Τεύχος 893

893 FREE PRESS

09.04.2026

ΟΛΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΘΗΝΑ! ΔΩΡΕΑΝ ΟΔΗΓΟΣ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ. ΚΥΚΛΟΦΟΡΕΙ ΚΑΘΕ ΠΕΜΠΤΗ

2

LiFO

09.04.26

8 ΣΤΗΛΕΣ

index893

νικολασ σεβαστακησ

Χρύσα Ρωμανού. «Λαβύρινθοι», 1965. Κολάζ σε καμβά. / Γιάννης Κουνέλλης, «M/S ΙΟΝΙΟΝ», Πειραιάς. 1994. Φωτ.: Μανόλης Μπαμπούσης.

στο εξωφύλλο: Άσπα Στασινοπούλου, «Φωτιά στο νερό», 1992, κέρινο ομοίωμα, περιστρεφόμενος μηχανισμός. Πάρκο Ελευθερίας, Αθήνα. /

16

32

14

35 52

παραλλαγεσ

γιάννησ πανταζόπουλοσ

talking points

δημήτρης πολιτάκησ

shortcut

κώστασ αναγνωστόπουλοσ

νεοσ αγνωστοσ κοσμοσ

σημαντικότερα έργα σύγχρονης τέχνης Ελλήνων καλλιτεχνων από τη δεκαετία του ’60 μέχρι σήμερα

Η ΙΆΝΘΗ ΜΙΧΑΛΆΚΗ ΕΙΝΑΙ Η ΑΘΗΝΑΙΑ ΤΗΣ ΕΒΔΟΜΑΔΑΣ

63 ΛΕΠΤΑ ΜΕ ΤOΝ ΓΚΑΜΠΡΙΈΛ ΖΟΥΚΜΆΝ

www.lifo.gr ΔΥΟ ΔΕΚΑ ΕΚΔΟΤΙΚΗ Α.Ε. ΒOΥΛΗΣ 22, 105 63 ΑΘΗΝΑ T 210 3254 290 F 210 3249 785 info@lifo.gr

εκδοτης/διευθυντησ

Στάθης Τσαγκαρουσιάνος chief executive officer/editor in chief Μιχάλης Μιχαήλ chief operating officer/commercial director Θανάσης Χαραμής creative director Γιάννης Καρλόπουλος διευθυντής συνταξησ Γιάννης Πανταζόπουλος διευθυντής εντυπησ εκδοσησ Τάσος Μπρεκουλάκης διευθυντής mikropragmata.lifo.gr Άρης Δημοκίδης αρχισυνταξία podcasts/vidcasts Μερόπη Κοκκίνη –––––– εμπορικο τμημα advertising director Ξένια Στασινοπούλου direct sales director Κώστας Μαντάς head of digital advertising Άννα Λαπαρδάγια direct sales Γιώργος Λυκουργιώτης advertising manager Πωλίνα Κουτσοβίλη (pkoutsovili@lifo.gr) advertising coordinator Κατερίνα Κουρμούζη (kkourmouzi@lifo.gr) head of creative Βασίλης Καψάσκης branded content managers Φιλιώ Ράγκου, Ιωάννα Παναγοπούλου digital campaign manager Γιώργος Γιαννή advertising executive Χριστίνα Καλλή –––––– ψηφιακή ανάπτυξη/προγραμματισμός lifo.gr Θανάσης Βιρβίλης, Γιώργος Ντούφας –––––– ατελιέ assistant creative director Ιωάννης Μαρκάκης αrt director Μαργαρίτα Καμαριώτη φωτογράφοι Σπύρος Στάβερης, Πάρις Ταβιτιάν, Freddie F. διαμόρφωση ψηφιακής εκδοσης Μαρούσα Θωμά, Ελπισία Σπαθάρη υπευθυνη υλης Μαρία Δρουκοπούλου διορθωση/επιμελεια κειμένων Μυρτώ Αθανασοπούλου, Μαρία Μανθοπούλου –––––– συντακτικη ομαδα Θοδωρής Αντωνόπουλος, Λουίζα Αρκουμανέα, Γιάννης Βασιλείου, Μίνα Καλογερά, Ντίνα Καράτζιου, Θοδωρής Κουτσογιαννόπουλος, Τίνα Μανδηλαρά, Αργυρώ Μποζώνη, Μαρία Παππά, Χρήστος Παρίδης, Δημήτρης Πολιτάκης, Βασιλική Σιούτη, Γιώργος Τσαγκόζης συνεργατεσ Τζούλη Αγοράκη, Έφη Ανέστη, Αλέξανδρος Βουρλάκος, Ειρήνη Γιαννάκη, Λίνα Ιντζεγιάννη, Χάρης Καλαϊτζίδης, Ερωφίλη Κόκκαλη, Υρώ Κολιακουδάκη, Δημήτρης Κυριαζής, Χρυσέλλα Λαγαρία, Στέλλα Λιζάρδη, Νίκος Γ. Μαστροπαύλος, Νίκη Μηταρέα, Αγιάτη Μπενάρδου, Παναγιώτης Ορφανίδης, Σταυρούλα Παπασπύρου, Νικόλας Σεβαστάκης, Δέσποινα Τριβόλη, Φώντας Τρούσας, Θοδωρής Τσάτσος, Φώφη Τσεσμελή, Νίκος Τσέφλιος, Κορίνα Φαρμακόρη αρχισυνταξία ειδησεων Λία Φασόλη newsroom Αγάπη Βαρούνη, Μιχάλης Γιαννακίδης, Βασιλική Δρίβα, Ναζιγκέν Μάμο, Πέννυ Μαστοράκου, Μαρία Μπαρλή, Ελένη Ποσνακίδου –––––– podcasts/vidcasts καμερα-μονταζ Γεράσιμος Δομένικος, Ελευθερία Λασκαρίδου ηχοληψια Φαίδωνας Κτενάς, Αλέξανδρος Αντωνίου social media Άκης Κατσούδας, Πέννυ Μαστοράκου –––––– λογιστηριο οικονομική διεύθυνση Δημήτρης Τασιόπουλος λογιστήριο Βασίλης Κοτρωνάκης, Άκης Ιωάννου, Έφη Ηλιοπούλου γραμματεία Βιβίκα Ανδριανάτου –––––– κωδικος εντυπου 7639 –––––– μετοχος/νομιμοσ εκπροσωποσ Ευστάθιος Τσαγκαρουσιάνος ––––––

Το Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Αττική Παράδοση δίνει τρεις υποτροφίες για σπουδές στο μεταναστευτικό ζήτημα Οι υποτροφίες αφορούν μεταπτυχιακά προγράμματα σε κάποιο πανεπιστήμιο των ΗΠΑ ή σε χώρα της Ευρωπαϊκής Ένωσης για το ακαδημαϊκό έτος 2026-2027.

ΑΝ ΣΠΟΥΔΑΖΕΙΣ Ή ΕΡΓΑΖΕΣΑΙ σε τομέα σχετικό με τη μετανάστευση και

τις κοινωνικοπολιτικές, οικονομικές και νομικές πτυχές της και θέλεις να εμβαθύνεις στο αντικείμενο, μπορείς να υποβάλεις αίτηση για τις υποτροφίες που προσφέρει το Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Αττική Παράδοση. Συγκεκριμένα, το ίδρυμα δίνει τρεις υποτροφίες ύψους 10.000 ευρώ έκαστη για μεταπτυχιακές σπουδές σε πανεπιστήμιο των ΗΠΑ ή σε πανεπιστήμιο κράτους-μέλους της Ευρωπαϊκής Ένωσης, για το ακαδημαϊκό έτος 2026-2027. Με αντικείμενο «Διαστάσεις του Μεταναστευτικού Ζητήματος», οι υποτροφίες απευθύνονται σε Έλληνες υπηκόους κάτω των 30 ετών, που έχουν γίνει δεκτοί σε αντίστοιχο μεταπτυχιακό πρόγραμμα το αργότερο έως την τελευταία ημέρα υποβολής των υποψηφιοτήτων. Τα δικαιολογητικά, που θα πρέπει να υποβληθούν ως την Παρασκευή 8 Μαΐου σε δυο αντίγραφα, είναι τα εξής: βιογραφικό σημείωμα και μια αυτοπεριγραφική έκθεση (personal statement) προς το Δ.Σ. του ιδρύματος, αντίγραφο των τίτλων σπουδών, πιστοποιητικό γέννησης, απόσπασμα ποινικού μητρώου, εκκαθαριστικό Εφορίας και αποδεικτικό της εγγραφής σε μεταπτυχιακό τμήμα αμερικανικού ή ευρωπαϊκού πανεπιστημίου (κράτους-μέλους Ε.Ε.) για το ακαδημαϊκό έτος 2026-2027. Μπορείς να υποβάλεις την υποψηφιότητά σου στο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Αττική Παράδοση (Γραβιάς 6, Αγία Παρασκευή, 153 42) ενώ για περισσότερες πληροφορίες μπορείς να επικοινωνήσεις τηλεφωνικά με το ίδρυμα (210 6009800, κ. Μαρίκα Ανδρεάδη).

MET 230578

παρακαλουμε

ανακυκλωστε

LiFO 09.04.26

3

Παράταση υποβολής προτάσεων έως τις

15 Απριλίου

Ανοιχτός καλλιτεχνικός διαγωνισμός για δεύτερη φορά από τη ΔΕΗ 4

LiFO

09.04.26

ΕΩΣ ΤΙΣ 15 ΑΠΡΙΛΙΟΥ ΠΑΡΑΤΕΙΝΕΤΑΙ η προθεσμία υποβολής προτάσεων για την πρώτη φάση του ανοιχτού διαγωνισμού καλλιτεχνικής δημιουργικότητας «Η ΔΕΗ συναντά την Τέχνη Vol. 2». Η πρωτοβουλία υλοποιείται για δεύτερη φορά από τη ΔΕΗ, στο πλαίσιο της διαχρονικής στήριξης στον πολιτισμό και τη σύγχρονη δημιουργία. Σε αυτό το πλαίσιο, η ΔΕΗ προσκαλεί δημιουργούς από κάθε πεδίο της τέχνης να συμμετάσχουν στον διαγωνισμό με πρωτότυπες καλλιτεχνικές προτάσεις έργων που αντλούν έμπνευση από την ιστορία, τη βιομηχανική κληρονομιά, το σήμα και τα στοιχεία εταιρικής ταυτότητας της ΔΕΗ, καθώς και από όσα η ενέργεια συμβολίζει διαχρονικά για την ελληνική κοινωνία: το φως, τον εξηλεκτρισμό, την ανάπτυξη, τον πολιτισμό και τη βιώσιμη πρόοδο. Οι προτάσεις μπορούν να κατατίθενται στο art.dei.gr μέχρι τις 15 Απριλίου. Τα έργα που θα επιλεγούν από την κριτική επιτροπή θα παρουσιαστούν σε έκθεση στις Ιστορικές Εγκαταστάσεις του Ατμοηλεκτρικού Σταθμού της ΔΕΗ στο Νέο Φάληρο, ενώ η κριτική επιτροπή θα αναδείξει πέντε από αυτά, στα οποία θα απονεμηθούν χρηματικά βραβεία.

Έμπνευση από την ιστορική διαδρομή της ΔΕΗ Ο νέος διαγωνισμός αναδεικνύει την ιστορική διαδρομή και τον ρόλο της ΔΕΗ στην ελληνική κοινωνία μέσα από τις σύγχρονες μορφές της καλλιτεχνικής έκφρασης, από τη ζωγραφική και τη φωτογραφία έως το design, τις εγκαταστάσεις, το video art και τα νέα μέσα, διευρύνοντας παράλληλα την πρόσβαση του κοινού στην καλλιτεχνική έκφραση. Δικαίωμα συμμετοχής έχουν όλοι οι εκπρόσωποι της ελληνικής καλλιτεχνικής κοινότητας που δραστηριοποιούνται στην Ελλάδα ή/και στο εξωτερικό και ενδιαφέρονται να γνωρίσουν πτυχές της ιστορίας της ΔΕΗ και να συμβάλουν στη σύγχρονη αφήγησή της. Για την υποστήριξη της δημιουργικής διαδικασίας, παρέχεται η δυνατότητα αξιοποίησης υλικού από τις πλούσιες συλλογές του Ιστορικού Αρχείου ΔΕΗ, που αποτυπώνουν την ιστορική διαδρομή της εταιρείας τα τελευταία 75 χρόνια, καθώς και τον ρόλο της στην κοινωνική και οικονομική ανάπτυξη της χώρας.

Δεύτερη διοργάνωση μετά την επιτυχημένη έναρξη το 2021 Ο διαγωνισμός «Η ΔΕΗ συναντά την Τέχνη» υλοποιείται για δεύτερη φορά, σε συνέχεια της πρώτης διοργάνωσης του 2021, η οποία ανέδειξε τη δημιουργική σύνδεση σύγχρονων καλλιτεχνών με την ιστορία και τη βιομηχανική κληρονομιά της ΔΕΗ. Τα επιλεγμένα έργα παρουσιάστηκαν σε έκθεση στις Ιστορικές Εγκαταστάσεις του Ατμοηλεκτρικού Σταθμού της ΔΕΗ στο Νέο Φάληρο.

Διαδικασία αξιολόγησης και απονομή βραβείων Ο διαγωνισμός είναι σε εξέλιξη ήδη από τις 12 Φεβρουαρίου και θα διαρκέσει μέχρι τις 15 Απριλίου 2026, με υποβολή προτάσεων σε ηλεκτρονική μορφή (αρχείο pdf και url στην περίπτωση υλικού βίντεο, ηχητικού έργου κ.ά.) μέσω ηλεκτρονικής φόρμας που είναι αναρτημένη στον ιστότοπο του διαγωνισμού, ενώ κάθε καλλιτέχνης έχει δικαίωμα υποβολής ενός έργου. Την αξιολόγηση των προτάσεων αναλαμβάνει επταμελής κριτική επιτροπή, αποτελούμενη από διακεκριμένες προσωπικότητες της τέχνης και του πολιτισμού. Οι καλλιτέχνες που θα προκριθούν θα λάβουν οικονομική υποστήριξη ύψους €300 για την κάλυψη εξόδων παραγωγής και υλοποίησης του τελικού έργου, ενώ τα αποτελέσματα της πρώτης αξιολόγησης θα ανακοινωθούν στις 26 Μαΐου 2026. Με την ολοκλήρωση της τελικής αξιολόγησης, η κριτική επιτροπή θα αναδείξει πέντε έργα στα οποία θα απονεμηθούν χρηματικά βραβεία συνολικού ύψους €20.000 (1ο βραβείο €8.000, 2ο βραβείο €5.000, 3ο βραβείο €3.000, 4ο βραβείο €2.000 και 5ο βραβείο €2.000). Η αλληλεπίδραση της τεχνολογίας με την τέχνη αποτελεί βασικό χαρακτηριστικό της σύγχρονης δημιουργίας και ο διαγωνισμός της ΔΕΗ αξιοποιεί αυτήν τη δυναμική για να αναδείξει την κοινωνική διάσταση της ενέργειας, μέσα από σύγχρονες καλλιτεχνικές προσεγγίσεις. Περισσότερες πληροφορίες για τους όρους συμμετοχής, τη διαδικασία υποβολής και τη σύσταση της κριτικής επιτροπής είναι διαθέσιμες στην ιστοσελίδα art.dei.gr.

LiFO 09.04.26

5

Feedback

«Όταν έκλεισα τα social media, φοβήθηκα ότι θα γίνω αόρατη» Η Μαρία Πετροπούλου πίστευε ότι θα χάσει τους φίλους της. Έναν χρόνο αργότερα, μιλά για λιγότερο άγχος και πιο ουσιαστικές σχέσεις. Ειδικοί ψυχικής υγείας εξηγούν γιατί όλο και περισσότεροι νέοι επιλέγουν την αποσύνδεση, επανεξετάζοντας τον ρόλο των social media στη ζωή τους.

ΓΕΙΤΟΝΙΕΣ ΤΗΣ Ε Λ Λ Α ΔΟΣ

«Φαντάζομαι έναν κόσμο όπου όλοι επιστρέφουν στα χωριά»

6

LiFO

podcasts που αξίζει να ακούσετε

pageviews

ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΗ ΠΑΝΤΑΖΟΠΟΥΛΟΥ

ti δ ι α β α σ α με αυ τη την εβ δομ α δ α σ το

LiFO.gr

ΤΟΥ ΔΗΜΗΤΡΗ ΚΥΡΙΑΖΗ

Πριν από λίγο καιρό πέρασα μερικές μέρες στα Τζουμέρκα. Η τρίτη επίσκεψη στην περιοχή επιβεβαίωσε μέσα μου τη μοναδικότητά της: απίστευτη φύση, άνθρωποι φτιαγμένοι για να αντέχουν, ήπια τουριστική ανάπτυξη. Τα Τζουμέρκα δεν είναι πια ένα μυστικό ή μια «ψαγμένη» επιλογή. Συγκεντρώνουν όλο και περισσότερους επισκέπτες, αυτό όμως που δεν γνώριζα είναι πως τα τελευταία χρόνια αποτελούν και τη βάση μιας αρκετά μεγάλης και ζωντανής κοινότητας ανθρώπων που έχουν αφήσει τα μεγάλα αστικά κέντρα και έχουν επιλέξει μια διαφορετική ζωή σε μικρότερους τόπους – ανθρώπων με τους οποίους ασχολείται αυτή η στήλη. Ξεκινώντας, λοιπόν, μια Τετάρτη του Μαρτίου από την Αθήνα, για να γνωρίσω όσο το δυνατόν περισσότερους από αυτούς, έκανα την πρώτη μου στάση ανεβαίνοντας από την Άρτα στη Ράμια. Είναι το χωριό που επέλεξε ως το νέο της σπίτι η Αντιγόνη Καρνεσιώτη έπειτα από δύο χρόνια πηγαινέλα Αθήνα-Τζουμέρκα. Ακολουθεί η ιστορία της με τα δικά της λόγια. «Γεννήθηκα στο Παλαιό Φάληρο. Όταν ήμουν παιδί, πηγαίναμε στη μονοκατοικία της γιαγιάς μου, παίζαμε με τις γάτες στην αυλή και είχαμε θέα τον Υμηττό. Η μονοκατοικία εκείνη δόθηκε για αντιπαροχή κι εμείς μείναμε στον 3ο όροφο. Μεγαλώνοντας εκεί, προτού ακόμη χτιστούν γύρω μας άλλες πολυκατοικίες, εξακολουθούσαμε να βλέπουμε τον Υμηττό ευθεία και τη θάλασσα δεξιά μας, από το μπαλκόνι. Κατεβαίναμε στις πιλοτές και παίζαμε κρυφτό με άλλα παιδιά της γειτονιάς. Η γιαγιά μου έμενε στον 1ο όροφο και έβγαινε έξω να μας φωνάξει για φαγητό. Μπορείς να πεις ότι είχαμε το δικό μας μικρό χωριό στο Παλαιό Φάληρο.

5

ΤΟ ΘΕΜΑ ΤΗΣ ΕΒΔΟΜΑΔΑΣ

Ανήκει σε μια γενιά που μεγάλωσε με τη συνήθεια να μοιράζεται τα πάντα: σκέψεις, στιγμές, εικόνες, την ίδια της την καθημερινότητα. Κι όμως, κάποια στιγμή, επέλεξε να αποσυνδεθεί. Την ημέρα που έκλεισε τους λογαριασμούς της στα social media, ο πρώτος της φόβος ήταν απλός και σχεδόν αυτονόητος: πίστευε ότι με την επιλογή της αυτή θα έχανε όλους τους φίλους της. Ότι οι άνθρωποι που βρίσκονταν γύρω της θα απομακρύνονταν. Είχε συνηθίσει άλλωστε να παρατηρεί την καθημερινότητα των άλλων, καθώς και να επικοινωνεί μαζί τους μέσα από μια οθόνη: ένα story, ένα like, ένα μήνυμα αργά το βράδυ. Χωρίς αυτά, ένιωσε για λίγο σαν να βγήκε εκτός χάρτη, ενώ όλοι οι υπόλοιποι συνέχιζαν να κινούνται κανονικά μέσα σε αυτόν. «Έναν χρόνο αργότερα, συνειδητοποιώ ότι αυτός ο φόβος ήταν ίσως και ο λόγος για τον οποίο έπρεπε να το κάνω», λέει στη συζήτησή μας. Η Μαρία Πετροπούλου, που διανύει την τρίτη δεκαετία της ζωής της, μεγάλωσε στη Νεμέα Κορινθίας και τα τελευταία έντεκα χρόνια ζει στο Λονδίνο. Εργάζεται στον τομέα της έρευνας, με εξειδίκευση στις κλινικές δοκιμές. Εκτός δουλειάς, περνά τον χρόνο της με φίλους, αγαπά το φαγητό και το διάβασμα, ενώ διατηρεί έντονο ενδιαφέρον για κοινωνικά ζητήματα και την εξέλιξη της ζωής, από τις απαρχές του πλανήτη μέχρι τη βιολογία ανθρώπων και ζώων. Το Διάστημα ειδικότερα, επισημαίνει, τη γοητεύει ιδιαίτερα, όπως και η διαρκής αναζήτηση του νοήματος της ζωής. Εδώ και έναν χρόνο η ίδια επέλεξε να γίνει μέρος μιας τάσης που στα διεθνή μέσα ενημέρωσης περιγράφεται ως η «σιωπηλή επανάσταση» της Gen Z. Ουσιαστικά, όλο και περισσότεροι νέοι απομακρύνονται από τα social media, επιλέγοντας έναν πιο αναλογικό τρόπο ζωής. Σε μια εποχή υπερσύνδεσης, αναζητούν κάτι που μοιάζει όλο και πιο σπάνιο: συγκέντρωση, παρουσία και σχέσεις που εκτείνονται πέρα από την οθόνη. Η απόφαση να αποσυνδεθεί δεν ήρθε ξαφνικά. Ήταν κάτι που, όπως λέει, ωρίμαζε μέσα της για καιρό. Περνώντας μια ιδιαίτερα δύσκολη περίοδο σε σχέση με την ψυχική της υγεία, άρχισε να στρέφεται προς τα μέσα, να ψάχνει, να διαβάζει, να προσπαθεί να καταλάβει τι την επηρεάζει και γιατί. Μέσα από αυτήν τη διαδικασία προσωπικής έρευνας και εσωτερικής αναζήτησης, συνειδητοποίησε πως τα social media, παρότι πίστευε ότι τα χρησιμοποιούσε με μέτρο, ενδεχομένως την επηρέαζαν πολύ περισσότερο απ’ όσο είχε καταλάβει. Η πίεση υπήρχε, έστω κι αν δεν μπορούσε αρχικά να την προσδιορίσει με ακρίβεια. Ήταν μια διαρκής, υπόκωφη αίσθηση ότι τίποτα δεν είναι «αρκετό»: δεν ήταν αρκετά όμορφη, αρκετά γυμνασμένη, αρκετά μορφωμένη, αρκετά πειθαρχημένη. Ένα ατελείωτο «αρκετά» που δεν συμπληρωνόταν ποτέ. Μαζί με αυτό, ερχόταν και το FOMO, ένας φόβος ότι χάνει εμπειρίες, στιγμές και ευκαιρίες. Είχε φτάσει στο σημείο να ενεργοποιεί ειδοποιήσεις για κάθε πιθανό event: πάρτι, φεστιβάλ, εκθέσεις είτε στην Ελλάδα είτε στο εξωτερικό. Αντί όμως να της προσφέρει χαρά, αυτό μετατρεπόταν σε ένα διαρκές άγχος: ότι δεν προλαβαίνει, ότι δεν έχει τα χρήματα, ότι δεν έκλεισε εγκαίρως εισιτήρια. Η διασκέδαση, που υποτίθεται πως λειτουργεί αποσυμπιεστικά, είχε αρχίσει να παράγει το αντίθετο αποτέλεσμα, ένα επιπλέον, περιττό βάρος μέσα σε όλα τα υπόλοιπα άγχη της καθημερινότητας.

DAILY Καλό Πάσχα με «γαμοσταυρίδια» Ο Τραμπ είναι συγχρόνως φαιδρός, ανακόλουθος και τρομακτικός –παρωδία μαζί με απειλή–, γεγονός που καθιστά μάταιη τη σάτιρα εναντίον του.

Ακολουθήστε τα podcasts της LiFO στην Apple, στο Spotify ή στο LiFO.gr

1

«Πλούσιος σήμερα είναι αυτός που έχει χρόνο, όχι χρήμα» «ΑΚΟΥ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΗΜΗ» ΜΕ ΤΟΝ ΓΙΑΝΝΗ ΠΑΝΤΑΖΟΠΟΥΛΟ

2

Ποιους ψηφοφόρους θέλει να κερδίσει το ΠΑΣΟΚ; «LIFO POLITICS» ΜΕ ΤΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗΣ ΣΙΟΥΤΗ

3

Το Πάσχα στην Αθήνα του 19ου αιώνα ήταν πολύ διαφορετικό «ΙΣΤΟΡΙΑ ΜΙΑΣ ΠΟΛΗΣ» ΜΕ ΤΗΝ ΑΓΙΑΤΗ ΜΠΕΝΑΡΔΟΥ

4

H σκληρή αλήθεια για τον Μιχαήλ του Αζόφ «ΣΚΛΗΡΕΣ ΑΛΗΘΕΙΕΣ» ΜΕ ΤΟΝ ΑΡΗ ΔΗΜΟΚΙΔΗ

ΤΟΥ ΔΗΜΗΤΡΗ ΠΟΛΙΤΑΚΗ

Ανήμερα του Πάσχα των καθολικών –και Κυριακή των Βαΐων για τους ορθόδοξους– ο πολυχρονεμένος «Πλανητάρχης» απέστειλε μέσω του επίσημου λογαριασμού του ένα πραγματικά ξεχωριστό πασχαλινό μήνυμα, με κύριο αποδέκτη το καθεστώς του Ιράν. «Ανοίξτε τα Γαμημένα Στενά του Ορμούζ, τρελοί μπάσταρδοι, αλλιώς θα ζήσετε στην Κόλαση», σημείωνε, απειλώντας με Αρμαγεδδώνα τη χώρα. «Δόξα στον Αλλάχ», κατέληγε σαρκαστικά η «πρωτοφανής» ανάρτησή του. Πρωτοφανής, ως την επόμενη ακραία και εξωφρενική ανακοίνωσή του. Έστω κι αν δεν περιέχει αυτόν τον γλαφυρό συνδυασμό ύβρεων και βλασφημιών που χαρακτήρισε τον χθεσινό επικοινωνιακό παροξυσμό του. Ώρες ώρες λυπάται κανείς τα παραδοσιακά ενημερωτικά μέσα, τα οποία οφείλουν να εξετάζουν, να κρίνουν και να σχολιάζουν τις αναρτήσεις, τις ανακοινώσεις και τις διακηρύξεις τού Προέδρου Τραμπ σαν να πρόκειται για σοβαρές δηλώσεις.

