नुसते हो म्हणले तर ती आपल्यासाठी लगेच ब्रायनला नकार देऊ शकते पण आपण स्वतःच अधांतरी आहोत. उद्या भारतात परत जावे लागले तर ितचे आयुष्य उध्वस्त होऊन जाईल. आपण ितचा िवश्वासघा त केल्यासारखे होईल. िजचे आपल्यावर एवढे प्रेम आहे व आपलेही िजच्यावर प्रेम आहे ितच्या भिवतव्याचा िवचार फार महत्वाचा आहे. हे लक्षात घेऊन त्याने मन घट्ट करून आपली असमथर्ता प्रकट केली. या सवर् पिरिस्थतीपुढे मनजीत हतबल आहे हे ितने ओळखले होते. ितला स्वतःलाही यातून कसा व कोणता मागर् काढावा हे समजत नव्हते. अखेरदुःखी अंतःकरणाने व पाणावल्या डोळ्यांनी दोघांनाही एकमेकांचा िनरोप घेतला. आपल्या प्रेमाच्या ओढीने व लग्नाच्या अपेक्षेने आपल्याकडे आलेल्या िप्रयेला आपण नाराज करून पाठवले यामुळे तो िखन्न झाला. ती काम सोडू न गेल्यापासून त्याचे कामावरील मानाचं उडाले . तो उदास झाला. क्षणाक्षणाला येणारी ितची आठवण त्याला घायाळ करत होती. काही िदवसातच त्याने भारतात परत जाण्याचा िनणर्य घेतला. िव्हसाची मुदत संपायला अजून अवधी होता. पण व्यिथत मनाने ितच्या ठवणीत झुरत येथे राहण्यापेक्षा भारतात परत जाणे त्याने पसंद केले आिण तो तयारीला लागला. एके िदवशी ईमेल चेक करत असताना त्याला अचानक आनंदाची बातमी िमळाली. ज्या कंपनीत त्याने मिहन्यापू वीर् इं टरव्हयू िदला होता त्या कंपनीत त्याचे िसलेक्शन झाल्याची व कंपनीच्या िमनीआपोिलसच्या ऑिफसमध्ये रुजू व्हायची तो ऑडर्र होती. त्याला एकदम िक्रस्टलची आठवण झाली. हा ईमेल यापूवीर्च आला असता तर आपण ितला होकार िदला असता. एक सुख हाती आले तर दुसरे हातातून िनसटू न गेले या िवचाराने त्याच्या मनाला टोचणी लागून रािहली. त्याने विडलांना िह आनंदवातार् कालवून टाकली. िक्रस्टललाही फोन करून सांगावे असे त्याच्या मनात आले. पण आतापयर्ंत ितचे लग्न झाले असेल, जुन्या आठवणी काढू न ितच्या संसारात िवष कालवणे बरोबर नाही असा त्याने िवचार केला. परत ितच्याशी संपकर् साधण्याचा मोहाचा नको म्हणून त्याने ितचा नंबरच फोनमधुन िडलीट करून टाकला.
नव्या नोकरीवर जॉईन होण्यासाठी तो िशकागोहून बसने िमनीआपोिलसला िनघाला. कडाक्याची थंडी पडली होती. सकाळपासून भुरुभुरु बफर् पडायला सुरुवात झाली होती. तो काचेतून बाहे पाहत बसला होता. रंगीबेरग ं ी पानांनी सजलेल्या ज्या वृक्ष्यांच्या सािनध्यात आपण प्रेमाचा आनंदोत्सव अनुभवला तेच वृक्ष आज िनष्पणर् होऊन वठु न गेले आहेत. आपल्या प्रेमाची अवस्थाही अशीच झाली आहे या िवचाराने तो उदास झाला. आज सहा मिहन्यांनी तो त्याच रस्त्याने िशकागोकडे परत िनघाला होता. तेथून पुढे त्याला रॉकफोडर्ला आपल्या िमत्राकडे जायचे होते. आता सवर् पिरिस्थती बदलली होती. त्याच्या जीवनात मोठा बदल झाला होता. तो नोकरीत िस्थर झाला होता. त्याच्याकडे स्वतःची गाडी व भाड्याचे घर होते. वडील अमेिरकेत यायच्या तयारीत होते. बाहेरही अंग गोठवणा री थंडी व वाढलेलं वृक्ष नव्हते तर वसंतऋतूचे आल्हाददायक उबदार वातावरण व डोळ्यांना सुखावणारे नवीन पालवी फुटलेले गदर् िहरव्या रंगाचे वृक्ष होते. अशा प्रसन्न वातावरणात त्याच्या मनात कोठे तरी अयशस्वी प्रेमाची शांत अन िक्रस्टलला आपण नकार िदल्याचा सल होता. िशकागो जवळ येऊ लागलं तसे एक एक जुन्या आठवणी ताज्या होऊ लागल्या. थोड्या वेळातच त्याने गाडीचा वेग कमी केला. पूवीर् तो ज्या भागात राहत होता, िजथे इं िडयन स्टोअर होते, त्या उपनगरातून गाडी जाऊ लागली होती. रस्त्यावर जुन्या खुणा िदसू लागल्या. ज्यािठकाणी िक्रस्टलला भारतीय पदाथार्ंची चव चाखायला लावली ती भारतीय रेस्टॉरंट्स, त्यांचे कॉफी प्यायचे िठकाण, ते ज्या रस्त्याने भटकायचे ते रस्ते, तासंतास गप्पा मारीत बसायचे ती उद्याने, जेथून िक्रस्टलच्या घराकडे रास्ता वळत होता तो चौक, हे पाहून त्याच्या मनात प्रेमाच्या जुन्या आठवणी रुं जी घालू लागल्या. शहरातल्या नेहम े ीच्या ट्रॅ िफकच्या गदीर्मधून त्याने एकदाची गाडी बाहेर काढली अन तो रॉकफोडर्च्या रस्त्याला लागला. िमत्रांचे सारखे फोन अन मेसेजेस येत होते. सकाळी लवकर िनघालेला तो अजून कसा पोहोचला नाही म्हणून ते काळजी करत होते. ते साहिजकही होते कारण तो प्रथमच इतक्या लांबच्या प्रवासाला एकटा िनघाला होता. अमेिरकेतल्या हायवेवर सतत बदलणारे रस्ते, लेन्स, अन समोरच्या जीपीएसवर लक्ष ठे वत शंभर दीडशे िक.मी. च्या वेगाने गाडी चालवणे सोपे नव्हते. चाळीस पन्नास िक.मी. वर एक टोल प्लाझा लागला. त्याने गाडी थांबवली अन िखशातून क्रेिडट काडर् काढू लागला. “ओहो मंजीट! व्हॉट अ ग्रेट सरप्राईझ!” त्याने आश्चयार्ने बाहेर पिहले. केिबनच्या छोट्या िखडकीतून िक्रस्टल त्याच्याकडे पाहत होती. ितच्या चेहर्‍य े ावर हास्य व आश्चयर् होते. त्याने काडर् देण्यासा ठी पुढं केला हात ितने एका हातात दाबून ठे वला आिण दुसर्‍या हाताने काडर् स्वाईप केले. “तू अजून अमेिरकेतच आहेस हे मला सांिगतले का नाहीस? तू मला िवसरलास का? काडर् त्याच्याकडं परत देताना ितने िवचारले. तोपयर्ंत समोरचे गेट उघडले होते. पाठीमागे गाड्यांची रंग लागली होती. काही क्षणात ितच्या प्रश्नांची उत्तरे देणे शक्य नव्हते. “आय िवल कॉल यु सून”, असे म्हणून त्याने गाडी पुढे दामटली. सकाळपासून िजचा िवचार करत तो येथपयर्ंत आला होता ती अचानक अशी भेटल्याने हषर्भिरत झालेला तो पुढे जाऊन युटनर् घेऊन परत मागे येत येईल का हे पाहत होता. परत जाऊन ितचा फोन नंबर घेता येईल िकंवा आपला तरी ितला देता येईल असा िवचार करत त्याने एका पुढे येणार्‍या रेस्ट एिरयामध्ये गाडी थांबवली. जीपीएसवर बघताना पुढचा एिक्झट बराच लांब आहे असे िदसले. ितकडे आपले िमत्र वाट पाहत होते. तशात अंधार पडत चालला होता. तो नाईलाजाने रॉकफोडर्कडे िनघाला. िक्रस्टलला सुद्धा त्याला पाहून आनंदाचा सुखद धक्का बसला होता. दोघांची शेवटची भेट झाल्यापासून त्याने कधी ितला फोन केला नाही आिण ितने अनेक वेळा फोन करून त्याचा फोन कधी लागला नाही. त्यामुळे तो भारतात परत गेला आहे अशी ितची समजूत झाली होती. अनुं तो अमेिरकेतच आहे ही गोष्टदेखील ितच्या मनाला सुखावणारी होती. ब्रायनबरोबर लग्न करून ती मेिक्सकोला जाताच त्याने ितला एक नोकरी िमळवून िदली. हळू हळू ितच्या लक्षात आले की ब्रायन जुगारात कफल्लक झाला होता आिण त्याला ड्रग्जचे व्यसन लागले होते. काही िदवसांनंतर अमेिरकेला परत यायचे ठरले असताना तो ‘मला िबझनेससाठी पैसे हवे आहेत. तुझ्या आईविड लांना इकडेच घेऊन येऊ, त्यांना त्यांचे घर िवकायला लाव’, म्हणून ितच्या मागे लागला. ितच्या नोकरीचा पैसा ड्रग्जच्या व्यसनासाठी खचर् करू लागला. ितला त्रास देऊ लागला. त्यामुळे ती हैराण झाली. ब्रायनचे हे नवे रूप पाहून घाबरून गेली. अखेर जेव्हा ितची सहनशीलता संपली तेव्हा ती अमेिरकेला परतली. आपल्या मुलीने भोगलेला त्रास पाहून ितची या संकटातून कायमची सुटका करण्यासाठी ितच्या आईविडलांनी ितला िडव्होसर् घेण्यास संमती िदली. अशाप्रकारे तीनचार मिहन्यातच ितच्या िववाहाची इितश्री झाली होती. त्यानंतर ितने टोलप्लाझावरची नोकरी धरली आिण आज त्या नोकरीमुळेच ितची आिण त्याची भेट झाली होती. रॉकफोडर्मधील वास्तव्यात िक्रस्टलचा चेहरा त्याच्या नजरेसमोरून हात नव्हता. नेहम े ी आनंद, उत्साहाने फुललेली िक्रस्टल त्याने इतकी
कोमेजलेली कधीच पिहली नव्हती. तीन िदवसांच्या सुट्टीसाठी िमत्राकडे आलेला तो ितच्या ओढीने दोन िदवसातच परत िफरला. िशकागोला पोहोचताच त्याने अगोदर आपली गाडी िक्रस्टलच्या घराकडे गेहतली. तो असा अचानकपणे आलेला पाहून िक्रस्टलच्या आईविडलांना फार आनंद झाला. मोठ्या प्रेमाने त्यांनी त्यांचे स्वागत केले. “िक्रस्टल कोठे आहे” म्हणून त्याने िवचारताच तेम्हणाले “ अरे, परवा तू भेटल्यापासू न ती अितशय खुश आहे. आज ितला वेळ िमळाला म्हणून आत्ता िजझसचे आभार मानायला ती चचर्मध्ये गेली आहे.” थोड्यावेळाने त्यांनी त्याला िक्रस्टलच्या लग्नाची दुदैर्वी कहाणी सांिगतली. दोघांच्याही चेहर्‍यावर दुःख िदसत होते. ितची िह कहाणी ऐकून मनजीतच्या मनात अपराधीपणाची भावना िनमार्ण झाली. आपण नकार िदल्यामुळेच ितला ब्रायनबरोबर लग्न करावे लागले अन ितच्या जीवनाची अशी फरफट झाली असे त्याला मनोमन वाटत होते. भावनेच्या भारत त्याने त्याच्या मनातली ही खंत ितच्या आईविडलांकडे बोलून दाखवली. ते ऐकून ितचे वडील म्हणाले, “अरे तरुण माणसा, त्यात तुझा काहीच दोष नाही. ब्रायनबरोबर ितला अिजबात लग्न करायचे नव्हते. त्यािदवशी तुला भेटून आल्यावर ती ‘मला ब्रायनशी लग्न करायचे नाही. तुम्ही त्याला नकार देऊन टाका.’ म्हणून आमच्याकडे हट्ट धरून बसली. तू ितचा िकती चांगले जोडीदार होऊ शकतो हे ती भरभरून सांगत होती. पण आम्हाला असे परदेशी, परधमीर्य व्यक्तीबरोबर लग्न करणे योग्य वाटले नाही. म्हणून आम्हीच ितला आग्रह करून ब्रायनबरोबर लग्न करायला लावले. खरे अपराशी आम्हीच आहोत. आता आमच्या लक्षात आले आहे की माणसातला चांगुलपणा हा कधीच जात, धमर् , देश यांच्यावर अवलंबून नसतो.” थोड्यावेळाने ितची आई त्याला ितच्या बेडरूममध्ये घेऊन गेली. तुझ्यावर ितचे अजूनही फार प्रेम आहे असे म्हणत ितथे लावलेल्या एका फोटोकडे ितने बोट केले. एका लेकच्या काठावर सूयार्स्ताच्यावेळी काढलेले त्या दोघांचा फोटो होता. त्या फोटोकडे तो टक लावून पाहत असताना तीच आई म्हणाली , “ िक्रस्टल या फोटोकडे पाहून नेहम े ी म्हणते की ब्रायन मेिक्सकोहून आला आिण आमच्या प्रेमाचा असा असत झाला. मंजीट जगाच्या पाठीवर कोठे ही असला तरी माझ्या हृदयात त्याचे स्थान अढळ आहे.” तेवढ्यात िक्रस्टल आली आिण मनजीतला असा अचानक समोर पाहून मोठ्या आश्चयार्ने व आनंदाने “ओह माय स्वीटहाटर् मंजीट !” म्हणत त्याला कडकडू न िमठी मारली.