5

DNA σολομού: Τι πρέπει να ξέρεις γι’ αυτήν τη νέα θεραπεία «ΨΥΧΗ ΚΑΙ ΣΩΜΑ» ΜΕ ΤΗΝ ΤΖΟΥΛΗ ΑΓΟΡΑΚΗ

09.04.26

LiFO 09.04.26

7

• Revenge porn: «Αντί να εστιάσουμε στους δράστες, κοιτάμε τι έκανε το θύμα» • Μεσάνυχτα στα Στενά του Ορμούζ 09 α πρ ι λι ου 202 6

• Ο Τραμπ έχει μεγαλύτερο πρόβλημα από το Ιράν

alk of the town

893

Η εμπορευματοποίηση των επιθυμιών μας

Λίγες σκέψεις για την απαγόρευση των social στους κάτω των 15. απ ό τ ο ν ν ι κόλ α σεβαστάκ η

ΠΑΡΑΛΛΑΓΕΣ

8

LiFO

Δεν με σοκάρει ούτε με θυμώνει μια τέτοια κίνηση. Ακόμα και αν ξέρω πως πιθανότατα είναι προορισμένη να αποτύχει κάθε προσπάθεια ρύθμισης ενός προβλήματος που έχει πολύ μεγάλο βάθος. Ακόμα και αν η ηθικίστικη προσέγγιση και ιδίως από κυβερνήσεις της δεξιάς είναι, εκ των έσω, υπονομευμένη. Διότι η χρήση/κατάχρηση των social από πολύ μικρή ηλικία, η καταβύθιση σε αυτά, είναι αποτέλεσμα μιας ποπ επιχειρηματικότητας που δίχως αυτήν και τις ωθήσεις της οι περίφημες αγορές και η ίδια η σύγχρονη οικονομία δεν μπορούν να υπάρξουν. Χωρίς την κατάχρηση, το doomscrolling, τη συνεχή σύνδεση του χρήστη σε ένα δαιδαλώδες οικοσύστημα διαφήμισης, challenges, video sharing κ.λπ. δεν λειτουργεί οικονομία επικοινωνιακού καπιταλισμού. Η αλόγιστη χρήση από μέρους

09.04.26

Η Δεξαμενή... αλλιώς ΝΕΟn ΝΕΡΟ: Μια οπτικοακουστική εμπειρία ζωντανεύει το Αδριάνειο Υδραγωγείο στην καρδιά της πόλης από τις 15 ως τις 30 Απριλίου. από την ιωαννα παναγοπουλου φωτογραφιες: αlexandra νiaka

Ε

κατοντάδες περαστικοί διασχίζουν καθημερινά την πλατεία Δεξαμενής στο Κολωνάκι χωρίς να γνωρίζουν ότι από κάτω της κρύβεται προστατευμένη μια καρδιά από νερό που χτυπά εδώ και περίπου 2.000 χρόνια. Είναι το Αδριάνειο Υδραγωγείο που συγκεντρώνει και διοχετεύει το νερό στην πόλη έως και σήμερα και ζωντανεύει ως τόπος καλλιτεχνικής διάδρασης για το κοινό μέσα από μια in situ εγκατάσταση με ελεύθερη είσοδο. Η πολυμεσική εγκατάσταση ψηφιακών τεχνών, που αποτελεί πρωτοβουλία της ΕΥΔΑΠ σε συνεργασία με το Athens Digital Arts Festival (ADAF), θα παρουσιαστεί από 15 έως 30 Απριλίου, καθημερινά 19:30-22:30, ενώ τα Σαββατοκύριακα 18-19 και 25-26 Απριλίου θα πραγματοποιούνται επιπλέον ζωντανές δράσεις (performances). Με αληθινά δεδομένα (real data) σχετικά με την ποιότητα του νερού, τρισδιάστατα σκαναρίσματα του χώρου της δεξαμενής και δομές που παραπέμπουν σε νευρωνικά δίκτυα και υδρολογικές διαδρομές του δικτύου, η εγκατάσταση δημιουργεί μια οπτικοακουστική εμπειρία στην οποία το Αδριάνειο Υδραγωγείο παρουσιάζεται ως ενεργό σύστημα, ως μια καρδιά που εξακολουθεί να πάλλεται κάτω από την πόλη. Η δραματουργία της εγκατάστασης εξελίσσεται ως μια σταδιακή αποκάλυψη μέσα από τέσσερις συνθήκες («Το Σκοτάδι - Πριν τη Ροή», «Το Νερό - Χάραξη του δικτύου», «Η Καρδιά / Υδραγωγείο - Σύγκλιση υπόγειου και επίγειου κόσμου» και «Η Μνήμη - Το πέρασμα στην αδιάκοπη, αόρατη ροή»), ενώ το κοινό παρακολουθεί χωρίς να εισέρχεται στον χώρο, διατηρώντας μια σχέση παρατήρησης με το εσωτερικό του. Τις ημέρες των ζωντανών περφόρμανς, η εγκατάσταση θα ενεργοποιείται περαιτέρω μέσα από την παρουσία ενός ενδιάμεσου όντος που συνδέει τον επίγειο και τον υπόγειο κόσμο, ενισχύοντας τη βιωματική εμπειρία των θεατών. Το έργο αυτό αποτελεί κομμάτι της ευρύτερης στρατηγικής της ΕΥΔΑΠ ώστε να αξιοποιείται το υδατικό απόθεμα του Αδριάνειου Υδραγωγείου για μη πόσιμες χρήσεις, ενισχύοντας τη βιώσιμη διαχείριση των πόρων στην πόλη και συνδυάζοντας την πολιτιστική κληρονομιά με τις σύγχρονες περιβαλλοντικές προκλήσεις. Έτσι, μέσα από αυτή την καλλιτεχνική ματιά, το Αδριάνειο Υδραγωγείο αποκαλύπτεται ως ένα σταυροδρόμι δύο κόσμων: του ορατού και του αόρατου, της ταχύτητας και της συνέχειας, του νερού και του φωτός. Το νερό παύει να είναι απλώς πόρος και γίνεται παλμός, μνήμη και κυκλοφορία, συνδέοντας το παρελθόν της πόλης με το βιώσιμο παρόν της. Τι είναι λοιπόν το ΝΕΟn ΝΕΡΟ; Μια εμπειρία που αποκαλύπτει αυτό που ήδη υπάρχει, αλλά σπάνια παρατηρούμε. Μια υπενθύμιση ότι η ροή συνεχίζεται, κάτω από την πόλη, μέσα στον χρόνο, και πλέον ξανά μέσα στη ζωή της. ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ

ΝΕΟn ΝΕΡΟ ΕΥΔΑΠ & Athens Digital Arts Festival. 15-30 Απριλίου. Αδριάνειο Υδραγωγείο (πλατεία Δεξαμενής, Κολωνάκι). Είσοδος δωρεάν. Ώρες λειτουργίας: 19:30-22:30. Περφόρμανς: 18-19, 25-26 Απριλίου | Ώρες: 20:30-21:20

LiFO 09.04.26

9

TALKING POINTS μας είναι η ίδια η πάγια και «ορθολογική» βούληση των πλατφορμών και συνολικά των ανθρώπων που κινούν τις προωθητικές ενέργειες. Αν ήμουν, λοιπόν, πολιτικό κόμμα της αριστεράς, δεν θα έσπευδα να πάρω θέση για το θέμα. Ιδίως δεν θα έκανα αυτό που παρατηρείται συχνά όταν εξαγγέλλονται τέτοια μέτρα ή προθέσεις μέτρων, όπως, προ καιρού, με τα κινητά στα σχολεία: δεν θα εμφανιζόμουν με τη σημαία κατά της καταστολής λες και τα social των μαθητών είναι πεδία κοινωνικού ακτιβισμού και πολιτικής συνειδητότητας (υπάρχει και αυτό, αφορά όμως ελάχιστους στην ηλικιακή ζώνη της πρώιμης εφηβείας). Όταν επίσης ζητά κανείς –και πολύ σωστά το διεκδικεί– την αυστηρή αντιμετώπιση διαφόρων μορφών καπιταλιστικής αυθαιρεσίας και ανομίας, όταν δεν είναι δηλαδή σε όλα τα θέματα και επί της αρχής «κατά των απαγορεύσεων» (σαν υπερφιλελεύθερος μαχητής της ιερής ατομικής επιλογής), δεν υπάρχει ανάγκη να βλέπει και παντού τον δαίμονα της καταστολής. Τo πρόβλημα της εξάρτησης και οι συνέπειές του, ιδίως η καταστροφή της προσήλωσης και η αποδιοργάνωση του μηχανισμού της συγκέντρωσης, είναι πραγματικό και φυσικά γενικό. Αφορά και μας, και τις ηλικίες που γνώρισαν την αναλογική εποχή, και τους νεότερους. Όμως εμείς, οι μεγαλύτεροι, είχαμε το προνόμιο μιας κάποιας προσήλωσης. Υπήρξαμε γενιές που γνώρισαν την εμπορευματοποίΑν μιλήσουμε για ηση των επιθυμιών μας, έχοντας όμως και τη δυνατότητα τα σημαντικά, το να πούμε όχι, να μην προσχωρήσουμε, να αποτινάξουμε από πάνω μας κάποιες εξαρτήσεις. Εδώ και κάποια χρόνια θέμα δεν θα είναι οι η ψυχική απορρύθμιση και ο πανικός της υπερδικτυωμέαπαγορεύσεις ούτε οι νης ζωής έχουν επεκταθεί σε ασύλληπτο βαθμό. Φυσικά, αντι-απαγορεύσεις αλλά με ένα σύστημα ανταμοιβών, ανακουφιστικής εκτόνωσης, αγχωμένης αποφόρτισης σε εναλλαγή με την αύξηση ενός το πώς μπορούμε να δομικού άγχους. διαπραγματευτούμε Οι μελέτες, η σύγχρονη ψυχανάλυση των εξαρτήσεων, συλλογικά μια άλλη η σημαντική κριτική θεωρία για τις τεχνολογίες της επιτήσχέση με την τεχνολογία. ρησης και την «ευτυχιοκρατία», όλα αυτά τα έχουμε συζητήσει εδώ και δέκα χρόνια. Είμαστε μέσα τους, είμαστε, σε μεγάλο βαθμό, το πειραματικό πεδίο μετασχηματισμών που ξέρουμε την παθολογία τους. Και η απαγόρευση; Η τεχνική δυσκολία στην εφαρμογή παρόμοιων μέτρων; Το κλείσιμο του ματιού στους σαστισμένους γονείς και σε αυτή την κοινή γνώμη που πιστεύει πως η απάντηση σε διάφορες εκτροπές βρίσκεται στις μεγάλες ποινές και στην «αυστηρότητα»; Από ένα σημείο και πέρα αυτά είναι αναμενόμενα. Ξέρουμε πως η κυβέρνηση και ο πρωθυπουργός δεν καίγονται για την ισορροπία ή την ουσιαστική ευζωία των δεκατριάχρονων. Ούτε όμως κι εμείς, οι άλλοι, χρειάζεται να καιγόμαστε για την ανεμπόδιστη συνάντηση κάθε πλατφόρμας με τον πελάτη. Ούτε βεβαίως να πονάμε γιατί η πλατφόρμα θα χάσει ένα μέρος από τους εγγεγραμμένους χρήστες της. Η αλήθεια είναι ότι στις κοινωνίες της απορρύθμισης, κανένας νόμος δεν μπορεί να κάνει πολλά πράγματα. Ιδίως όταν έχει χτιστεί ολόκληρο παγκόσμιο σύστημα διαπροσωπικών και κοινωνικών σχέσεων που περιέχει πολύπλοκες στρατηγικές σαγήνευσης, διαχείριση της μοναχικότητας και σύνθετους συναισθηματικούς κώδικες ακατανόητους συχνά για τους «εκτός». Λέω, ωστόσο, πως δεν έχουμε λόγο να είμαστε κατά μιας απαγόρευσης μόνο και μόνο γιατί συνιστά απαγόρευση, δηλαδή κάτι που περιορίζει. Εκτός αν είμαστε λιμπερτάριανς ή θεωρούμε πως η φιλοεπιχειρηματική δεξιά είναι κατά της ελευθερίας των αγορών (εδώ: των αγορών της επιθυμίας και της επικοινωνίας). Όμως αυτό δεν συμβαίνει. Από εκεί και πέρα, η ουσιαστική συζήτηση για τέτοια θέματα αρχίζει μετά ή πέραν της νομικής και διοικητικής πλευράς. Και εκεί, στον αληθινό προβληματισμό, δεν έχουν να πουν κάτι όσοι παραχωρούν διαρκώς έδαφος στο ψηφιακό –στο σχολικό σύστημα και αλλού– εις βάρος άλλων εκδοχών επικοινωνίας και παιδαγωγικής σχέσης. Αν η συζήτηση κατευθυνθεί προς τα σημαντικά, το θέμα δεν θα είναι οι απαγορεύσεις ούτε οι αντι-απαγορεύσεις όσο το πώς μπορούμε να διαπραγματευτούμε συλλογικά μια άλλη σχέση με την τεχνολογία, την επικοινωνία και τις επιθυμίες μας. Αυτά όλα δεν είναι πολυτέλεια, αφού τα βρίσκουμε μπροστά μας, αφού, όπως έχουμε καταλάβει, έχουν γίνει το ίδιο το εύθραυστο οικοδόμημα της ζωής μας.

Revenge porn: «Αντί να εστιάσουμε στους δράστες, κοιτάμε τι έκανε το θύμα» Μιλά η ψυχολόγος-ψυχοθεραπεύτρια Άννα Μαμάη.

α π ό τ ο ν γ ι ά ν ν η π α ν τα ζ ό π ουλο

ΠΑΡΑΛΛΑΓΕΣ

άννα μαμάη

Talk of the Town

Ποιες είναι οι βασικές ψυχολογικές επιπτώσεις που βιώνει ένα άτομο όταν πέφτει θύμα revenge porn; Το άτομο που πέφτει θύμα μιας τέτοιας κακοποιητικής πράξης έχει τις ίδιες ακριβώς ψυχολογικές επιπτώσεις με κάθε θύμα έμφυλης βίας. Και λέω έμφυλης, γιατί τα θύματα είναι κυρίως γυναίκες. Τα θύματα βιώνουν στρες και φόβο, ντροπή και ενοχή και στη συνέχεια συμπτώματα κατάθλιψης, τάση να αποκοπούν από όλους όσους γνωρίζουν, μέχρι και διαταραχή μετατραυματικού στρες (PTSD). Ο στιγματισμός είναι μεγάλος και τα θύματα χάνουν την εμπιστοσύνη τους στους ανθρώπους και κυρίως στη στενή συντροφική σχέση, ενώ παράλληλα βιώνουν μια αίσθηση απώλειας ελέγχου της ζωής και της ιδιωτικότητάς τους. Πώς μπορεί ένα θύμα να διαχειριστεί το αίσθημα ντροπής και έκθεσης που συχνά συνοδεύει τέτοιες καταστάσεις; Αυτό είναι εξαιρετικά δύσκολο. Σκεφτείτε ότι μια στενή ιδιωτική τους στιγμή μπορεί να τη δουν όλοι, τα παιδιά τους, οι γονείς τους, οι φίλοι τους, οι εργοδότες τους, όλος ο κόσμος. Πόσο μεγάλη παραβίαση είναι αυτό! Η ντροπή και η ενοχή είναι δύο πολύ δύσκολα συναισθήματα που όταν μας κατακλύζουν, λειτουργούν σαν τον «γενικό» διακόπτη σε έναν ηλεκτρολογικό πίνακα. Ρίχνουν εντελώς την τάση. Αυτό σημαίνει ότι το θύμα κατακλύζεται από αυτά και νιώθει αβοήθητο και ανήμπορο να τα ελέγξει ή να νιώσει οποιοδήποτε άλλο συναίσθημα που θα το ενδυναμώσει και θα το ενισχύσει να κινηθεί, όπως π.χ. ο θυμός. Σε κάθε περίπτωση, δύο είναι οι κρίσιμοι παράγοντες που παίζουν τον πιο σημαντικό ρόλο σε μια τέτοια διαχείριση: η προσωπικότητα του θύματος και το περιβάλλον του. Το θύμα, με τη συνδρομή αυτών των δύο παραγόντων, θα πρέπει να υποστηριχθεί ώστε να μετατοπίσει και να αποδώσει την ευθύνη και την ντροπή στους δράστες. Να εξωτερικεύσει την ντροπή που νιώθει και να μιλήσει στους δικούς του ανθρώπους αντί να κρυφτεί, σε πλαίσια φυσικά ασφαλούς αφήγησης, και πάντα να τολμά να διώκει το έγκλημα, με συνεχή υποστήριξη, καθώς το νομικό μας σύστημα είναι τραγικό και η επαναθυματοποίηση είναι συνεχής και βέβαιη. Δυστυχώς… Ποιος είναι ο ρόλος της κοινωνίας και των social media στην ενίσχυση ή στη μείωση του ψυχολογικού τραύματος σε τέτοιες υποθέσεις; Δυστυχώς τα social media τα μετατρέψαμε κι αυτά σε εργαλείο κακού, όπως έχουμε οι άνθρωποι τη μοναδική στο είδος μας «ικανότητα» να κάνουμε με τα εργαλεία που εφευρίσκουμε για να διευκολύνουμε τη ζωή μας. Σκεφτείτε αρχικά ότι τα social media είναι αυτά που προωθούν τα αρχεία revenge porn! Οπότε, αυτό που βλέπουμε μετά είναι ένας καταιγισμός σχολίων, άμεσης διασποράς και επανατροφοδότησης του υλικού. Είδατε τα σχόλια για την Ιωάννα Τούνη, ακόμα και από γυναίκες; Αντί να εστιάσουν στο τι έκαναν οι δράστες, επέλεξαν να εστιάσουν στο τι έκανε το θύμα: «ας πρόσεχες», «ποιος σου είπε να….», σχόλια που δεν μπορώ να αναπαραγάγω φυσικά. Ευτυχώς υπάρχουν και αυτά που εστιάζουν στον σωστό στόχο, αλλά ως κοινωνία θέλουμε ακόμα πολλή δουλειά για να αποτινάξουμε από πάνω μας την πατριαρχία και τον μισογυνισμό. Και η κοινωνία και τα social media έχουν ακόμα δυστυχώς ενεργό ρόλο στην ενίσχυση του ψυχολογικού τραύματος και όχι στην εξάλειψή του· έχουμε πολύ δρόμο να διανύσουμε μέχρι την απόλυτη εξάλειψη του victim blaming.

Διαβάστε ολόκληρη τη συνέντευξη στο lifo.gr.

10

LiFO

09.04.26

Το νέο Tellurix Titanium Outdry της Columbia Το νέο hiking παπούτσι της Columbia τα βάζει με τη Μητέρα Φύση

Σχεδιασμένο για λάσπες, βροχή, ανάβαση, χαλίκια, χώματα, πέτρες και ό,τι άλλο σε είχε κάνει να μετανιώσεις τη στιγμή που είπες να πάρεις τα βουνά, κι όμως επέστρεψες. Το νέο Tellurix Titanium Outdry είναι η πρόταση του αμερικανικού brand για οτιδήποτε κι αν ρίξει μπροστά σου στο μονοπάτι η Μητέρα Φύση. Πλήρως αδιάβροχο, με τεχνολογία Outdry Extreme και ενισχυμένο με σόλα Vibram Megagrip για άριστο κράτημα σε κάθε τύπο επιφάνειας. Το άνω μέρος είναι φτιαγμένο από τεχνικό πλέγμα με επίστρωση χωρίς ραφές, ενώ παράλληλα το σύστημα Navic Fit της Columbia εξασφαλίζει σταθερότητα στο πόδι.

Τώρα μπορείς να σταματήσεις την αναζήτηση για το «τι παπούτσι να πάρω για το βουνό» ή, ακόμη καλύτερα, να ξανακάνεις εκείνη τη διαδρομή που σου είχε βγάλει τη γλώσσα έξω, πιο άνετα, πιο στεγνά και πιο ξεκούραστα. Στα λοιπά του χαρακτηριστικά, το νέο Tellurix ζυγίζει 370 γρ. (ανδρικό μοντέλο) και κυκλοφορεί σε κόκκινο και γκρίζο χρώμα. Θα το βρεις διαθέσιμο σε επιλεγμένα καταστήματα Columbia και στο columbiasportswear.gr.

LiFO 09.04.26

11

Ο Τραμπ έχει μεγαλύτερο πρόβλημα από το Ιράν

Μεσάνυχτα στα Στενά του Ορμούζ

Εδώ και χρόνια αξιωματούχοι μιλούσαν για τις αρνητικές συνέπειες που θα είχε η αποσταθεροποίηση του Ιράν, και η δύσκολη θέση στην οποία έχει βρεθεί ο Αμερικανός Πρόεδρος τώρα τους επαληθεύει.

Η «στρατηγική» παράνοια ενός πολέμου που επιβλήθηκε με πραξικοπηματικό τρόπο και στοιχειώνει με πολλούς τρόπους την ανθρωπότητα.

απ ό τ ο ν κ ώ σ τα α να γ ν ω σ τ ό π ουλο

απ ό τον δημήτρη π ολ ι τάκ η

SHORTCUT

12

LiFO

Σε συνέντευξή του το 2012, ο πρώην Σύμβουλος Εθνικής Ασφαλείας των ΗΠΑ, Ζμπίγκνιου Μπρεζίνσκι, είχε πει: «[Το Ιράν] μπορεί να μας βλάψει πολύ... Μπορείτε να φανταστείτε ποιες θα ήταν οι συνέπειες για εμάς αν [...] το Ιράκ αποσταθεροποιούνταν μαζικά, αν το Μπαχρέιν έπαιρνε φωτιά, αν τα βορειοανατολικά πετρελαϊκά κοιτάσματα της Σαουδικής Αραβίας δέχονταν επίθεση... Οι συνέπειες, το κόστος θα ήταν αθροιστικό... Η παγκόσμια οικονομία θα επηρεαζόταν, οπότε παίζουμε με τη φωτιά εδώ». Ο Μπρεζίνσκι και άλλοι, μεταξύ των οποίων και Ιρανοί αξιωματούχοι, διατύπωσαν έγκαιρα ό,τι κατέληξε να θεωρείται κοινός τόπος σήμερα. Παρά ταύτα, ο Τραμπ αγνόησε τις προειδοποιήσεις για δύο τουλάχιστον λόγους. Ο πρώτος ήταν η εσφαλμένη πεποίθηση ότι το Ιράν είχε αποδυναμωθεί σε τέτοιο βαθμό ώστε θα κατέρρεε σχεδόν αμέσως μετά τους πρώτους βομβαρδισμούς και τις δολοφονίες ηγετικών στελεχών· και ο δεύτερος, ότι με στρατιωτική επέμβαση θα μπορούσαν να ανοίξουν τα Στενά. Κατάρρευση δεν επήλθε, ούτε προβλέπεται να συμβεί σύντομα, ενώ το άνοιγμα των Στενών με στρατιωτική επιχείρηση, στην καλύτερη περίπτωση, είναι υψηλού ρίσκου και αμφίβολης αποτελεσματικότητας, στη δε χειρότερη, απευκταίο επειδή «δεν είναι ρεαλιστικό» (Εμανουέλ Μακρόν). Πάνω απ’ όλα, όμως, αυτός ο πόλεμος επιλογής είναι συνυφασμένος με τον πάγιο μαξιμαλισμό του Τραμπ ότι στόχος είναι η πλήρης υποταγή του Ιράν, που επιβεβαιώνεται εμμέσως και από το γεγονός ότι οι Ιρανοί, είτε μεταρρυθμιστές είτε σκληροπυρηνικοί, είναι πεπεισμένοι ότι αυτός ο πόλεμος είναι υπαρξιακός για τη χώρα τους. Το 2018, ο Τραμπ απέσυρε τις ΗΠΑ από το Κοινό Ολοκληρωμένο Σχέδιο Δράσης (Joint Comprehensive Plan of Action - JCPOA), τη συμφωνία που είχαν συνάψει με τους Ιρανούς επί Ομπάμα, η οποία προέβλεπε περιορισμό του πυρηνικού τους προγράμματος με αντάλλαγμα την άρση των κυρώσεων. Το JCPOA, κατά κοινή ομολογία των Ευρωπαίων που το είχαν συνυπογράψει, λειτουργούσε καλά: ο εμπλουτισμός του ουρανίου βρισκόταν στο 3,67%, επίπεδο αρκετό για ειρηνική χρήση, αλλά εντελώς ανεπαρκές για πυρηνική βόμβα. Παράλληλα, ο Τραμπ επανέφερε τις κυρώσεις και έκτοτε οι αμερικανοιρανικές σχέσεις δεν έπαψαν να χειροτερεύουν (π.χ. δολοφονία του Κασέμ Σουλεϊμανί), οι δε Ιρανοί, δίχως διεθνείς δεσμεύσεις, προχώρησαν σε αυξανόμενο εμπλουτισμό που έφθασε το 60%. Το σημερινό πλαίσιο καθορίζεται αφενός από τις αμερικανικές μαξιμαλιστικές απαιτήσεις και αφετέρου από Αυτός ο πόλεμος την έλλειψη εμπιστοσύνης των Ιρανών προς τους Αμερικαεπιλογής είναι νούς. Ο Τραμπ θέτει ως όρους για οποιαδήποτε συμφωνία συνυφασμένος με τον το Ιράν να εγκαταλείψει τον εμπλουτισμό ουρανίου (ο μηπάγιο μαξιμαλισμό του δενικός εμπλουτισμός είναι κόκκινη γραμμή), να διαλύσει το πρόγραμμα βαλλιστικών πυραύλων και να εγκαταλείψει Τραμπ ότι στόχος είναι τις περιφερειακές συμμαχίες του. Από τη μεριά της, η Τεχεράνη απορρίπτει ως απαράδεκτες αυτές τις απαιτήσεις η πλήρης υποταγή και, παρότι δεν αρνείται τις διαπραγματεύσεις, θεωρεί ότι του Ιράν, δεδομένου δεν υπάρχει η παραμικρή εμπιστοσύνη, δεδομένου ότι οι ότι οι Ιρανοί είναι Αμερικανοί και οι Ισραηλινοί επιτέθηκαν στη χώρα τους τον Ιούνιο και τον Φεβρουάριο εν μέσω διαπραγματεύσεων. πεπεισμένοι ότι Είναι λάθος να θεωρηθεί ότι το Ιράν χρησιμοποιεί τα αυτός ο πόλεμος είναι Στενά ως διαπραγματευτικό χαρτί με αντάλλαγμα την κατάπαυση του πυρός ή/και την άρση των κυρώσεων. υπαρξιακός για τη Απεναντίας, φαίνεται ότι όσο εντείνονται οι επιθέσεις στις χώρα τους. υποδομές του, τόσο περισσότερο τα αναγνωρίζει ως το μέγιστο πλεονέκτημά του. Τα χρονικά περιθώρια στενεύουν για τον Τραμπ. Αν πιστέψουμε την JP Morgan, οι παγκόσμιες οικονομικές επιπτώσεις του πολέμου θα γίνουν αισθητές έως ανυπόφορες εντός του Απριλίου. Παράλληλα, το δημοσκοπικά επιβεβαιωμένο 60% των Αμερικανών που αντιτίθενται στον πόλεμο αυξάνεται. Συνεπώς, ο πόλεμος δεν μπορεί να σέρνεται για πολύ, διότι η αντιστροφή του αρνητικού κλίματος μέχρι τις ενδιάμεσες εκλογές –αν υποτεθεί ότι είναι εφικτή– δεν θα γίνει από τη μια μέρα στην άλλη. Το κατά πόσον αυτές οι πιέσεις θα οδηγήσουν σε κάποιο τύπο θεαματικής ενέργειας και αποχώρηση με θριαμβολογίες, μένει να το δούμε. Πάντως, το Ιράν θα δικαιούται να μιλάει για στρατηγική νίκη, παρά το υψηλό κόστος σε κατεστραμμένες υποδομές, αν τελικά εμπεδωθεί η κυριαρχία του στα Στενά. Επανέρχεται με αξιώσεις στη διεθνή κοινότητα, τα δε ετήσια έσοδά του από τα τέλη διέλευσης εκτιμώνται σε περισσότερα από 100 δισεκατομμύρια δολάρια. Δεν το λες και λίγο.