ज्ञान प्रबोिधनी हराळी - एक आनंदानुभव
सुहािसनी साठे (नािशक)
१ फेब्रुवारी २००४ ला सेवािनवृत्त होताना ठरवलं होतं, आता नोकरी करायची नाही. कुठलीही जबाबदारी िस्वकारायची नाही. आिण कोणत्याही बंधनात राहायचं नाही. अगदी मुक्त स्वतंत्र मनमानीपणाने या पुढे राहायचं. कुठे थांबायचं,हे जर समजलं ना तर माणसाला सुखानंदाच्या झोपाळ्यावर बसून मस्त आनंदाची गाणी गाता येतात, समाधानाची लकेर घेऊन डोलता नाचता येत. ठरवल्याप्रमाणे दोन-तीन वषेर् मुला-मुलींच्या कुटुंबात सहवासात नातवंडांच्या बाळलीलात, िमत्र-मैित्रणींच्या गप्पागोष्टीत, प्रवास, प्रवचन, नाटक-िसनेमा,भजन कीतर्न, वाचन मंडळ सगळ्यांना अनुभवलं. पण मन कुठे रमेना! वयाची साठी होईपयर्ंत सतत कायर्रत असणारी शरीर-मनाची युती िवरोधी पक्षाप्रमाणे सारखी खुसपट काढायला लागली. झोप उडवायला लागली. स्वास्थ्यावरच उठली म्हणा ना! काहीतरी कर, आमची कुठे तरी व्यवस्था कर, हे काय जगणं झालं, तुझ्या व्यवसायाचाया समाजाला नव्हे तर स्वतःचा वेळ सत्कारणी लावण्यासाठी तरी उपयोग कर, जगण्यासाठी काहीतरी कारण नको का? जबाबदारी नको, बंधन नको, कोणाची मेहरबानी नको असं काहीतरी शोधायला सुरुवात केली .आिण तीव्र इच्छाशक्तीमुळे ‘खुल जा सीम सीम’ म्हणल्याप्रमाणे ज्ञानप्रबोिधनी िनवासी माध्यिमक शाळा हराळी, तालुका लोहारा ,िजल्हा उस्मानाबाद येथे अस्मािदक दाखल झाले. तेथील प्रथमोपचार केंद्राची बहुिवध कायर्कतीर् तसेच आरोग्य सेिवका म्हणून 20 िडसेंबर 2010 ते 28 फेब्रुवारी 2014 पयर्ंत कालावधी माझ्या आयुष्यातला एक आनंदानुभव ठरला. उस्मानाबाद िजल्ह्यातील िकल्लारी भूकंपाचा हाहाकार सार्‍या जगाला ज्ञात आहे. या भूकंपामुळे अनेक गावे उध्वस्त झाली. त्यातलेच
एक सहा िकलोमीटरवर जेमतेम 3000 हजार लोकसंख्या असणारे हराळी हे गाव. या गावात मनुष्यहानी झाली नसली तरी भूकंपाच्या तडाख्यात ितथले सगळे उद्योग धंदे, घरदार, शाळा इमारती, सगळे भुईसपाट झाले. राहायला िनवारा नाही, कामधंदा करायला अवजारे नाहीत, खायला धान्य नाही, भांडीकुंडी नाहीत, चुली नाहीत, जगण्यासाठीची काहीही सोय नाही. हवालिदल होऊन सारे िववंचनेत होते. मदतीची अन्नाची, पाण्याची सोय युद्धपातळी वर चहूकडू न येत होती. पण िकती िदवस? पुढे काय? अशा वेळी देवदू त होऊन आले ते पुणे येथील ज्ञानप्रबोिधनीचे कै श्री अण्णा ताम्हणकर. गाव उभे करावयाचे ठरवून. उद्योगधंद्यासाठी, शेतीसाठी लागणारी अवजारे लोकांच्या मागणीनुसार घेऊन िदली. कासाराची, लोहाराची, चांभार गवळी, िकराणादुकानदार, शेतकरी यांना पैशाची मदत हातात न देता उद्योग उभे करून िदले. कुटुंब िस्थरस्थावर करून िदली. लोक त्यांना देव माणूस मानू लागले. कुटुंबाचा आधार मानू लागले. मनमोकळे पणाने बोलू लागले. “अण्णा एवढं सारं केलं आमच्यासाठी,आता आमच्या पोराबाळांसाठी शाळा करा की सुरू. त्यांचं भिवष्य नको का घडवायला” “अरे शाळा सुरू करायची म्हणजे काय खायची गोष्ट आहे? जागा हवी, िशक्षक आहेत, पैसा हवा परवानगी हवी. पण बघू काहीतरी करू” ती अण्णा आिण आव्हान हे समीकरण यश िमळणारच होतं. मारुतीच्या देवळात शाळा सुरु झाली. गावातील तरुणांनी िशक्षक म्हणून काम सुरू केले. आजूबाजूच्या दहा गावातली मूले येऊ लागली. देऊळ अपुरे पडू लागले. अन गावातला एक जण कणार्चा अवतार घेऊन उभा रािहला. त्यांनी त्यांची स्वतःची नऊ एकर शेतजमीन शाळे साठी देऊ केली. अन मग आव्हानांना सामोरे जाणारा कमर्योगी झपाटल्यासारखा कामाला लागला. राहणं, खाणं िपणं, लाईट, पाणी, पैसा कशाचीही सोय नसताना, अथक पिरश्रमातून लोकसहकायार्तून, दुदर्म्य इच्छाशक्तीतून िदमाखात उभी रािहली ‘ज्ञानप्रबोिधनी माध्यिमक शाळा हरळी’. श्री अण्णा ताम्हणकर, ती. स्वणर्लता िभशीकर, ज्ञान प्रबोिधनी सोलापूर आिण अनेक सुहृध, पुणे ज्ञानप्रबोधनी माजी िवद्याथीर्, िहतिचं तक, देश-परदेशातील देणगीदार, सेवाव्रती इत्यादींमुळे हरळी ची शाळा व इतर अनेक प्रकल्प झपाट्याने िवकिसत झाले. फळ प्रिक्रया केंद्र, कृषी महािवद्यालय, कृषी पयर्टन केंद्र, आरोग्यधाम आिण इतर अनेक सांस्कृितक, सामािजक, आध्याित्मक प्रकल्प, प्रिशक्षण, िनरंतर िशक्षण केंद्रातफेर् इथे उपक्रम राबवले जातात. पुनवर्सन केंद्राप्रमाणे इथे युवक-युवती, ज्येष्ठ नागिरकांना मागर्दशर्न करण्यात येते. माझे काम सुरू झाले ते एका आरोग्य िशिबराचे आयोजन करण्यापासून. अमेिरकेतील एक संस्था िवद्याथ्यार्ंच्या आरोग्य तपासणीसाठी तीन िदवस येणार होती. एकूण 300 िवद्याथीर् व जवळपासच्या गावातील लहान मुले, गरजूनाही या िशिबराचा लाभ िमळणार होता. आिण या िशिबराची यशिस्वता माझ्या स्थायी वास्तव्याला कारणीभूत ठरली. सवार्ंनीच कामाची पावती िदली.एकूण चारशे लोकांचे प्राथिमक आरोग्य मी पाहणार. कोणाच्याही मदतीिशवाय उपचार करणे,ड्रेिसं ग, सलाईन, इं जेक्शन देणे हे मला खूप आव्हान होतं. रोग िनदान करणं त्याप्रमाणे िनणर्य घेणे हे खूप जबाबदारीचे होते. पण आत्मिवश्वास, िजद्द आिण माझ्या सुप्त स्वप्नाची पूतर्ता होत होती त्यामुळे मी खुश होते. पिहली ते चौथीतील मुले घरापासून लांब असल्यामुळे ताई ताई करत घुटमळत असायची. सदीर् खोकला, ताप, उलट्याजुलाब, पडणं खरचटणे, डोकं पोट दुखणं (कधी कधी खोटं खोटं) बघण्यातच तीन-चार तास ओपीडी चालायची. संध्याकाळी पुन्हा दोन तास. सकाळ-संध्याकाळचं िफरणं हा
एक खूपच आनंदाचा अनुभव. शाळे च्या व्यापाबरोबरच आसपासच्या जिमनी ज्ञानप्रबोिधनीने घेऊन काजू, आं बा ,िचं च, पेरू, सीताफळ आिण िलं बाच्या मोठ्या बागा, फळभाज्या,पालेभाज्यांसह इतर पीक, दोन तीन िविहरी आिण िहरवागार पिरसर. मोर, हरण, शेळ्या, मेंढ्या, गाई म्हशी आिण सूयर्फुलांच्या िपवळ्याधमक मैलोनमैल पसरलेल्या जिमनी पहात तास-दीड तासाची भटकंती झाल्याने पाय बोलू लागले की थांबायला लागे. एवढं सगळं काम, दमणूक झाली की पोटोबा ची आठवण. पाकगृहा त दाखल झाले की अन्नपूणेर्च्या च्या रूपाने चतुरा मावशी, सुशीला मावशी, िशला अशा चार पाच जणांचा ताफा अितशय प्रेमाने जेवायला वाढायच्या. आयुष्यामध्ये तव्यावरची गरम पोळी कधी खाल्ली नव्हती. ितची ओळख इथेच झाली. टेबलावर तीन चार प्रकारची लोणची, पाच सहा प्रकारच्या चटण्या, घट्ट दही, लोणी, तूप,अन प्रेमाचा आग्रह असणारी आस्था आिण आपुलकी. यामुळे दोन घास जास्तच जायचे. फलाहारासाठी बागेतील ताजी फळे कापून ठे वलेली असत. असा राजेशाही थाट रोजच असायचा. मात्र पाहुणे यायचे असले की मग तर िवचारायलाच नको. ज्ञानप्रबोिधनी मुळेच मोठमोठ्या व्यक्तींचा सहवास, पिरचय, त्यांची भाषणं, प्रवचन, चचार्-संवाद याचाही खूप लाभ िमळाला. श्री माधवानंद, जयंतराव नारळीकर, श्री माशेलकर आिण अनेक मान्यवर उद्योगपती इत्यादी. कै श्री वसंतराव साने हे ज्ञानप्रबोिधनीचे आजोबा. सवार्त ज्येष्ठ, दानशूर आिण ज्ञानमहषीर् म्हणा वे असे चालते बोलते वाचनालय. वाचनाचा पुस्तक संग्रहाचा ध्यास घेऊन अनेकांना वाचनाची गोडी लावणारे ,स्फुतीर् दायक उत्साही व्यिक्तमत्व. वक्तशीर, िशस्तबद्ध, स्वयंपूणर् आिण स्वतंत्र िवचाराने कसे जगावे याचा आदशर्. जवळचे कुटुंबीय कोणी नसणारे मात्र िवद्याथीर्िवद्यािथर् नींच्या कुटुंबात सामावून गेलेले, सवार्ंचे लाडके साने सर. सत्तरी ओलांडलेले अनेक िवद्याथीर्, त्यांच्या नातवंडांना पतवंडाना साने सरांच्या गोष्टी सांगणारे आहेत. भेटायला येणारे सवार्त जास्त पाहुणे साने सरांचेच असायचे. त्यांच्या बरोबर आपण िफरायला जाणं म्हणजे त्यांच्या स्मरणशक्तीतल्या खिजन्यात मनसोक्त डु ंबणे. त्यांच्या वाचनात आलेल्या सवार्ंग सुंदर पुस्तकांचं त्यांनी केलेलं रसग्रहण म्हणजे केवळ आनंदानुभव असायचा. पुस्तकाचे नाव, लेखक, प्रकाशक, कथानकापासून महत्त्वाचे मुद्दे, अवतरणसह सारं काही मुखोद्गत. ज्ञान प्रबोधनी म्हणजे शैक्षिणक, आध्याित्मक, सामािजक कायार्बरोबरच अनेकांच्या पुनवर्सनाचेिह काम करणारी संस्था. िदव्यांग असणारे, िनराधार, मानिसक संतुलन िबघडलेले, व्यसनाधीन झालेले अशा अनेक व्यक्तींना मागीर् लावण्याचे कामही सुवणार्लता ताईसह येथील कायर्कतेर् करत आहेत.. िवद्याथ्यार्ंचा सवार्ंगीण िवकास होऊन उत्तम नागिरक घडवण्याचे काम इथे होते. अनेक दानशूर व्यक्ती, देणगीदार, सेवा व्रतीचे सहकायर् अशा संस्थांना हातभार लावतात आिण अनेक प्रकल्प उभे राहतात. आरोग्यसदन, कृषीपयर्टन केंद्र, फलोत्पादन केंद्र इत्यादी प्रकल्प आता िदमाखाने उभे रािहले आहेत. िनवास भोजनाची अत्यल्प दरात येथे सोय उपलब्ध असल्याने अनेक िशिबरे , प्रवचनमाला, संमेलन येथे जाऊन करता येतात. एक आगळ्यावेगळा िनवांतपणा, िनसगर्सािन्नध्या त शुद्ध साित्वक अन्नाचा प्रसन्नतेचा, शांततेचा अनुभव घेता येतो. हे सारे मी अनुभवले, जगले, तृप्त आिण कृताथर् झाले.
अशोक – मंजुश्री, नवरा बायकोचा संवाद
जया जोगळे कर
कवियत्रीचे मनोगत: पिरचयातील जोडप्यामुळे प्रेिरत होऊन सुचलेली किवता
अशोक म्हणतो …. अगं मंजू, काय आहे तुला एवढी घाई? थोडा आराम करायला तुला वेळ नाही पाहुणे बोलावलेस आज घरी जेवण करायची हौस भारी कशाला एवढा खटाटोप आिण उपद्व्याप?
मंजुश्री म्हणते …… अहो, िकती काढले मी िहवाळे अन उन्हाळे आता नाही अिजबात डगमगणे सरस्वती आहे माझ्या पाठी सांिगतलं नाही का तुम्हाला मगाशी पण केला आहे मी माझ्या मनाशी
आणू बाहेरून िमठाई व थोडे स्नॅक्स
PhD नंतर आता Law िडग्री िह करायची
तुझे डोके दुखते, कधी अंग दुखते
चहा जेवण केला आहे या सवार्ंचा िवचार
इकडे ितकडे खुपत असते तरी तुझी प्रगल्भता तुला सतावते म्हणून झोप व आराम दुरावते मला तुझा अिभमान आहे तुझ्या हुशारीची जाण आहे पण िवचार कर जरा आज मागे जमणार आहे का तुला हे तड् तडणे ? कॉलेज, नोकरी, घर, िशवाय अभ्यास जमणार आहे का सवर् सांभाळणे? आपण कष्ट भरपूर केले घरचे, आल्यागेल्याचे व्यविस्थत केले आपले सवर् चांगले झाले आपल्या मुलांकडे आहे सवर् अमाप चल, आता आपण दोघे घेऊ सुखी संन्यास
नाही होऊ देणार कुणाची आबाळ हवा आहे मात्र मला मला तुमचा आधार जपण्यास आपला सुखी संसार तुमचे प्रोत्साहन हे माझे खतपाणी तुमच्या प्रेमाच्या छायेत नाही काही मज उणी नका ना थांबवु आज मला ह्या पाडव्याच्या शुभिदनी….
िदवाळी अंक कथा स्पधार्: क्रमांक एक पािरतोिषक
िचं ब िभजलेले
सौ अपूवार् वडापूरकर-काळे
गच्च भरलेलं सभागृह, मोगर्‍याच्या फुलांचा मंद सुगंध, मधुर सनई, आिण रिसक श्रोत्यांची वदर्ळ. महेंद्रचा पिहलाच स्टेज शो. तेजू आिण महेन यांनी पािहलेल्या स्वप्नांची पिहली पायरी. त्याला केवळ यूट्यूबवर पाहून आिण ऐकून त्याच्या फॅन्सची वाढलेली संख्या आिण त्याच्या राजिबं ड्या रूपाला पाहून वेडी झालेली तरुणाई. आजच्या हॉल बाहेरची होऊसफुल्लची पाटी जणू त्याच्या लोकिप्रयतेची पावतीच होती. हॉलच्या मागे असलेल्या छोट्याश्या खोलीत महेंद्र कधीच पोचला होता. हातात कसलासा कागद घेऊन त्याचा िरयाज चालू होता. गोरापान, रेखीव नाक, धीर गंभीर मुद्रा, भरजरी शेरवानी आिण त्यात ऐटीत चालण्यार्‍या, ६ फूट उं चीच्या महेनवर कधी कोणत्या तरुणीची नजर सहज िखळू न बसेल सांगता यायचं नाही. पूवीर् गावाकडे तर रोज नवीन बहाणे करून अनेक सुंदर मुली त्याच्या घरी खेपा टाकायच्या पण महेनला तेजूिशवाय इतर कोणी िदसेल तर शप्पथ! जवळपास हॉल भरत आला तरी पाहुणे येतंच होते. कायर्क्रम सुरु झाला. िनवेदकाने महेंद्रची ओळख करून िदली. त्याने वाकून सगळ्यांना हात जोडू न अिभवादन केले. आिण संपूणर् हॉल मधून एक कटाक्ष टाकला. पण छे !!! त्याला ती िदसलीच नाही. इतक्यात हॉलचा दरवाजा उघडला. आधी घुंगरांचा आवाज आला आिण मागून स्वप्नातली परी. िफकट गुलाबी रंगाचा पिटयाला, लांब सडक केस क्लच लावून मोकळे सोडलेले, कानात गुलाबी टॉप्स, गोंडस बुगडी, चेहर्‍यावर लाघवी खळी आिण त्यात िमसळलेला स्वतःवरचाच उशीर झाल्याचा राग! या सगळ्यात एखाद्याला तेजूला उचलून पळू न घेऊन जायचा मोह नक्कीच झाला असता. खरंतर पैंजणाच्या आवाजावरूनच महेंद्रने ओळखले ... ती तेजूच असणार...
“महेन ... ए महेन, िप्लज लुसु नटो ना माझ्यावल...” तेजूच्या बोबड्या बोलांनी महेंद्रचा राग थोडासा कमी झाला... ६-७ वषार्ंचं पोरवय, मैत्री
प्रेम यातलं काहीच नं कळणारं पण तेजू आिण महेंद्र एकत्र ते तेव्हापासूनच. िमळू नच अभ्यास, खेळ आिण सगळ्यात जास्त तर त्यांचा वेळ जायचा, नवनवीन गाणी ऐकून ती म्हणण्यात. तेजू महेंद्रला छान साथ द्यायची पण त्याचा आवाज काही वेगळाच होता. कुठल्याही क्लासला न जाता तो एकापेक्षा एक उत्तम गाणी म्हणू लागला.तेजू त्याचा अभ्यास घ्यायची, त्याच्यासाठी घरून खाऊ आणायची आिण आज ितला नेहमीसारखा उशीर झाला होता. लहानपणी ितला महेंद्र म्हणता येत नसे. म्हणून मग ितने “महेन हे बघ मी तुझ्यासाठी काय आणलंय”, असं म्हणत परकर पोलक्यात लपवलेल्या ५-७ कैर्‍या त्याला िदल्या. त्याचा राग कुठल्या कुठे पळाला आिण पुन्हा एकदा आमराईत िकलिबलाट सुरु झाला शाळे त असल्यापासून महेंद्रला नेहमी वाटायचं की आपण पळू न जावं आिण िदवसरात्र गाणी म्हणावी. गायक व्हावं. पण तेजूमुळे त्याला नाईलाजाने अभ्यास करावा लागत असे कारण माकर् कमी पडले तर तेजूचा ओरडा खावा लागत असे. पण सुट्ट्या लागल्या की मात्र महेन सतत नदीकाठी िरयाझ करायचा आिण तेजू शांत डोळे िमटू न त्याचं गाणं ऐकत बसायची.. तासंतास... त्यावेळी महेंद्र सगळ्यात खुश असायचा कारण त्याला जगात सगळ्यात िप्रय २ गोष्टी त्याच्या जवळ होत्या. एक म्हणजे गाणं आिण तेजू !
मैत्रीच्या पलीकडे एक हळू वार नातं असतं आिण त्याची जाणीव होण्याचं एक वय. िनसगार्चं ऋतुचक्र पुढे जात होतं तसंच तेजू आिण महेंद्र
वयात आलेल्या पाखरांसारखी डौलदार िदसू लागली. तेजू आपल्या नावाप्रमाणेच 'तेजस्वी" आिण महेंद्र ितच्याकडे आकिषर् त झाला ... एखाद्या मॅग्नेट सारखा. तेजूची ही थोड्याफार फरकाने हीच अवस्था होती. ग्रॅड्युएशनचा शेवटचा पेपर संपताच महेन ितला गाणं ऐकवायचं म्हणून नदीिकनारी घेऊन गेला. पण आज त्याचं गाण्यात लक्षचं नव्हतं. तो म्हणाला 'तेजू, डोळे बंद करून इथेच थांब, मी आलोच' त्याने पळत पळत जाऊन नदीकाठची काही तेजूच्या आवडीची फुलं तोडू न आणली आिण अलगद ितच्या हातात ठे वली आिण म्हणाला "तेजस्वी, ह्या फुलांप्रमाणेच तू माझं आयुष्य सुगंधी करून टाकलं आहेस. मी आता पुरप े ूर तुझ्या प्रेमात बुडालोय गं. नेहमी माझी साथ देतेस तशी आजही देशील का? माझी होशील का?' आकाश खळकन फुटू न चांदण्यांचा पाऊस आपल्यावर पडतोय असं तेजूला वाटलं. ते सगळं च स्वप्नवत होतं ितच्यासाठी. तो नदीकाठ, पाण्याची अल्लड झुळझुळ, मावळतीचा सूयर्, हातातल्या फुलांचा दरवळ आिण कानापयर्ंत आलेली हृदयाची धडधड. तेजू िकत्ती गोड लाजते असं महेनच्या मनात आलं. त्यानंतर तेजूच्या फमार्ईशीसाठी मेहने ने त्यांचे सगळ्यात आवडते गाणे गायले " िचं ब िभजलेल े रूप सजलेले | बरसुनी आले रंग प्रीतीचे…” त्या िदवसानंतर सगळं च बदललं मग काय रोजच्या भेटीगाठी वाढू लागल्या. हातात हात घेऊन नदीिकनारी अखंड गप्पा ,असंख्य स्वप्न आिण शपथा ...
एके िदवशी तेजूला महेंद्रनी भेटायला बोलावले काही महत्त्वाचे बोलायचे होते म्हणून, ितला वाटले लग्नाची बोलणी करायला घरी येण्याबद्दल असेल. तेजूची पावले झपाझप महेंद्र कडे चालू लागली. “तेजू मी काही िदवसांसाठी मुंबईला जातोय”, तेजस्वीच्या काळजात धस्स झाले. ितच्या चेहर्‍यावरचे भाव बदलले. ितने प्रश्नाथर्क नजरेने महेंद्रकडे बिघतले. "गायक होण्यासाठी" तेजूच्या पायाखालची जमीन वाळू सारखी खचली. जरी ितला महेंद्रच्या गायकीवर आिण त्याच्या प्रेमावर संपूणर् िवश्वास होता तरी भीतीने ितच्या पोटात गोळा आला. पिहल्यांदाच महेंद्र गावाला सोडू न, ितला सोडू न इतक्या लांब िनघाला होता. मुंबई ही मायानगरी आहे असं सतत ितच्या मनात येऊ लागलं. ती शांत झाली. महेंद्रने ितचा हात हातात घेतला आिण ितच्या डोळ्यात बघत म्हणाला “तेजस्वी, आपण दोघांनी बिघतलेलं स्वप्न पूणर् करायला मुंबईला चाललो आहे. तूच जर माझी साथ देणार नाहीस तर कोण देईल?” शेवटी रोज एक फोन आिण कमीत कमी शंभर मेसेज पाठवेन अशी शपथ घेऊन महेन मुंबईच्या बसमध्ये बसला. तेजू िकती तरी वेळ त्याच्या लांब लांब चाललेल्या बसकडे पाहत तेथेच उभी होती. सुरुवातीला महेंद्र न चुकता फोन करायचा, समपर्क मेसेज पाठवायचा, गाणी रेकॉडर् करून पाठवायचा. परवा फोन वर िकती आनंदात होता! एका िहं दी िचत्रपटात गाण्याची संधी िमळाली म्हणत होता. तेजूने अख्ख्या घरभर नाचून नाचून सगळ्यांना पेढे वाटले होते. देवाचे लाख लाख आभार मानले होते. पण आज... आजचा िदवस तेजूसाठी सरता सरेना.महेंद्रचा ना फोन आला ना मेसेज.. बरं िहने फोन केला तर फोन अिस्तत्वात नाही??? तेजूला खूपच वाईट वाटले. चार-पाच िदवस झाले पण याचा पत्ता नाही तेजू काळजीत पडली. घरचे िवचारू लागले. पण ितच्याकडे कसलेच उत्तर नाही. असाच मिहना लोटला. घरचे शेवटी तेजूच्या लग्नाचं बघू लागले. तेजु खचत चालली होती. आपल्या लाडक्या गाियकेच्या गाण्याच्या ओळी ितच्या कानात घुमू लागल्या " अजून आहे ितथेच राधा, अजून आहे भरले गोकुळ... शाम िनळ्याच्या आठवणीने, अजूनही मन होते व्याकूळ... " ते काही नाही मी स्वतः मुंबईला जाऊन खात्री करून घेणार असा तेजूने हट्टच धरला. शेवटी आई-विडलांनी लाडक्या लेकीच्या पुढे हात टेकले आिण तेजू मुंबईच्या बसमध्ये बसली. आजपयर्ंत कधीच गावातून बाहेर पाऊल ठे वलेले नसल्यामुळे, तेजस्वी सुरुवातीला जरा गोंधळू नच गेली. पण प्रेमाची ताकद म्हणा िकंवा महेंद्रला एकदा पाहण्याच्या िजद्दीमुळे तेजूने मुंबई गाठली. पोटात कावळे ओरडू लागले होते. पण आधी महेंद्रला भेटेन मग काहीतरी खाईन असा तेजूने िनश्चय केला. त्याने फोनवर बोलताना रेकॉिडर्ं ग स्टुिडओचं नाव आिण पत्ता सांिगतले होते. ितने िरक्षा पकडली वं थेट स्टुिडओला येऊन पोचली.एव्हाना संध्याकाळ झाली होती. ितने वॊचमनला िवचारले 'महेंद्र पाटील कुठे रेकॉिडर्ं ग करतायेत?" त्याने बोटानेच एका खोलीकडे इशारा केला. तेजूच्या हृदयाचे ठोके ितला ितच्या कानापयर्ंत ऐकू येऊ लागले. असं आधी फक्त एकदाच झालं होतं. जेव्हा नदीकाठी त्यांनी एकमेकांना आपलं एकमेकांवर िकती प्रेम आहे हे सांिगतलं होतं तेव्हा! रुमचं दार उघडू न ती आत गेली. त्या रूम मध्ये दोन रूम व त्या दोन्ही रूमला काचेच्या मोठ्या िखडक्या. एका रूममध्ये रेकॉिडर्ं ग टीम आिण दुसर्‍या खोलीत तेजूचं काळीज! महेंद्र अगदी गुंग होऊन कानावर हेडफोन लावून गाणे म्हणत होता. त्याचं तेजूकडे लक्ष नव्हतं. तेजू महेंद्रला पाहून सुखावली. ती शांत उभी राहून डोळे िमटू न महेनचं गाणं ऐकत रािहली, नदीकाठावर बसून एकायची ना अगदी तशीच! गाणं संपताच खुश होऊन रेकॉिडर्ं ग टीम बाहेर पडली आिण मागून हेडफोन काढत काढत महेंद्रही बाहेर आला. त्याने तेजूकडे एक कटाक्ष टाकला व दुलर्क्ष करून खाली मान घालून चालू लागला. तेजूने गोड आवाजात महेंद्रला आवाज िदला. ‘महेन… महेंद्र...' 'येस माझ्याशी बोलताय आपण... ' महेंद्रने तुटक उत्तर िदले. तेजूला काही कळे ना 'हे काय भलतंच महेंद्र? " ितच्या तोंडु न शब्द फुटेनात. अश्रू वाहू लागले. "सॉरी हं. मी तुम्हाला ओळखलं नाही. एक्सक्यूझ मी" असं म्हणून महेंद्र िनघून गेला. तेजूला घाम फुटला. आधारासाठी ितने जवळच्या टेबलवर हात टेकले तर त्यावर पित्रकांचा गठ्ठा ठे वलेला आिण त्यावर… महेंद्र 卐 सोनम असं झळकत होतं. आता मात्र ितचा ताबा सुटला. ितने एका हातात पित्रका उचलली आिण तडक महेंद्रच्या िदशेने पळाली. वॊचमनने सांिगतले की महेंद्र पािकर्ंगमध्ये गेलाय. रात्रीचे आठ वाजून गेले होते. बाहेर पाऊस कोसळायला सुरुवात झाली होती. तेजू हमसून हमसून रडत होती. तशीच ती पावसात महेंद्रच्या गाडीच्या िदशेने पळाली. पािकर्ंग बर्‍यापैकी िरकामे होते. महेंद्र गाडी सुरु करत होता. तेजूला
पाहताच त्याने दुलर्क्ष करून गाडी सुरू केली. तेजू पळत जाऊन त्याच्या गाडीसमोर उभी रािहली. "मला ओळखत नाहीस ना मग चढव माझ्या अंगावर गाडी" ती िचं ब िभजली होती तरी दोन्ही हात बाहेर काढू न एका हातात महेंद्रची पित्रका घेऊन ती तशीच पावसात कुडकुडत उभी रािहली. महेंद्र बाहेर आला. "हा काय वेडेपणा आहे तेजू?" 'अच्छा माझं नाव लक्षात आहे तर..." तेजूने टोमणा मारला. " प्लीज थांबव हे" महेंद्र कळवळला. िखशातून रुमाल काढू न त्याने ितच्या डोक्यावर पांघरला. ितने हातातली पित्रका दाखवली. ती हातात घेऊन महेंद्र गंभीर झाला... त्याच्या डोळ्यात अश्रू दाटले. तो म्हणाला "तेजू मला माफ कर गं मला... सोनम ही माझ्या प्रोड्युसरची मुलगी आहे." तेजूच्या चेहर्‍यावरचे भाव बदलले. "तू गायक होण्यासाठी आपल्या प्रेमाला िवसरलास???" तेजू संतापून म्हणाली. महेंद्रला ते सहन झाले नाही. तो मागे वळला आिण म्हणाला "नाही मुळीच नाही ... असा एकही क्षण नाही गं तेजू, जेव्हा मला तुझी आठवण येत नाही. मला जेव्हा कळलं की प्रोड्यूसरची मुलगी माझ्या प्रेमात पडली आहे, तेव्हा मी िसनेमा सोडू न िनघून गेलो. पण एक िदवस सोनमने आत्महत्येचा प्रयत्न केल्याचं कळलं. मग मी घाबरलो आिण लग्नाला तयार झालो. एवढे बोलून त्याच्या हातातली पित्रका खाली पडली आिण त्याने अश्रूंना वाट मोकळी करून िदली. तेजूला काय करावे काहीच कळे ना. ितने महेनला जवळ घेतले. तो लहान मुलांसारखा ितच्या कुशीत सामावला व ते दोघे तसेच िकतीतरी वेळ ितथेच उभे होते. पुढच्या िदवशी तेजूने तडक सोनमची भेट घेतली. ितला सगळं सांिगतलं. त्यांचं बालपण,अतूट प्रेम, गाण्याचं स्वप्न, महेंद्रचं मुंबईला येणं आिण घडलेला सगळा प्रकार. "तुझ्याकडू न मी माझ्या महेंद्रला परत मागायला अलीये. एक प्रेयसी म्हणून नाही पण एक स्त्री म्हणून मला समजून घेशील? माझी व्यक्ती मला परत देशील सोनम? तेजूने हात जोडू न िवनंती केली. सोनम मनातून हलली. तेजूने ितचं हृदय ओतलं होतं सोनमसमोर. ितने पित्रका उचलली आिण त्याचे चार तुकडे केले. "िदला तुझा महेंद्र तुला" एवढं बोलून ती मुसमुसतच आत पळू न गेली. तेजूला आकाश ठें गणं झालं. ती धावतच महेंद्र कडे आली. इकडे महेंद्रला फोन आला होता की त्याला िचत्रपटातून काढू न टाकलंय. तेजूने त्याला खूप धीर िदला. आग्रह करून काही िदवसात महेंद्रचे स्वतःचे युट्युब चॅनेल सुरू करून िदले. त्यावर त्यांचं सगळ्यात आवडीचं गाणं रेकॉडर् करुन अपलोड केलं 'िचं ब िभजलेले रूप सजलेल'े आिण महेंद्र एका रात्रीत सुपरस्टार झाला. त्याची प्रिसद्धी बघता बघता अफाट वाढली आिण आज त्याच्या पिहल्या वािहल्या स्टेज शोमध्ये तेजू पिहल्या रांगेत बसून, डोळे िमटू न त्याचं गाणं ऐकत होती. हो... नदीकाठावर बसून ऐकायची ना अगदी तशीच! टाळ्यांच्या कडकडाटाने तेजू भानावर आली. महेंद्रची एव्हाना आठ-दहा गाणी म्हणून झाली होती. तेजू त्याच्याकडे अिभमानाने बघून गोड हसली. ितने डोळ्यांच्या कडा पुसल्या. मग माईक हातात घेऊन महेंद्र म्हणाला पुढील गाणं माझ्या आयुष्यातील तेजस्वी िकरणासाठी िचं ब िभजलेले रूप सजलेले, बरसुनी आले रंग प्रीतीचे…!!!