ΝΕΟΣ ΑΓΝΩΣΤΟΣ ΚΟΣΜΟΣ

Καθηγητής (αφ.), Πολυτεχνείο Ξάνθης ΔΠΘ

Είναι δύσκολο να μην «απορροφηθεί» κανείς από την παράνοια αυτού του πολέμου και τον πραξικοπηματικό τρόπο με τον οποίον επιβλήθηκε και στοιχειώνει την ανθρωπότητα. Η μόνη παρηγοριά είναι ότι υπάρχουν έντονες αντιδράσεις παντού πλέον, και ειδικά στην Αμερική. Μια δημοσκόπηση του Ινστιτούτου Gallup που δημοσιεύθηκε την παραμονή της αμερικανο-ισραηλινής επίθεσης στο Ιράν εμφάνιζε τους Αμερικανούς πολίτες πιο ευνοϊκά διακείμενους απέναντι στους Παλαιστινίους από ό,τι στους Ισραηλινούς για πρώτη φορά από το 2001, όταν η συγκεκριμένη εταιρεία σφυγμομετρήσεων άρχισε να συμπεριλαμβάνει αυτό το «εύφλεκτο» ερώτημα στις μετρήσεις της. Ενάμιση μήνα αργότερα, η δημοσκοπική καθίζηση του Ισραήλ στην αμερικανική κοινή γνώμη συνεχίζεται ακάθεκτη, ακόμη και μεταξύ των ΕβραίΣύμφωνα με στοιχεία ων ψηφοφόρων. Μια πρόσφατη έρευνα που διεξήχθη που παρουσίασε ο για λογαριασμό της εταιρείας «Economist» στις J Street έδειξε ότι πάνω από το 60% των Εβραίων ψηφοφό6/4/26, το τρέχον ρων στις ΗΠΑ αντιτάσσεται ποσοστό αποδοχής του στη στρατιωτική δράση κατά του Ιράν. Σύμφωνα επίσης με Τραμπ (36%) είναι το στοιχεία που παρουσίασε ο χαμηλότερο που έχει «Economist» στις 6/4/26, το σημειώσει κατά τη τρέχον ποσοστό αποδοχής του Τραμπ (36%) είναι το χαμηλόδεύτερη θητεία του. τερο που έχει σημειώσει κατά τη δεύτερη θητεία του, ενώ μόνο το 28% των Αμερικανών εμφανίζεται να εγκρίνει τον πόλεμό του εναντίον του Ιράν. Και πάλι μεγάλα μοιάζουν αυτά τα ποσοστά, αν αναλογιστεί κανείς την παράνοια αυτού του πολέμου σε κάθε επίπεδο. «Πιστεύω ότι αυτός ο πόλεμος, σε γενικές γραμμές, αποτελεί τεχνικά μια επιχειρησιακή επιτυχία, συγχρόνως όμως αποτελεί μια τεράστια στρατηγική αποτυχία», δήλωσε ο Ντάνι Σιτρινόβιτς, πρώην αναλυτής της ιρανικής πολιτικής για λογαριασμό της ισραηλινής υπηρεσίας στρατιωτικών πληροφοριών. «Σίγουρα πετύχαμε μια αλλαγή καθεστώτος, όπως είπε ο Τραμπ, μόνο που ήταν μια πολύ, πολύ κακή αλλαγή καθεστώτος». Χαρακτήρισε επίσης τη δολοφονία του Χαμενεΐ ως «μεγάλο λάθος», λέγοντας ότι αν ο ανώτατος ηγέτης είχε πεθάνει από φυσικά αίτια, ο σκληροπυρηνικός γιος του, Μοτζτάμπα, θα είχε ελάχιστες πιθανότητες να τον διαδεχθεί. Ένας άλλος «ειδικός» στο Ιράν, ο καθηγητής Βάλι Νασρ από το πανεπιστήμιο John Hopkins, δήλωσε ότι «αυτό που καταφέραμε ουσιαστικά είναι να απομακρύνουμε όλους όσοι εξακολουθούσαν να λειτουργούν ως ανασταλτικός παράγοντας στο καταπιεστικό καθεστώς και τους αντικαταστήσαμε με τους πιο σκληροπυρηνικούς». Οι παραπάνω απόψεις φιλοξενούνταν στο προχθεσινό άρθρο γνώμης του επιφανούς αρθρογράφου και πολιτικού αναλυτή των «New York Times», Νίκολας Κριστόφ, ο οποίος σημειώνει ότι «ενδέχεται να δούμε το Ιράν να εξελίσσεται προς μια ακόμη πιο μιλιταριστική κατεύθυνση. Αυτός είναι ο φόβος μου: έχουμε θέσει το Ιράν σε μια τροχιά που θα το μετατρέψει σε μια άλλη Βόρεια Κορέα. Αυτό θα σημαίνει ένα κράτος που θα διοικείται λιγότερο από κληρικούς και περισσότερο από στρατιωτικούς, οι οποίοι εμφανίζονται ακόμα πιο καταπιεστικοί και ακόμη πιο αποφασισμένοι να αποκτήσουν πυρηνικά όπλα».

09.04.26

LiFO 09.04.26

13

TAL K OF THE TOWN

63' με τoν

Γκαμπριέλ Ζουκμάν σ υνεντ ευξ η: θ οδω ρησ αντωνοπουλοσ

Ο Γάλλος οικονομολόγος που έγινε διάσημος με την πρότασή του για άπαξ φορολόγηση 2% σε κάθε μεγιστάνα, επιμένει ότι η σκανδαλώδης φοροδιαφυγή των πολλά εχόντων δεν είναι φυσικός νόμος αλλά αποτέλεσμα πολιτικών επιλογών που επιβάλλεται να αλλάξουν.

14

LiFO

09.04.26

καθηγητής σήμερα στην école normale supérieure - psl και διευθυντής του Διεθνούς Παρατηρητηρίου Φορολογίας στην École d’ économie de Paris, o διακεκριμένος οικονομολόγος και συγγραφέας είναι ο εισηγητής του λεγόμενου «Zucman tax» που, με την καθιέρωση μιας στάνταρ φορολόγησης, η οποία θα ανέρχεται στο 2% του εισοδήματός τους, αποσκοπεί στην πάταξη της συστηματικής όσο και προκλητικής φοροδιαφυγής πολλών σύγχρονων κροίσων. Μιας νοοτροπίας που συνεπάγεται επαχθέστερη φορολόγηση για τις υπόλοιπες κοινωνικές ομάδες και λιγότερους πόρους για την παιδεία, τη δημόσια υγεία, τις κοινωνικές υπηρεσίες, τις υποδομές κ.λπ. Οι πλούσιοι γίνονται έτσι ακόμα πλουσιότεροι αλλά και ισχυρότεροι, οι κοινωνικές ανισότητες διευρύνονται και δημιουργείται μια κατάσταση πραγμάτων από την οποία επωφελούνται, λέει, καταρχάς, οι πλέον αντιδραστικές πολιτικές δυνάμεις. «Δεν γίνεται να ζητάς από τους απλούς ανθρώπους να συνεισφέρουν περισσότερο, όσο οι πλουσιότεροι δεν πληρώνουν σχεδόν τίποτα. Πρέπει να ξεκινήσεις επιβεβαιώνοντας τη βασική αρχή ότι ο ακραίος πλούτος συνοδεύεται από αναπόφευκτες υποχρεώσεις απέναντι στην κοινωνία». Είναι, ωστόσο, εφικτό κάτι τέτοιο; Ο συνομιλητής μου επιμένει πως ναι, θεωρεί μάλιστα ότι βρισκόμαστε στο πλέον κρίσιμο σημείο, καθώς η πρότασή του έχει βρει πολλά ευήκοα ώτα διεθνώς, πιστεύει δε ότι η δημοκρατία, δηλαδή «εμείς, οι πολλοί», θα έχουμε τον τελευταίο λόγο.

— Τόσο στο παλιότερο βιβλίο σας «Ο θρίαμβος της αδικίας» όσο και στο πιο πρόσφατο «Οι δισεκατομμυριούχοι δεν πληρώνουν φόρο εισοδήματος, εμείς όμως μπορούμε να τους σταματήσουμε» καταγγέλλετε το γεγονός ότι οι πολύ πλούσιοι πληρώνουν πολύ λιγότερους φόρους συγκριτικά με τον υπόλοιπο πληθυσμό. Ποιο είναι το πιο εξωφρενικό παράδειγμα αυτής της ανισότητας και πού οφείλεται; Οι αριθμοί μιλούν μόνοι τους. Υπάρχουν πλέον μελέτες σε πολλές χώρες της Δυτικής Ευρώπης, της Λατινικής Αμερικής και των ΗΠΑ οι οποίες καταδεικνύουν ότι όλες οι κοινωνικές ομάδες, από την εργατική μέχρι την ανώτερη μεσαία τάξη, πληρώνουν περίπου παρόμοια ποσά σε φόρους σε σχέση με το εισόδημά τους. Μέσω της φορολογίας συγκεντρώνονται πόροι για την εκπαίδευση, την υγειονομική περίθαλψη, τις κοινωνικές υπηρεσίες, τις υποδομές κ.λπ. και στο πλαίσιο αυτό η μεσαία και η ανώτερη μεσαία τάξη φέρουν το μεγαλύτερο βάρος, καταβάλλοντας από 40 έως 55% του εισοδήματός τους. Οι δισεκατομμυριούχοι, όμως, επιστρατεύοντας «στρατιές» λογιστών και δικηγόρων, καταβάλλουν ένα μικρό μόλις κλάσμα του ποσού που θα τους αναλογούσε, καμιά φορά μάλιστα ούτε καν αυτό. Στη Γαλλία, για κάθε ευρώ εισοδήματος που κερδίζει ένας μέσος άνθρωπος, 50 λεπτά πηγαίνουν στο κράτος. Για τους δισεκατομμυριούχους, το ποσό αυτό είναι μόλις 25 λεπτά κατά μέσο όρο, πράγμα που συνεπάγεται μεγαλύτερη οικονομική επιβάρυνση για τον υπόλοιπο πληθυσμό. Το εξωφρενικότερο παράδειγμα που μπορώ να ανακαλέσω δημοσιεύτηκε στο αμερικανικό ερευνητικό μέσο ProPublica πριν από μερικά χρόνια: υπήρχαν μεγιστάνες όπως ο ιδρυτής της Amazon, Τζεφ Μπέζος, που δεν πλήρωσαν καν φόρο εισοδήματος για ορισμένα έτη. Χωρίς να δηλώνει καθόλου φορολογητέο εισόδημα, υπέβαλε αίτηση και έλαβε επιδόματα τέκνων! Η πράξη του αυτή δεν ήταν μεν παράνομη τυπικά, πέραν όμως του ότι δεν ήταν και η πλέον ηθική, συνιστά μια θεμελιώδη αποτυχία του φορολογικού συστήματος. Δεν νοείται «εικονική» περιουσία. Αυτό, έπειτα, δεν είναι ένα μεμονωμένο πρόβλημα αλλά μια ανωμαλία που ισχύει σίγουρα και στην Ελλάδα: πέρα από ένα συγκεκριμένο επίπεδο πλούτου, είναι πολύ εύκολο να απαλλαγείς από τη φορολογία, αποφεύγοντας έτσι να συμβάλεις έστω κατ’ ελάχιστο στη χρηματοδότηση των συλλογικών κοινωνικών δαπανών. Η αιτία είναι διαρθρωτική: Όταν είσαι εξαιρετικά πλούσιος, διαρθρώνεις τον πλούτο σου έτσι ώστε να αποφέρει ελάχιστο ή καθόλου φορολογητέο εισόδημα. Μπορείς να χρησιμοποιήσεις αυτά τα χρήματα για να αγοράσεις εφημερίδες, τηλεοπτικά κανάλια, ακίνητα, γιοτ, να επενδύσεις σε άλλες εταιρείες, να επιδοθείς σε φιλανθρωπίες ή σε ό,τι άλλο επιθυμήσεις – μια πελώρια περιουσία, είτε «γεννά» εισοδήματα είτε όχι, προσπορίζει στον κάτοχό της και πελώρια εξουσία. Δυστυχώς, ο κλιμακωτός φόρος εισοδήματος, που υπήρξε ένα από τα μεγαλύτερα επιτεύγματα του 20ού αιώνα, απλώς δεν έχει «αγγίξει» ακόμα τους υπερπλούσιους. Παραμένει μια ημιτελής «επανάσταση» και η δική μου πρόταση αφορά την οριστική ολοκλήρωσή της.

— Ποιες είναι οι πιο συνηθισμένες μέθοδοι που χρησιμοποιούν οι μεγιστάνες για να αποφύγουν την καταβολή φόρων; Αν είστε κροίσοι, υπάρχουν διάφοροι τρόποι να διαρθρώσετε την περιουσία σας έτσι ώστε να αποφύγετε τη δήλωση φορολογητέου εισοδήματος. Ειδικά στην Ευρώπη, μια πολύ συνηθισμένη τεχνική είναι η χρήση προσωπικών εταιρειών χαρτοφυλακίου. Αντί να κατέχετε την περιουσία σας άμεσα, την κατέχετε μέσω μιας εταιρείας χαρτοφυλακίου. Επειδή τα έσοδα που προκύπτουν από τη

μεγάλη κατοχή μετοχών εταιρειών σε μια εταιρεία χαρτοφυλακίου απαλλάσσονται από τον φόρο εισοδήματος, οι δισεκατομμυριούχοι καταλήγουν να λαμβάνουν από μεγάλα έως πολύ μεγάλα ποσά χωρίς να πληρώνουν φόρο εισοδήματος επ’ αυτών.

— Υποστηρίζετε την επιβολή ενός ελάχιστου «κατώτατου ορίου» φόρου 2% στους δισεκατομμυριούχους. Είναι όμως αυτή η πρόταση πολιτικά αλλά και πρακτικά ρεαλιστική; Μήπως παράλληλα θα έπρεπε να επιβληθεί ένα πλαφόν στα υπερβολικά κέρδη των δισεκατομμυριούχων, όπως έχει προταθεί; Όπως εξήγησα στην έκθεση που μου ανατέθηκε από την προεδρία της Βραζιλίας στην τελευταία Σύνοδο των G20, διαθέτουμε όλα τα τεχνικά εργαλεία για την εφαρμογή μιας τέτοιας πολιτικής και υπάρχει τεράστια λαϊκή συναίνεση για την εφαρμογή της. Προσωπικά, είμαι πραγματικά αισιόδοξος ότι αυτό θα συμβεί. Γίνεται ήδη μεγάλη συζήτηση σχετικά σε χώρες όπως η Ισπανία, το Βέλγιο, η Ολλανδία, η Βραζιλία, το Ηνωμένο Βασίλειο, η Σουηδία, η Δανία, η Κολομβία, η Νότια Αφρική κ.α. Η Πολιτεία της Καλιφόρνιας οδεύει προς δημοψήφισμα για παρόμοιο μέτρο, κάτι αξιοσημείωτο, αν σκεφτεί κανείς ότι η ίδια Πολιτεία ηγήθηκε της αντιφορολογικής εξέγερσης το 1978 με την Πρόταση 13. Η Γαλλική Εθνοσυνέλευση υπερψήφισε πρόσφατα την πρόταση και, παρότι μπλοκαρίστηκε στη συνέχεια από τη Γερουσία, θα αποτελέσει κεντρικό επίδικο της προεδρικής εκστρατείας του 2027. Οι δημοσκοπήσεις δείχνουν υποστήριξη στο μέτρο αυτό σε ποσοστό 70-90% σε κάθε χώρα που συμμετείχε στην έρευνα, θετικά εκφράστηκαν επίσης 9 στους 10 συμπατριώτες μου (86% στη Γαλλία). Το ερώτημα, τώρα, αν είναι αρκετό αυτό το 2% ή μήπως χρειάζεται να προχωρήσουμε σε μια πιο φιλόδοξη πρόταση που θα θέσει πλαφόν ή θα μειώσει τον πλούτο των δισεκατομμυριούχων είναι μια απόλυτα θεμιτή συζήτηση, και σίγουρα χρειάζεται να κάνουμε μια σοβαρή πολιτική συζήτηση σχετικά με την πραγματική ισοκατανομή του φορολογικού μας συστήματος. Εκείνο που δεν γίνεται πλέον να έχουμε είναι ένα σύστημα στο οποίο όσοι έχουν τη μεγαλύτερη ικανότητα πληρωμής καταφέρνουν, παραδόξως, να πληρώνουν λιγότερα απ’ όλους τους άλλους. Αυτή ακριβώς την αδικία έχει σκοπό να διορθώσει ο φόρος που πρότεινα.

— Τι θα απαντούσατε σε όσους υποστηρίζουν ότι ο «φόρος Ζουκμάν» αμφισβητεί το μοντέλο της παγκοσμιοποίησης όπως το γνωρίζουμε; Μήπως η ίδια η οικονομική παγκοσμιοποίηση έχει φτάσει στα όριά της, γι’ αυτό παρατηρούμε αυξανόμενη υποστήριξη για «επιστροφή» στις εθνικές οικονομίες και στον προστατευτισμό; Αυτό που επιδιώκει καταρχάς η πρότασή μου είναι να αμφισβητήσει την ιδέα ότι η ανισότητα και η φοροδιαφυγή των υπερπλουσίων αποτελούν κάτι σαν φυσικό νόμο της παγκοσμιοποίησης και ότι δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα γι’ αυτό. Η ιδέα ότι δεν γίνεται να φορολογήσουμε τους μεγιστάνες επειδή θα ήταν φυσική νομοτέλεια να βρουν τρόπο να ξεφύγουν, είναι ειλικρινά όχι μόνο ανόητη αλλά και επικίνδυνη. Κατά την τελευταία δεκαετία ειδικά, η συγκέντρωση πλούτου στα χέρια λίγων έχει ανέλθει σε πρωτοφανή επίπεδα. Και ο πλούτος αυτός προσφέρει τη δυνατότητα να παρακάμπτονται οι δημοκρατικοί κανόνες προς όφελος ειδικών συμφερόντων, τροφοδοτώντας ταυτόχρονα τη δυσαρέσκεια και την οργή στα μη προνομιούχα κοινωνικά στρώματα. Απλώς δεν στέκει να έχουμε ένα οικονομικό μοντέλο στο οποίο οι πλέον κερδισμένοι της οικονομικής ολοκλήρωσης να καταλήγουν να πληρώνουν τα λιγότερα. Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει επιστροφή στις οικονομικές πολιτικές του 19ου αιώνα, επειδή η σύγχρονη οικονομία δεν μοιάζει καθόλου με αυτήν του παρελθόντος. Πρέπει να επινοήσουμε τους κανόνες για ένα φορολογικό σύστημα κατάλληλο για τον 21ο αιώνα. Ένα σύστημα όπου αντί να ανταγωνιζόμαστε για το ποιος καταφέρνει να φορολογείται λιγότερο, θα αρχίσουμε να ανταγωνιζόμαστε για το ποιος συνεισφέρει περισσότερα στο δημόσια καλό.

— Ο Μπιλ Γκέιτς είχε, θυμάμαι, επικρίνει τις φορολογικές ελαφρύνσεις για τους πολύ πλούσιους, ζητώντας να φορολογηθεί και ο ίδιος παραπάνω. Ήταν άραγε ειλικρινής; Μήπως οι «εκλεκτοί» τού 1% αρχίζουν πλέον να συνειδητοποιούν ότι οι κραυγαλέες ανισότητες αντιστρατεύονται τα συμφέροντα της ίδιας τους της τάξης ή μήπως έχουν οι περισσότεροι καταστεί υπερβολικά αμοραλιστές; Υπάρχουν πράγματι ορισμένοι δισεκατομμυριούχοι που υποστηρίζουν την ιδέα της αύξησης της φορολογίας τους, και καλά κάνουν. Η κοινή ευημερία και οι πιο ισότιμες κοινωνίες είναι συνήθως πιο ασφαλείς για όλους, συμπεριλαμβανομένων των υπερπλουσίων. Άλλοι, ωστόσο, «συνάδελφοί» τους αντιτίθενται σθεναρά στην ιδέα αυτή, επειδή καταλαβαίνουν ότι θα πρέπει να καταβάλλουν περισσότερα. Θέλω, όμως, να είμαι απολύτως σαφής: δεν είναι δουλειά των δισεκατομμυριούχων να αποφασίζουν τι φόρους πρέπει να πληρώνουν, είναι δουλειά της Πολιτείας, δηλαδή της κοινωνίας των πολιτών. Το ζήτημα τελικά είναι αν η δημοκρατία σημαίνει «1 άτομο, 1 ψήφος» ή «1 δολάριο, 1 ψήφος».

Δεν είναι δουλειά των δισεκατομμυριούχων να αποφασίζουν τι φόρους πρέπει να πληρώνουν, είναι δουλειά της Πολιτείας, δηλαδή της κοινωνίας των πολιτών.

Το βιβλίο του Γκαμπριέλ Ζουκμάν «Οι δισεκατομμυριούχοι δεν πληρώνουν φόρο εισοδήματος, εμείς όμως μπορούμε να τους σταματήσουμε» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πόλις.

Διαβάστε ολόκληρη τη συνέντευξη στο lifo.gr.

LiFO 09.04.26

15

LIFO ΛΙΣΤΑ

ΑΛΕΞΗΣ ΑΚΡΙΘΑΚΗΣ 1

3

ΝΙΚΟΣ ΑΛΕΞΙΟΥ 2 ΓΙΑΝΝΗΣ ΓΑΪΤΗΣ 3 CHRYSSA 4

1

ΔΙΟΧΑΝΤΗ 5

13

ΒΛΑΣΗΣ ΚΑΝΙΑΡΗΣ 6 ΝΙΚΟΣ ΚΕΣΣΑΝΛΗΣ 7 ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΟΥΝΕΛΛΗΣ 8 ΓΙΩΡΓΟΣ ΛΑΠΠΑΣ 9 16

ΣΤΑΘΗΣ ΛΟΓΟΘΕΤΗΣ 10

20

ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΟΡΑΛΗΣ 11 ΜΠΙΑ ΝΤΑΒΟΥ 12

9

ΛΗΔΑ ΠΑΠΑΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ 13 ΡΕΝΑ ΠΑΠΑΣΠΥΡΟΥ 14

6

ΧΡΥΣΑ ΡΩΜΑΝΟΥ 15 ΑΣΠΑ ΣΤΑΣΙΝΟΠΟΥΛΟΥ 16

10

TAKIS 17 ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΟΤΣΙΚΑΣ 18 ΓΙΑΝΝΗΣ ΤΣΑΡΟΥΧΗΣ 19 2 16

ΑΛΕΚΟΣ ΦΑΣΙΑΝΟΣ 20 LiFO

12 09.04.26

7 15

11 8

4 19

17 5 18

14

Τα

σημαντικότερα έργα τέχνης Eλλήνων καλλιτεχνων από τη δεκαετία του ’60 μέχρι σήμερα ΚΕΙΜΕΝΑ & ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΙΚΗ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΑΡΓΥΡΩ ΜΠΟΖΩΝΗ

LiFO 09.04.26

17

LIFO ΛΙΣΤΑ

Π

οια είναι τα έργα σύγχρονης τέχνης που εδραίωσαν τη νεωτερικότητα, διαμόρφωσαν νέες γλώσσες, άνοιξαν θέματα κοινωνικά και πολιτικά και έπαιξαν ρόλο στις εξελίξεις της σύγχρονης τέχνης στην Ελλάδα; Απευθύναμε μια πρόσκληση στη συλλέκτρια Ειρήνη Παναγοπούλου (2), στην ιστορικό τέχνης και επιμελήτρια Μπία Παπαδοπούλου (6), στον ιστορικό τέχνης και επιμελητή Πάνο Γιαννικόπουλο, στους γκαλερίστες Αρσέν και Ρουπέν Καλφαγιάν (5,3), στον ιστορικό τέχνης και επιμελητή Χριστόφορο Μαρίνο (1), στον έμπορο έργων τέχνης Άγγελο Σταυρόπουλο (6) και στον ομότιμο καθηγητή της Aρχιτεκτονικής Γιώργο Τζιρτζιλάκη (7), προκειμένου να προτείνουν είκοσι από τα πιο σημαντικά έργα τέχνης στην Ελλάδα από τη δεκαετία του ’60 μέχρι σήμερα και να συζητήσουμε γι’ αυτά. Η λίστα αυτή των έργων και των καλλιτεχνών βάζει τα θεμέλια μιας συζήτησης που φιλοδοξούμε να ανοίξει γύρω από το αν και κατά πόσο κατανοήθηκε, μελετήθηκε και έγινε οικεία στο κοινό η σύγχρονη ελληνική τέχνη η οποία, μολονότι το Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης ήταν κλειστό για πολλά χρόνια και παρά την κυρίαρχη τάση της αναπαράστασης, άφησε ισχυρό αποτύπωμα και συζητείται εκ νέου, με εκθέσεις που μας συστήνουν ακόμα και σήμερα καλλιτέχνες και καλλιτέχνιδες που δεν αξιολογήθηκαν και δεν εκτιμήθηκαν στην εποχή τους, όχι επειδή τους έλειπε η καλλιτεχνική αξία αλλά επειδή το ευρύ κοινό δεν συνδέθηκε με το είδος της τέχνης με την οποία ασχολήθηκαν. Από τη δεκαετία του ’60 και μετά, οι ζυμώσεις που γίνονται στον χώρο της τέχνης φέρνουν στο προσκήνιο έργα –εγκαταστάσεις και περφόρμανς– που σηματοδοτούν το πέρασμα από την αναπαράσταση σε χώρους εμπειρίας, αλλάζοντας το σημείο από το οποίο ερχόμαστε σε επαφή με το έργο. Πλέον μπορεί να είναι και έξω από τους χώρους μιας γκαλερί· σε πολλές περιπτώσεις η ίδια οργανώνει εκθέσεις σε εξωτερικούς ή απρόσμενους χώρους. Εκτός από το κέλυφος, αλλάζει και η επιφάνεια και το περιεχόμενο. Συναντάμε καλλιτέχνες που έχουν ταξιδέψει και ζήσει στο εξωτερικό και φέρνουν τη διεθνή εμπειρία ως πνεύμα, αντίληψη και πρακτική, αφού έχουν συνδεθεί με τα ευρωπαϊκά και διεθνή ρεύματα, έχουν συνομιλήσει με τη διεθνή σκηνή και πολλοί από αυτούς έχουν ήδη διαπρέψει. Συγχρόνως αλλάζει και η θέση του θεατή. Οι καλλιτέχνες επιδιώκουν συχνά τη σύνδεσή τους με κοινωνικά σύνολα, ζητούν τη συμμετοχή του κοινού, που γίνεται ουσιώδης, ενώ και το ίδιο το κοινό δεν είναι πλέον ένας παθητικός θεατής του έργου: εμπλέκεται, αντιδρά, αισθάνεται, συζητά. Τα όρια της τέχνης διευρύνονται και εκδημοκρατίζονται. Η λίστα που συγκροτήθηκε και σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να θεωρηθεί τελεσίδικη ή οριστική, αναφέρεται σε έργα που άφησαν το αποτύπωμά τους στην Ιστορία της Τέχνης. Που επηρέασαν καλλιτέχνες επόμενων γενεών και διαμόρφωσαν τα κριτήρια ενός κοινού που είδε πολλά από αυτά να δημιουργούνται ή και να καταστρέφονται μπροστά στα μάτια του, επισκέφθηκε ανοίκειους χώρους για να τα δει και ενώ αρκετά από αυτά δεν υπάρχουν σήμερα, τα ανακαλεί ως κρίσιμες εμπειρίες στη μνήμη του. Στη συζήτηση που ξεκίνησε με την επιλογή των συγκεκριμένων έργων δεν θα μπορούσαν να παραλειφθούν τα θέματα που απασχόλησαν τους καλλιτέχνες και βρίσκονται στο επίκεντρο της δημιουργίας τους. Ο νόστος και το μεταναστευτικό, η μυθολογική καταγωγή, ο μυστικισμός, το σώμα, το περιβάλλον, οι πολιτικές και κοινωνικές εξελίξεις και ο χώρος, έννοιες τις οποίες επεξεργάζονται με τόλμη, μας απασχολούν και σήμερα και σχετίζονται με τη σημασία του έργου. Η αναδρομή σε σπουδαίες στιγμές που συνέβησαν στην Αθήνα, τον Πειραιά και την Πάτρα βοηθούν τον αναγνώστη να κατανοήσει τον τρόπο με τον οποίο αλλάζει μέσα στο περιβάλλον της μεταπολιτευτικής Ελλάδας η αντίληψη για την ίδια την αξία της τέχνης και των έργων της, με τη μεταβλητότητά της –που 4 πολλές φορές μοιάζει να 3 5 μην είναι κατανοητή– να 2 6 γίνεται μέρος της ζωής μας. Από τη συζήτηση 1 7 δεν θα μπορούσε να λείψει η παρουσία των γυναικών καλλιτεχνών που έμειναν για πολλά χρόνια στο περιθώριο, στη σκιά, αναγνωρίστηκαν αργά και η εκ νέου ανάγνωση του έργου τους δείχνει πόσο σημαντική και πρωτοποριακή ήταν η θέση, η στάση, η πρακτική και εν τέλει η παρουσία τους στον επαναπροσδιορισμό και στην εξέλιξη της σύγχρονης τέχνης.

18

LiFO

Αλέξης Ακριθάκης, Μπαρ, 1981 Συλλογή Ειρήνης Παναγοπούλου

Chryssa (1933-2013)

ΚΥΚΛΑΔΙΚΆ ΒΙΒΛΊΑ, 1957-1962

Τα «Κυκλαδικά Βιβλία» αποτέλεσαν την πρώτη εμβληματική ενότητα έργων της Chryssa, την οποία η καλλιτέχνιδα επαναπροσέγγισε σε μεταγενέστερες φάσεις της καριέρας της, δημιουργώντας παραλλαγές με διαφορετικά υλικά. Στο πλαίσιο της ενασχόλησής της με τα σύμβολα της γραπτής και της μαζικής επικοινωνίας, η Chryssa ξεκίνησε από τα τέλη της δεκαετίας του 1950 να δημιουργεί πίνακες εμπνευσμένους από τη δομή και τη διάταξη των σελίδων εφημερίδας («Newspaper Book»). Με τη σειρά έργων της «Κυκλαδικά Βιβλία», παίζει με τον χρόνο με δύο διακριτούς τρόπους: πρώτον, εξερευνά το πέρασμα του χρόνου όπως καταγράφεται μέσω του φυσικού φωτός, το οποίο κατηγοριοποιεί ως «στατικό φως». Η Chryssa βασίστηκε στο ηλιακό φως για να μεταμορφώνει τα γλυπτά της κατά τη διάρκεια της ημέρας, αναδιαμορφώνοντάς τα καθώς ο ήλιος μετακινείται και οι σκιές αλλάζουν. Δεύτερον, εξετάζει τον χρόνο μέσα από το ευρύτερο πρίσμα της Ιστορίας, ανατρέχοντας στην αρχαιότητα και δημιουργώντας συνδέσεις ανάμεσα στα βιβλία της από γύψο, τερακότα και μάρμαρο και στα αρχαία κυκλαδικά ειδώλια. Χρησιμοποιεί τον χρόνο για να προβάλει μια ιστορική αφήγηση, θολώνοντας τα όρια μεταξύ του παρόντος και του μακρινού παρελθόντος. Με αυτόν τον τρόπο, μετατρέπει ένα τυχαίο γεγονός σε απόηχο: ο γύψος που έμεινε σε ένα χαρτόνι κατά τη διάρκεια της νύχτας γίνεται ένα αντικείμενο που μοιάζει να προέρχεται από χιλιετίες πριν. Η Chryssa γεφύρωσε τον μινιμαλισμό, την εννοιολογική τέχνη και την ποπ, συνδυάζοντας την απλοποιημένη μορφή και τη σειριακή επανάληψη με αναφορές στον οπτικό θόρυβο των σύγχρονων πόλεων. Μέσα από την εξερεύνηση των γραμμάτων, των τυπογραφικών θραυσμάτων και της αστικής σήμανσης υπονόμευσε τη γλώσσα και το λεξιλόγιο της διαφήμισης, μετατρέποντας την ίδια την επικοινωνία σε αφαίρεση. Με ρίζες στην ελληνική της κληρονομιά και στην κοσμοπολίτικη ζωή της στο Παρίσι, στο Σαν Φρανσίσκο και στη Νέα Υόρκη, η δουλειά της συνέδεσε την αρχαία μορφή και απλότητα με τη σύγχρονη τεχνολογία με έναν τρόπο που ήταν ταυτόχρονα διεθνής και βαθιά προσωπικός.

09.04.26

ΤΑ ΕΜΒΛΗΜΑΤΙΚΑ ΕΡΓΑ ΤΕΧΝΗΣ ΠΟΥ ΚΑΘΟΡΙΣΑΝ, ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΑΝ ΚΑΙ ΕΠΗΡΕΑΣΑΝ ΤΟ ΤΟΠΙΟ ΤΗΣ ΣΥΓΧΡΟΝΗΣ ΤΕΧΝΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ.

Αλέκος Φασιανός (1935-2022)

ΑΘΗΝΑΪΚΌ ΠΑΝΌΡΑΜΑ, 1989

Το «Αθηναϊκό Πανόραμα» είναι ένα εμβληματικό, μεγάλων διαστάσεων έργο (200x655 εκ.) του Αλέκου Φασιανού, που βρίσκεται στην Εθνική Πινακοθήκη και αποτελεί μια οπτική αφήγηση της καθημερινής ζωής στην Αθήνα, αποτυπώνοντας τον κλασικό «φασιανικό» κόσμο με τους λαϊκούς ήρωες, τους κουρείς και την ατμόσφαιρα της παλιάς γειτονιάς. Λειτουργεί ως καθρέφτης της κοινωνικής ζωής της πρωτεύουσας, συνδυάζοντας την αναπαράσταση με τον χαρακτηριστικό λυρισμό του καλλιτέχνη. Φιλοτεχνήθηκε το 1989 και έναν χρόνο αργότερα, το 1990, ο καλλιτέχνης το δώρισε στην Εθνική Πινακοθήκη. «Εκφράζω τον άνθρωπο του σήμερα», γράφει χαρακτηριστικά ο Φασιανός, «ο οποίος φέρει τη μνήμη όλων όσα προηγήθηκαν. Έχει μεγαλώσει στον ίδιο τόπο με τα ήπια βουναλάκια και το γαλάζιο της θάλασσας, αλλά αντί για χιτώνα και χλαμύδα φορά γραβάτα και φαρδιά παντελόνια και τρέχει ελεύθερος όχι με το άλογό του αλλά με το ποδήλατο ή τη μηχανή του». Ο ίδιος, περιγράφοντας τον πίνακά του, λέει: «Το έργο αυτό είναι πολύ κοπιαστικό να γίνει. Και δεν θα μιλήσω για την τεχνική που χρησιμοποίησα. Θεωρώ ότι στην τέχνη γενικά ο θεατής δεν πρέπει να αισθάνεται την ύλη. Δεν πρέπει να φαίνεται η τεχνική, αλλά να μετουσιώνονται όλα σε οπτική έννοια Θείας Ευχαριστίας». «Στο “Αθηναϊκό πανόραμα” απεικονίζεται μια αθηναϊκή γειτονιά α-χρονική. Κάτω από έναν μπλε ουρανό, έχοντας ως φόντο μια σκονισμένη ώχρινη πόλη, ένας ποδηλάτης σταματάει να ρωτήσει κάτι μια γυναίκα, ενώ δίπλα τους κάθεται αμέριμνο ένα γυμνό ζευγάρι, αναφορά στην αρχαιότητα, ανάμεσα σε μια νεκρή φύση και δύο γλάστρες με φυτά στο κάτω μέρος, όπως συναντάμε στις αυλές και τα μπαλκόνια των σπιτιών μας. Σε δεύτερο πλάνο, ένα μικρό λαϊκό σπιτάκι με τις “αναμονές” στην ταράτσα που περιμένουν, ενώ η ανοιχτή πόρτα του σπιτιού μάς προσκαλεί να ρίξουμε μια κλεφτή ματιά στο μυστήριο του ιδιωτικού χώρου. Μπροστά από το σπιτάκι υπάρχει ένα σταθμευμένο μηχανάκι. Η σύνθεση κλείνει δεξιά, με μια ελιά, το διαχρονικό σύμβολο της Αθήνας», γράφει η Έφη Αγαθονίκου.

Αλέξης Ακριθάκης (1939-1994) Αλέκος Φασιανός, Αθηναϊκό Πανόραμα, 1989 Εθνική Πινακοθήκη. Δωρεά του καλλιτέχνη

ΜΠΑΡ, 1981

Ο Αλέξης Ακριθάκης ξεκίνησε δυναμικά το πνευματικό και εικαστικό του ταξίδι, που τον οδήγησε από την Αθήνα στο Παρίσι και στη συνέχεια, το 1968, στο Βερολίνο, όπου και πέρασε μερικά από τα πιο δημιουργικά και παραγωγικά του χρόνια πριν από την επιστροφή του στην Αθήνα το 1984. Διατηρούσε πάντα στενές επαφές με τον κύκλο των διανοουμένων τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό. Το εστιατόριο, μάλιστα, της συζύγου του στο Βερολίνο, το Fofi’s, απέκτησε διεθνή φήμη, καθώς υπήρξε πόλος έλξης και σημείο συνάντησης του καλλιτεχνικού κόσμου της γερμανικής πρωτεύουσας. Συνεπώς, είναι πολύ πιθανό ότι το «Μπαρ» αντλεί έμπνευση από τη συγκεκριμένη χρονική περίοδο της ζωής του καλλιτέχνη. «Μια εκρηκτική ευθυμία ξεχύνεται από τις εικόνες του Αλέξη Ακριθάκη, ευθυμία κολλητική που μας καλεί να χαρούμε κι εμείς, να παίξουμε κι εμείς στο πολύβουο λιβάδι, να μπούμε στο πολύχρωμο Λούνα Παρκ που τα δυνατά του φώτα διαφέγγουν τα πάθη. Ένας μικρόκοσμος σε ρέουσα κίνηση, σε αέναη δράση, μία μπαρόκ γιορτή καθημερινή, ξετυλίγεται μπρος μας, εδώ αυτό που πιάνει το μάτι μας έχει μετουσιωθεί στα μικρά και αρχέτυπα αντικείμενα και αφήνει να διαφανεί η εικόνα μιας άμεσης εμπειρίας του κόσμου – όπως μέσα στ’ όνειρο. Ο εικονικός κόσμος του Ακριθάκη δεν είναι φυγή από την πολύπλοκη αυτή εμπειρία, απλώς ζητά να δώσει ανθρώπινη μορφή στη δομή της, αναλύοντάς την στα συνθετικά της στοιχεία. Άνθη και άνθρωποι, ποδήλατα, ρόδες και σημαίες, η καρδιά κι ο ήλιος, είναι το σκηνικό μιας πραγματικότητας που έχει μετουσιωθεί στη σφαίρα του παιχνιδιού. Θα μπορούσε κανείς να πει ότι οι εικόνες του Ακριθάκη αντιστοιχούν ζωγραφικά στο όραμα της ευτυχίας του Χέρμπερτ Μαρκούζε. Έχουμε εδώ την πολύ προσωπική μυθολογία ενός ονειροπόλου, που καθώς τον ξυπνάν τα ίδια πυροτεχνήματα, απορεί ολοένα για την υφή του κόσμου και καθρεφτίζει την απορία του αυτή στην αυτόματη σχεδόν ζωγραφική πράξη», γράφει ο Χρήστος Ιωακειμίδης.

Chryssa, Κυκλαδικά Βιβλία © Κληρονομιά Χρύσας, Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης

LiFO 09.04.26

19

LIFO ΛΙΣΤΑ

Νίκος Κεσσανλής (1930-2004) ΦΑΝΤΑΣΜΑΓΟΡΊΑ ΤΗΣ ΤΑΥΤΌΤΗΤΑΣ

/ Η ΟΥΡΆ (ΜΕΤΡΌ ΟΜΌΝΟΙΑΣ), 1999-2000

Με τα σεντόνια, αυτά τα φτωχά και τυχαία μέσα, οδηγείται ο Νίκος Κεσσανλής στη μελέτη της παρέμβασης όχι ως αποτελέσματος αλλά ως διαδικασίας επεξεργασίας. «Μετά από αλλεπάλληλους πειραματισμούς στο πλαίσιο των φωτογραφικών μου αναζητήσεων συνειδητοποίησα ότι η εξάρτηση αποκλειστικά και μόνο από μια μηχανή περιόριζε τις καλλιτεχνικές μου αναζητήσεις. Ήθελα να μεταμορφώσω το αντικείμενο και να επέμβω στη δομή της εικόνας. Επιχείρησα έτσι τις Φαντασμαγορίες της Ταυτότητας», είχε πει ο Νίκος Κεσσανλής. «Η ονομασία του έργου (που βρίσκεται στο μετρό, στην Ομόνοια) παραπέμπει στην “ουρά” που περιμένεις στον μπακάλη ή για να αγοράσεις το εισιτήριό σου στο μετρό. Αποτελείται από έντεκα ξεχωριστούς πίνακες του ίδιου μεγέθους. Για να τους φτιάξω μού χρησίμευσαν άνθρωποι κοντινοί μου, φίλοι μου. Μπορεί να είναι και κανένας εχθρός μέσα, δεν ξέρω. Με έπιασε μανία με αυτό το έργο. Δεν είναι τα έντεκα ή δώδεκα τελάρα που θα πάνε στο μετρό, είναι τα άλλα τριάντα ή σαράντα που έχω δημιουργήσει παράλληλα. Η σειρά έχει συνοχή. Είναι άνθρωποι που περιμένουν», είχε δηλώσει γι’ αυτό ο δημιουργός του. « Ένα έργο αποτελούμενο από έντεκα ξεχωριστούς πίνακες του ίδιου μεγέθους, τοποθετημένους σε σειρά, στους οποίους απεικονίζονται σκιές ανθρώπινων μορφών σε κίνηση. Η τεχνική κατασκευής των πινάκων έγκειται σε “τελαρωμένο” ύφασμα πολλαπλών επιστρώσεων, με την τελευταία επίστρωση να είναι από ευαισθητοποιημένο χρώμα φωτοχρωμίας, ικανό να αποτυπώνει με την κλασική μέθοδο της φωτογραφίας μορφές και σχήματα». Ο Νίκος Κεσσανλής, από τους σπουδαιότερους εκπροσώπους της arte povera, συνέβαλε με τους πρωτοποριακούς του πειραματισμούς και την επινοητικότητα στην εξέλιξη των δυνατοτήτων απεικόνισης. Στο έργο του κάνει μια εξαιρετικά πρωτότυπη χρήση των τεχνολογικών μέσων σε συνδυασμό με τη μεταφορά των αρχών του θεάτρου σκιών, ενώ εμπλέκει στη διαδικασία της δημιουργίας τους θεατές του έργου ως αναπόσπαστο μέρος του.

20

LiFO

09.04.26

Νίκος Κεσσανλής H φαντασμαγορία της ταυτότητας - Η ουρά, 2000 Μετρό, Σταθμός Ομόνοιας

«Η ονομασία του έργου (που βρίσκεται στο μετρό, στην Ομόνοια) παραπέμπει στην “ουρά” που περιμένεις στον μπακάλη ή για να αγοράσεις το εισιτήριό σου στο μετρό» LiFO 09.04.26

21

LiFO ΛΙΣΤΑ Χρύσα Ρωμανού. Λαβύρινθοι, 1965 Κολάζ σε καμβά

Νίκος Αλεξίου (1960-2011)

THE END, 2007

«Το έργο για την Μπιενάλε του 2007, που το ονομάζω “The End”, φέρει καθετί με το οποίο έχω καταπιαστεί όλα αυτά τα χρόνια από τη δεκαετία του 1980, και λίγο πριν, μέχρι τώρα. Όλες οι αναφορές της δουλειάς που κάνω, από τα ουράνια τόξα, τα φώτα και τους γαλαξίες μέχρι τα μάρμαρα, τα πρίσματα, τα “ψυχεδελικά”, είναι όλα εδώ. Όλη η δουλειά που έχω κάνει από τις αρχές του 1980 μέχρι σήμερα είναι σαν ένα έργο που συνεχίζεται, παρότι μερικά πράγματα τα τελευταία χρόνια έχουν σβήσει σ’ ένα περιβάλλον πιο σύγχρονο», έλεγε ο Νίκος Αλεξίου. Το σπονδυλωτό έργο-εγκατάσταση που παρουσιάστηκε στο ελληνικό περίπτερο αντλεί από το επιδαπέδιο ψηφιδωτό του Καθολικού της Μονής Ιβήρων του Αγίου Όρους (11ος αι.). Ο καλλιτέχνης επισκέφθηκε πολλές φορές το Άγιο Όρος και φιλοξενήθηκε στη μονή σε διάφορα χρονικά διαστήματα από το 1995 και μετά. «Το έχω αντιγράψει με έναν ιδιαίτερα σχολαστικό τρόπο, ψηφίδα-ψηφίδα σχεδόν –όχι σχεδόν, απόλυτα–, σε ένα αρχιτεκτονικό πρόγραμμα στον υπολογιστή. Δηλαδή το αποτύπωσα αρχιτεκτονικά. Αυτό πήρε πάρα πολλά χρόνια για να γίνει… Έχεις κάτι που σε ενδιαφέρει και προσπαθείς συνεχώς να βουτάς όλο και πιο μέσα και πιο μέσα και πιο μέσα. Κι όσο βουτάς και συντρίβεσαι με το θέμα, αυτό σου δίνει πράγματα», έλεγε. «Κατά τη διάρκεια αυτών των χρόνων, ο Αλεξίου, μέσα από συνεχείς “αντιγραφές” και επανασχεδιασμούς του ψηφιδωτού δαπέδου, επιχείρησε να καταλάβει τα μυστήρια που εμπεριέχει, αναζητώντας τη σημασιολογική του δομή αλλά και τη δίνη του. Εξάλλου, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι πρόκειται για δάπεδο, δηλαδή για την αποθέωση της εδαφικής οριζοντιότητας, άρα της πρωταρχικής σωματικής συνθήκης. Το κοσμολογικό σύστημα του δαπέδου δεν αντανακλά κάτι ορατό αλλά καθιστά ορατό εκείνο που δεν έχει διαστάσεις, επομένως μπορεί να είναι άπειρο, πλήρες και απροσμέτρητο, συγκεκριμένο και άυλο. Θα μπορούσε να ορίσει κανείς την κινούμενη ακινησία του δαπέδου ως ένα σύνθετο ιδεόγραμμα, ως ένα συμβολικό σύστημα υψηλής περιεκτικότητας, μια συμπύκνωση του Όλου, που σήμερα αποκαλούμε αποθήκευση δεδομένων», έγραψε ο Γιώργος Tζιρτζιλάκης, επιμελητής του έργου στην Μπιενάλε.

22

LiFO

09.04.26

Άσπα Στασινοπούλου (1935-2017)

ΦΩΤΙΆ ΣΤΟ ΝΕΡΌ, 1992

Από τα νεανικά της χρόνια η Άσπα Στασινοπούλου συμμετείχε σε δραστηριότητες καλλιτεχνικών ομάδων που εξέφραζαν, μεταξύ άλλων, τις ιδεολογικές της αντιρρήσεις για την εμπορευματοποίηση της τέχνης και το σύστημα των γκαλερί, όπως ήταν το Κέντρο Εικαστικών Τεχνών, η Ομάδα Τέχνης 4+ και η Ομάδα για την Επικοινωνία και την Εκπαίδευση στην Τέχνη. Συγκαταλέγεται στους καλλιτέχνες που τη δεκαετία του ’70 άλλαξαν μέσο έκφρασης για να ανταποκριθούν σε μια νέα κοινωνική και πολιτική πραγματικότητα. Επηρεασμένη από τον Μάη του ’68, η δουλειά της φέρει τα βασικά γνωρίσματα της πολιτικής τέχνης: εναντίωση, αντίσταση, αμφισβήτηση, αντιπειθαρχία, μηνύματα ανατροπής και διαμαρτυρίας, μίσος για τον καπιταλισμό. Το 1974, με τη Μεταπολίτευση, επιστρέφει μόνιμα στην Αθήνα. Αρχίζει να συλλέγει από τους δρόμους της πόλης μεταχειρισμένα αντικείμενα καθημερινής χρήσης (καρέκλες, τραπέζια, πόρτες, παράθυρα, ξύλινα κουτιά) και τυπώνει σε αυτά φωτογραφίες με ντοκουμέντα από περιοδικά και εφημερίδες, αλλά και δικές της. «Με αυτό τον τρόπο κάνω μια προσπάθεια ανατροπής αφενός μεν της σημασίας της φωτογραφίας-ντοκουμέντο έτσι όπως παρατίθεται από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, αποδυναμωμένη από το πραγματικό της νόημα, αφετέρου της έννοιας των αντικειμένων που μας περιστοιχίζουν και χρησιμοποιούμε καθημερινά και που, πέρα από τη συμβατική και καθορισμένη χρήση τους, μπορούν να λειτουργήσουν και σαν μέσο έκφρασης κάποιας άλλης πραγματικότητας», γράφει η ίδια στον κατάλογο της ομαδικής έκθεσης «Περιβάλλον-Δράση: Τάσεις της ελληνικής τέχνης σήμερα», που διοργάνωσε η Εταιρεία Ελλήνων Τεχνοκριτών στο Ζάππειο το 1981. Το έργο-περφόρμανς «Φωτιά στο νερό» του 1992 είναι ένα κέρινο ομοίωμα του Ποσειδώνα, ένας περιστρεφόμενος μηχανισμός, που στήθηκε και κάηκε στο Πάρκο Ελευθερίας, στην Αθήνα, ενώ κατά τη διάρκεια της καύσης του το έργο αλλοιωνόταν και μετασχηματιζόταν εκ νέου. Ανήκει στη φάση της δουλειάς της κατά την οποία εμπνέεται από μνημειακά αγάλματα αρχαιοελληνικής τέχνης, τα οποία εντάσσει σε εικαστικές δράσεις, ερμηνεύοντας με αντισυμβατικό τρόπο την παρουσία τους.