िचत्रकार : अंजली भुरे
िपतृछत्र
महांतेश साळुं खे
सकाळ पासूनच घरी सांगलीला जायची तयारी सुरु होती. गडबडीत नाश्ता आटोपला. िनपाणी-कोल्हापूर-सांगली असा प्रवास करत ९ वाजता मी आिण पप्पा सांगलीला पोहचलो. दवाखान्यात अजून लगबग जाणवत नव्हती. िफनाईलच्या वासाने सभोवतालचे वातावरण अजूनच आजारी बनले होते. मी : “डॉक्टर कधी येतील?”, िरसेप्शिनस्ट: “येतील हो बसा जरा, एक सजर्री आहे आज, मग IPD, अन मग OPD”, मी : “अहो मला तर १० ची अपॉइं टमेंट िदलीय ना तुम्ही, म्हणून तर आलो लवकर”, िरसेप्शिनस्ट : “साळुं खे ना, तुमचा पिहला नंबर आहे. 12-1 वाजता येईल नंबर ” मी वैतागून: “अहो सांगायचे ना तसे, घरूनच त्याच वेळी आलो असतो.” जवळच हॉटेलमध्ये पप्पांच्या आवडीचा दावणिगरी डोसा खाल्ला. अशातच मला त्याच्या आवडीिनवडी समजायला लागल्या होत्या. नाही, आधी पण मािहतच होत्या पण त्या वेळी नकळत उलटे वागायचो. “साळुं खे कोण आहे?” जोरात िरसेप्शिनस्ट ने आवाज िदला. घाई गडबडीत िनपाणीच्या डॉक्टरने िदलेली फाईल सांभाळत आत गेलो. डॉ . पुरोिहत: “या बसा, काय झालाय?”. पप्पा: ”घसा दुखतोय” डॉ : “कधी पासून”, पप्पा: ”2 मिहने झाले” आज पयर्ंत पप्पा सवार्ना हेच सांगायचे. मासा खाताना काटा गळ्यात अडकला त्यामुळे आवाज बसलाय आिण कधी कधी दुखते. डॉक्टरांनी दुिबर् णीने घश्याची तपासणी केली. डॉ . पुरोिहत म्हणाले बायोप्सी करावी लागेल, मगच काय ते सांगता येईल. त्यांनी कागदावर काहीतरी खरडले आिण एका डायग्नॉस्टीक सेंटरचा नंबर िदला. टेस्ट झाली. गावी आलो. माझा िमत्र डॉ. जोतीबाला फोन केला आिण सवर् सांिगतलं. त्याच्या आवाजावरूनच जाणीव झाली की काही तरी गंभीर आहे. पण मनाला समजावत मी आिण पप्पा दुसर्‍या िदवशी दवाखान्यात पोहचलो. डॉक्टरांनी िरपोटर््स पािहले. डॉ पुरोिहत म्हणाले, स्वरयंत्रावर मॅिलग्नंट िटशुची वाढ झालीय, ऑपरेशन करून काढावे लागेल, आवाज पण जावू शकतो, पण स्वर यंत्र बसवून बोलता येईल. एका फटक्यात मनातली भीती डॉक्टरांच्या तोंडातून बाहेर आली. काय करावे काहीच सुचत नव्हते. “मी माझ्या मामाशी बोलतो आिण परत भेटाय येतो”. असे सांगून मी तडकन दवाखान्यातून बाहेर पडलो. सांगली – िनपाणीचा तो परतीचा प्रवास कधीिह िवसरता येणार नाही. बाहेर पाऊस पडत होता. एस टी भरधाव आवाज करत पुढे जात होती. मी आिण पप्पा दोघेही सुन्न. तोंडातून शब्दही फुटत नव्हता. सवर् अंग भीतीने गरम झाले होते. एका मागून एक क्षण पटापट उलगडत होते. पप्पा, त्यांनी आमच्या साठी खाल्लेल्या खस्ता, आई विडलांचा अधूनमधून होणारा वाद, त्यातून झालेले आम्हा भावंडांचे कलुिषत मन, सवर् काही आठवत होते. चूक काय बरोबर काय ह्याच्या पलीकडचे जे िवचार असतात त्यांनी मती गुंग केली होती. िनपाणी आली. घरी पोहचताच िरपोटर् जोतीबाला व्हॅ ट्सऍप केला तो लगेच भेटाय आला. त्याच्याशी चचार् करून एवढेच कळले की कॅन्सर माझ्या कुंडलीत परत आला. जोतीबाने डॉ . सुरज पवारांचा रेफरन्स िदला. अजून एका डॉक्टरचे मत घ्यायचे ठरले. लगोलग मामाशी बोलणी झाली. आज घशाखाली घास उतरत नव्हता. कसेबसे जेवण आटोपले. बाहेरच खोलीत जावून बसलो. पप्पा: “काय झाले रे?” मी: “काही नाही.” पप्पा: “लई टेन्शन घेतो बाबा तू, मला मरायचे असते तर मी हाटर् अटॅ क आला तेंव्हाच गेलो असतो”. ह्या वाक्यावर काय बोलावे समजतच नव्हतं. मी: “अहो, मी जोवर आहे तोवर असे काही नाही होणार”. दोघेही खोटे हसत होतो. पप्पा: “युवराज बघ झाला की नाही बरा , मी ही होईन, पण मला ते घशाला मिशन तेवढे लावू नकोस, कसाही असला तरी माझा आवाज माझा आहे”. मी तोंड दुसरीकडे करून, डोळ्यातील पाण्याला अडवण्याची माझी कला परत एकदा पणाला लावली आिण वेळ मारून नेली. परत एक दवाखाना. बाहेर डॉक्टरांनी कॅन्सर क्षेत्रात गाजवलेल्या कतुर्त्वाची वतर्मानपत्रातील कात्रणे लावली होती, कमर्चारी पण खूप सौजन्याने वागत होते, दवाखान्यामध्ये िमळणारा हा सुखद धक्काच होता, आमचा क्रमांक आला. डॉ पवारांनी िवचारले, “काय झालेय बाबांना?”. मी फाईल त्यांच्या हातात िदली, पवारांनी बायोप्सी िरपोटर् न्याहाळले. पप्पांना तपासले. त्यांनी पप्पांना जरा वेळ बाहेर जाय सांिगतले.
डॉ.पवार: “महांतेश, सेकंड स्टेज आहे. आपण ऑपरेट करू शकतो. पण क्वािलटी ऑफ लाईफ नसेल, केमोथेरपी आिण रेिडएशन करून चांगले उपचार करता येतील. आिण लाईफ स्पॅन वाढवता येईल. मी: “ह्यातून पप्पा बरे होतील ना?” डॉ पवार: ”पूणर् बरे होतील असे सांगता येत नाही. पण िरलीफ लवकर िमळे ल. ” अजून काही प्रश्न िवचारायच्या पिरिस्थती मध्ये मी नव्हतो. “ओके डॉक्टर, मी िवचार करतो आिण परत येतो भेटाय. ” डॉ पवार: “वेळ घालवू नकोस, लवकर िनणर्य घे. ” मी, पप्पा, मामा आिण मामाचा डॉक्टर िमत्र घरात चचार् करत होतो. पुढे काय करायचे? आई, ताई व आशुला काहीच मािहती िदली नव्हती काय झालय ते. बहुतेक आईला पुसटशी कल्पना आली होती. पण िबचारी बोलू शकत नव्हती. पप्पा म्हणाले, बंड्या तुला काय वाटते ते आपण करू , जास्त लोकांचे ऐकत बसू नकोस पण ते साउं ड मशीन नको. पप्पांच्या च्या ह्या वाक्याने अजूनच जास्त जबाबदारी माझ्यावर आली, जन्मदात्याच्या जीवनाची जबाबदारी, िनणर्य घ्यायचाच होता आिण तोही लवकर. डॉक्टरांचे बोलणे आश्वासक वाटत होते. ठरले कोल्हापुरात डॉ पवारांकडे उपचार सुरु करायचे. एक लढाई सुरु झाली. हा काळ माझ्यासाठी खूप भाविनक आं दोलनाचा होता. त्यात माझ्या पिरवाराने खूप साथ िदली. काही गोष्टी मी लपवल्या. कारण त्या स्पष्ट सांगू शकत नव्हतो. उपचारांच्या काळाचे जास्त वणर्न करता यायचे नाही. कारण ते खूप वैयिक्तक स्वरूपाचे आहे. ती अशी एक जखम आहे जी कधी भरूच शकत नाही. कधीच नाही. ह्याच काळात लोक कळाले. त्यांचे चेहरे कळाले. आलेले अनुभव हे वरवर सुंदर िदसणार्‍या दुिनयेपासून दू र नेणारे होते. पण कुणालाही बोल न लावता पुढे चालायचे ठरवले. कॅन्सरशी लढाई सुरु झाली. िकमो, रेिडएशन झाले, हुबळी चे होिमओपॅिथक औषध सुरु केले. फरक वाटला, फॉलोअप बायोप्सी झाली. १००% कॅन्सर पेशी नष्ट हाच िरपोटर् आला होता. िजं कल्याचा हुरूप आला. समथार्ंच्या कृपेिशवाय हे शक्य नव्हते. तडक अक्कलकोट गाठले. स्वामी महाराजांच्या सािनध्यात जो अध्याित्मक अनुभव आला त्याला तोड नाही. त्या दोन िदवसांनी जन्माच्या आठवणी िदल्या. वलसाड चे आयुवेर्िदक उपचार सुरु झाले. फरक िदसत होता. पप्पांचा आवाज पूवर्वत झाला होता. तब्ब्येत थोडी अशक्त झाली होती, पण िनयिमत चेकअप मुळे सगळे आटोक्यात वाटत होते. अशात एका शिनवारी थोडे अस्वस्थ वाटू लागल्याने कोल्हापूर ला ऍडिमट केले. KCC मध्ये डॉक्टर नव्हते म्हणून साई कािडर् याक ला िशफ्ट केले. ICU बाहेर मी होतो. छोट्याच्या वेळी पण मी हे खूप जवळू न पिहले होते. डॉक्टरांची गडबड चालू होती. माझी एका कागदावर सही घेतली आिण ICU चे दार बंद झाले. बराच वेळ बाहेर तसाच उभा होतो. कुठल्याश्या मशीनचा सततचा आवाज डोके गुंगारून टाकत होता. माझे िवचार मशीनच्या तालावर चौखूर उधळत होते. तेवढ्यात आशु आली. खूप अवघड होते हे सवर्, ितला धीर देणे, ICU मध्ये ितला घेऊन गेलो. थोड्याच वेळात डॉक्टरांनी बाहेर जायला सांिगतले. आशुने िवचारले, “दादा, पप्पांनी मला पािहलं का रे, मी आल्याचे?” माझ्या तोंडातून शब्द फुटत नव्हते. कशीबशी ितची समजूत काढू न ितला िनपाणीला पाठवले. परत वातावरणाचा ताबा मशीनने घेतला. सवर् झोपले होते. रात्रीचे १२.३० झाले होते. कुणी तरी ICU मधून बाहेर आले. मामाच्या कानात कुजबुजले. मामाला रडू आवरेना, “बंड्या तुमचे पप्पा गेले”. आता पयर्ंत भावनांना लावलेला बांध फुटला............. एकदम डोक्यावरचे छप्पर उडाल्याचा भास होत होता. सवर् बाजूला अंधार, जगात एकटेच असल्याची जाणीव, त्यावेळी कळाले वडील गेल्यावर िपतृछत्र हरपले असे का म्हणतात ते. ह्या जगात माझे असे कोणी नव्हते. मी एकटाच, एकदम िनराधार,अनाथ. डॉक्टरांनी मृत्यूचे कारण िदले होते लो ब्लडप्रेशर. माझ्या विडलांनी कॅन्सरला हरवले, पण…. आजही दुपारी िनपाणीच्या घरी, बाहेरच्या खोलीत बसलो आिण बाहेर चपलांचा आवाज आला की वाटते अरे पप्पा आले, हरभरा, द्राक्षे घेऊन आले........
शपथ
वासंती मुदकण्णा
लॉस अँजलीस िवमानतळावरून २००५ च्या एका रात्री अकरा वाजता सेंचुरी बोलेव्हाडर् वरच्या मोटेल ६ कडे आमची गाडी जाऊ लागली आिण मी अधोर्िन्मलीत डोळ्यांनी बाहेरचं द्रुष्य पाहू लागले. िमिनयापोलीसहून आल्यामुळे माझ्या घड्याळात पहाटेचा एक वाजला होता. ४०५ फ्रीवे ओलांडला आिण अँड्रू म्हणाला, “आपण आता फ्रीवेच्या गरीब बाजूला आलो!” वस्ती बकाल होऊ लागली. मोटेल ६ च्या आवारात आम्हाला गाडी लावायला जागा िमळे ना याचं आम्हाला आश्चयर् वाटलं. खूप वळणं
घेतल्यावर एक जागा िमळाली. गाडी लावून आम्ही मुख्य दाराकडे िनघालो. सगळं अगदी सात वषार्ंपूवीर्सारखंच िदसत होतं. पण त्या वेळी ज्या गोष्टी िदसल्या नव्हत्या त्या आता ध्यानात येऊ लागल्या. एक गाडी जागीच चालू होती. एक आिफ्रकन अमेिरकन मुलगी गुडघ्यापयर्ंत येणारे बूट घालून रस्त्यावरून येत होती. ितची गाडी कुठे होती, हे मी शोधू लागले. लॉबीत पाऊल टाकलं आिण पािहलं की पूवीर्सारखाच उजव्या बाजूला एक कोच होता आिण डाव्या बाजूला चेक-इन कौंटर. पण उजव्या बाजूला आता उपहारगृहाऐवजी िभं त होती. लॉबीत काही माणसं होती. सोफ्यावर व्यायामाचे घट्ट कपडे घातलेली एक वजनदार मुलगी पहुडलेली होती. दोन रक्षक - एक आिफ्रकन अमेिरकन आिण दुसरा मेिक्सकन - एिलव्हेटरजवळ उभे होते. तर दोन आिफ्रकन अमेिरकन पुरुष नुसतेच उभे होते. िभं तीवर एक फळा होता. त्यावर मोटेलमधे रात्री राहण्याचे दर िलिहले होते - $५७ एका माणसाचे, $६३ दोन माणसांचे, इत्यादी. १९९७ मधे हाच दर $५५ होता; म्हणजे महागाईचा या मोटेलवार काहीच पिरणाम झाला नव्हता तर! कौंटरवरच्या बाईनं आम्हाला खोलीच्या िकल्ल्या िदल्या आिण आम्ही एिलव्हेटरकडे जाऊ लागलो. ितथे असलेल्या एका रक्षकानं आम्हाला िकल्ली िवचारली आिण आम्ही एिलव्हेटरमधे िशरलो. व्यायामाचे कपडे घातलेली मुलगी आता सोफ्याला िमठी मारून बसली होती. ितची चरबी ितच्या घट्ट कपड्यातून उतू जात होती. वर गेलो. खोली पािहली आिण िनराशा झाली. गादीवरील चादर इतकी जीणर् झाली होती की वाटावं जणू काही १९९७ पासून बदलेलीच नव्हती. बाथरूम स्वच्छ होतं. पण वॉशबेिसन बाथरूमच्या बाहेर होतं. खोलीतली प्रत्येक वस्तू िखळे ठोकलेली होती. अशी एकही वस्तू नव्हती जी सहजपणे उचलून नेता आली असती. हॉटेलात नेहमी गादीशेजा रच्या टेबलावर घड्याळ आिण फोन असतो, आिण त्याच टेबलाच्या एका कप्प्यात बायबल असते. पण ह्या खोलीत दोन्ही वस्तू नव्हत्या. बायबल आहे का नाही हे काही मी बिघतलं नाही. मी म्हटलं, “अँड्रू, सात वषार्ंपूवीर् मला ही खोली चांगली आहे असं वाटलं होतं! आिण आता हीच का ती खोली असं वाटतंय!” अँड्रू हसला, “हा सगळा अमेिरकेचा वरवरचा भपका आहे! ही जागा काही बदलेली नाही; जर काही बदललंच असेल तर तो आहे तुझा दृिष्टको न!” त्याचं म्हणणं बरोबर असावं. ज्याला इं िग्लशमधे ‘द लॉ ऑफ िडमीनीशींग िरटन्सर्’ म्हणतात त्याप्रमाणे जसजसं माझं राहणीमान वाढत गेलं त्याच प्रमाणे माझ्या अपेक्षाही वाढत गेल्या. “बाल्कनी सुध्दा बंद केली आहे. मी बाल्कनीत बसून तासनतास फ्रीवेवरची रहदारी पाहायची”, मी तक्रार केली. अँड्रू म्हणाला, “चल, आपण एक फेरी मारून येऊया. नािशककरला कुठे ‘मिगं ग’ झालं ते दाखव मला. उद्या सकाळी आपल्यालाला वेळ होणार नाही”. अँड्रूला ‘ती’ जागा पाहायची खूप उत्सुकता लागली होती. म्हणून आम्ही परत एिलव्हे टरनं खाली उतरलो आिण गाडीकडे िनघालो. त्या दोन रक्षकांचे आिण कौंटरवरच्या रेसेपशिनस्टचे डोळे आम्ही लॉबीच्या बाहेर पडेपयर्ंत आमच्या पाठीवर रोखलेले होते. कार पािकर्ंगकडे जाणार्‍या िनमुळत्या आळीवजा रस्त्यावर एक गाडी लावलेली होती. अँड्रू त्या गाडीपासून चार हात लांब राहून पुढे गेला. त्यांच्या प्रमाणेच मी सुद्धा गाडीच्या दुरूनच गेले. पाच वषर्ं अँड्रू बरोबर राहून मी बर्‍याच गोष्टी िशकले आहे. त्यातली एक म्हणजे बंद िदसणार्‍या गाडीपासून दू र राहावे. गाडी बंद असली तरी आत माणसं असू शकतात आिण ते काय करतायेत याच्याशी आपला काही संबंध नसतो. डेन्व्हर मधल्या चेरी क्रीक पाकर्मधे िहं डताना माझी रस्त्याच्या बाजूला लावलेल्या गाड्यांमध्ये डोकावण्याची सवय अँड्रूनं बिघतली होती आिण मला सावधान केलं होतं. तो म्हणाला होता, “गाडीमध्ये कोण आहे आिण त्यांचे काय चाळे चालले आहेत हे आपल्याला मािहत नसतं. म्हणून जरा दू र रािहलेलेच बरं”.