Άσπα Στασινοπούλου, Φωτιά στο νερό, 1992 Κέρινο ομοίωμα, περιστρεφόμενος μηχανισμός Πάρκο Ελευθερίας. Γκαλερί Μέδουσα

Χρύσα Ρωμανού (1931-2006)

ΛΑΒΎΡΙΝΘΟΙ, 1965

Στον πυρετό των κινημάτων της Ευρώπης, το 1961, ξεκινάει το ταξίδι της στον κόσμο της τέχνης η Χρύσα Ρωμανού. Από τα πρώτα της βήματα, το μοτίβο του λαβύρινθου, τα ταξίδια, η κριτική στην κοινωνία της κατανάλωσης, το πολιτικό ενδιαφέρον για τις κοινωνικές ανισότητες και την αδικία, ο εκδημοκρατισμός της τέχνης, η ώσμωση τέχνης και καθημερινότητας επανέρχονται ως κεντρικοί θεματικοί άξονες και εξελίσσονται όσο η καλλιτέχνιδα ωριμάζει και το κοινωνικό και πολιτικό περιβάλλον μεταβάλλεται. Η δημιουργία της ξεκινάει με τους «Μύθους», τους πίνακες της περιόδου κατά την οποία έφυγε για το Παρίσι, συνεχίζεται με τα ιστορικά κολάζ του 1965, τις μεγάλες γλυπτικές κατασκευές «Meccano», εμπνευσμένες από τα παιχνίδια με το ίδιο όνομα που συνήθως προορίζονται για αγόρια, τις μεταξοτυπίες από το διάσημο στούντιο Mec Art Graphic στο Παρίσι, και κορυφώνεται στα πιο ώριμα έργα της, τους «Χάρτες-Λαβύρινθους», με την αξιοσημείωτη τεχνική ντεκολάζ σε πλεξιγκλάς. Αποτελούν ένα ποιητικό δοκίμιο για το βίωμα της μεγαλούπολης, την κίνηση του σύγχρονου ανθρώπου στο αστικό περιβάλλον και τη συνεχή ροή εικόνων και μηνυμάτων. Όλα αυτά αποτέλεσαν την πρώτη ύλη για τη συγκρότηση ενός προσωπικού, αυθεντικού κώδικα γραφής. Άντλησε υλικό από τα φωτορεπορτάζ των περιοδικών και παρουσίασε τα κολάζ του 1965 από τις σειρές «Λαβύρινθοι» και «Casino International» στην Μπιενάλε του Σάο Πάολο. Σε αυτά της τα έργα αντιπαρέβαλε με ψυχραιμία τις υποσχέσεις κατανάλωσης και ευμάρειας με τη μοίρα των πλέον ανυπεράσπιστων κοινωνικών ομάδων, θέλοντας ενδεχομένως να υπαινιχθεί την ανακάλυψη μιας νέας ηλικιακής ομάδας προς εκμετάλλευση από την παγκόσμια αγορά, της παιδικής ηλικίας. Τα κολάζ του 1965 αποτελούν μια ευαίσθητη και αιχμηρή ανατομία της ανάδυσης της καταναλωτικής κοινωνίας, προτού ακόμη ολοκληρωθεί η μορφοποίησή της. Η επαναστατικότητα του έργου της έγκειται και στο ότι αντιλήφθηκε πολύ πρώιμα το γεγονός ότι η οπτική κουλτούρα βασίζεται σε αναπαραστάσεις, δεδομένο που αξιοποίησε με ευρηματικότητα.

Nίκος Aλεξίου, The End, 2007 Φωτ.: Σύλβια Διαμαντοπούλου © Ο Μεγάλος Κήπος, Αρχεία Νίκου Αλεξίου

LiFO 09.04.26

23

LiFO ΛΙΣΤΑ Βλάσης Κανιάρης (1928-2011)

ΑΛΊΜΟΝΟ-ΕΛΛΆΔΑ Ή Ο ΖΩΓΡΆΦΟΣ ΚΑΙ ΤΟ ΜΟΝΤΈΛΟ ΤΟΥ, 1980

«[…] Η προετοιμασία της έκθεσης αυτής έγινε στο μεγαλύτερο μέρος της επί τόπου, με τη λογική μιας τεράστιας τοιχογραφίας όπου πολλές καταστάσεις και εικόνες υποδήλωναν τη δική μου άποψη γι’ αυτά που συνέβαιναν και έβλεπα. Τον τεράστιο χώρο 1.500 περίπου τετραγωνικών μέτρων επεξεργάστηκα τόσο στην οριζόντια όσο και στην κάθετη διάσταση… Το όλο σκεπτικό ήταν μια έκθεση ζωγραφικής με κεντρικό στοιχείο μια φιγούρα ζωγράφου στην είσοδο, η οποία αντίκριζε τους εισερχόμενους επισκέπτες. Η αναφορά στον Βελάσκεθ ήταν σαφής – εξού και ο τίτλος “Ο ζωγράφος και το μοντέλο του”, όπου μοντέλο του ζωγράφου ήταν, πίσω του, ο τεράστιος εκθεσιακός χώρος», γράφει για το έργο του ο Βλάσης Κανιάρης. Το 1980 ο Κανιάρης εκφράζει τον προβληματισμό του για τη σύγχρονη ελληνική κοινωνία όπως τη βίωσε κατά την επιστροφή του από το εξωτερικό, με μια έκθεση-«περιβάλλον» στην Αθήνα. Η έκθεση «Hélas-Hellas, Αλίμονο-Ελλάδα ή Ο ζωγράφος και το μοντέλο του» παρουσιάστηκε στον Τεχνοχώρο Bernier το 1980 –το παλιό, εγκαταλελειμμένο παγοποιείο τού Φιξ–, συνιστώντας μια πολυεπίπεδη τοιχογραφία των ηθών της νεοελληνικής κοινωνίας με μια τολμηρή σύλληψη του χώρου. Ο καλλιτέχνης δημιούργησε τα περισσότερα έργα in situ σε έναν αντισυμβατικό χώρο, τον οποίο ανέδειξε σε οργανωτικό στοιχείο του ίδιου του έργου. Διατήρησε σχεδόν άθικτο το εσωτερικό, προκειμένου να εντείνει το ρεαλιστικό στοιχείο, και ανέπτυξε το έργο οριζόντια και κάθετα για να προσδώσει μεγαλύτερη «θεατρικότητα» και να εξασφαλίσει την ισορροπία χώρου και έργου. Σαρκαστικός, αιχμηρός, έως και κυνικός, παραμερίζει το ποιητικό ή φανταστικό στοιχείο που παρατηρείται σε προηγούμενα «περιβάλλοντά» του. Ο καλλιτέχνης προσφεύγει σε μια γλώσσα μεστή, οικεία και απροκάλυπτη, που θέτει καίρια ερωτήματα γύρω από την ίδια την ουσία της ζωγραφικής πράξης. Στο σύνολό του, το έργο «Hélas-Hellas» αποτελεί την προσωπική μαρτυρία του καλλιτέχνη για τη μεταπολιτευτική ελληνική κοινωνία, μια κριτική της ευκολίας των ιδεών και των συνθημάτων. Με ειρωνεία και έντονα σαρκαστική διάθεση, ο Κανιάρης απογυμνώνει το περίφημο ελληνικό «μεγαλείο» και τους μύθους που το συντηρούν, αποκαλύπτοντας τα σημάδια του κοινωνικού ξεπεσμού και της υποβάθμισης του ανθρώπινου βίου. Ο τοίχος της Ιστορίας γίνεται τοίχος-ουρητήριο, που μαρτυρά τη σαθρότητα του κοινωνικού οικοδομήματος.

Γιάννης Γαΐτης (1923-1984)

ΚΗΔΕΊΑ ΤΗΣ ΖΩΓΡΑΦΙΚΉΣ, 1973

«Γιατί θέλω να κηδέψω τη ζωγραφική μου; Γιατί πιστεύω ότι η ζωγραφική τέλειωσε, η κηδεία της ζωγραφικής είναι και η κηδεία της κοινωνίας μας», λέει ο Γιάννης Γαΐτης για το έργο του «Η κηδεία της ζωγραφικής» που παρουσιάστηκε στην γκαλερί Δεσμός. «Η κηδεία ως μύθος ξεκίνησε από τα γεγονότα του Πολυτεχνείου για να ανοιχτεί τελικά και αργότερα σε ένα πιο ευρύ μήνυμα του γαϊτικού ψυχισμού. Σαρκασμός και σάτιρα αριστοφανική για κάθε κηδεία. Η Ακρόπολη σαρκάζει από άποψη μύθου το τουριστικό ανθρώπινο γιουρούσι-εισβολέα και από κάθε άποψη γραφής κυριαρχεί το γραφιστικό στοιχείο όπως το εισήγαγε στη ζωγραφική ο Γαΐτης, πολλαπλά αισθητικά πλασμένο με το καθημερινό ανθρωπάκι και τις εμπλοκές του σε μόνιμα αδιέξοδα της τυποποίησης, της αποπροσωποποίησης, με τις παγίδες στα αδιέξοδα ανθρώπινα τοπία, στις πόλεις-τάφους, στις συσσωρεύσεις πληθυσμιακών αγχών και συμπιέσεις μαζών ενός κακώς εννοούμενου τεχνολογικού πολιτισμού. Τυποποίηση και κονσερβάρισμα, ένας κόσμος βάναυσος επεκτεινόμενος χυδαία, τουριστικά και μόνο καταναλωτικά. Το τρίτο σημείο είναι ο “πόλεμος”. Είναι το τελευταίο έργο του από τη σειρά μικρών έργων κατασκευών και ζωγραφικής στο καναβάτσο. Είναι από το τελευταίο στάδιο και άνοιγμα της δουλειάς του προς το αρχαίο ελληνικό διακοσμητικό ζωγραφικό στοιχείο. Είναι ένα άνοιγμα να παντρευτεί το γραφιστικό στοιχείο με το πηγαίο διακοσμητικό ζωγραφικό στοιχείο στα αγγεία, στις τοιχογραφίες, στα ψηφιδωτά και αλλού της μακραίωνης ελληνικής ζωγραφικής. Μια σάτιρα αριστοφανική, λεπτή, μέσω της ζωγραφικής και μια διάθεση σουρεαλιστική, ευρωπαϊκή, με κέντρο το ανθρωπάκι», γράφει ο Κώστας Σταυρόπουλος για το έργο. «[….] Νομίζω έχω πιο πολύ δικαίωμα να μιλήσω για τα Ανθρωπάκια αυτά, τα οποία είναι ξύλινα βέβαια, αλλά αληθινά Ανθρωπάκια. Δηλαδή είναι τα Ανθρωπάκια τού σήμερα, είναι το κατεστημένο και το ίδιο το Ανθρωπάκι αυτό αντιδρά στο κατεστημένο. Οι άνθρωποι, τα Ανθρωπάκια που λέω, το κατεστημένο, έφτασε σ’ ένα σημείο όπου δεν παίρνει άλλο να πάει πιο μακριά […] γίνανε ένα νούμερο και τίποτα παραπάνω…», είχε πει σε συνέντευξή του ο Γιάννης Γαΐτης.

Βλάσης Κανιάρης, Αλίμονο-Ελλάδα, 1980 Έκθεση-περιβάλλον στο πρώην παγοποιείο Φιξ/Τεχνοχώρος Bernier

André Morain, O Takis κατά τη διάρκεια της παράστασης «To αδύνατον - Άνθρωπος στο Διάστημα». Παρίσι, 1960. Γκαλερί Iris Clert

24

LiFO

09.04.26

Διοχάντη (1945)

Διοχάντη, Χωρίς τίτλο (εγκατάσταση στο Drakos Art Center), 1985

ΧΩΡΊΣ ΤΊΤΛΟ (ΕΓΚΑΤΆΣΤΑΣΗ ΣΤΟ DRAKOS ART CENTER, 1985

Γιάννης Γαΐτης Η κηδεία της ζωγραφικής 1973 Γκαλερί Δεσμός

Το 1985 η Διοχάντη παίρνει μέρος στην ομαδική έκθεση «Αθήνα-τόπος δημιουργίας/δημιουργία τόπου» στο Dracos Art Center της οδού Ηρακλείτου, σε επιμέλεια Ρενέ Ντενιζό. Έχοντας παρακολουθήσει μαθήματα αρχιτεκτονικής στο Polytechnic of Central London, από το 1970 στράφηκε στις εγκαταστάσεις τριών διαστάσεων. Στην αρχή χρησιμοποιούσε σειρές από ζωγραφικούς πίνακες με αφηρημένα γεωμετρικά σχήματα, σε διάφορες διατάξεις, σαν διαδρομές μέσα στον χώρο. Σταδιακά, οι εγκαταστάσεις της πλουτίστηκαν με γλυπτικά και κατασκευαστικά στοιχεία, διατηρώντας τη γεωμετρική τους λιτότητα, αλλά με μεγαλύτερες δυνατότητες παρέμβασης στον χώρο, μια έρευνα της σχέσης γεωμετρίας-χώρου. Τα έργα της σχεδιάζονται πάντα λεπτομερώς ανάλογα με τον χώρο για τον οποίο προορίζονται, ώστε να εντάσσονται σε αυτόν όχι μόνο αρχιτεκτονικά αλλά και νοηματικά. Οι κατασκευαστικές επεμβάσεις μεταμορφώνουν το περιβάλλον χωρίς να παραβιάζουν τον χαρακτήρα του. Συχνά μάλιστα αναδεικνύουν την ειδική ατμόσφαιρα του εκάστοτε τόπου, μέσα από ένα είδος διαλόγου με τις υπάρχουσες υλικές δομές ή με τις παλιότερες λειτουργίες του συγκεκριμένου χώρου. Στις μεγάλης κλίμακας εγκαταστάσεις της σε εσωτερικούς ή υπαίθριους χώρους, κυρίως από τη δεκαετία του 1980, τα έργα συλλειτουργούν με τον χώρο σαν ζωντανές παρουσίες που αναδημιουργούν τις γεωμετρικές διατάξεις ενώ, παράλληλα, ανασύρουν μνήμες από το παρελθόν και διατυπώνουν μια άποψη για το παρόν. Η επιλογή των υλικών (συνήθως από τοπικές πηγές) και η μελετημένη χρήση των τονικών διαβαθμίσεων, της σκιάς και του φωτός, δίνουν μια ποιητική διάσταση στο εικαστικό αποτέλεσμα. Οι φόρμες είναι απολύτως ελεγχόμενες, αλλά δίνουν μια αίσθηση ελευθερίας στον θεατή που κυκλοφορεί γύρω ή μέσα στο έργο. Οι λαξευμένοι λευκοί όγκοι παρέπεμπαν σε αρχαία πεντελικά μάρμαρα, μέσα από την ανακατάταξη πραγματικών και φανταστικών στοιχείων, τη συνύπαρξη παρελθόντος και μέλλοντος, με εμφανή την αναφορά στη δημιουργία του τόπου. «Δημιουργώ το κάθε έργο ειδικά για τον δεδομένο χώρο και τη συγκεκριμένη χρονική στιγμή», λέει η Διοχάντη, που στο έργο της συνενώνει την αρχιτεκτονική, τη γλυπτική, τη ζωγραφική και το περιβάλλον, ενώ η ίδια πιστεύει στην εφήμερη υπόσταση των έργων της, μένοντας πιστή επί δεκαετίες στις ιδέες της.

Takis (1925-2019)

ΤΟ ΑΔΎΝΑΤΟΝ – Ο ΆΝΘΡΩΠΟΣ ΣΤΟ ΔΙΆΣΤΗΜΑ, 1960

Χρονιά-ορόσημο αποτελεί το 1960, όταν ο Takis πραγματοποιεί την περφόρμανς «L’ Impossible – Homme dans l’espace» («Το αδύνατον – Άνθρωπος στο Διάστημα») σε συνεργασία με τον φίλο του, τον Νοτιοαφρικανό ποιητή Sinclair Beiles. Η περφόρμανς πραγματοποιήθηκε στην γκαλερί Iris Clert στο Παρίσι. Κατά τη διάρκειά της, ο Beiles διαβάζει το περίφημο μαγνητικό του μανιφέστο: «Είμαι γλυπτό… Υπάρχουν κι άλλα γλυπτά σαν εμένα. Η κύρια διαφορά είναι ότι δεν μπορούν να μιλήσουν… Θα ήθελα να δω όλες τις πυρηνικές βόμβες στη Γη να μετατρέπονται σε γλυπτά…» και «εκτοξεύεται στον αέρα», στιγμιαία αιωρούμενος από το μαγνητικό πεδίο ενός μαγνήτη που συνδέεται με τη ζώνη του. «Αυτή η θεαματική εγκατάσταση, που εμπεριείχε πηγές μαγνητισμού, αποτελούσε ένα είδος σύγκρουσης μεταξύ τριών κόσμων: του κόσμου της τέχνης, του κόσμου της επιστήμης και της σύγχρονης πραγματικότητας… Αυτή η επανάσταση στον τομέα της γλυπτικής δεν προέκυψε από την κριτική των εννοιολογικών ορισμών αλλά από τη διερεύνηση των υλικών. Αυτή η πρώτη δημιουργία που εκμεταλλεύεται τον μαγνητισμό φάνηκε ως μια πραγματική ανακάλυψη, διότι ήταν μια λαμπρά παράδοξη απόδειξη των ερευνών που είχε πραγματοποιήσει ο Takis. Με τη συμπύκνωση της καθαρής ενέργειας, χωρίς όμως να αποκαλύπτει κάτι ορατό ή απτό, ο μαγνητισμός πληροί ένα χάσμα, ένα κενό στον χώρο και αποκαλύπτει την ύπαρξη της ύλης μέσα από την ίδια της την απουσία, ενώ ταυτόχρονα αποδεικνύει ότι η ύλη είναι ενέργεια», γράφει ο Γκι Μπρετ. Το 1959 ο Takis παρουσίασε τα πρώτα «Τηλεμαγνητικά» του, ενώ ακολούθησαν τα «Τηλεγλυπτά», «Τηλεπίνακες», «Τηλεφώτα» και «Μουσικά». Το 1968-1969 φιλοξενείται στο ΜΙΤ, όπου δημιουργεί τα «Υδρομαγνητικά Γλυπτά». Μετά την επιστροφή του στην Ελλάδα το 1986, ιδρύει το Κέντρο Ερευνών για την Τέχνη και τις Επιστήμες στο Γεροβουνό Αττικής. Έλαβε πολλές διακρίσεις και τα έργα του κοσμούν τις συλλογές των μεγαλύτερων μουσείων του κόσμου. Όπως έλεγε χαρακτηριστικά, «αυτό με το οποίο είχα εμμονή ήταν η έννοια της ενέργειας… Η επιθυμία μου ως γλύπτη ήταν να μάθω να χρησιμοποιώ αυτήν την ενέργεια και μέσα από αυτήν να προσπαθήσω να εισχωρήσω στα συμπαντικά μυστήρια».

LiFO 09.04.26

25

LIFO ΛΙΣΤΑ

H πρόσοψη του ξενοδοχείου Χίλτον από τον Γιάννη Μόραλη Πηγή φωτογραφίας: www.doma.archi

26

LiFO

09.04.26

Μπία Ντάβου (1932-1996) Λήδα Παπακωνσταντίνου. Φωτογραφία από περφόρμανς στο πλαίσιο της έκθεσης «Το Κουτί», 1981. Γκαλερί 3, Αθήνα Φωτ.: Ερρίκος Καρρέρ

ΙΣΤΊΑ, 1981

Όπως για τους περισσότερους καλλιτέχνες που αναδείχθηκαν τις δεκαετίες του ’60 και του ’70, η υιοθέτηση της αφαιρετικής προβληματικής από την Μπία Ντάβου γίνεται δίοδος υπέρβασης των περιορισμών της απεικονιστικής λειτουργίας του έργου τέχνης και απεγκλωβισμού του από τη μιμητική σχέση με την πραγματικότητα. Το πέρασμά της από την αφαιρετική προβληματική και η αναζήτηση των ορίων της εικαστικής γλώσσας στα πρώιμα εντελή ζωγραφικά έργα του ’60 θα μπορούσαν να θεωρηθούν ως το πρώτο, αναγκαίο ίσως, στάδιο αυτής της καλλιτεχνικής έρευνας που κράτησε μέχρι το τέλος. Χρωματικές φόρμες, σχεδιαστικά σημεία και παραλλαγές που γεννιούνται μέσα στην ίδια την πράξη της γραφής αποκαλύπτουν τη διπλή όψη των πραγμάτων και το ποιητικό βάθος του έργου της. Στα έργα της η ρηματική και η εικαστική γραφή ταυτίζονται. Η αντιγραφή των στίχων της «Οδύσσειας» αλλά και η απεικόνιση της ακολουθίας Φιμπονάτσι, που δημιουργεί τριγωνικούς σχηματισμούς, της προκαλούν συνειρμικές αναφορές σε ιστία πλοίων και η καλλιτεχνική της έρευνα οδηγήθηκε σε περιβάλλοντα με ιστία που ξεδιπλώνονται και δεσπόζουν στον χώρο. Στην έκθεσή της στον Δεσμό το 1981 δημιουργεί περιβάλλοντα με λευκά ιστία, σύμβολα και φορείς του νόστου. Τα σχέδια ή τα πανιά με τους χειρόγραφους ή τους κεντημένους στίχους και τα περιβάλλοντα με ιστία που αναπτύσσονται στον χώρο συγκροτούν μια αδιάρρηκτη ενότητα πυκνών διακαλλιτεχνικών και πολιτισμικών αναφορών. «Την εποχή που ήταν νέα η Μπία και άρχισε να δουλεύει και ήταν μαζί με τον Παντελή (Ξαγοράρη), ήταν άθλος το γεγονός ότι όλοι οι άντρες καλλιτέχνες εκείνης της εποχής την αποδέχονταν. Χωρίς να το λένε με μεγάλη παρρησία, την αποδέχονταν και τη σέβονταν. Αυτό ήταν κάτι πολύ σοβαρό σε ένα κοινωνικοπολιτικό περιβάλλον που οι γυναίκες ήταν δεύτερης κατηγορίας πολίτες. Η Μπία, κυρίως με τη σοβαρότητα που είχε, το ήθος, αλλά κυρίως με το έργο της, ήταν σεβαστή ακόμα και αν κανένας δεν το έλεγε πολύ ανοιχτά. Και το απέδειξε, γιατί εγώ πιστεύω, όπως και πολλοί άλλοι, ότι είναι η καλύτερη σε αυτήν τη γενιά. Η Μπία ήταν πολύ σημαντική», σημειώνει η Ρένα Παπασπύρου.

Λήδα Παπακωνσταντίνου (1945)

ΤΟ ΚΟΥΤΊ, 1981

Η μορφή του κουτιού συνιστά ένα σταθερό και επαναλαμβανόμενο με διαφορετικά μέσα εικονογραφικό στοιχείο με ποικίλες συνδηλώσεις στην καλλιτεχνική διαδρομή της Λήδας Παπακωνσταντίνου. Το 1981 η καλλιτέχνιδα πραγματοποιεί τη δεύτερη ατομική της έκθεση, το «Κουτί», μια εγκατάσταση-περφόρμανς στην Γκαλερί 3 που αποτέλεσε σταθμό στην καλλιτεχνική της διαδρομή. Πρόκειται για μια σύνθετη εγκατάσταση από φωτογραφίες, κατασκευές, αντικείμενα, περφόρμανς και προβολές. Μια μικρότερη εκδοχή της έκθεσης παρουσιάζεται στο Ζάππειο με τίτλο «Τρίτος Χώρος» τον ίδιο χρόνο, στο πλαίσιο της ομαδικής έκθεσης «Περιβάλλον-Δράση: Τάσεις της ελληνικής τέχνης σήμερα», που διοργανώνει η Εταιρεία Ελλήνων Τεχνοκριτικών. Κυρίαρχο στοιχείο της έκθεσης ήταν μια μεγάλης κλίμακας κιβωτιόσχημη εγκατάσταση και ένα βασιλικό στέμμα από το δημαρχείο Σπετσών που είχε βρει η καλλιτέχνιδα στο εγκαταλελειμμένο νηματουργείουφαντουργείο Δασκαλάκη, το οποίο λειτούργησε και ως η επιχείρηση ηλεκτροφωτισμού των Σπετσών (1920-1959). Το δάπεδο του χώρου ήταν καλυμμένο με μπλε κεραμικές καρδιές, καθώς και ξύλινα καρούλια και κουβαρίστρες που είχε περισυλλέξει από το εργοστάσιο. Οι θεατές μπορούσαν να δουν το εσωτερικό του κουτιού μέσα από ειδικές οπές, που προσέφεραν μια παραμορφωτική θέαση του χώρου και των εκτυλισσόμενων σε αυτόν δρώμενων. Περιμετρικά στους τοίχους βρίσκονταν φωτογραφίες της περφόρμερ Λέσλι Γουόλτον να κεντάει τους χώρους του ερειπωμένου εργοστασίου, αλλά και κάρτες των εργατριών του εργοστασίου που είχε βρει η Παπακωνσταντίνου. Επί τέσσερις μέρες, για ένα διάστημα τριών ωρών, η Παπακωνσταντίνου με τη Γουόλτον παρέμεναν κλεισμένες σε ειδικά διαμορφωμένους χώρους με τα προσωπικά τους αντικείμενα που βρίσκονταν στο κουτί, η Παπακωνσταντίνου σε ένα λευκό δωμάτιο και η Γουόλτον σε ένα μαύρο, ενώ υπήρχε και ένα κόκκινο ενδιάμεσο δωμάτιο που λειτουργούσε ως σημείο συνάντησης και αλληλεπίδρασης των δυο περφόρμερ. Όπως σημειώνει η Λήδα Παπακωνσταντίνου: «Τα πρότυπα μιας γυναικείας απασχόλησης που λειτουργεί άσχετα από τον καθημερινό παραγωγικό της χώρο. Η εμμονή στη μυθική προέκταση του εργόχειρου, μιας γυναικείας απασχόλησης που λειτουργεί άσχετα από τον καθημερινό παραγωγικό χώρο…. Ο πρίγκιπας που δεν ήρθε ποτέ –το εργοστάσιο που κατεδαφίζεται–, η μοναχική γυναίκα. Οι μοναχικές γυναίκες αντιπαρατίθενται στους απόλυτα ιδιωτικούς τους μικρόκοσμους».