आता मध्यरात्र झाली होती. आम्ही सेन्चुरी बोलेव्हाडर्वरून गाडीतून फेरी मारत होतो. रस्ता जवळजवळ िनमर्नुष्य होता कारण कोपर्‍याकोपर्‍यावर वेश्या उभ्या होत्या. रस्ते आिण रस्त्यांवरच्या इमारती िदव्यांनी झगमगून गेल्या होत्या. पोिलसांच्या पांढरे िनळे िदवे असलेल्या बर्‍याच गाड्या रस्ता अगदी सरळ असल्यामु ळे िदसत होत्या. इतके पोलीस पाहून मला वाटलं की ही वस्ती अगदी सुरिक्षत असली पािहजे. एक पोलीस एका वेश्येबरोबर बोलत उभा होता. त्यांचं बोलणं त्याच्या कामासंबंधी होतं का ितच्या असा खट्याळ िवचार माझ्या मनात आला. सात वषार्ंपूवीर् नािशककरनं एका िकराण्याच्या दुकानात दोन आिफ्रकन अमेिरकन मुलींपासून आश्रय िमळवला होता, ते दुकान मी शोधत होते. पण आता इथे एकही असलं दुकान िदसत नव्हतं . पण हॉटेलं आिण ‘ऍडल्ट’ दुकानं मात्र खूप होती. ह्या हॉटेलांचा दर बहुतेक तासात असावा; िदवसात नाही असं मला वाटलं. हॉटेलं आिण दुकानं जाऊन जेव्हा छोटीछोटी घरं िदसायला लागली तेव्हा मी अँड्रूला म्हणाले, “ नािशककर चालत इतक्या लांब येऊ शकला नसता. ते दुकान काही
सापडणार नाही. आता आपण परतुया”. अँड्रू आपल्या सेल फोनवर फोटो काढण्यात मग्न होता. िनराश होऊन आम्ही परतलो. फेरीला फक्तं दहा िमिनटं लागली होती. आम्ही एिलव्हेटरकडे वळलो आिण बटन दाबणार इतक्यात रक्षकानं िकल्लीची मागणी केली. कन्सल्टन्टच्या िफरतीच्या नोकरीवर असल्यामुळे अँड्रूला चांगल्या हॉटेलात राहायची सवय होती. आिण त्या हॉटेलात ‘असले’ रक्षक नसतात आिण कोणी अशी िकल्लीची मागणी करत नाहीत. सुटातले हॉटेल कमर्चारी “मी आपली काय मदत करू शकतो” असं िवचारतात. अँड्रू त्रािसक आवाजात म्हणाला, “आत्ता दहा िमिनटांपूवीर्च मी
माझी िकल्ली दाखवली होती!” रक्षक मुडदारपणे उभा रािहला. अँड्रूनं प्लॅिस्टकचं की-काडर् दाखवलं आिण रक्षक बाजूला झाला. त्याच्या बेल्टला बंदूक होती. पहाटेचे दोन वाजले होते. सकाळी लवकर उठू न आम्हाला लॉस अँजलीसच्या कन्व्हेन्शन सेंटरला जायचं होतं. मी गादीवरची चादर िचमटीनं बाजूला केली आिण म्हटलं, “चादरी स्वच्छ असतील ना?” अँड्रू हसत हो म्हणाला. चार तासात उठलो. अँड्रू माझ्यासा ठी कॉफी आणायला गेला. मी पासपोटर्चा ऍिप्लकेशन फॉमर् भरला. त्यात आमच्या नवीन घराचा पत्ता घातला. सात वाजता आम्ही खाली आलो आिण लॉबीतून बाहेर पडलो. घट्ट कपड्यातला त्या मुलीला माझी नजर शोधत होती. पण त्या दोघा रक्षकांिशवाय ितथे कोणी नव्हतं. आम्ही कन्व्हेन्शन सेंटरला पोचलो आिण गाडी लावण्यासाठी जागा शोधू लागलो. हजारो लोक सेंटरकडे चालत होते आिण पािकर्ंगसाठी कुठे च जागा िदसत नव्हती. सेंटरच्या समोर स्टेपल्सच्या इमारतीला लागून एक पािकर्ंगची जागा होती. बाहेर फळ्यावर िलिहलं होतं - “िसटीझनिशप पािकर्ंग - $३०”. तीन मेिक्सकन पुरुष लोकांच्या मनातल्या िभतीचा फायदा घेत गाड्यांना पािकर्ंगमधे जायला लावत होते. सरकारकडू न आलेल्या पत्रात िलिहलं होतं की बरोबर ८ वाजता हजर रहावे. दोन तासांकरता $३० देणं मला काही बरोबर वाटत नव्हतं. मी कुरबुरत म्हणाले, “िलं डाला सांगता आलं नसतं का की गाडी लावायला त्रास होईल. टॅ क्सी बरी पडेल”. िलं डा आमची ‘इिमग्रेशन’ची वकील होती. ती अितशय अकायर्क्षम होती. अँड्रूची लहानपणची मैत्रीण असल्यामुळे ितला काही बोलता यायचं नाही म्हणून मी अँड्रूबरोबर नेहमी भांडायची. आता गाड्या अगदी हळू हळू चालल्या होत्या
आिण आठ वाजून पाच िमिनटं झाली होती. मी अँड्रूला म्हटलं, “मी इथे उतरते आिण पायी जाते. तू गाडी लावून ये. मला सेल फोनवर फोन कर”. मी गाडीतून उतरले आिण कन्व्हेन्शन सेंटरकडे चालू लागले. मी १९९७मधे कन्व्हेन्शन सेंटरला ऑरकल ओपन वल्डर्ला इथे आले होते. कन्व्हेन्शन सेंटर तसंच िदसत होतं - अनेक मोठ्या इमारती आिण त्यातले प्रशस्त हॉल, आिण कॉिरडॉरमधून आपला हॉलच्या शोधात पळणारे लोकांचे लोंढे. पण आज इथे इमीग्रेशन अिधकारी आिण स्वयंसेवक कुठे जायचं हे सांगायला तयार होते. एक गमत्या अिधकारी गडबडलेल्या आिण िचं तीत लोकांना क्षणाक्षणाला ‘वेलकम टू अमेिरका’ असं म्हणत होता. लोक दोघाितघा ंच्या घोळक्यात पण जास्तीकरून एकएकटे दोर्‍या बांधून इमारतींच्या आत तयार केलेल्या पदपथांवरून जात होते - मंिदरात प्रदिक्षणा घातल्या सारखे - अमेिरकन मंिदरात - असा िवचार माझ्या मनात आला. मी सेल फोनवरून अँड्रू कुठे आहे हे शोधत होते. शेवटी एकदाचा तो हॉलपाशी पोचला आिण मी हॉलमधे पाऊल टाकलं. हॉल इतका मोठा
होता की त्यात १०,००० लोक बसू शकत होते. ह्याच हॉलमधे १९९७ मधे नािशककरनं आिण मी ओरॅकलच्या लॅरी एिलसनचं भाषण ऐकलं होत. तेव्हा
हॉल गोर्‍या ‘कंप्युटर गीक’ लोकांनी भरला होता. बहुते कांच्या नजरा हॉलमधे टांगलेल्या अनेक ‘मॉिनटर ’वर एिलसनला आिण ‘नेटवकर् पीसी’ला पाहण्यात गुंतल्या होत्या. पुढे हा ‘नेटवकर् पीसी’ कधी लोप पावला हे कुणाला कळलंच नाही. पण आज मात्र हॉलमधे युरोिपअन वंशांचे लोक फारसे नव्हते - ह्या लोकांनी अनेक वषर्ं तप करून जगातली सवार्त िकमती वस्तू म्हणजे अमेिरकन नागरीकत्व िमळवलं होतं. हॉलच्या डाव्या िभं तीवर मोठ्या अक्षरांत ३३०१ - ३४००, ३४०१ - ३५००, असे आकडे िलिहले होते. ह्या आकड्यांखाली एका लांब मेजावर अिधकार्‍यांची एक फौजच बसली होती. आम्हाला सांगण्यात आलं की कुठल्याही अिधकार्‍याला तुमचं पत्र द्या. कुठल्याही? मग त्या आकड्यांचं काय? मला आलेल्या पत्रावर एक आकडा होता. लोक आिण आकडे यांचा मेळ घालण्याची योजना हजारो लोक आल्यामुळे कोलमडली असा तकर् मी केला. पण तो पार चुकला. कारण मी अमेिरकेची योजनाबद्धता आिण िशस्त तात्पुरती िवसरले होते. मी माझं पत्र सादर केलं आिण अिधकार्‍यानं त्याच्यावर ‘ओ के’चा िशक्का मारला आिण माझं ग्रीन काडर्, माझं मौल्यवान ग्रीन काडर्, परत घेतलं. मग मी परत माणसांबरोबर वाहवत खुच्यार्ंकडे गेले. हजारो खुच्यार् नीट ओळीनं लावल्या होत्या. माझ्या आधीच्या अनुभवानं मला मािहत होतं की ह्या खुच्यार् प्रेक्षागृहासारख्या िखळ्यांनी ठोकून कायम केलेल्या नव्हत्या. समारंभ संपल्यावर एक शंभर फुटी िभं त वर करून ट्रकना रस्ता केला गेला असता आिण धष्टपुष्ट कामगारांची एक फौज पटापट खुच्यार् घडी करून, ट्रकमधे टाकून, ट्रक घेऊन गेली असती आिण फुटबॉलच्या मैदानाहुन मोठा हॉल पाच िमिनटात िरकामा झाला असता. मग प्रत्येकाला बसण्यासाठी एक ओळ िदली गेली, मला पुढे बसायचे आहे, मला मागे बसायचे आहे, मला माझी जागा िनवडायची आहे, असली नाटकं नाहीत. ओळीत जी िमळे ल ती खुचीर् तुमची. खुच्यार् डावीकडू न उजवीकडे आिण पुढून मागे अशा िशस्तीत भरल्या गेल्या. मागच्या बाजूला पाहुण्यांसाठी जागा होती. एक अिधकारी व्यासपीठावर उभा राहून अिवरत बोलत होता. मी खुचीर्त बसले आिण मग मला जवळपास बसलेल्या लोकांकडे बघायला उसंत िमळाली. माझ्या समोर एक म्हातारं िचनी जोडपं बसलं होतं. त्यातल्या बाईनं काळा पायघोळ स्कटर् आिण काळा, चमकणार्‍या लहानलहान चकत्या लावलेला ब्लाउज घातला होता. ितच्या शेजारच्या बाईची वांिशकता कळणं कठीण होतं. ितनं एक लांब ड्रेस घातला होता. त्याला खांद्यावर पट्टे असल्यामुळे ितनं आपले खांदे आत मधे शटर् घालून झाकले होते. मी दोन बायकांच्या मध्ये बसले होते. डावीकडची ग्वाटेमालातली होती तर उजव्या बाजूची मेिक्सकोतली. मी हळू च ितच्या हातातल्या पत्राकडे पािहलं. ती पंचेचाळीस वषार्ंची होती. अज#न माणस) *तच होती. 0यायधीशही याय4 हो5. 6यासपीठावर;या माणसान) सग=य>ना iवचारल), “आपली नाव) कोण कोण बदलणार आE?”