Γιάννης Μόραλης (1916-2009)

ΕΠΙΤΟΊΧΙΑ ΣΎΝΘΕΣΗ ΣΤΟ ΞΕΝΟΔΟΧΕΊΟ ΧΊΛΤΟΝ, 1959-1962

Μπία Ντάβου, Ιστία, 1981-1982. ΕΜΣΤ

Ο Γιάννης Μόραλης τα χρόνια 1959-1962 σχεδίασε και εκτέλεσε την εγχάρακτη σύνθεση του εξωτερικού τοίχου του ξενοδοχείου Χίλτον στην Αθήνα. «Επάνω δεξιά, οι δύο κεραίες είναι ο ήλιος, η αρχή. Από τον ήλιο σχηματίζονται όλα: η γραμμή του αετώματος, πάνω στο αέτωμα η Γλαυξ, αριστερά το χέρι της Αθηνάς που κρατάει τη Νίκη. Η κουκουβάγια είναι στο ίδιο ύψος με το ακροκέραμο στην κορυφή του αετώματος και με το κεφάλι της Αθηνάς. Τα τρία αυτά στοιχεία ισορροπούν τη σύνθεση. Κατεβαίνουμε παρακάτω: αριστερά, η Αθηνά με την ασπίδα της. Δίπλα στην ασπίδα, ο βωμός και οι Κανηφόρες, δηλαδή η προσφορά προς τον ξένο. Παρακάτω, οι Αυλητρίδες, δηλαδή η διασκέδαση. Κάτω είναι το άρμα που συμβολίζει το ταξίδι, όπως και η τριήρης. Αυτή είναι όλη η ιστορία». Έτσι είχε περιγράψει ο ίδιος ο καλλιτέχνης το εμβληματικό και απολύτως συμβολικό έργο του. Το Χίλτον της Αθήνας αποτελεί ένα κτίριο-σταθμό για την αρχιτεκτονική της μεταπολεμικής Ελλάδας, και η συνεργασία του Βουρέκα με τον Μόραλη θεωρείται κορυφαία στιγμή συνύπαρξης αρχιτεκτονικής και εικαστικών τεχνών. Οι τεράστιες διαστάσεις (626 τ.μ. κάθε πλευρά), το ασυνήθιστο για έναν ζωγράφο υλικό (μάρμαρο γιαννιώτικο υποκίτρινο), οι περιοριστικές οδηγίες των εντολέων (μοτίβα και παραστάσεις σχετικές με την κλασική Αθήνα, ευανάγνωστες σε απόσταση από τον κοινό τουρίστα) έθεταν στον Μόραλη προβλήματα που δεν είχε να αντιμετωπίσει στη μέχρι τότε εργασία του για αρχιτέκτονες που ήταν ουσιαστικά, όπως είδαμε, πάντα «του καβαλέτου». Όμως, ο Μόραλης έδειξε πως είχε τα προσόντα για να λύσει τα προβλήματα αυτά, όπως βεβαιώθηκαν οι αρχικά κάπως διστακτικοί εντολείς του. Από το πρώτο σχέδιο έως την περάτωσή του, το έργο απαιτούσε από τον ζωγράφο τρία χρόνια εργασίας που περιλάμβαναν την επιμέλεια, τη συγκέντρωση, τον καθαρό υπολογιστικό μόχθο που κατέβαλε για τη διατύπωση της τελικής σύνθεσης σε ένα γύψινο πρόπλασμα (σε κλίμακα 1:20) και έπειτα την πιο τεχνική αλλά όχι και ευκολότερη επιχείρηση μεταφοράς του σχεδίου σε πεντακόσιες είκοσι πλάκες μαρμάρου (η καθεμία 1,5 μέτρου και πλάτους 80 εκ.). Παρά τη ριζική ανακαίνιση του ξενοδοχείου, τα έργα του Γιάννη Μόραλη διατηρούνται, καθώς είναι αναπόσπαστο κομμάτι της ταυτότητας του κτιρίου.

LiFO 09.04.26

27

LiFO ΛΙΣΤΑ Στάθης Λογοθέτης (1925-1997)

Γιάννης Τσαρούχης (1910-1989)

Ο Στάθης Λογοθέτης διαμόρφωσε την καλλιτεχνική του πρακτική συνομιλώντας με την ευρωπαϊκή πρωτοπορία της εποχής του, ουσιαστικά όμως χωρίς συνομιλητές στην Ελλάδα, όπου εγκαταστάθηκε μετά το 1973. Η δύναμη του έργου του προκύπτει από τη συχνά βίαιη ταύτιση των στοιχείων της ζωγραφικής, του καμβά, του χρώματος, του τελάρου, με το ανθρώπινο σώμα, το δέρμα και το αίμα. Στο πλαίσιο των πειραματισμών του, πραγματοποίησε καλλιτεχνικές δράσεις εμψύχωσης των ζωγραφικών του έργων με το ίδιο του το σώμα ή με τη συνεργασία του κοινού. Στη συνέχεια της καλλιτεχνικής του έρευνας ενσωμάτωσε στο έργο του τις φυσικές φθορές και το τυχαίο, εκθέτοντάς το στα στοιχεία της φύσης. To 1975, η Αίθουσα Τέχνης Δεσμός πραγματοποίησε μια εκδήλωση αφιερωμένη στη μνήμη του πρωτοπόρου πολεοδόμου και αρχιτέκτονα Κωνσταντίνου Δοξιάδη, στο σχεδιασμένο από τον ίδιο κτιριακό συγκρότημα Απολλώνιο στο Πόρτο Ράφτη, με τη συμμετοχή των αδελφών Ανέστη και Στάθη Λογοθέτη και τον τίτλο «Συσχετίσεις». Για τις ανάγκες του αφιερώματος, ο Στάθης Λογοθέτης εξέθεσε έναν καμβά μεγάλων διαστάσεων στα στοιχεία της φύσης, με τον οποίο στη συνέχεια πραγματοποίησε μια επιτόπια εγκατάσταση που παρουσιάστηκε μαζί με τη σύνθεση του Ανέστη Λογοθέτη «Απολλώνιον». Ο Στάθης Λογοθέτης σημειώνει για τη διαδικασία: «Η φύση και εγώ συνεργαστήκαμε για να εκφράσει τη δύναμή της εκείνη, και εγώ τη σκέψη μου, δράση - επέμβαση - μετάπλαση - καταστροφή - αναδημιουργία». «Ο Στάθης Λογοθέτης αναγνωρίστηκε κατά τη διάρκεια της ζωής του, όσο μπορούσε να αναγνωριστεί ένας χαμηλών τόνων καλλιτέχνης στην Ελλάδα τις δεκαετίες του 19701990. Το έργο του έχει μια πολύ διακριτή ταυτότητα, είναι αναγνωρίσιμο, αλλά τελικά αυτό από μόνο του δεν αρκεί για να μεταφέρει έναν καλλιτέχνη στην καθημερινή δημόσια σφαίρα. Ο λόγος φυσικά είναι ότι ασχολήθηκε σε όλο του το έργο με ζητήματα που είναι δύσκολα, όπως το τραύμα και η επούλωσή του, η εμμονή της πληγής, το αναπόφευκτο πέρασμα στο μετά», σημειώνει ο Σταμάτης Σχιζάκης.

Εμβληματικό έργο του Γιάννη Τσαρούχη, οι «Τέσσερις Εποχές» είναι μια παραγγελία του 1960 του Δοξιάδη, που ανήκει σε ιδιωτική συλλογή. Ο Τσαρούχης έκανε τα πρώτα ανιχνευτικά σχέδια το 1963. Απεικονίζει τις εποχές ως ανθρώπινες μορφές, δύο άνδρες και δύο γυναίκες, που στέκονται μπροστά σ’ ένα τραπέζι με φρούτα. Αρχικά η παραγγελία αφορούσε ένα αρμονικό τοπίο, με τα βράχια και τις πέτρες του Λυκαβηττού. Λέει ο ίδιος ο ζωγράφος: «[…] Τελειωτικά το θέμα άλλαξε όταν ο παραγγέλλων είδε τις σπουδές που είχα κάνει γι’ αυτό το θέμα. Επηρεασμένος από τον 17ο και 18ο αιώνα που έβλεπα στα μουσεία της Γαλλίας, έκανα ένα έργο όπου τα προσωπικά μου ενδιαφέροντα συνεπλέκοντο με παλιές καλές συνταγές. Την ίδια εποχή ανακάλυψα τους Ολλανδούς, που δεν έχουν μεγάλο όνομα αλλά ήξεραν καλά τη δουλειά τους. Άρχισα να ενδιαφέρομαι για την τεχνική, για το métier. Γνωρίζω καλά πως η ζωγραφική δεν είναι επάγγελμα αλλά τα πρακτικά διαφόρων συναντήσεων με τα πράγματα…». Ο Γιάννης Τσαρούχης σε αυτό το έργο καταγράφει λαϊκά πρόσωπα ζωγραφισμένα με τρυφερότητα και ιεροσύνη, χωρίς τη σκληράδα της κριτικής που κατά κανόνα συνοδεύει τον ρεαλισμό. «Με συνείδηση τού σταυροδρομικού χαρακτήρα τού πολιτισμού μας, επεχείρησε μόνος του μια ζωγραφική αναγεννησιακού ύφους με ανατολική ασκητικότητα», σημειώνει ο Χάρης Καμπουρίδης. «Το έργο αποτελεί μια σύνθεση από ανατολικά και δυτικά, παλαιά και μοντέρνα στοιχεία, με μια έμφαση στα “παλαιά”, σε αντίθεση με τα έργα του Τσαρούχη της πρώτης περιόδου, οπότε υπερίσχυαν τα μοντέρνα στοιχεία. Όπως βλέπουμε, ο Τσαρούχης αντλεί στοιχεία από τον αρχαίο κόσμο και τους συμβολισμούς του, παραλλαγμένους ωστόσο στο μέτρο που εξυπηρετούν τη σύνθεσή του», γράφει ανάμεσα σε άλλα ο Αλέξανδρος Ξύδης. « Έτσι οι εποχές δεν έχουν εδώ φτερά, σε αντίθεση με την ελληνιστική εικονογραφία που τις παρουσιάζει φτερωτές, σαν παροδικές που είναι».

Η ΠΕΡΦΌΡΜΑΝΣ ΣΤΟ ΠΌΡΤΟ ΡΆΦΤΗ, 1975

ΤΈΣΣΕΡΙΣ ΕΠΟΧΈΣ, 1960

Στάθης Λογοθέτης Συσχετίσεις, περφόρμανς στο Πόρτο Ράφτη, 1975

Γιάννης Τσαρούχης Οι τέσσερις εποχές, 1969 Ιδιωτική συλλογή

28

LiFO

09.04.26

Γιάννης Κουνέλλης (1936-2017)

M/S ΙΟΝΙΟΝ, 1994

Το 1994 ο Γιάννης Κουνέλλης πραγματοποιεί την πρώτη αναδρομική του έκθεση στη γενέτειρά του, τον Πειραιά, μέσα στο αμπάρι ενός παλιού φορτηγού πλοίου αγκυροβολημένου σε μια αποβάθρα του λιμανιού. Το αμπάρι του πλοίου «Ιόνιον» μετατρέπεται σε χώρο λατρείας της arte povera, της οποίας ο Κουνέλλης αποτελεί έναν από τους κύριους εκφραστές και για την οποία αναγνωρίζεται ως καλλιτέχνης αναφοράς. «Οι κηλίδες του πετρελαίου πάνω στο νερό έγλειφαν το σκουριασμένο του κύτος ενώ οι γλάροι έκαναν βόλτες στον αέρα από πάνω του. Απ’ έξω έμοιαζε ένα που έχει διασχίσει χιλιάδες μίλια σε ήρεμες και αγριεμένες θάλασσες και τώρα προσβλέπει να γεράσει και να σκουριάσει στην ησυχία του. Αλλά, μέσα στα σπλάχνα του, στο αμπάρι, όπου στο σκοτάδι κρύβονται τα αντικείμενα αξίας πριν χάσουν την ακτινοβολία τους στον κόσμο, υπάρχουν μυστικά. Κατεβαίνοντας στο μισοσκόταδο μπορούσε κανείς να τριγυρίσει. Κατά μία έννοια ήταν ακριβώς όπως έπρεπε να είναι ένα καράβι: παντού ενδείξεις εμπορίου, μεταφοράς και βιομηχανικών υλικών υπό αποστολή να δίνουν έμφαση στον αφώτιστο χώρο που έμοιαζε με μήτρα. Φύλλα από ατσάλι απιθωμένα σε κιβώτια και ράφια. Σακιά από λινάτσα στοιβαγμένα σε καροτσάκια έτοιμα να ριχτούν στην κίνηση της αποβάθρας. Αλλά καθώς κοιτούσε κανείς, τα πράγματα αυτά άρχιζαν να σχετίζονται μεταξύ τους με ασυνήθιστους εξωπραγματικούς τρόπους. Ατσάλινες μπάρες συγκρατούσαν σακιά από λινάτσα στους τοίχους. Ζυγαριές του καφέ κρέμονταν σε έναν κενό χώρο του κέντρου λες και επρόκειτο εκείνη τη στιγμή να ζυγίσουν μικρές ποσότητες κατευθείαν από τα σακιά για λιανική πώληση. Φύλλα από τρυπημένο και κομματιασμένο μολύβι κρέμονταν πάνω από τα κεφάλια μας. Μεγάλες πέτρες αιωρούνταν δεμένες με μεταλλικές ράβδους απ’ το ταβάνι. Μεγάλα μεταλλικά φύλλα ταλαντευόντουσαν πέρα δώθε με το λίκνισμα του πλοίου… Παντού ενδείξεις φορτίου και αποστολής εμπορίου και κίνησης που διασχίζει τα σύνορα υπό την αιγίδα της βιομηχανικής επανάστασης και των επιπτώσεών της», γράφει ο Thomas McEvilley.

Γιάννης Κουνέλλης M/S ΙΟΝΙΟΝ, Πειραιάς, 1994 Φωτ.: Μανόλης Μπαμπούσης

LiFO 09.04.26

29

LiFO ΛΙΣΤΑ

Θανάσης Τότσικας Το εργαστήρι του Ηφαίστου Γκαλερί Επίκεντρο, Πάτρα, 1990

Ρένα Παπασπύρου Επεισόδια στην ύλη – Στίλπωνος 7 1979

30

LiFO

09.04.26

Γιώργος Λάππας (1950-2016)

MAPPEMONDE, 1987

« Ένα τέχνασμα για να βρεις τον τόπο που ξεκίνησες είναι να σημαδεύεις τον δρόμο σου σπέρνοντας πέτρες σε μια γραμμή, ή χαρτάκια, κλαδιά κι άλλα ετερόκλητα αντικείμενα. Τα μικρά σιδερένια στοιχεία στο έργο διαμορφώθηκαν γύρω από αυτή τη σκέψη. Σε κάθε τετράγωνο βρίσκεται αναδιπλωμένη η γραμμή μιας πορείας που συνεχίζεται στο επόμενο τετράγωνο και ελίσσεται από πάνω προς τα κάτω και από αριστερά στα δεξιά. Σημάδια της πορείας είναι τα στοιχεία. Αφού τα δούλεψα πάνω από δύο χρόνια, κάποτε μου φάνηκε πως τα στοιχεία λειτουργούσαν συγχρόνως και σαν χάρτης ενός κόσμου, με την έννοια των παλιών “mappemonde”. Σε αυτό το σημείο άρχισα να ολοκληρώνω το έργο. Στο έργο “Mappemonde” γίνονται αναφορές σε μια οικογένεια έργων: του Fahlström, του Cragg, του Woodrow, της σειράς “Oι Εντολές” του Kirili και του Carl Andre βασισμένου στο “I Ching”. Θέλω να συμπληρώσω πως σκοπεύω να χρησιμοποιήσω αργότερα έναν παρόμοιο “Χάρτη” σαν ένα δίχτυ και να ενσωματώσω στις διατάξεις του μιας άλλης τάξης μηχανήματα, ζώα και πρόσωπα. Να πω και δυο λόγια για τις πλάκες-μήτρες από όπου κόπηκαν τα στοιχεία. Μελέτησα τα ιερογλυφικά και τους κώδικες των Μάγια και διαμόρφωσα έναν τρόπο παραγωγής και διάταξης που ακολούθησα σε όλο το έργο. Το δυσκολότερο σημείο είναι η εξόρυξη των εικόνων από μέσα μας. Θέλησα να παρουσιάσω και τις πλάκες από όπου αφαιρέθηκαν τα στοιχεία. Κατέληξα να φτιάξω ένα μικρό οίκημα σαν σπίτι», γράφει ο Γιώργος Λάππας για το έργο του. Με μεγάλη επιρροή από τις σπουδές του στην ψυχιατρική και την εργασία του στα ψυχιατρεία, αλλά και με αναφορές στην αρχαία αιγυπτιακή τέχνη και την ιστορία της μοντέρνας τέχνης, ο Γ. Λάππας αντιμετωπίζει τη γλυπτική ως ένα σχέδιο στον χώρο και ως μέσο για να διερευνήσει τη σχέση του σώματος με τον κόσμο. Στο έργο αυτό, ένα μεταλλικό διάτρητο σπίτι και πολλές αλληλεξαρτώμενες γλυπτικές φιγούρες, ο καλλιτέχνης επιχειρεί μια σύνθεση σωμάτων η οποία παραπέμπει σε μια απεικόνιση διαπολιτισμικών κόσμων και μια ιστορία της ανθρωπότητας. Το έργο «Mappemonde» αποτελεί μια μεγάλη γλυπτική του εγκατάσταση με τον ίδιο τίτλο που ο καλλιτέχνης παρουσίασε στην 43η Μπιενάλε της Βενετίας το 1988.

Ρένα Παπασπύρου (1938)

ΕΠΕΙΣΌΔΙΑ ΣΤΗΝ ΎΛΗ - ΣΤΊΛΠΩΝΟΣ 7, 1979

Γιώργος Λάππας, Mappemonde, 1987 Εγκατάσταση, ΕΜΣΤ

Θανάσης Τότσικας (1951)

ΤΟ ΕΡΓΑΣΤΉΡΙ ΤΟΥ ΗΦΑΊΣΤΟΥ, 1990

Επί δεκαπέντε μέρες, το πύρινο εικαστικό έργο του Θανάση Τότσικα γεννιόταν και έσβηνε στην Πάτρα, στην γκαλερί Επίκεντρο (1990). «Ο Τότσικας έκανε το φοβερό έργο με το εργαστήριο του Ηφαίστου – είχε ανάψει φωτιά, ο φωτογράφος δεν μπορούσε να μπει γιατί θα καιγόταν και η μηχανή και ο ίδιος, και στα εγκαίνια είχαμε άνθρωπο να καταβρέχει την τσιμεντένια οροφή για να μην καταρρεύσει», θυμάται η γκαλερίστα Αγγελική Αντωνοπούλου, η πρώτη που παρουσίασε εγκαταστάσεις και περφόρμανς στην ελληνική περιφέρεια, κάτι που ήταν πρωτάκουστο εκείνη τη δεκαετία. Μέσα στη σκοτεινή, άδεια αίθουσα της γκαλερί γεννιόταν μια ζεστή και συνάμα απειλητική δυναμική εικόνα. Ένας πύρινος κύκλος αναζωπυρωνόταν σιγά-σιγά μέσα από έναν μεταλλικό κύλινδρο μήκους 2 μέτρων με διάμετρο μισού μέτρου, που ακουμπούσε πάνω στον μεταλλικό σκελετό μιας μεγάλης τράπεζας μήκους πέντε μέτρων. Ο καθαρός πύρινος χώρος όλο και ανελισσόταν και τελικά εκτοξευόταν προς τον εξωτερικό χώρο. Μέσα στο σκοτάδι, μέσα στη σιωπή, η βοή του αέρα που διατηρούσε την καύση και η πύρινη ενέργεια που περιστρεφόταν κυκλικά απορροφούσαν όχι μόνο τις αισθήσεις ή τον στοχασμό αλλά το είναι του θεατή. Η τέχνη ξαναγεννιέται. Η σχέση μας με αυτήν καταστρέφεται για να ξαναδημιουργηθεί. Ο χώρος της τέχνης καταλαμβάνεται από την ίδια ενέργεια, αυτήν που ο καλλιτέχνης απέριττα και αποφασιστικά θέτει ως κύριο στόχο της αναζήτησής του. Άδειες και περιττές φαντάζουν οι ποικίλες φόρμες της εικαστικής τέχνης χωρίς την αναγνώριση της ύπαρξης της πρώτης και πρωταρχικής ενέργειας για τη δημιουργία. «Μπροστά στο έργο του Τότσικα δεν υπήρχαν περιθώρια αισθητικής απόλαυσης αλλά, αντίθετα, εξαναγκασμού να αποφασίσει κανείς αν είναι με το μέρος του τολμηρού, επικίνδυνου, καθαρτήριου, γενεσιουργού παιχνιδιού της τέχνης ή όχι. Αν είναι με το μέρος της ζωής ή όχι. Αν είναι έτοιμος να απαρνηθεί το ανιαρό παιχνίδι της καλλιτεχνικής βιομηχανικής παραγωγής για την κατάσταση της δημιουργίας, της απέριττης και απόλυτης χειρονομίας του καλλιτέχνη που αποτολμά να κατευθυνθεί προς τις απρόσιτες όχθες ενός διαφορετικού κόσμου που όλοι ονειρευόμαστε αλλά δεν προσεγγίζουμε», γράφει η Έφη Στρούζα.

Μπροστά στα χαλάσματα ενός συνοικιακού σπιτιού στο Παγκράτι, οδός Στίλπωνος 7, η ζωγράφος Ρένα Παπασπύρου και η κριτικός τέχνης Έφη Στρούζα οργάνωσαν μια εκδήλωση με την γκαλερί Δεσμός προκειμένου να απεικονίσουν έμπρακτα μια νέα πρόταση κριτικής και τέχνης. Οι τοίχοι του σπιτιού, όπως γράφει το δελτίο Τύπου του Δεσμού, έχουν αποτοιχιστεί από την καλλιτέχνιδα και αποτελούν, σε αυτή την περίπτωση, το αντικείμενο εργασίας της. Αναζήτησε σε αυτούς τους τοίχους, όπως και στην υπόλοιπη δουλειά της πάνω σε άλλα αντικείμενα, τα «επεισόδια» που συσσωρεύονται και που δίνουν μια υλική «αυτοτέλεια» στην υλική επιφάνεια διαφόρων στοιχείων του φυσικού περιβάλλοντος. Η εκάστοτε χαρακτηριστική υφή μιας επιφάνειας γίνεται η βάση και η κατεύθυνση της προσωπικής της «αισθητικής» επέμβασης με το μολύβι, το κάρβουνο κ.λπ., που ακολουθεί τις διάφορες εντάσεις και υφέσεις των ανωμαλιών σε μέρος από την ολική επιφάνεια με την οποία καταπιάνεται. Η Βεατρίκη Σπηλιάδη γράφει ότι η Ρένα Παπασπύρου μεταφέρει αυτές τις επιφάνειες αυτούσιες, σχεδόν χωρίς να επεμβαίνει. «Πάνω στην περιπέτεια του υλικού από τον χρόνο και τη φθορά, συχνά, χρησιμοποιώντας ένα μολύβι, επισημαίνει αυτή τη μορφή που την ενδιαφέρει περισσότερο, δημιουργώντας μια πρόσθετη εστία ενδιαφέροντος για τον θεατή. Περιττό να πούμε βέβαια ότι παρ’ όλη αυτή την άμεση και χωρίς ωραιοποίηση διαδικασία, οι αποτοιχίσεις αυτές έχουν μια δική τους αισθητική, ανεξάρτητα από το αν αυτό δεν το επιδιώκει η ζωγράφος. Σ’ αυτή την καλλιτεχνική διαδικασία τον πρώτο λόγο έχει η επιλογή της επιφάνειας από το εξασκημένο και ευαισθητοποιημένο μάτι του καλλιτέχνη». «Όλη η αντίθεση που είχα εγώ με έργα όπως αυτά του Fautrier που κατασκεύαζε την επιφάνεια είναι ότι εγώ δεν την έφτιαχνα, την έβρισκα. Έπαιρνα στοιχεία του αστικού χώρου, του χώρου ζωής, και έκανα αυτή την περφόρμανς. Εγώ δεν είμαι περφόρμερ, αλλά το έκανα για να καταλάβει το κοινό, το οποίο ήταν μαθημένο στις φτιαχτές επιφάνειες, σε ματιέρες. Εγώ χρησιμοποιούσα την πραγματική ύλη. Αφού δούλεψα σε αυτό το σπίτι, έβγαλα μερικές επιφάνειες και μετά έκανα μια in situ αποτοίχιση και έδειξα τη διαδικασία», λέει η Ρένα Παπασπύρου.

LiFO 09.04.26

31

q Γεννήθηκα στην Αθήνα αλλά μεγάλωσα στην Κέρκυρα, τόπο καταγωγής του πατέρα μου – μετακομίσαμε εκεί λόγω οικογενειακών υποχρεώσεων, για να προσέχει τους δικούς του. Οι γονείς μου είναι γιατροί, και οι δύο. Ο μπαμπάς μου ήταν παθολόγος, η μητέρα μου είναι μικροβιολόγος, κι επειδή είχαμε πολλά από τα άγχη της δουλειάς τους στο σπίτι, δεν θέλανε καθόλου να ακολουθήσω κι εγώ την Ιατρική.

q Το φαγητό στο σπίτι μου ήταν πάντα πολύ καλής ποιότητας αλλά δεν ήταν μερακλίδικο, δεν ήταν νόστιμο, να θρέφει

Αρτοποιός. Γεννήθηκε στο Μαρούσι, ζει στην Κυψέλη.

την ψυχή σου. Έθρεφε πολύ καλά το σώμα, το οποίο ήταν και το μότο της μαμάς μου, ως γιατρού και ανθρώπου που δεν απολαμβάνει το φαγητό όπως εγώ, το θεωρεί μια αναγκαιότητα για να επιβιώσουμε. Άρα φρόντιζε πάντα να είναι πάρα πολύ καλό, να έχουμε πολύ καλά λαχανικά, πολύ καλά κρέατα, σωστό φαγητό σε σωστές μερίδες και σωστές ποσότητες, καμία υπερβολή, τηγάνι δεν έμπαινε στο σπίτι ποτέ. Γι’ αυτό και όταν έμεινα πρώτη φορά μόνη μου με την αδελφή μου, τρώγαμε μέρα παρά μέρα τηγανητές πατάτες. χειροτεχνία. Όταν κατάλαβα ότι μπορώ να συνδυάσω αυτά τα δύο πράγματα, ότι το φαγητό φτιάχνεται με τα χέρια, οι χειροτεχνίες μου κατέληγαν σε κάτι που να μπορώ μετά να το φάω. Παρακολουθούσα πολύ τη μαμά μου να φτιάχνει κέικ – το μόνο γλυκό που μας έφτιαχνε. Κέικ με τη συνταγή που είναι εκτυπωμένη πίσω από τη συσκευασία του φαρινάπ – άψογη. Μας άρεσε πάρα πολύ και επειδή ήταν και σπάνιο, δεν το έφτιαχνε συχνά, όποτε το ετοίμαζε εξαφανιζόταν. Σιγά σιγά άρχισα να θέλω να το δοκιμάσω κι εγώ, μόνη μου. Θυμάμαι την πρώτη φορά που έφτιαξα κουλουράκια, με μια κατεψυγμένη ζύμη σφολιάτας που είχα βρει στην κατάψυξη. Στο μυαλό μου όλα μπορούσαν να γίνουν κουλουράκια, κι ήμουν τόσο περήφανη, που τα πήγα κιόλας στους γείτονες. Το καλύτερό μου όμως ήταν να παίζω «ζυμαράκι». Ανακάτευα αλεύρι με νερό τα μεσημέρια, όταν κοιμόντουσαν οι γονείς μου, και έφτιαχνα μια πάστα, μια κόλλα, και έπαιζα ζυμαράκι, το οποίο μετά το παράταγα στον νεροχύτη. Φρίκαρε η μάνα μου τελείως και το ζυμαράκι κόπηκε νωρίς.

q Η εμπειρία μου στη Γαλλία ήταν πάρα πολύ κακή. Αρχικά δεν πήρα αυτό που τόσο περίμενα, πέρασε ένα εξάμηνο που δεν είχα δει μη κατεψυγμένο κρουασάν, ενώ πίστευα ότι στη Γαλλία όλοι οι δρόμοι μυρίζουν φρεσκοψημένο κρουασάν και μπαγκέτα. Ήταν πάρα πολύ μεγάλο σοκ. Επίσης ήταν πάρα πολύ κακός ο τρόπος που με μεταχειρίστηκαν στις κουζίνες, ειδικά ως γυναίκα και ξένη. Mιλούσα γαλλικά, όχι σαν Γαλλίδα φυσικά, παρ’ όλα αυτά έτρωγα πολλή κοροϊδία για τα γαλλικά μου, τη στιγμή που 35 άτομα στην κουζίνα δεν μίλαγαν γρι αγγλικά, ούτε και καμία άλλη γλώσσα. Δεν έβρισκα κοινά με τους συναδέλφους για να κάνω παρέες ή να μιλήσω. Είχα τεράστια περιέργεια σχετικά με τη μαγειρική, με ενδιέφερε τι γίνεται σε άλλες χώρες, σε άλλες πόλεις, και αυτοί ήταν άνθρωποι που μου έλεγαν «στη Γαλλία γεννήθηκα, εδώ δουλεύω, δεν με ενδιαφέρει τι γίνεται αλλού». Tαυτόχρονα ήταν και μια κουζίνα πάρα πολύ δύσκολη. Δηλαδή όλα αυτά που ακούμε πλέον και πολύς κόσμος με ρωτάει αν τα έζησα στην Κοπεγχάγη, τα έζησα πολύ χειρότερα στη Γαλλία. Ειδικά στη Γαλλία, αυτό είναι μια καθημερινότητα. Οπότε κουράστηκα και από εκεί και άρχισα να ψάχνω το επόμενό μου βήμα. Ήθελα σίγουρα μια χώρα στην οποία να μιλάνε αγγλικά. Δεν ήθελα όμως να ξαναγυρίσω στην Αγγλία. Άρχισα να κοιτάω τις σκανδιναβικές χώρες, γιατί στην Κοπεγχάγη γινόταν τότε χαμός, οπότε έστειλα βιογραφικό για πρακτική στο Noma.