ग्वाटेमालातल्या बाईनं आपला हात वर केला. मग तो माणूस म्हणाला, “आपली नवी नावं सिटर् िफकेटवर आहेत ना हे पहा. समजा तुमचं आधीचं नाव फ्रॅिन्सस्को वास्केझ असेल आिण आता तुम्ही ते बदलून फ्रॅं क वास्केझ केलं असेल तर तुमच्या सिटर् िफकेटवर फ्रॅं क वास्केझ असलं पािहजे”. देश बदलला म्हणून नावही बदलावं असं लोकांना का वाटतं? मी ग्वाटेमा लातल्या बाईला िवचारलं की तुम्ही नाव का बदलत आहात. ती म्हणाली की ितनं नागिरकत्वाची परीक्षा झाल्यावर लग्न केलं आिण नाव बदललं. बाई हुशार होती! आता ितच्या नवर्‍याला ग्रीन काडर् िमळायला काहीच त्रास होणार नव्हता. मला नेहमीच वाटत आलं आहे की ग्रीन काडर्वाल्या ंना आिण नागिरकांना एच वन बी िव्हसावाल्यांपेक्षा सरकारी लोकांकडू न जास्त चांगली वागणूक िमळते. कदािचत मलाच नसलेला फरक जाणवतो. िकंवा हातात ग्रीन काडर् आल्यावर जास्त सुरिक्षत वाटतं. तेवढ्यात न्यायाधीश आल्या आिण हातोडी टेबलावर मारून त्यांनी कोटर् सुरु झाल्याची घोषणा केली. मग एका इिमग्रेशनच्या कमर्चार्‍याने त्यांना िवनंती केली की “या लोकांना युनायटेड स्टेट्स ऑफ अमेिरका मधे प्रवेश द्यावा”. त्यांनी मग सगळ्यांना नागिरकत्वाची शपथ िदली. आम्ही उभं राहून आमचे उजवे हात वर केले आिण शपथ ग्रहण केली. वर केलेले हात िहट् लर सॅल्यूट सारखे िदसत होते ते मला खटकलं. आम्ही शपथ घेतली की आम्ही आता अमेिरकन झालो होतो आिण आमच्या मातृभूमीपासून िवभक्त झालो होतो. गरज पडली तर आम्ही अमेिरकेच्या रक्षणाकरता शस्त्रं धारण करू. मी आजूबाजूच्या करुणाजनक नमुन्यांकडे पािहलं आिण माझ्या मनात िवचार आला की यातल्या िकती जणांना शस्त्रं धारण करण्याची गरज पडली असती आिण िकती जण खरोखर लढू शकले असते? न्यायाधीशांनी आमचं अिभनंदन केलं आिण हजारो लहान अमेिरकन झेंडे फडफडू लागले. मग त्यांनी स्वागतपर भाषण िदलं. म्हणाल्या, “हीच शपथ मी १९६२मधे घेतली. तेव्हा मला काहीच कल्पना नव्हती की एक िदवस मी न्यायाधीश होईन आिण ही शपथ इतरांना देईन. तेव्हा मला दोन लहान मुलं होती आिण मी एकटीच होते. िदवसा काम आिण रात्री कॉलेज असं करून मी वकील झाले. अमेिरकेत जशी संधी आहे त्याचप्रमाणे साधनंही आहेत”. मी अशा शब्दांना सहसा भुलत नाही पण क्षणभर माझ्या मनासमोर अनेक संधींचा अथांग सागर िदसला आिण मी मोहरले. मग आमचे अध्यक्ष जॉजर् डब्ल्यू बुश, ज्यांना काही खोडकर लोक डब-या म्हणतात, त्यांच भाषण िविडयोवर दाखवण्यात आलं. हे मला अिजबात आवडलं नाही. जर कुणी दुसरा अध्यक्ष असता तर काय िबघडलं असतं का असा त्रािसक िवचार माझ्या मनात आला. मग एका मुलीनं ‘स्टार स्पॅन्गल्ड बॅनर’ हे राष्ट्रगीत म्हटलं. आम्ही आम्हाला िदलेल्या पुस्तकात पाहून राष्ट्रगीत म्हणण्याचा प्रयत्न केला. ती फक्त पिहलंच कडवं गायली. हे राष्ट्रगीत जरा िनराशाजनक होतं कारण शब्द स्फूितर् दायक नव्हते आिण चाल ही अशीतशीच होती. कदािचत लहानपणापासू न राष्ट्रगीत ऐकल्यािशवाय त्याच्या िवषयी जवळीक वाटत नसावी. मग आम्ही प्रितज्ञा वाचली. मला पुण्यात सेंट मीराजमधे असताना रोज सकाळी प्रितज्ञा वाचायला लागायची ते मला आठवलं. आम्ही मुली ही प्रितज्ञा थोडी बदलून म्हणायचो. ‘ऑल इं िडयन्स आर माय ब्रदसर् अँड िसस्टसर्’ असं म्हणण्याऐवजी खट्याळ मुली “ऑल इं िडयन्स, एक्सेप्ट वन, आर माय ब्रदसर् अँड िसस्टसर्’ म्हणायच्या. अथार्त ‘एक्सेप्ट वन’ कुणाला ऐकू न जाईल असं म्हटलं जायचं. कारण काय की सगळ्यांनाच भाऊ मानलं तर लग्न कोणाशी करणार? अनैितक लग्न करावं? का आयुष्यभर िबनलग्नाचं राहावं? आयुष्य िकती साधं होतं तेव्हा - आम्हाला वाटायचं की माणसं लग्नं एकदाच करतात! आजच्या मुली बहुतेक ‘एक्सेप्ट वन’ म्हणण्याऐवजी ‘एक्सेप्ट अ िफव’ म्हणत असतील! व्यासपीठावरच्या माणसानं जाहीर केलं, “आज ५,६०० लोकांनी नागिरकत्वाची शपथ घेतली. उतरत्या क्रमानं ज्या देशातून सगळ्यांत जास्ती लोक आले ते म्हणजे ईराण, मेिक्सको, िफलपीन्स आिण एल सॅल्व्हडोर”. ईराण! इराणी लोक अरबी असतात ना? मला मध्य पूवेर्तले कुठले लोक अरबी असतात आिण कुठले नाही हे कधीच लक्षात राहत नाही. इराणी लोकांना अमेिरकन नागिरक व्हावंसं का वाटावं? जर अमेिरकन संस्कृती वाईट असं मुसलमा नांना वाटतं तर मग त्यांना इथे कायम स्थाियक व्हायची इच्छा का बरं व्हावी? मेिक्सकन लोकांना अमेिरकन व्हावं अस वाटण हे साहिजक आहे. अमेिरका आिण मेिक्सको च्या सीमेवरून असंख्य मेिक्सकन लोक बेकायदेशीरपणे दररोज अमेिरकेत येतात. माझ्या शेजारच्या मेिक्सकन बाईला मी िवचारलं, “तू अमेिरकेत केव्हापासू न राहते आहेस?” ती हसली, “४२ वषर्ं!” “मग तू नागिरकत्व घेण्यासाठी इतकी वषर्ं का थांबलीस?” मी िवचारलं. ती म्हणाली, “माझे आईवडील १९६२ मध्ये सीमापार करून आले. आमच्या ह्या बेकायदेशीर कृत्याला सरकारनं १९९६ मध्ये माफी िदली आिण आम्हाला ग्रीन काडर् िदलं. परवापरवाच मला नागिरक व्हावं सं वाटलं”. नागिरक ‘व्हावंसं’ वाटलं? ह्या बेिफकीर वृत्तीचं मला आश्चयर् वाटलं. सैन्य आिण नािवकदलातील काही तरुण आिण तरुणींचा मग सन्मान केला गेला. ह्या मुलामुलींनी अमेिरकन पासपोटर् िमळवण्याकरता युद्धभूमीवर आपला जीव धोक्यात घातला होता. िकती जणांनी ह्या प्रयत्नात आपला जीव गमावला होता? हा सत्कारसोहळा झाल्यावर आमची पाळी आली. आम्हाला सांगण्या त आलं की तुम्ही ज्या रांकेनं आत आला होता त्याच रांकेनं ‘नॅचरलायझेशन सिटर् िफकेट’ घायला पुढे यायचं आिण ज्या कॉउं टरवर आमचा नंबर असेल त्याच कॉउं टरवर जायचं. आता मला िभं तींवर लावलेल्या आकड्यांचं रहस्य उघडलं! काही कमर्चारी कॅिलफोिनर् या राज्याचे मतदार नोंदणीचे फॉमर् कॅिलफोिनर् यात राहणार्‍या नुकत्याच नागिरक झालेल्यांना देत होते. व्यासपीठावरच्या माणसानं आम्हाला सांगितले की घाई करू नका आिण रांगा मोडू नका, “तुम्ही जर िनयम पाळलेत तर अवघ्या तीस िमिनटात तुम्ही सगळे इथून बाहेर पडाल. जर कुणाला स्वच्छतागृहात जायचं
असेल तर तुम्ही जाऊ शकता पण परत येऊन आपल्याच खुचीर्वर बसा. रांग मोडण्याचा प्रयत्न करू नका. जर कुणी असा प्रयत्न केलाच तर त्या व्यक्तीला मी शेवट पयर्ंत इथे माझ्याबरोबर बसायला लावीन”. काय हा माणूस, आम्हाला काय शाळे तली लहान मुलं समजतोय की काय असा िवचार माझ्या मनात आला. सगळे जण िनयमानं वागत होते आिण हॉल वेगानं िरकामा होत होता. व्यासपीठावरचा माणूस सगळ्यांवर लक्ष ठे वून होता. त्यानं एका माणसाकडे बोट केलं आिण म्हणाला, “ती तुमची खुचीर् आहे का? सर, तुम्हीच. तुम्ही मधल्या रांगेत बसला होता, तुम्ही उठू न बाहेर गेलात, आिण परत येऊन दुसर्‍याच खुचीर्वर बसलात! सर, व्यासपीठावर या”. म्हणजे हा माणूस एक नवीन नागिरकाला चक्क िशक्षा करत होता! प्रेक्षागृ हात एकदम शांतता पसरली आिण लाखो डोळे ह्या नागिरकवर रोखले गेले. तो व्यासपीठावर पोचला आिण मग हळू हळू परत लोकांची कुजबुज सुरु झाली. पण आता मात्र कुणीही रांग मोडण्याचा प्रयत्न केला नाही. नॅचरलायझेशन सिटर् िफकेट घेताघेता माझ्या मनात िवचार आला की नागिरकत्व िमळवण्याच्या या प्रिक्रयेला नॅचरलायझेशन म्हणजे ‘नैसिगर् करण’ का म्हणतात? जे लोक नागिरक नाहीत ते काय अनैसिगर् क असतात की काय? पासपोटर्साठी ऍिप्लकेशन करण्याची रांग खूपच लांब होती. आिण अँड्रूला आिण मला लॉस अँजिलस कौंटी म्यूझीयम ऑफ आटर्ला जायचं होतं. म्हणून मी ती रांग सोडली आिण हॉलच्या बाहेर जाण्याचा रस्ता शोधू लागले. लगेच काही मेिक्सकन लोकांनी मला माझ्या नॅचरलायझेशन सिटर् िफकेटसाठी चामड्याच्या कव्हरची गळ घालायला सुरुवात केली. ही िवक्री बाहेर का नाही करायला लावली? एका सुंदर आिण गंभीर समारंभात या िवक्रीला काहीच जागा नव्हती. मी इमारती बाहेर आले आिण एकदम लॉस अँजिलसच्या सूयर्प्रकाशात आिण नवीन नागिरकांचं अिभनंदन करायला आलेल्या नातेवाईकांच्या आिण िमत्रमंडळींच्या घोळक्यात पाऊल टाकलं. आपलं सिटर् िफकेट डोक्यावर हलवत िकंवा अक्षरशः नाचत एकेक जण बाहेर पडत होता. अँड्रूनं मला बिघतलं आिण पटकन रांगेतून बाहेर ओढलं आिण जवळच असलेल्या ताडांसमोर उभं करून माझा फोटो काढला. दू र िक्षितजावर लॉस अँजिलसच्या उं च इमारती िदसत होत्या.
आठवणीतलं गाव
सौ भारती मा. बापट
FडHास Iव iनमJ, शहरास मनuज! या उMतीNमाणe iवदभQतल) अमरावती िजSहा, च>Tर USV तालuMयातल) ‘तळeगाव दशासर’ E माझ गाव. माझe बUचY बालपण 5Zच [\. अज#नही मला iतथला काना-कोपरा आठवतो, आिण मी मनातSया-मनात तळeगावला जाव#न बालपणा;या आठवणी जागव#न *5. ^याVळी गावा;या आज#बाज#स _लोन _ल iहरवीगार कपाशीची, जoध=याची, तuरीची aती, आमराया iदसाय;या. गावातSया ठळक गोbी cहणd 5Z अस\ली मोठमोठी Iवळe. बालाजीच, eशवाच, दfाच, रामाच), iवठोबाच), श)कराच आिण ^य>4 वाiषक उ^सव. गावातील iाjणपuरी की dZ प#वJ दशk)थी iाjण राहत असत; मारवाडी, क;छी लोक>;या मोठ-मोठmा हVSया; E लोक 6यापार-उदीमासाठी इतMया आडवाo;या गावात *ऊन qथाiयक झा\. खानदानी मuिqलम लोक>ची मोठी घU असत. ^यापtकी रोज मीय्या, रोक मीय्या, ^य>ची गoडHाची उ)च टोपी, काळा कोट, मuसलमान>ची सuरवार, वiडल>ना रq^यात vट\ iक ‘आदाब भाईजान’ cहणाय4. मuसलमान>ची ईदगाह _दान, मिशदी, उTx शाळा, तYच iiiटशकालीन इ)kजी शाळा होती. तळeगाव तY पuरातन असाV. कारण जu0या ब>धकामातSया पाyयावर तर)गणाzया iवटा 5Z बzयाच िमळाSया. ^या बघायला ^या iवषयात\ बUच जाणकार म)डळी तळeगावला *त असत. गावात सवx जातीधमQ4 लोक एको|या} राहात असत. गावाला ‘मोतीकोळसा’ नावाची नदी होती. iतला पावसा=यात प#र आला की आcही सवx बघायला जात अस#. iत;या काठी जरा उ)चावर श)करा4 Iऊळ हो5, 5थ#न नदी फार छान iदसायची, iत;या पा•ात धuणी धुणार्‍या बायका, माY पकडणाU कोळी तासनतास जाळी टाक€न बसाय4. आcही _i•णी आईचा डोळा चuकव#न नदीत डuबकी मारायला व iत;या वाळव)टात iकS\ करायला जात अस#. 5Zच एका मोठmा वडा;या सावलीत पारावर बस#न तासनतास गावा;या ग|पा करणारी वयqकर म)डळी बस\ली असत. तळeगावला दरवषJ श)करपट भरत अY. ^यात बtल>;या शयxती, ज•ा, त)ब#तला iस}मा, आकाश पाळणe, खाऊची •का} असत. बफQचा थ)डगार ला\लाल गोळा खात खात आकाशपाळyयात बसायची म‚जा काही औरच होती. मला मा„या सवx बाल _i•ण…ची नाV अज#नही ^य>;या मधSया नावाiनशी आठवतात. ^यातली क†‡णी माझी खास _•ीण! iत4 वडील आम;या गावात दही iवकत असत. गावा;या प)चˆोशीत छोटी छोटी Fडी होती. ^यापtकी ‘मiहमाप#र’ क†‡णीच गाव होत). क†‡णी व iत;या _i•णी चालत तळeगाव शाळeला *त असत. एकदा ती मला अiतशय Neमा} iत;या गावी घeऊन [ली. दोन iदवस iत;या आई} माझी ख#प सरबराई eली. खीरपuरीच) dवण, जाताना कासाराला बोलाव#न मला ब>गड्या भरSया व सuखŠप बtलगाडीत#न परत तळeगावला पोहोचव\, ^य>नी e\\ एवढe iन6यQज Neम मी कधीच iवसŒ शकत नाही.
आमचं घर दोन मजली होतं, आमची आई घर खूप छान ठे वायची. आमची शेतीवाडी गावालगतच होती. आमची आमराई खूप प्रिसद्ध होती. आं ब्याच्या िदवसात घरगाड्यां बरोबर आं बे उतरवायला जायला मला खूप आवडायच. आं बे तरी िकती प्रकारचे सांगू.. हळद्या, शेंद्र्या,केळ्या, नाकाड्या, रायत्या, शक्करगोटी, छोटा लाडू , मोठा लाडू इत्यादी. कापसाचा पिहला वेचा होण्यापूवीर् शेतात ‘सीतामाई’ होत असे. सीतामाई म्हणजे प्रथम भूिमकन्या सीतेला पािहलं कापसाचे वस्त्र अपर् ण क राय चं , ित ची खाणानारळाने ओटी भरायची ितचे पूजन करून प्रसाद म्हणून लाह्या सवर् िदशेला टाकायच्या. लहानपणी मी खूप खेळकर, िनभर्य होते. एकदा मला बोरे खाण्याची अनावर इच्छा झाली, मी एकटीच २,३ मैल पळतपळत, शेत, ओढे, गोंडवस्ती पार करत आमच्या वाडीत येऊन येथेच्छ बोरे खाल्ली पण नंतर मला त्या एकांत रानवाटांची भीती वाटू लागली, लगेच ितथून मी जी घराकडे धूम ठोकली .......... अजूनही आठवले की हसू येते. आमच्या वाडीतली आणखी एक िवलक्षण गोष्ट अशी की तेथे शेत नांगरतांना ित्रकोणी दगडात कोरलेली, सुबक, अभंग ४ते५ फुटाची देवीची मूतीर् िमळाली. माझी आई ितला वरचेवर तेलपाणी लावत असे. ती खूप तेजस्वी िदसायची, कधी ती प्रेमळ तर कधी रागीट िदसायची, मला कधीही ितच्या समोर खोटं बोलायची िहं मत झाली नाही. नागपूर िवद्यापीठाचे कुलगुरू डॉ.िव.भी.कोलते देवीला बघायला आल्याचे माझ्या स्मरणात आहे. याच वाडीत पुढे िवहीर खोदताना शंकराची िपं ड, नंदी सापडले, त्यांच्यासाठी तेथेच पुढे देवळ्या बांधल्या. आमच्या वाडीच्या वाटेवर मोठा आठवडी बाजार भरायचा. शेजारच्या नेताई काकू छानस ठे वणीतलं लुगड,नथ, दागदािगने घालून बाजारात जात असत, मीही त्यांच्या बरोबर असे, मला आठवते १९६५ साली दोन रुपयात मी दोन िपशव्या भरून भाजी व फळे आणत असे. आमचे दुसरे शेत नदी पैलतीरी खूप लांब होतं. ते शेत एका डॉक्टरकडू न िवकत घेतले होते म्हणून त्याला डॉक्टरीच म्हणत असत. नदीकाठी सत्पुरुष लोखंडे बाबांची समाधी होती. त्यांच्या पुण्यितथी स सारा गाव जेवायला असायचा. उत्सवाच्या आधी पंधरा िदवस शेतीची कामे लवकर आटोपून गावातील बाया-माणसे घरोघरी जाऊन िशधा (तेल,पीठ) गोळा करत असत. उत्सवाचे िदवशी सवर् बायका स्वईच्छे ने स्वयंपाक करायला जात असत, प्रसादाचे जेवण साधेच पण चिवष्ट असे. त्यातील प्रसादाची ‘अंबील’ खासच होती. तसा गावात एकोपा होता. उत्सवात दत्त मंिदर ते लोखंडेबाबाची समाधी असे एक दीड िकलोमीटरचे अंतर भािवक लोक लोटांगण घालत जायचे. आमचे गाव सुसंस्कृत, राजकारणात सिक्रय असलेले होते. आमच्या घरामागे उं च पटांगणावर संघ भरत असे. त्यातील सायंकालीन प्राथर्ना ‘नमस्ते सदायो वत्सले मातृभूमे’ अजूनही कानात घुमते. या गावाने देशाला आं तरराष्ट्रीय कीतीर्चे िचत्रकार श्री हिरभाऊ गाडे, चॅरीटी किमशनर श्री गजानन पांडे, कलेक्टर श्री देशपांडे बंधू, संघाचे कायर्कतेर् श्री मधुकर बनसोडे, आर सी एफ कं चे डायरेक्टर श्री सुधीर गानू इत्यादी प्रिसद्ध व्यक्ती िदल्या . आमची सालाने ठे वलेली गडीमाणसे तुळशीराम, िसताराम, चंपत, लक्ष्मण इ आम्हाला ती वडीलधारीच वाटायची. त्यांच्या अंगाखांद्यावर आमचं बालपण गेले. आमच्या गोठ्यातलं जीवा- िशवाची बैलजोडी, काळ्याभोर डोळ्यांची गाई-म्हशी, त्यांची पाडसं, आमची इमानदार कुत्री, च्यांग व पप्या, ली ली, िमनार नावाची मांजर, शेतातल्या कामात सतत गकर् असणार ‘भगत कुटुंब’ आमच्यावर अपार प्रेम करणारे ‘पांडे कुटुंब’, श्रावणात घरोघरी असणार्‍या महालक्ष्मी, त्यांची आरास, रात्री १,२ वाजेपयर्ंत १०,१२ मैित्रणींसोबत म्हणलेली भुलाबाईची गाणी, िततक्याच िखरापती, पंचमीस झाडाला झूल बांधा यला दोरा पािहजे म्हणून ‘िमल्लू’ दुकानदाराशी केलेला हट्ट, आिण तो हट्ट पुरवीतही असे… अशा िकतीतरी गोड आठवणी मनाच्या कोपर्‍यातून कधीच ‘िडलीट’ न होणार्‍या आहेत अशा या आठवणीतल्या गावाचा मला अिभमान आहे.
िविवधमुखी परमेश्वर Anjira अंिजरा Fear of God? परमेश्वर अाला माझ्या घरी काळाकुट्ट कोट घालून मोटरसायकलवर बसून शोिधत माझी प्रितमा चष्म्याच्या काळयाशार िभं गातून नेले त्यानं माझ्या िपत्यास नेले त्यानं माझ्या मातेस न सेाडले त्यानं माझ्या बंधूस न सेाडले त्यानं माझ्या पतीस तो की गुंडांचा नायक क्युबन िसगार हातांत धुंअा सोडी पफ पफ… पोलीस इन्स्पेक्टरच्या वेषात
माझे अंतरमन उत्तरले माझा देव न्यायािधश माझा देव नसे राक्षस तो कीं िनगुर्ण ब्रह्मन्
ब्रम्हा, िवष्णु, महेश सगुण ब्रह्मन् तो, ती, ते िनगुर्णाची िविवध नाम
जन म्हणती: पळिवले त्यानं माझे िप्रय गणगोत बनिवले त्यांना अनाथ असहाय गुलाम मेाटारी अन् गराज सफाई त्यांची कामं िनदर्यी मालक, दुदैर्वी प्रजा मी तडफडते संशयानं असेल कां त्याचे माझ्या तक्रांरीवर ध्यान? लवकरच करील का तो मज गुलाम? मी अाक्रोश करते खेदांत असे कां कोणी िवश्वमािलकाचा मालक?
The Righteous God My god is not a motor rider He is not a demon of death He transcends all concepts He is the righteous divinity
First He took my father away Then my brother and mother Diverse facets of life’s totality वसे तो सवर् स्थानी Next my husband, my dear He shares his power with A goon, a gangster boss डोंगर पवर्तांत, नदी नाल्यांच्या cosmic entities Puffing on a thick Cuban cigar पाण्यांत The smoke of egocentric class From mighty mountains to भौितक जगाच्या अणु-परमाणुत As if a policeman universal miniature ants With his shiny badge and जन्म, वाढ, मृत्यु सवार्ंप्रत Under the laws of evolution cellular phone and equity कमर्-धमार्च्या बंधन साखळीत The planet's lawgiver colossal त्याचा धमर् िवश्वपालन
लेटेस्ट सेलफोनच्या पाशात जणूं उन्मत्त टोळीचा नायक
He came to my house In a black leather jacket On his roaring Harley Davidson Glossy ebony glasses My miniature impressions In His shiny lenses
सगुण-िनगुर्णाचे संयुक्त संघटन भेद-अभेदाचे सुंदर िमश्रण देवाची रुप िविवध असामान्य व्यिक्त िततक्या प्रकृित सारे इच्छित मान-पान सारे संरक्षित ‘मी पण’ शांित हेच ध्येय तत्व अंतरात्मा देव सत्य
Making everyone subject to They say: Birth, growth and death He took my folks to another And the Law of Karma’s reality planet “As you sow, so you reap” As laborers for his leatherclad gang My God is ‘She,’ ‘He,’ and ‘It’ Servant-mechanics in his Our mother language is rich garage greasy She provides linguistic For keeping his motors constructs running easy Of respect, honor, and dignity What an impoverished Lord! For diverse identities Who has to abduct simple And for life’s innate sanctity humans Ways for external and internal For his shady operations peace I want to cry out: Who can control this Mighty Boss Supreme High? I tremble Is he picking up my silent complaints? Through voice-mail messages, and caller ID? Will I be the next hostage to tune His engines? Will He snatch me up for writing these lines? He can find me anywhere To punish me for my behavior
िदवाळी अंक कथा स्पधार्: क्रमांक दोन पािरतोिषक
िटक-२०
अरिवं द आपटे
िभवाच्या मनाचा काहीतरी िनश्चय झाला होता. एखाद्याच्या मनाच्या संवेदना पराकोटीला गेल्यानंतर जसा त्याच्यावर भोवतालच्या वातावरणाचा पिरणाम व्हायचे बंद होते तसेच काहीतरी. मागची पाच वषेर् फार वाईट गेली होती. कुणीतरी आख्खी साडेसाती तेवढ्या अवधीत गच्चं बसवावी तशी होती. तसा तो एक साधासुधा, मध्यम वगार्त गणला जाणारा, मराठवाड्यामधील शेतकरी. विडलािजर् त शेतीचा जो काही तुकडा भाऊबंदातील वाट्यानुसार त्याला िमळाला त्यावर त्याने समाधान मानले. सोबत एक बैल जोडी, एक गाय व ितचा बछडा आिण िकरकोळ रोख रक्कम त्याला िमळाली. मोठ्या भावाने घर घेऊन त्या बदल्यात िभवाला ती रोख रक्कम िदली.िभवाचे लग्न त्याच्या विडलांच्या अखेरच्या िदवसात झाले. त्याला िजवा नावाचा मुलगा झाला. आपल्यावर आली तशी पाळी मुलावर येऊ नये, त्याचे आयुष्य जास्त सुखात जावे म्हणून िभवा खूप मेहनत करायचा. त्याची कारभारीण एका धिनक शेतकर्‍याची एकुलती एक मुलगी होती. ितने िभवाच्या घरात प्रवेश केला तो अगदी साक्षात लक्षुमी वाटावी अश्या थाटात. अंगावर बरेच दागदािगने घेऊन ितने िभवाचे घर आपलेसे केले. िजवा लहानपणापासून फार हुशार िनघाला . पण अगदी एककल्ली. त्याचे शेजारच्या महादू काकांशी छान जमायचे. महादू ला मुलबाळ नव्हते. तो ही मध्यमवगीर्य शेतकरीच. पण िजवाला घरी आणून गोडधोड खायला घालण्यात त्याला फार आनंद िमळायचा. वडील सारखे आपल्या पाठी लागतात असे वाटल्यामुळे िजवाचे विडलांशी बर्‍याचदा खटके उडायचे व शेवटी महादू काकांना मध्यस्थाची भूिमका बजावायला लागायची. िजवाची शाळे तली प्रगती पाहून महादू ने िभवाला अगदी गळ घालून तालुक्याच्या शाळे त पाठिवले . िभवाला मुलाच्या एककल्ली वागण्याचा ितटकारा होता. ह्या स्वभावामुळे तो कधीतरी गोत्यात येईल अशी त्याला भीती वाटायची. आठवीपासून तालुक्याच्या शाळे त गेल्यापासून मुलावरची आपली पकड हळू हळू सैल होतेय हे त्याला जाणवू लागले. लागोपाठ ५ वषेर् अगदी तुरळक पावसाची गेली. शेतातील लावलेल्या पंपाच्या पाण्याबरो बरच िभवाच्या तोंडचेही पाणी पळाले. घराची वाटणी झाल्यानंतर िभवाने त्याच गावात एक घर बांधून घेतले होते. त्याच्या लक्षुमीने काहीही न बोलता आपले दागदािगने नवर्‍याच्या स्वाधीन केले. तेव्हा कजर् काढण्याची पाळी आली नाही. पण ही पिरिस्थतीही फार िबघडत गेली. शेतीचे उत्पन्न कमी होत गेल.े ितकडे िजवा उत्तम माकर् िमळवून शाळे तून बाहेर पडला. त्याच्या महत्वाकांक्षेला पंख फुटले. त्याने इं िजिनअर होण्याचा ध्यास घेतला. िभवाने नाईलाजाने त्याला पुण्याला इं िजिनअिरं ग कॉलेजला दाखल केले. िभवाला वाटायचे इतके िशक्षण कशाला? हा सरळ घरी येऊन गावात शेती व जोडीला एखादे दुकान काढील तर आपल्याला म्हातारपणी आधार होईल व मुलगा सतत आपल्या डोळ्यांसमोर राहील. पण आपले हे िदवास्वप्न आहे हे ही तो ओळखून होता. कॉलेजचा खचर् भरमसाठ वाढू लागला. शेजारच्या महादू ने समजूत काढली व त्याच्या िशक्षणावर सवर्काही ओवाळू न टाकायचा सल्ला िभवाला िदला. गाय व ितचा बछडा िवकून कॉलेजचे पिहले वषर् पार पडले. िजवाला सरकारी िशष्यवृत्ती िमळायची व थोडा खचर् त्यातून िनभवायचा. पण तो पैसा पुरस े ा नव्हता. दुसर्‍या वषीर् एकंदर पडलेला दुष्काळ व पैशांची चणचण पाहून िभवाने बैलजोडी िवकून टाकली. जर पाऊसच पडत नाही, तर बैलांना पोसायला गवत कुठू न िमळणार असा साधा सोप्पा िवचार होता. पण दुदैर्वाने पाठ सोडली नाही. ितसरे वषर् अधेर्च झाले व िजवाला कॉलेजमधून नापास झाल्यामुळे काढण्यात आले. िजवाने घरी येऊन बातमी सांगताच िभवाच्या सहनशक्तीचा कडेलोट झाला. "काट्यर्ा, एकाच िवषयात उत्तम माकर् व बाकीच्या िवषयात नापास? जा िनघ, घराबाहेर हो. या पुढे तू आम्हाला मेलास व आम्ही तुला मेलो". िजवाने सुद्धा त्याच ितरिमरीत प्रत्युत्तर िदले, आपले घरातील कपडेलत्ते घेतले, आईला नमस्कार केला व शेजारच्या महादू काकांना भेटून तसाच बाहेर पडला. िबचार्‍या कारभारीणीची मात्र इकडे आड ितकडे िवहीर अशी अवस्था झाली. ती फार बोलायचीच नाही. िभवाला सांभाळू न घेणे व मूकपणाने साथ देणे इतकेच ितचे काम होते, तेव्हढाच ितचा धमर् होता. सगळी सोंगे करता येतात पण पैशाचे सोंग आणता येत नाही हेच खरे. नाईलाजाने िभवाने शेतजिमनीच्या गहाणपत्रावर सही करून बँकेकडू न कजर् घेतले. अितशय काटकसरीने तो व त्याची कारभारीण कसेतरी िदवस रेटत होते. शेजारच्या महादू ने थोडी फार मदत केली. पण तो तरी काय करणार. िजवाचा पत्ताच नव्हता.
अखेर िभवाने "तो" िनश्चय मनाशी केला. या पुढे जगायचंच नाही. आपण आयुष्याचा जुगार हकनाक हरलो आहोत. पण ते कसे करणार? िवचार करता करता त्याचे लक्ष घराच्या फडताळात ठे वलेल्या िटक-२० च्या बाटलीकडे गेले. आज रात्री कारभारीण झोपली की गुपचूप बाटली उघडायची व एका घोटात घशाखाली उतरायची. बस्स ठरलं. त्याने ती बाटली आणली व पडवीत स्वतःच्या खाटेखाली ठे वली. तेवढ्यात एकाएकी झपाटल्यासा रखा महादू घरात िशरला. िभवाला त्याच्या चेहर्‍यावर ओसंडणारा आनंद व आवाजातील जोर पाहून आश्चयर् वाटले. "अरे महादू , तुला झालंय तरी काय? काय लॉटरी िबटरी तर लागली नाही ना?" पण महादू पडवीवर त्याच्याशी बोलायला थांबला नाही. आधी हाक मारून त्याने विहनीं ना बाहेर बोलावले. मग दोघांच्या पुढे आणलेले वतर्मानपत्र फडफडवून म्हणाला "तरी मी सांगत होतो, तुमचा मुलगा लाखात एक आहे. पण लक्षात घेणार कोण?" "अरे, तुला हे वतर्मान पत्र कोणी आणून िदले?" "स्मशाना तल्या एका भुताने. बघा ही बातमी. तुमच्या िजवाचा मुख्यमंत्र्यांहस्ते सत्कार". मग हळू हळू सगळा उलगडा होत गेला. म्हणे िजवाने काहीतरी (त्यांच्या भाषेत) जुगाड बनवला होता. मराठवाड्याच्या वैराण जिमनीत एक पीक नक्की िनघू शकेल, सौर शक्तीचे उत्पादन. पण त्याला काही ते सगळे सांगता येईना. वैतागून िभवा म्हणाला "असे काही असेल तर िजवा आम्हाला सांगायला स्वतः का नाही आला? आम्ही काय त्याला खाणार होतो? एवढी काय चरबी आलीय त्याला?” त्या वाक्याबरोबर घराबाहेर िभं तीआड दडलेला िजवा पुढे आला व त्याने िभवासमोर लोटांगण घातले. िभवाचा व त्याच्या कारभारीणीचा डोळ्यांवर िवश्वास बसेना. िजवाने आपल्या आईविडलांना खाटेवर बसवले. त्यांच्याकडे व खुचीर्वर बसलेल्या महादू काकांकडे बघून तो सांगू लागला: “अहो मी तुम्हाला ही गोष्ट ितसर्‍या वषीर्च घरी आलो तेव्हा सांगणार होतो पण तुम्ही ऐकूनच घेतले नाही व मला हाकलून िदलेत. त्याचे असे झाले, की आमच्या कॉलेजमध्ये आपले माजी राष्ट्राध्यक्ष अब्दुल कलाम एका िवषयावर बोलायला आले होते. त्या व्यिक्तमत्वामुळे व भाषणामुळे मी अगदी भारावू न गेलो. त्यांनी सौर ऊजार् ह्यावर भाषण िदले. िजथे पाणी टंचाई असेल पण भरपूर सूयर्प्रकाश िमळत असेल ितथे सौर शक्ती िनमार्ण केली तर सवार्ंचाच फार मोठा फायदा होईल ही गोष्ट माझ्या मनाला पार िभडली. मग मी त्या एका िवषयावर सवर् लक्ष द्यायला सुरुवात केली. पिरणामतः मला त्यातील सवर् माकर् िमळाले. पण इतर िवषयांकडे दुलर्क्ष होऊन मी नापास झालो. शेवटी मी ठरिवले की सगळे च इं िजिनअर होतात, आपण जरा वेगळा मागर् चोखाळावा. मग लायब्ररीत जाऊन व internet वर िमळे ल तशी मािहती गोळा केली. एक प्रकारचा प्रोजेक्ट म्हणा ना! माझ्या एका प्रोफेसरांची मला फार मदत झाली. त्यांनी मला घरी बोलावून फावल्या वेळात मागर्दशर्न केले. एवढेच नाही, तर माझे िलखाण कलाम साहेबांच्या कायार्लयात पाठवून िदले. माझे संशोधन चालूच होते व आहे. मी एका भाड्याच्या खोलीत राहून कसे तरी िदवस रेटत होतो. मग अचानक एका िदवशी मुख्यमं त्र्यांच्या कायार्लयातून बोलावणे आले. त्यांनी मोठ्या मनाने मला सगळे िवचारले. मी त्यांना पटवून िदले की आमच्या वैराण शेतीच्या जिमनीवर जर भारतीय बनावटीचे solar सेल्स वापरून व माझी जोडणी वापरून ऊजार् उत्पन्न केली तर िनदान आमच्या गावाला पुरून उरेल इतकी िवद्युतशक्ती िनमार्ण होईल. जादा झालेली वीज आम्हीच MSEB ला िवकत देऊ! माझ्या त्या प्रबंधाला त्यांनी बक्षीस िदले आहे. वर कौतुक म्हणून माझा सत्कारही केला. आता बोला!" शेवटी अजून काही प्रश्नोत्तरे झाल्यावर िभवाच्या लक्षात आले की बहुतेक हा म्हणतो त्यात तथ्य आहे व आपलेही िदवस आता पालटतील. पण अजून एक िकडा डोक्यात वळवळत होता. "अरे, पण आपली जमीन सगळ्या कजार्पायी गहाण ठे वली आहे, त्याचे काय करायचे?" "अहो, ते तर फारच सोपे आहे. या वषीर् महाराष्ट्र सरकारने दुष्काळी िजल्ह्यातील सवर् शेतकर्‍यांची कजेर् माफ केली आहेत. जरा एकदा बँकेत जाऊन तर बघा, मी म्हणतोय ते खरे आहे की नाही ते". िभवाकडे यावर बोलण्यासा रखे काही उरले नव्हते. महादू व कारभारीणीच्या चेहर्‍यावरचा आनंद पाहून तो आपला राग िवसरला व त्याने िजवाला छातीशी धरले. एकंदर साडेसाती संपल्याची त्याची खात्री पटली. "पोरा , तुझा एककल्ली स्वभाव आम्हाला गोत्यात आणील अशी नेहमी भीती वाटायची. त्याचा फायदा सुद्धा होऊ शकतो हे आजच कळले. महादू , आज इथे जेवल्यािशवाय घरी जायचे नाही. (कारभारीणीला उद्देशून) “अहो, घरात जे काय उरले सुरले असेल त्याचे बनवा काहीतरी व आजचा िदवस साजरा करूया. आिण हो. एक काम रािहलंय. माळ्यावरचा तो पॉयशा जरा खाली काढू न दे मला. इथे िचलटे फार झालीत. हे िटक-२० कधीपासून पडू न आहे. जरा त्या पोयश्यात भरा व फवारे मारून घ्या म्हणजे जेवताना िचलटांचा त्रास नको”.