ΙΆΝΘΗ ΜΙΧΑΛΆΚΗ

q Μου άρεσε πολύ το φαγητό και μου άρεσε και πολύ να δουλεύω με τα χέρια μου, αγαπούσα ό,τι είχε να κάνει με

q Άργησαν πολύ να μου απαντήσουν. Μια μέρα επικοινώνησε μαζί μου ο υπεύθυνος των πρακτικών, μου είπε ότι υπήρξε μια ακύρωση και ρώτησε αν ενδιαφέρομαι να ξεκινήσω σε πέντε μέρες. Οπότε τα μάζεψα όλα από την Αγγλία και με την ίδια βαλίτσα που είχα βγάλει καλοκαίρι στο Σεν-Τροπέ, πήγα τον Σεπτέμβρη στην Κοπεγχάγη. Ήμουν πάρα πολύ χαρούμενη. Ζούσα για λίγο το όνειρο, αλλά κατάλαβα πολύ νωρίς ότι εν τέλει δεν είναι αυτό που θέλω ακριβώς. Ήμουν πάρα πολύ τυχερή, γιατί απέναντι ακριβώς είχε ανοίξει το αδελφάκι του Noma, το 108, το οποίο ήταν υποστελεχωμένο – κάθε μέρα, πριν από το σέρβις, έρχονταν και έπαιρναν μια χούφτα από τον στρατό πρακτικάριων που είχε το Noma για να τους βοηθήσουν με το σέρβις. Στο 108 τα πράγματα ήταν εντελώς διαφορετικά. Ήταν δέκα άτομα στην κουζίνα που, λόγω της πίεσης και των συνθηκών, πήγαιναν όλα από το ένα πόστο στο άλλο. Υπήρχε φοβερό ενδιαφέρον. Το φαγητό εκεί μου ήταν πιο κατανοητό και θεωρούσα ότι μου δίνει πιο πολύ την εμπειρία που ήθελα να πάρω. Προφανώς εκεί ήμουν με δικά μου έξοδα, είχα ελάχιστα χρήματα, γιατί ήταν πανάκριβα τα πάντα, και είπα «αν είναι να το κάνεις αυτό για τρεις μήνες, καν’ το στο μάξιμουμ, πάρε ό,τι μπορείς». Οπότε μεταφέρθηκα εκεί για να τελειώσω την πρακτική μου. Ολοκληρώνοντας το τρίμηνο, μου προσέφεραν δουλειά και φυσικά έμεινα. Έμεινα ενάμιση χρόνο σε αυτό το εστιατόριο, που ήταν τεράστια εμπειρία για μένα, διαμόρφωσε πάρα πολύ και τον τρόπο που μαγειρεύω και τον τρόπο που στέκομαι σε μια κουζίνα. Όταν ένιωσα ότι κλείνει ο κύκλος εκεί, γιατί είχε έρθει πλέον ένα burnout τεράστιο, δούλεψα για ένα διάστημα σε ένα καινούργιο εστιατόριο που άνοιξαν συνάδελφοι από το 108, ιταλικό. Βρέθηκα πάλι να είμαι η μόνη γυναίκα και η μόνη μη Ιταλίδα σε αυτή την κουζίνα, σε μια κατάσταση που δεν ήταν τόσο κακή όσο ήταν με τους Γάλλους – τουλάχιστον ήταν πιο διαχειρίσιμη. Εκεί είχα αναλάβει το ζαχαροπλαστείο και το ψωμί. Έφτιαχνα full time ψωμί και κατάλαβα ότι αυτό θέλω να κάνω. Άρχισα στα ρεπό μου να αξιοποιώ τον χρόνο πηγαίνοντας σε μερικούς φούρνους. Είναι πολύ μικρή η Κοπεγχάγη κι ήταν πολύ εύκολο να πάω δύο ώρες στον έναν φούρνο και δύο στον άλλο, υπήρχε φοβερό access σε ένα τόσο μικρό community.

ΟΙAΘΗΝΑΊΟΙ

q Όλο αυτό έκλεισε όταν άρχισα να αντιμετωπίζω προβλήματα με το σπίτι που έμενα τότε, τα οποία μου δημιούργησαν

32

LiFO

τεράστιο στρες. Είχα μια πολύ δύσκολη σπιτονοικοκυρά, ηλικιωμένη, που έπινε. Ένα βράδυ φώναζε έξω από την πόρτα μου, έσπαγε πιάτα, ποτήρια, με κατηγορούσε ότι της κλέβω τα μαχαιροπίρουνα. Έμεινα χωρίς σπίτι και για ένα διάστημα με φιλοξενούσε μια φίλη μου στο στούντιό της. Κοιμόμασταν σε ένα διπλό κρεβάτι, και εκεί ήταν που αποφάσισα να έρθω στην Ελλάδα για το καλοκαίρι, να ηρεμήσω λίγο, να κάνω ένα διάλειμμα και να γυρίσω στην Κοπεγχάγη το φθινόπωρο. Ήρθα και δεν επέστρεψα ποτέ. Είδα την Αθήνα πολύ διαφορετική από ό,τι την είχα αφήσει το 2013, κι αυτό με ηρέμησε κάπως, γιατί όσα χρόνια ήμουν έξω ένιωθα ότι αν γυρνούσα στην Αθήνα θα εγκλωβιζόμουν, ότι δεν υπήρχαν ευκαιρίες, η αγορά ήταν πάρα πολύ μικρή. Στα τέλη του 2018 ήταν πολύ διαφορετική πόλη. Είδα ότι υπάρχει χώρος, οπότε επέλεξα να μείνω. Με την επιστροφή μου, γνώρισα τον Γιώργο Σουμπάση, έναν φανταστικό άνθρωπο που όσο με προβλημάτιζε τόσο με ιντρίγκαρε κιόλας, ο οποίος είχε την ιδέα να ανοίξει ένα καφέ στον χώρο που ήταν το brand με τα ρούχα και το ξεκινήσαμε, το δουλέψαμε μαζί.

q Για μένα αυτή ήταν η αρχή της δουλειάς μου στην Αθήνα. Άρχισα να βλέπω την αγορά, άρχισα να καταλαβαίνω τι γίνεται, άρχισα να βρίσκω λίγο το στυλ μου και τη φωνή μου μαγειρικά, άρχισα να ξανασυστήνω την αρτοποιία όχι με τη μορφή του ψωμιού αλλά των αρτοσκευασμάτων, πράγματα που μέχρι τότε δεν πολυβλέπαμε στις βιτρίνες. Πήρα και πάρα πολλά από τη συνεργασία μου με τον Γιώργο. Όσο δούλευα εκεί, με προσέγγισε η Μαρία Αλαφούζου, η τωρινή μου συνέταιρος. Η Μαρία δούλευε σε έναν φούρνο στο Λονδίνο από τον οποίο είχα περάσει κι εγώ για ένα μικρό διάστημα, μέσω γνωστών συναδέλφων από την Κοπεγχάγη που δούλευαν εκεί. Επειδή και η Μαρία επέστρεψε στην Ελλάδα με λίγους μήνες διαφορά από εμένα, της είχαν πει «ψάξε την Ιάνθη, έχει γυρίσει κι αυτή». Με έψαξε, με βρήκε, ξεκινήσαμε να κάνουμε παρέα, είχαμε πολλές κοινές αναφορές, και στη δουλειά και γενικά, έχουμε την ίδια ηλικία, ταιριάξαμε πολύ ωραία. Πολύ σύντομα έπεσε στο τραπέζι η ιδέα να ανοίξουμε έναν φούρνο. Συμπληρώναμε πολύ καλά η μία την άλλη, ήταν σαν δύο κομμάτια του ίδιου πάζλ που κουμπώσανε πολύ καλά. Ξεκινήσαμε να σχεδιάζουμε αυτόν τον φούρνο,

απο τον m.hulot φωτογραφιeσ: freddie f.

09.04.26

«ελληνικό ψωμί» Είναι κάτι που το σκέφτομαι κάθε χρόνο όταν έρχεται αυτή η τρομακτική για μένα μέρα της λαγάνας.

LiFO 09.04.26

33

q Υπάρχουν δύο Kora αυτήν τη στιγμή. Υπάρχει ένα τρίτο σε εξέλιξη στη Νέα Ερυθραία, και υπάρχει και ένα καινούργιο εργαστήριο που είναι το σημαντικότερο όλων. Φάνηκε κάποια στιγμή στα δύο-δυόμισι χρόνια ότι θα έρθει πολύ γρήγορα το ταβάνι. Είχε έρθει ήδη. Ήταν η ώρα που είπαμε «ή παίρνουμε μια απόφαση τώρα να μείνουμε στο Κολωνάκι, το οποίο είναι ένα πολύ καλό σημείο και μπορεί να συνεχίσει να πηγαίνει καλά, ή ρισκάρουμε να πάμε να κάνουμε και κάτι άλλο». Επειδή είμαστε και οι δύο πολύ νέες και σε καμιά μας δεν αρέσει να μένει στάσιμη, είπαμε «ok, πάμε να δούμε τώρα τι άλλο μπορούμε να κάνουμε». Το πρώτο πράγμα που έπρεπε να γίνει ήταν ένας καινούργιος χώρος παραγωγής, οπότε ξεκινήσαμε με αυτή την αφετηρία, να σχεδιάσουμε ένα καινούργιο εργαστήριο παίρνοντας ό,τι μαθήματα μας είχε δώσει ήδη ο φούρνος. Ήταν κάτι που κράτησε δύο χρόνια: η μελέτη, η διαδικασία, να βρεθεί ο σωστός χώρος. Εν τέλει, άνοιξε σχεδόν ανεπίσημα πριν από ενάμιση μήνα. Θα είναι μια κεντρική παραγωγή, θα γίνονται όλα σε αυτό το εργαστήριο και θα διανέμουμε κάθε μέρα τα προϊόντα φρέσκα, ψημένα. Αυτό ήταν ένα μεγάλο λάθος, όπως μας είπαν πολλοί συνεργάτες εξοπλισμού. Γενικά, όταν αρχίσαμε να το μελετάμε όλο αυτό και να μπαίνει σε μια ροή, σε πάρα πολλά πράγματα μάς αντιμετώπισαν όπως και πριν από έξι χρόνια. Τότε, ο τρόπος που θέλαμε να κάνουμε την παραγωγή του ψωμιού δεν ήταν πάρα πολύ διαδεδομένος ούτε στους ανθρώπους που πούλαγαν εξοπλισμό ούτε στους ανθρώπους που πούλαγαν πρώτη ύλη. Οπότε, όταν άκουγαν ότι δεν χρειάζομαι δωμάτιο στόφα, γιατί δεν θα στοφάρω τα ψωμιά, θα τα ψήνω κρύα, θα είναι στο ψυγείο όλο το βράδυ, έλεγαν «αποκλείεται, αυτό δεν θα πετύχει». Υπήρχε πάρα πολύ push-back, το οποίο θεωρούσα ότι δεν θα υπήρχε, έπειτα από έξι χρόνια που η αγορά έχει ανοίξει τόσο ώστε εκεί που κάποιος πούλαγε τέσσερις σφολιατομηχανές τον μήνα, τώρα πουλάει είκοσι τέσσερις. Πίστευα ότι θα έβλεπαν τα πράγματα με πιο ανοιχτό μυαλό. Όταν κάναμε πάλι αυτές τις επαφές και είπαμε ότι ετοιμάζουμε έναν νέο χώρο, με ένα μοντέλο παραγωγής που δεν θα είναι κατεψυγμένο, δεν θα δουλέψουμε bake-off, δεν θα γίνεται δηλαδή ψήσιμο στα καταστήματα, μας είπαν ότι όλο αυτό είναι ένα τεράστιο λάθος. Μπορεί και να είναι. Ο χρόνος θα δείξει. Αλλά αυτό που με ενδιαφέρει πάνω απ’ όλα είναι η συνέπεια στο προϊόν, και αυτό, αν χωριστεί σε τέσσερα μαγαζιά, με πάρα πολλά διαφορετικά χέρια να παρεμβάλλονται στη διαδικασία, δεν θα μπορείς να το παρακολουθείς. Χάνεται η μπάλα. Οπότε η παραγωγή θα γίνεται εκεί, κεντρικά, σε έναν πολύ μεγάλο χώρο, πολύ πιο άνετο, στημένο σίγουρα για πιο μεγάλους όγκους, με πιο σωστά μηχανήματα, πιο σύγχρονα, με πολλή μελέτη. Είμαστε πολύ περήφανοι γι’ αυτό. Και κυρίως θέλουμε να δείξουμε ότι μπορεί να υπάρξει μια γέφυρα ανάμεσα σε αυτό που είναι μαζικά φτιαγμένο από μια τεράστια γραμμή παραγωγής και στο προϊόν που φτιάχνουμε εμείς, που εξακολουθεί να έχει craft και τον ανθρώπινο παράγοντα, αλλά θέλουμε να παραχθεί σε μεγαλύτερες ποσότητες, πιο σωστά και να είναι πιο διαθέσιμο. Δηλαδή, ανάμεσα στο nanobakery και μια μονάδα παραγωγής που προμηθεύει 48 καταστήματα, υπάρχει κάτι ενδιάμεσο. Μπορεί να μην υπάρχει ακριβώς τώρα, αλλά σίγουρα μπορεί να γίνει, και για μένα αυτό είναι το επόμενο challenge, πώς θα κάνω ακριβώς αυτό.

ΟΙ ΑΘΗΝΑΙΟΙ Ιάνθη Μιχαλάκη

πολύ συντηρητικά στην αρχή, πολύ δειλά, με πολλή ελπίδα και φιλοδοξία βέβαια. Μας έκοψε λίγο απότομα ο Covid, τα είδαμε όλα, αλλά συνεχίσαμε, αλλάξαμε τα σχέδια, κάναμε κάποιες τροποποιήσεις και ανοίξαμε τελικά τον Δεκέμβριο του ’20, με πανδημία. Ένα από τα πράγματα που θυμάμαι πάρα πολύ έντονα είναι που κάθε εβδομάδα φέρναμε ένα διαγνωστικό κέντρο και μας έκανε τεστ Covid έξω, στον ακάλυπτο, για να βεβαιωθούμε ότι είμαστε ok.

q Η έννοια «παραδοσιακό ψωμί» δεν ήταν κάτι σταθερό, αλλά δεν υπάρχει και κάποια συνέχεια. Τα χρόνια περνάνε, άνθρωποι πεθαίνουν, γεννιούνται άλλοι· όλοι εξακολουθούν να μιλάνε για την παράδοση, χωρίς όμως να υπάρχει κάποιος ορισμός ή κάποιος που να την παρακολουθεί και να ενημερώνει σχετικά. Άρα, ποιο είναι το κοινό σημείο αναφοράς όταν λέμε «δεν είναι σαν το παραδοσιακό ψωμί»; Ποιο παραδοσιακό ψωμί; Εγώ δεν μπορώ να πω ότι θυμάμαι κάποιο παραδοσιακό ψωμί. Παραδοσιακό ψωμί νόμιζα αυτό της ταβέρνας, που έρχεται κομμένο σε φέτες όλο μαζί και στεγνώνει από την ώρα που το αφήνεις στο τραπέζι και μέχρι να φύγεις από την ταβέρνα έχει γίνει πέτρα. Αυτό μας άρεσε και ακόμα μας αρέσει. Πολύς κόσμος δεν έφαγε «ψωμί γιαγιάς», ούτε κι εγώ. Η γιαγιά μου δεν ζύμωσε ποτέ. Ούτε είμαστε μια χώρα που έχουμε παράδοση στο ψωμί, όπως έχει, π.χ., η Γερμανία. Δεν είμαστε μια χώρα που βγάζει ένα συγκεκριμένο δημητριακό, οπότε να έχουμε συγκεκριμένους τύπους ψωμιών. Τρώμε πάρα πολύ ψωμί, αλλά δεν ξέρω ποιο είναι το παραδοσιακό μας ψωμί. Τι σημαίνει «ελληνικό ψωμί»; Είναι κάτι που το σκέφτομαι κάθε χρόνο όταν έρχεται αυτή η τρομακτική για μένα μέρα της λαγάνας. Δεν θα μπορέσει ποτέ κανένας να ικανοποιήσει αυτήν την προσδοκία που έχουν όλοι για την παραδοσιακή λαγάνα. Αναρωτιέμαι ποια είναι η παραδοσιακή λαγάνα. Ρωτάω τη μαμά μου και περιγράφει κάτι το οποίο, παρότι είμαι αρτοποιός, δεν καταλαβαίνω. Δεν υπάρχει κάποιο τεκμήριο γι’ αυτή την παραδοσιακή λαγάνα. Δεν υπάρχει κάποια συνταγή, δεν διδάσκεται σε κάποια σχολή. Άρα, πιο χρήσιμο είναι να σκεφτούμε και να αρχίσουμε να συζητάμε. Οι άνθρωποι που μπαίνουν τώρα στο επάγγελμα, που είναι είκοσι χρονών, τριάντα, που δεν τους ζύμωσε ποτέ κανείς ψωμί ή δεν τους έφτιαξε κάποιος μια σπανακόπιτα, τι αντιλαμβάνονται ως «παράδοση»; Και αν θέλουμε να συνεχίσουμε να αντιλαμβάνονται κάτι, ποιος θα τους τη μάθει αυτή την παράδοση; Για τη λαγάνα έψαξα, διάβασα, ρώτησα, αλλά δεν βρήκα κάτι συγκεκριμένο. Μου έλεγαν «όσο πιο χοντρή κόρα γίνεται, να μην έχει ψωμί μέσα, να μη φουσκώνει». Εγώ δεν μπορώ να καταλάβω τι είναι ένα ψωμί που δεν θα φουσκώσει καθόλου, για μένα αυτό είναι κράκερ. Και όλα τα μέσα που έχει στη διάθεσή του ο επαγγελματίας δίνουν συνταγή και τεχνικές για ένα προϊόν το οποίο είναι αυτό που μετά όλοι γυρνάνε και λιθοβολούν ως ψεύτικο, δήθεν, κακό, ως νεωτερισμό. Κι όταν ρωτάς «πώς τη θέλεις;», σου λένε «τη θέλω όπως την έκανε ένας φούρνος στη γειτονιά που μεγάλωσα το 1983». Δεν μπορείς να τα βάλεις με το ανικανοποίητο του κόσμου. Είναι πάρα πολύ μεγάλη η παγίδα όταν κάποιος, ακριβώς επειδή πληρώνει κάτι που το θεωρεί ακριβό, περιμένει να του καλύψει ανάγκες και προσδοκίες που ούτε ο ίδιος δεν ξέρει ποιες είναι. Αυτό είναι ένα παιχνίδι στο οποίο αν μπεις ως επαγγελματίας, είσαι χαμένος. Δεν υπάρχει win σε αυτό το πράγμα.

q Στη σχέση των πελατών μου με το ψωμί με εξέπληξε ότι πιο πολύ το αντιμετωπίζουν ως prop ή ως ένα

Έχει μεγάλο ενδιαφέρον να δούμε πώς έχει αλλάξει η αγορά στην εστίαση και πλέον το ψωμί και τα pastries είναι lifestyle.

lifestyle purchase, μια αγορά που δεν έχει να κάνει με την τροφή, παρά ως συνοδευτικό του γεύματος. Είναι λίγοι οι άνθρωποι που έρχονται ξανά και ξανά, που καταλαβαίνω ότι έχουν το ψωμί στη δίαιτά τους, γιατί κάθε δύο μέρες, π.χ., παίρνουν ένα καινούργιο. Περίμενα ότι θα υπήρχε πιο ουσιαστική σχέση των Αθηναίων με το ψωμί. Η αγορά είναι εχθρική απέναντι σε όλα αυτά τα νέα μαγαζιά, στους νέους φούρνους, σε αυτόν τον νέο τύπο ψωμιού, που κατηγορείται ότι είναι ακριβός. Σκέφτομαι θεωρίες συνωμοσίας, μήπως αυτό γίνεται επειδή αυτήν τη στιγμή πάρα πολλές μεγάλες βιομηχανίες ψωμιού έχουν μπει σε σούπερ μάρκετ, που είναι μια νέα αγορά για το ψωμί. Πόσο περίεργη συγκυρία είναι που συμβαίνει όλο αυτό, ο υπερτονισμός δηλαδή της ακρίβειας στο πιο artisanal ψωμί, τη στιγμή που κάποιος θέλει να χρησιμοποιήσει το θέμα της τιμής ως μάρκετινγκ.

q Αυτό που κρατάω, γιατί το έμαθα και το είδα, είναι η ανθεκτικότητα των ανθρώπων. Μου κάνει φοβερή εντύπωση κάθε φορά και μου προκαλεί τεράστιο θαυμασμό. Επίσης, η ζωή μου μού έμαθε ότι κανένας δεν είναι τόσο μοναδικός ή ξεχωριστός όσο πιστεύει. Είμαστε ένα από πάρα πολλά, τα οποία όταν σταματήσουν να υπάρχουν, δεν θα υπάρχει ίχνος της ύπαρξής τους. Οπότε όλα αυτά που γεμίζουν τις μέρες μας και τις ώρες μας, οι φωνές μας, τα τηλεφωνήματά μας, κάποια στιγμή θα είναι σαν να μην υπήρξαν ποτέ.

ΙNFO

www.korabakery.com

34

LiFO

Διαβάστε ολόκληρη τη συνέντευξη στο lifo.gr.

09.04.26

ΑΦΙΕΡΩΜΑ

Book Lovers

893

57 ΝΕΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΒΙΒΛΙΑ ΠΟΥ ΔΙΑΒΑΖΟΥΜΕ ΤΩΡΑ ΑΠΟ ΤΗ ΜΑΡΙΑ ΔΡΟΥΚΟΠΟΥΛΟΥ

LiFO 09.04.26

35

05 01

ANDREI BITOV

Οίκος Πούσκιν

Μτφρ.: Bιργινία Γαλανοπούλου Σελ. 767

ΝΕΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ GUTENBERG

Λενιγκράντ, 8 Νοεμβρίου 1967, ξημερώματα. Λίγο μετά το τέλος των εορτασμών για την επέτειο της Ρωσικής Επανάστασης, στον Οίκο Πούσκιν της Ακαδημίας Επιστημών της ΕΣΣΔ βρίσκεται πεσμένος στο πάτωμα ο φιλόλογος Λιόβα Οντοέφσκι. Πλάι του, δύο παλιά πιστόλια μονομαχίας που κάποτε ανήκαν στον ίδιο τον Πούσκιν. Από τα πιο ευρηματικά και πολυεπίπεδα έργα της σύγχρονης ρωσικής λογοτεχνίας, ταυτόχρονα σάτιρα, φιλοσοφικό μυθιστόρημα και στοχασμός πάνω στη ρωσική ταυτότητα.

01

02

PAUL LYNCH

Πιο πέρα από τη θάλασσα

Μτφρ.: Άγγελος Αγγελίδης, Μαρία Αγγελίδου Σελ. 227

ΕΚΔΟΣΕΙΣ GUTENBERG

Πιεσμένος από χρέη ο Μπολίβαρ, έμπειρος ψαράς, βγαίνει με τη βάρκα του στον Ειρηνικό, παρά τις προειδοποιήσεις για επιδείνωση του καιρού. Μαζί του παίρνει τον Χέκτορ, έναν νεαρό που ούτε συμπαθεί ούτε εκτιμά. Η καταιγίδα ξεσπά και γρήγορα βρίσκονται χαμένοι στον ωκεανό. Με ελάχιστες ελπίδες διάσωσης, αναγκάζονται να παλέψουν όχι μόνο με τη θάλασσα, αλλά και με τον ίδιο τους τον χαρακτήρα και το παρελθόν τους.

03

BERNIE SANDERS

Πολέμα την ολιγαρχία Μτφρ.: Ζωή Κόκκα Σελ. 150

ΕΚΔΟΣΕΙΣ GUTENBERG

Ο γερουσιαστής Μπέρνι Σάντερς αναλύει το φαινόμενο του τραμπισμού και περιγράφει μηχανισμούς εξουσίας που όχι απλώς έπαιξαν ρόλο στην εκλογή Τραμπ αλλά υπονομεύουν και την ίδια τη δημοκρατία σε πολλές χώρες του κόσμου. Στο στόχαστρο του μακροβιότερου γερουσιαστή και δύο φορές υποψηφίου για την προεδρία των ΗΠΑ, εκτός από τον Τραμπ και την κυβέρνησή του, μπαίνουν δισεκατομμυριούχοι όπως ο Έλον Μασκ ή ο Τζεφ Μπέζος.

02

04

ANNA KATHARINA SHAFFNER

03

36

LiFO

Ο κοινός μας φίλος

Μτφρ.: Κλαίρη Παπαμιχαήλ Σελ. 670 (τ. Α), 714 (τ. Β)

ΕΚΔΟΣΕΙΣ GUTENBERG

Για πρώτη φορά στα ελληνικά το τελευταίο και πιο ώριμο μυθιστόρημα του Ντίκενς. Έρωτας, μυστήριο, συνωμοσίες, χιούμορ, κοινωνική κριτική, ένα «έργο με μεγάλο βάθος, μια σάτιρα της απληστίας», όπως έγραψε ο συγγραφέας και φιλόσοφος Γκ. Κ. Τσέστερτον.