रुचकर िनिमषा चावक
व्हेगन बेसन लाडू िदवाळी म्हटलं की आठवतं ते अंगणात काढलेली रांगोळी , दारा समोरच्या पणत्या , िदवे , नवीन कपडे , सुगंधी उटणे आिण घरात घमघमणारा चमचमीत आिण गोड फराळचा सुवास, तोच पारंपिरक फराळ , पण पाककृती नवीन. सािहत्य: बेसन - ३ कप िपठी साखर - ३ कप व्हेिजटेबल ऑइल - १ कप िकंवा वनस्पती तूप - १ १/२ कप वेलची पूड - १ टी स्पून बेदाणे - १ टेबल स्पून बदाम िकंवा कोणतेही नॉन-डेअरी दू ध - १ कप कृती: १. एका पॅन मध्ये तेल िकंवा तूप घाला. माध्यम आचेवर गरम होऊ द्या. २. नंतर बेसन घालावे . ३. लालसर रंग येईपयर्ंत खमंग भाजावे. ४. भाजून झाल्यावर गॅसवर असतानाच दू ध घालावे. चांगला िमक्स करावे. ५. गॅस बंद करून िमश्रण गार होऊ द्यावे .
खेळ मांडला…
रामाशीश जोशी
इतर वेळी शनीचा उल्लेख जरी चांगल्या अथार्ने केला जात नसला तरी दर शिनवार - रिववारची आठवण बहुतेकांना आनंद देऊन जाते. मग कुठे तरी िफरायला िकंवा कोणाकाडे तरी जमून िसनेमा, अंगत-पंगत िकंवा गप्पांची मैिफल! अशा रंगलेल्या मैिफलीत अचानक कोणीतरी म्हणत "ए, आता आपण काहीतरी वेगळं करू या!". हा नुसताच तरंग असेल तर तो थोड्या वेळात िवरून िह जातो. पण ह्या वेगळं करण्यामागे थोडा िवचार झालेला असेल, त्याबर वैयिक्तक पातळीवर काही आचरणात आणलं गेलं असेल िकंवा सातत्याने त्याचा उल्लेख केला गेलेला असेल तर त्याला एक वेगळीच धार असते! आिण अशा वेगळ्या मैिफलीत रमण्याची मजा मात्र औरच! आजच्या आमच्या शालेर्टमध्ये रंगलेल्या मैिफलीत "वेगळं करू या!" म्हणजे काय हे सांगताना िनिलमा आिण वृषालीने ह्या पायर्‍या आधीच ओलांडल्याचं वाटत होते. "अमेिरकेत थोडं िस्थरस्थावर झाल्यावर वैयिक्तक पातळीवर भारतातील काही संस्थांना मदत करावी असं वाटलं आिण आम्ही करू शकलो. इतरांनाही अशी ओढ असूनिह नक्की मागर् मािहत नसल्याने मदतीत सातत्य येत नाही म्हणजे कधी जमून आलं तर केलं कधी नाही तर राहून गेलं! म्हणून आपण एकित्रतपणे हा प्रयत्न पुढे रेटावा अशी आमची इच्छा आहे." "नाही तरी दरवेळी आपण जमतोच! पुढच्या मिहन्यासाठी आम्ही एक वेगळं कारण सुचवतो. सायलेंट ऑक्शन! वापरात नसलेल्या तरी वापरण्याजोग्या अशा घरातल्याच वस्तूंचा आपण एकित्रत सायलेंट ऑक्शन करू. ह्या िवक्रीतून जे पैसे जमा होतील ते सवर्च्या सवर् आपण एका संस्थेला देऊ. संस्था शक्यतो छोट्या गावात मिहला-बालकल्याण-िशक्षण अशा मूळ प्र्श्नांवर कामे करणारी हवी." दोघीजणी िहरीरीने त्यांच म्हणणं मांडत होत्या. "इथली सुरवातीची काही वषेर् आपण आपल्या स्वत:च्या िवश्वातच हरवली. ती वषेर् भरून काढण्यासाठी कामात तुमच्या मदतीची गरज आहे. आता जमायचे ते मैिफल संपल्यानंतरिह न िवसरण्यासाठी!” िनिलमा आिण वृषालीने त्यांचा िवचार प्रचाराच्या पातळीवर नेण्याचं धैयर् दाखवलं. पिहल्या वषीर्च म्हणजे फेब्रुवारी २०१६ मध्ये सायलेंट ऑक्शनमधून जमलेल्या पंचिवशे डॉलसर्मधून “नाम” ह्या संस्थेला देणगी देता आली आिण सुरवातीची साशंकता दू र झाली. हे होऊ शकते ह्याची जाणीव झाल्याने उत्साहिह दुणावला आिण संघटनिह! माचर् २०१७ दुसरे वषर्! ह्या वेळी स्थािनक कौशल्यावर आधारीत वस्तू-सेवा ओपन ऑक्शनमध्ये िवकण्यात आली. म्हणजे उकडीचे मोदक, पुरणपोळीसारखे खास बनवलेलेल खाद्य पदाथर्, पॉटरी क्लास, फोटोग्राफी सेशन, पाककलेचा क्लास आिण मला सगळ्यात जास्त आवडला तो पुरुषांसाठी पोळ्या बनवण्याचा क्लास! त्या वषीर् साडेसात हजारांचा पल्ला गाठला गेला. राजश्री वैद्यच्या मदतीमुळे सांगलीजवळची “बालग्राम” िह संस्था िनवडू न त्यांना बंक बेडस् देता आले. हे वेगळं काम असून त्यात नेहमीची गंमत आहेच हे जाणवल्यावर ितसर्‍या वषीर् (एिप्रल २०१८) सहािजकच मदतीचे हात वाढले आिण जबाबदारी िह! ह्या टीमने आय्.डी.आर्.एफ् ह्या संस्थेशी संपकर् साधून त्यांच्यातफेर् भारतातील संस्थेला मदत पाठवण्याचे ठरवले. ह्यामुळे देणगीदारांना कर सवलतीचा फायदा िमळू शकला, ठरािवक रक्कमेसाठी एका बँकेकडू ने "एम्प्लॉई डोनेशन मॅिचं ग फंड" िह िमळवता आला. त्या वषीर् एकूण वीस हजार डॉलसर् जमले ज्यातून गेवराई, बीड येथील सहारा अनाथालय पिरवार ह्या संस्थेसाठी स्वयंपाकघर बांधून देण्याचे काम झाले. अथार्तच हे सगळे काम िजकीरीचे आहे - सुचवलेल्या संस्थांची संपूणर् मािहती काढू न त्यांना कुठल्या कामासाठी पैशाची गरज आहे, त्यांना इतर कोणी मदत िदली आहे का अशा सगळ्या प्रश्नांची गोळाबेरीज करत एक संस्था िनवडणे मग कामाच्या टप्प्यानुसार पैसे संस्थेला पोचवणे, काम संपल्यावर त्याचे फोटो, मािहती देणगीदारांने देणे ह्या सगळ्यासाठी जास्त वेळ अपेक्षीत असल्याने आता िनिलमा - वृषालीच्या कामांची जबाबदारी िवभागली गेली आहे; िहशोबाचे काम समीर पवार पहातात तर रणजीत गुजर्र ऑक्शिनं गचे! ह्या वषार्ची तयारी िह जोरदार सुरू झाली आहे. एिप्रल २०१९ च्या पिहल्या अठवड्याची तारीख नक्की करायचे ठरत आहे. मागच्या क्लासेससाठी अिधक नोंदणी िह झाली आहे. इतर वस्तूंच्या बरोबरीने स्थािनक कलाकारांनीच रंगवलेल्या बॉलीवूड पाटीर्ची ितकीटे,घरगुती बनवलेली ज्वेलरी अशा गोष्टींचाही समावेश वाढत आहे. ह्या प्रयत्नाला आता "प्रयास- शालेर्ट" नाव िदलं गेलं आहे, हे प्रारूप इतर िठकाणी वापरलं जावं अशी "प्रयास" ची इच्छा आहे. तुिम्ह िह संस्थांची नावं सुचवू शकता पण "प्रयास" ची अट अशी की त्या संस्थेसंदभार्तील सवर् पाठपुरावा नाव सुचवणार्‍या व्यक्तीनेच केला पािहजे. साखळी वाढवण्याचा िकती सहज मागर्! अिधक मािहतीसाठी - िनिलमा नाईक : naiknilima@gmail.com वृषाली पटवधर्न : vrushali_patwardhan@yahoo.com
मराठी कलािवष्कार
पूजा बस्तोडकर
वाह ! आपल्या मराठी लोकांमध्ये इतके कलाकार आहेत हा खरेच आश्चयार्चा सुखद धक्का होता. इथल्या मेपल ग्रोव्हमधील िहं दू मंिदरामध्ये २०१५ साली प्रथम ‘कला आटर् शो ‘ नावाचे कलेचे प्रदशर्न भरवले गेले. या प्रदशर्नाचे चौथे वषर् नुकतेच सफलतेने पार पडले. जेव्हा या कला प्रदशर्नाची सुरुवात झाली तेव्हा िहं दू मंिदरासाठी ही नवीन संकल्पना होती. कला कोणाला आवडत नाही? प्रत्येक जण आपापल्या परीने कलेचा आस्वाद घेत असतो. पण सवार्नी िमळू न कलेचं प्रदशर्न आयोिजत करायचं यािवषयी थोडी साशंकता होती. ट्वीन िसटीज मधील भारतीय िहं दू समाजामध्ये िकती प्रितभावान लोक आहेत याची कोणालाच कल्पना नव्हती. पिहल्या कला प्रदशर्नाला, स्त्री व पुरुष, तरुण व म्हातारे, वेगवेगळ्या कला माध्यमाचा वापर करणारे, िविवध प्रकारचे कौशल्य आिण अनुभव असलेले अशा अनेक कलाकारांचा उत्स्फूतर् प्रितसाद िमळाला. काहींना घरातून कलेचा वारसा िमळाला होता तर काहींना एक दोन वषार्आधीपयर्ंत कलेची तोंडओळखही नव्हती. या वषीर् प्रथमच मराठी मंडळींनी मोठ्या प्रमाणात यात भाग घेतला होता म्हणून हे वषर् माझ्या दृष्टीने िवशेष नमूद करण्यासारखे आहे. िहतगुजच्या माध्यमातून मी या मराठी कलाकारांची आपल्याला थोडीशी ओळख करून देऊ इिच्छते. सोबत त्यांच्या अिभनव िनिमर् तीची िचत्रं आहेत. अिपर् ता मुळ्ये-थत्ते िहने paper-quilling च्या माध्यमातून “गणपित” बनवला आहे. ऍिक्रिलक रंग वापरून ममता पाटीलने “स्वान इन लेक” नावाचे सुंदर, प्रसन्न िचत्र रंगवले आहे. दीपलक्ष्मी कुवळे कर िहची “मयूर िवहार” नावाची कौशल्यपूणर् कलाकृती सोला वूड पासून बनलेली आहे. सोनल दीिक्षतचे abstract painting “Chaos” मंत्रमुग्ध करणारे आहे. कल्याणी भालेरावचा ऍिक्रिलक रंगातील “बुद्ध” अितशय सुंदर आहे. शवर्री सांगळे िहने “Texture and Tradition, Ganesha” नावाचे ऍिक्रिलक रंग वापरून रंगवलेले िचत्र आहे. माधव बापट यांनी “Night Jasmine” नावाचे मोहक िचत्र ऍिक्रिलक मध्ये रंगवलेले आहे. प्रितभा पाटीलची “Unfilled” नावाची कलाकृती आगळीच आहे. संध्या कुलकणीर् िहची कलर पेिन्सल्स वापरून केलेली कलाकृती “Goldfinch” जणू सजीव वाटते. स्वगीर्य श्री िवलास कीितर् कर यांची तीन िचत्रे सुद्धा या प्रदशर्नात होती. त्यातील एक “The Last Blessing” नावाचे ऍिक्रिलक वापरून रंगवलेले िचत्र आहे. कलाकृतीच्या िनिमर् तीमधून कलाकाराला जो सृजनशीलतेचा आिण स्वतंत्र अिभव्यक्तीचा आनंद िमळतो तो माधव बापट
काही िनराळाच. एकदा िनिमर् तीची सुरवात झाली की आजूबाजूच्या जगाचे कसे भान राहत नाही याचा
प्रत्येक कलाकाराने अनुभव घेतला आहे. कलाकार एका वेगळ्याच िवश्वात जातो जेथे त्याची कलाकृती आिण तो यािशवाय दुसरी गोष्ट नसते. अंतमर्नातील सजर्नशीलतेच्या डोहात िवहार करताना कलाकार पूणर् स्वत्वात िवलीन आलेला असतो. म्हणून काहीजण कलेची तुलना ध्यान िकंवा िचं तन याच्याशी करतात. कुणीतरी हाक मारल्यानंतरच ही समाधी भंग होते आिण कलाकार वास्तव जगात येतो. कल्याणी भालेरावचे खास आभार! ती स्वतः तर गुणी कलाकार आहेच पण या वषीर्चे कला प्रदशर्न आयोिजत करण्यात ितचा पुढाकार व बरेच कष्टही होते. मराठी असोिसएशन ऑफ िमनेसोटा चे कलाकार मंडळींनो, आपली कला २०१८ सालच्या कला आटर् शो मध्ये सादर केल्याबद्दल मनापासून आभार! आपला कलािवष्कार असाच बहरत राहो आिण ट्वीन िसटीवासीयांना त्याचा दरवषीर् आनंद लुटता येवो अशी ईश्वरचरणी प्राथर्ना!
ममता पाटील
शवर्री सांगळे
सोनल दीिक्षत
संध्या कुलकणीर्
िवलास कीितर् कर
प्रितभा पाटील
दीपलक्ष्मी कुवळे कर
कल्याणी भालेराव
अिपर् ता मुळ्ये- थत्ते
Mouse in Grandma’s House
Vinod Padhye
Grandma knew that she has a big house Little she knew that she lived with a mouse Mouse in the house was running around Was up on a ledge and soon on the ground Up and down in seconds on a window blind This remarkable climbing skill boggled my mind Was hungry for sure looking for some food Was clearly upset to find just plain wood Hustled along the wall to discover some brunch Happy to eat crumbs with a delightful crunch Crumb in front paws hunched on hind side Tiny furry rodent was certainly red-eyed Not welcome here so needed to get out Was desperately looking for an escape route To scare it away grabbed grandma’s cane It quickly sped away efforts were not in vain Where did it come from no one seemed to know How did it get away grandma did not care to know
जान्हवी केळकर
Kids Corner
श्रावणी वराडे
कबीर अपराध
अन्वयी वडके
िनलेश जोशी
िनलेश जोशी
सदानंद पाथरे