06

Κυνηγόσκυλο

Μτφρ.: Αποστόλης Πρίτσας Σελ. 381

ΕΚΔΟΣΕΙΣ GUTENBERG

Ένα συναρπαστικό θρίλερ από τον κορυφαίο Αμερικανό συγγραφέα, ένα προφητικό πολιτικό μυθιστόρημα για τον καταιγισμό εικόνων και ανεξέλεγκτων πληροφοριών, τις θεωρίες συνωμοσίας, το πάθος για εξουσία και την εμπορευματοποίηση των πάντων, ακόμα και του «απόλυτου κακού».

07

JURI FELSEN

06

Πλάνη

Μτφρ.: Ελένη Μπακοπούλου Σελ. 257

ΕΚΔΟΣΕΙΣ GUTENBERG

Στο Παρίσι του Μεσοπολέμου, ένας νεαρός Ρώσος γνωρίζει μια έξυπνη και πνευματώδη συμπατριώτισσά του, στην οποία προσκολλάται. Την αναζητά διαρκώς και ερμηνεύει με τον δικό του τρόπο κάθε της βλέμμα, κάθε λέξη, κάθε κίνηση. Εκείνη, από την άλλη, άλλοτε τρυφερή μαζί του, άλλοτε ψυχρή, τον κάνει να φλέγεται από πάθος και ζήλια.

08

MARK LILLA

07

Άγνοια και Μακαριότητα Μτφρ.: Ελένη Κοτσυφού Σελ. 248

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΕΠΙΚΕΝΤΡΟ

Ο καταξιωμένος δοκιμιογράφος προσφέρει ένα συναρπαστικό διανοητικό οδοιπορικό της επιθυμίας του ανθρώπου να μη γνωρίζει. Μετακινείται με ζωντάνια από το βιβλίο της Γένεσης και τους διαλόγους του Πλάτωνα μέχρι τις παραβολές των Σούφι και τον Σίγκμουντ Φρόιντ, αποκαλύπτοντας τα παράδοξα τού να κρύβουμε την αλήθεια από τον εαυτό μας.

09

ΕΚΔΟΣΕΙΣ GUTENBERG

Tο κρυφό τετράδιο

H coach για το burnout και ιστορικός του πολιτισμού Άννα Καταρίνα Σάφνερ παρουσιάζει αναλυτικά όλους εκείνους τους παράγοντες που μας εξουθενώνουν. Αντλώντας από την επιστήμη, την ιατρική, τη λογοτεχνία και τη φιλοσοφία μιλάει για την ιστορία της εξάντλησης, ανιχνεύει τα αίτια του burnout και αναδεικνύει νέους τρόπους για την καταπολέμηση του στρες και της αρνητικότητας.

05

DON DELILLO

Εξάντληση

Μτφρ.: Φωτεινή Βλαχοπούλου Σελ. 331

04

CHARLES DICKENS

ΕΛΠΙΔΟΦΟΡΟΣ ΙΝΤΖΕΜΠΕΛΗΣ

08

Σελ. 106

ΕΚΔΟΣΕΙΣ KΥΦΑΝΤΑ

Ένας ένοπλος εισβάλει σε ένα σχολείο. Τα παιδιά μόλις έχουν αποχωρήσει ανέμελα σε μια εξωσχολική δραστηριότητα. Ένας δάσκαλος, όμως, έχει παραμείνει πίσω στη σχολική αίθουσα, όταν νιώθει την κάννη ενός όπλου να τον σημαδεύει… Ένα σκηνικό ζωής και θανάτου. Μια ιστορία γεμάτη σκοτεινά σημεία που έχουν ρίζες στο μακρινό παρελθόν του δράστη. Τι έχει οδηγήσει τον Περικλή να φέρεται σαν αγρίμι που οδεύει στην καταστροφή; Παρελθόν και παρόν μπλέκονται σε ένα κουβάρι από σύντομα στιγμιότυπα γεμάτα αγωνία και μυστήριο, που εναλλάσσονται με ισχυρές δόσεις θρίλερ και αστυνομικού νουάρ.

09

09.04.26

LiFO 09.04.26

37

10

THE MYTHOLOGIST

Σελ. 184

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΔΙΟΠΤΡΑ

Η διαδρομή μιας ανώνυμης ψυχής που μόλις έχει πεθάνει και ξυπνά σε έναν άγνωστο, σκοτεινό τόπο, χωρίς μνήμη, είναι το λογοτεχνικό μας όχημα για ένα ταξίδι στον Κάτω Κόσμο, όπως τον φαντάζονταν οι αρχαίοι Έλληνες μέσα στους αιώνες. Κάθε στάση στην περιήγηση αυτή μάς αποκαλύπτει ένα κομμάτι της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας για τη ζωή μετά τον θάνατο, αλλά και ένα κομμάτι της ιστορίας της ίδιας της ψυχής.

ΝΕΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ

Συγχαρητήρια, πέθανες!

10

11

SAMUEL BJORK

O βομβιστής

Μτφρ.: Δέσπω Παπαγρηγοράκη Σελ. 512

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΔΙΟΠΤΡΑ

To Όσλο τυλίγεται στον πανικό και τον καπνό όσο η επίλεκτη ομάδα του Χόλγκερ Μουνκ επιστρατεύεται για να διερευνήσει τις βομβιστικές επιθέσεις. Στο πλευρό τους βρίσκεται η ευφυής Μία Κρούγκερ. Γρήγορα η νεαρή ερευνήτρια αντιλαμβάνεται ότι τα κίνητρα και η ταυτότητα του βομβιστή σχετίζονται με τα περίεργα αντικείμενα που αφήνει στα σπίτια των θυμάτων και λειτουργούν ως μήνυμα. Κάποιος παίζει μαζί τους.

11

12

KATIE KITAMURA

Οντισιόν

Μτφρ.: Βάσια Τζανακάρη Σελ. 184

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΔΙΟΠΤΡΑ

Σε αυτό το λαμπρά δομημένο μυθιστόρημα, δύο ανταγωνιστικές αφηγήσεις ξετυλίγονται, ξαναγράφοντας την αντίληψή μας για τους ρόλους που παίζουμε κάθε μέρα –σύντροφος, γονιός, δημιουργός, μούσα– και τις αλήθειες που κάθε παράσταση κρύβει, ειδικά από εκείνους που νομίζουν ότι μας γνωρίζουν πιο καλά. Σφιχτοδεμένο και καθηλωτικό, το Οντισιόν είναι η Kέιτι Kιταμούρα στα καλύτερά της.

13

TAHEREH MAFI

Υφασμένο βασίλειο

Μτφρ.: Μιχάλης Δελέγκος Σελ. 488

12

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΔΙΟΠΤΡΑ

Η Αλιζέ είναι μια ασήμαντη υπηρέτρια και όχι η χαμένη κληρονόμος ενός αρχαίου βασιλείου των Τζίνι, η οποία είναι αναγκασμένη να κρύβεται σε κοινή θέα. Ο διάδοχος του θρόνου Καμράν έχει ακούσει τις προφητείες που μιλούν για τον θάνατο του βασιλιά του. Ποτέ όμως δεν θα μπορούσε να φανταστεί ότι το κορίτσι με τα παράξενα μάτια, η υπηρέτρια που δεν μπορεί να βγάλει από το μυαλό του, θα ήταν εκείνη που σύντομα θα ανέτρεπε το βασίλειό του και ολόκληρο τον κόσμο.

13

38

LiFO

09.04.26

LiFO 09.04.26

39

14

ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ ΔΟΞΙΑΔΗΣ

Γαλανόσκυλος Σελ. 688

ΝΕΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΨΥΧΟΓΙΟΣ

Από τα σκοτεινά παρασκήνια της Ακαδημίας Αθηνών μέχρι το Μαντείο των Δελφών, από τον Απόλλωνα ως τον Διόνυσο, από το ένδοξό μας παρελθόν ως τη σημερινή μας σχιζοφρένεια, η δράση, η σάτιρα και το μυστήριο υφαίνουν ένα μυθιστόρημα για τη δύναμη της Ιστορίας και το λεπτό νήμα που χωρίζει τον μύθο από την πραγματικότητα, τη σοφία από την τρέλα, την αφήγηση από τη ζωή.

14

15

TEΥΚΡΟΣ ΜΙΧΑΗΛΙΔΗΣ

Το καρέ με τις ντάμες Σελ. 304

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΨΥΧΟΓΙΟΣ

Τέσσερα εγκλήματα – τέσσερις προκλήσεις για το εξιχνιαστικό δαιμόνιο της υπαστυνόμου Όλγας Πετροπούλου. Τέσσερα φονικά και τέσσερις γυναίκες που ίχνη από την παρουσία τους εντοπίστηκαν κοντά στα θύματα. Θύματα! Βαριά κουβέντα, ασύμβατη καμιά φορά με το ιδεολογικό φορτίο που κουβαλάει η λέξη… Σ’ αυτό το πόκερ μεταξύ θυμάτων και θυτών, κερδίζει ή χάνει το καρέ με τις ντάμες;

16

18

MARTA MARTINEZ NOVOA

Το σύνδρομο του καλού κοριτσιού Μτφρ.: Δέσποινα Δρακάκη Σελ. 432

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΨΥΧΟΓΙΟΣ

Στο βιβλίο αυτό, η ψυχολόγος Μάρτα Μαρτίνες Νοβόα σε καθοδηγεί σε ένα βαθιά προσωπικό ταξίδι αυτογνωσίας, για να κατανοήσεις πώς διαμορφώθηκε αυτή η συμπεριφορά και πώς μπορείς να την αλλάξεις. Ένα βιβλίο ενδυνάμωσης για κάθε γυναίκα που θέλει να σταματήσει να ζει για τους άλλους και να αρχίσει να ζει για τον εαυτό της.

18

19

ΕΥΤΥΧΙΑ ΒΑΡΣΑΜΗ

Πού κρύβεται ο θυμός σου; Σελ. 56

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΨΥΧΟΓΙΟΣ

Ο θυμός κρύβεται παντού, μα δεν είναι εχθρός. Είναι ένα σήμα που ζητά να το ακούσουμε, μια φωνή που χρειάζεται κατανόηση και χώρο. Ένα βιβλίο που ταξιδεύει τα παιδιά σε όλα τα μέρη όπου φωλιάζει ο θυμός, προσφέροντάς τους τα εργαλεία που βοηθούν να τον αναγνωρίσουν, να τον εκφράσουν και να τον κατανοήσουν με ασφάλεια.

19

DAVID SZALAY

Σάρκα

Μτφρ.: Βάσια Τζανακάρη Σελ. 384

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΨΥΧΟΓΙΟΣ

Το συγκλονιστικό πορτρέτο ενός άντρα που βρίσκεται σε σύγκρουση με τον εαυτό του και την εποχή του. Λιτό και διεισδυτικό, το μυθιστόρημα του Ντέιβιντ Σόλοϊ χαρτογραφεί τις λεπτές γραμμές της απώλειας, της αποξένωσης και της ελπίδας, μέσα σε μια Ευρώπη που μεταμορφώνεται, θέτοντας βαθιά ερωτήματα για το τι κινεί μια ζωή: τι της δίνει αξία και τι τη διαλύει.

17

JOAN DIDION

15

Η χρονιά της μαγικής σκέψης Μτφρ.: Μυρσίνη Γκανά Σελ. 265

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΨΥΧΟΓΙΟΣ

17

Η εξερεύνηση μιας σπαρακτικά προσωπικής και ταυτόχρονα καθολικής εμπειρίας: μια απόπειρα κατανόησης της θνητότητάς μας μέσα από το πορτρέτο ενός ξεχωριστού γάμου και τις στιγμές μιας ολόκληρης ζωής. Ένα εξομολογητικό χρονικό πένθους που έχει καθιερωθεί ως σημείο αναφοράς για τη διαχείριση της απώλειας από μια εμβληματική μορφή της Νέας Δημοσιογραφίας και μια φωνή που καθόρισε την αμερικανική λογοτεχνία.

20

ΙΩΑΝΝΗΣ ΓΛΩΣΣΟΠΟΥΛΟΣ

Ένας γίγαντας στο σχολείο Σελ. 48

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΔΙΟΠΤΡΑ

Ένα παραμύθι για τον σχολικό εκφοβισμό, την ενσυναίσθηση και τη μαγική δύναμη της φιλίας που μεταμορφώνει ακόμα και τους πιο σκληρούς ανθρώπους σε καλούς φίλους.

21

20

ΜΑΡΙΝΑ ΓΙΩΤΗ

Απόδραση από τη Χώρα του ΔΕΝ Σελ. 144

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΔΙΟΠΤΡΑ

Το Αγόρι είχε έναν φανταστικό φίλο. Το ακολουθούσε παντού και µπορούσε να πει µονάχα µία µικρή αλλά δυνατή λέξη. Μία λέξη που µπορούσε να καταφέρει πολλά. Όµως το Αγόρι δεν µπορούσε πια να θυµηθεί τη λέξη. Μεγαλώνοντας ξέχασε τον φανταστικό του φίλο αλλά και τη λέξη, και η ζωή του πλημµύρισε από πολλά θέλω. Και όσο δεν τα κατάφερνε, τόσο τα θέλω του γίνονταν περισσότερα και πιο απαιτητικά.

21

16

40

LiFO

09.04.26

LiFO 09.04.26

41

26

ΣΤΕΦΑΝΟΣ Π. ΓΕΩΡΓΑΚΟΠΟΥΛΟΣ

Έμμετρα Σελ. 80

MARIANA MAZZUCATO ROSIE COLLINGTON

Η Μεγάλη Φενάκη

Μτφρ.: Ελένη Κοτσυφού Σελ. 328

ΕΚΔΟΣΕΙΣ Ε Π Ι Κ Ε Ν Τ Ρ Ο

Οι Mazzucato και Collington καταρρίπτουν με δεξιοτεχνία τον μύθο ότι οι εταιρείες συμβούλων προσθέτουν πάντα αξία στην οικονομία. Με μια πληθώρα πρωτότυπων ερευνών, επιχειρηματολογούν έξοχα υπέρ της επένδυσης και της συλλογικής νοημοσύνης στο εσωτερικό όλων των οργανισμών και των κοινοτήτων και υπέρ ενός νέου συστήματος στο οποίο ο δημόσιος και ο ιδιωτικός τομέας εργάζονται καινοτόμα για το κοινό καλό.

ΝΕΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ

22

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΔΙΑΥΛΟΣ

«Η ποίηση δεν είναι αποτέλεσμα έμπνευσης, αλλά εκπνοής. Ο ποιητής δεν είναι παρά το εκτελεστικό όργανο των δυνάμεων που κατοικούν μέσα του, δυνάμεων ξένων στη συνείδηση και τη λογική. Όλα τα υπόλοιπα είναι φιλολογία, δηλαδή ευφυΐα και έλεγχος, που εμποδίζουν τη γέννηση έργων που οφείλουν να παράγουν ομορφιά αντί να την αναπαράγουν». (Ζαν Κοκτό)

22

27

ΓΙΑΝΝΗΣ Χ. ΠΑΠΑΪΩΑΝΝΟΥ

Κλασικές επιτύμβιες στήλες II

26

Σελ. 128

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΔΙΑΥΛΟΣ

Το εικαστικό υλικό που παρουσιάζεται σε αυτή την ανθολόγηση 40 επιτυμβίων μνημείων της κλασικής εποχής αποτελεί ένα εξαιρετικό παράδειγμα ακαδημαϊκής εξωστρέφειας και δημιουργικότητας, καθώς προέρχεται από εργασίες φοιτητών και φοιτητριών του Τμήματος Συντήρησης Αρχαιοτήτων & Έργων Τέχνης του Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής, που εκπονήθηκαν υπό την επίβλεψη της αναπληρώτριας καθηγήτριας Ελένης Ι. Κανετάκη. Τα εισαγωγικά γενικά στοιχεία περί επιτυμβίων και ο τεκμηριωμένος σχολιασμός καθενός από τα παρουσιαζόμενα μνημεία είναι του δρος Γιάννη Χ. Παπαϊωάννου.

23

ΒΑΣΙΛΗΣ ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ

Ο Καβάφης και τα ΛΟΑΤΚΙ+ δικαιώματα Σελ. 200

ΕΚΔΟΣΕΙΣ Π Ο Λ Ι Σ

Ένα από τα εντυπωσιακά χαρακτηριστικά της γραφής του Καβάφη είναι ότι κινείται πριν από τη γλώσσα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, αλλά όχι έξω από το πεδίο τους. Προφητεύει έναν επερχόμενο τύπο ανθρώπου, «σαν κ’ εμένα καμωμένο», αλλά και τη συγκρότηση μιας μελλοντικής κοινότητας. Είναι ο προφήτης των ΛΟΑΤΚΙ+ δικαιωμάτων. Ας δούμε, λοιπόν, τα ποιήματά του σε μια συνομιλία με αυτά.

27

28

ΚΟΡΙΝΑ ΓΚΟΥΜΑ

Παράλληλες ζωές Σελ. 265

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΔΙΑΥΛΟΣ

Έψαχνε καιρό για ένα καταφύγιο δικό της. Να το ξέρει μονάχα εκείνη και να περνάει εκεί τις λίγες ελεύθερες ώρες της με τη θάλασσα, τις σκέψεις και τα βιβλία της. Αυτές οι ελεύθερες ώρες με τον εαυτό της είναι πολυτέλεια, γι’ αυτό και όταν Εκείνος βρίσκεται στα νερά της, Εκείνη αποφασίζει να μετρήσει πολύ καλά τις αποφάσεις της. Οι ζωές τους εξ ορισμού είναι παράλληλες. Και αν θα συναντηθούν θα το αποφασίσει ο Έρωτας.

24

PIERRE-ANDRÉ TAGUIEFF

Ο νέος εθνικολαϊκισμός Μτφρ.: Αναστασία Ηλιαδέλη, Ανδρέας Πανταζόπουλος Σελ. 168

ΕΚΔΟΣΕΙΣ Ε Π Ι Κ Ε Ν Τ Ρ Ο

Η πρόσφατη και περιεκτική μελέτη του φιλόσοφου, πολιτολόγου και ιστορικού των ιδεών Pierre-André Taguieff επισημαίνει τόσο την πολυσημία όσο και την κατάχρηση της έννοιας του λαϊκισμού, όρου από τους πλέον πολυφορεμένους και στην Ελλάδα των τελευταίων σαράντα ετών.

23

28

29

ALEJANDRO ZAMBRA

Παιδική λογοτεχνία

Μτφρ.: Αχιλλέας Κυριακίδης Σελ. 272

25

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΙΚΑΡΟΣ

HANNAH ARENDT

Περί βίας

Μτφρ.: Άννα Δαμιανίδη, Δημήτρης Ψυχογιός Σελ. 184

ΕΚΔΟΣΕΙΣ Ε Π Ι Κ Ε Ν Τ Ρ Ο

Το κλασικό έργο πολιτικής θεωρίας για τις καταστροφικές συνέπειες της πολιτικής βίας στη δημοκρατία και στις διεθνείς σχέσεις. Ενάντια σε υμνητές της βίας, όπως ο Ζαν Πολ Σαρτρ και ο Φραντς Φανόν, και στο μαοϊκό «η εξουσία βρίσκεται στην κάνη του τουφεκιού», η Χάνα Άρεντ αντιτάσσει: «Η κάννη του τουφεκιού εξασφαλίζει ακαριαία και τέλεια υπακοή· αλλά ποτέ από αυτή δεν εκπορεύεται εξουσία».

42

LiFO

25

Ένα μοναδικό, αταξινόμητο βιβλίο που μεταξύ άλλων περιγράφει την προσπάθεια ενός άντρα υπό την επήρεια παραισθησιογόνων μανιταριών να ξαναμάθει την εξαιρετικά δύσκολη τέχνη να μπουσουλάει. Παράλληλα πραγματεύεται αλιευτικά πάθη, γονεϊκά αυτογκόλ και μια κατάσταση που ονομάζεται «ποδοσφαιρική μελαγχολία». Ένα ανορθόδοξο εγχειρίδιο για νέους γονείς και παράλληλα ένα λαμπρό νέο κεφάλαιο που εμπλουτίζει το συναρπαστικό έργο ενός από τους σημαντικότερους Λατινοαμερικανούς συγγραφείς των τελευταίων ετών.

29

24

09.04.26

LiFO 09.04.26

43

30

SHUNRYU SUZUKI

Ζεν νους, ο νους του αρχάριου

ΝΕΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ

Μτφρ.: Eριέττα ΒασιλείουΣγουρού Σελ. 200

30

ΚΥΡΙΑΚΟΣ ΜΟΥΡΤΖΗΣ

Το λίνε

Εικονογράφηση: Ιφιγένεια Καμπέρη Σελ. 40

ΕΚΔΟΣΕΙΣ KEYBOOKS

ΕΚΔΟΣΕΙΣ KEYBOOKS

Στο Ζεν νους, ο νους του αρχάριου, ο Shunryu Suzuki παρουσιάζει την ουσία της πρακτικής του Ζεν µε απλότητα, καθαρότητα και βαθιά σοφία. Μιλά για τη στάση του σώµατος στον διαλογισµό, την αναπνοή, την καθηµερινή άσκηση της προσοχής και τη βαθύτερη κατανόηση του εαυτού. Πάνω απ’ όλα, µας υπενθυµίζει µια θεµελιώδη αλήθεια: για να µάθουµε πραγµατικά οτιδήποτε, χρειάζεται να καλλιεργούµε τον «νου του αρχάριου» — έναν νου ανοιχτό, περίεργο και ελεύθερο από βεβαιότητες.

Σε έναν κόσµο όπου όλα πρέπει να είναι ίσια, ζει το Λίνε, ένα πλάσµα φτιαγµένο από ευθείες γραµµές και συνήθειες. Μια µέρα εµφανίζεται κάτι που δεν θα έπρεπε να υπάρχει: µια µικρή καµπύλη. Οι άνθρωποι ανησυχούν και προσπαθούν να το διορθώσουν. Το χαµόγελο όµως του Λίνε αρνείται να επιστρέψει στην ευθεία του…

35

HANNAH DOLAN

31

Πώς να φτιάξεις ρομπότ με Lego®

Μυαλό σε διάσπαση

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΛΕΙΔΑΡΙΘΜΟΣ

DR. GABOR MATE, MD

Μτφρ.: Μαρία Κουκιάδη Σελ. 352

ΕΚΔΟΣΕΙΣ KEYBOOKS

Με επιστημονική τεκμηρίωση και κατανόηση της ανθρώπινης εμπειρίας, αυτό το βιβλίο ρίχνει νέο φως σε μια από τις πιο συχνές διαγνώσεις της εποχής μας, δίνοντας φωνή στις οδυνηρές πραγματικότητες της ΔΕΠΥ και στις επιπτώσεις της στη ζωή των παιδιών, καθώς και στην επαγγελματική και κοινωνική πορεία των ενηλίκων και στρέφοντας το βλέμμα σε όσα μπορούμε πραγματικά να επηρεάσουμε: το περιβάλλον, τη δυναμική της οικογένειας και τις επιλογές που διαμορφώνουν την ανάπτυξη ενός παιδιού.

32

RICHARD KOCH

Ο κανόνας 80/20

Μτφρ.: Σάκης Σεραφείμ Σελ. 392

ΕΚΔΟΣΕΙΣ KEYBOOKS

Σε αυτό το βιβλίο θα μάθετε πώς να εντοπίζετε τις δραστηριότητες που παράγουν τα σημαντικότερα αποτελέσματα, πώς να αγνοείτε ό,τι σπαταλά τον χρόνο σας χωρίς να του προσδίδει αξία, πώς να πετυχαίνετε περισσότερα με λιγότερο χρόνο, κόπο και πόρους, πώς να εφαρμόζετε τον Κανόνα 20/80 σε οργανισμούς, αγορές, επενδύσεις και προσωπικές επιλογές. Το παγκόσμιο bestseller του Richard Koch έχει μεταφραστεί σε περισσότερες από 40 γλώσσες και έχει πουλήσει πάνω από ένα εκατομμύριο αντίτυπα.

31

33

ΔΡ ΒΑΛΕΝΤΙΝΑ ΚΟΡΔΗ

Ο ηγέτης δεν φοβάται τον καθρέφτη Σελ. 232

ΕΚΔΟΣΕΙΣ KEYBOOKS

33

32

44

34

LiFO

Η αναγνωρισμένη οργανωσιακή σύμβουλος δρ. Βαλεντίνα Κόρδη εξηγεί πώς η νοοτροπία ενός ηγέτη διαμορφώνει την ψυχολογία, τη συμπεριφορά και τελικά την απόδοση ολόκληρου του οργανισμού. Συνδυάζοντας ευρήματα από τη νευροεπιστήμη, τη γνωσιακή ψυχολογία και την πολυετή εμπειρία της σε οργανισμούς υψηλής απόδοσης, αποκαλύπτει πώς το «φαινόμενο του καθρέφτη» επηρεάζει βαθιά τη δυναμική κάθε ομάδας.

34

Μτφρ.: Κώστας Κρύος Σελ. 98

Πάρε έμπνευση από 30 διαφορετικά ρομπότ LEGO, από έναν μελλοντικό εξερευνητή του διαστήματος μέχρι ένα ρομπότ κουτάβι. Μάθε βασικές τεχνικές κατασκευής για να δημιουργήσεις γκάτζετ, μικροσυσκευές, κεραίες και σαρωτές, μηχανικά χέρια και πολλά άλλα για τις απίστευτες δημιουργίες σου. Μπορείς να φτιάξεις τα πάντα!

36

J.P. MUELLER, L. MASSARON, S. DIAMOND

35

Τεχνητή νοημοσύνη για πρωτάρηδες Μτφρ.: Γεωργία Οικονομοπούλου Σελ. 408

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΛΕΙΔΑΡΙΘΜΟΣ

Μια σφαιρική εικόνα της τεχνητής νοημοσύνης και των χρήσεών της χωρίς υπερβολές και προκαταλήψεις. Ένα βιβλίο πλούσιο σε πληροφορίες και παραπομπές, που προσφέρει μια καλή βάση για να ξέρουμε τι κάνουμε όταν τη χρησιμοποιούμε και πώς μπορούμε να αξιοποιήσουμε την ΤΝ, ενώ και οι τρεις συγγραφείς είναι αναγνωρισμένοι στον τομέα τους, με πολλές δημοσιεύσεις και βραβεία.

36

37

ROBERT B. CIALDINI, PH.D.

Η τέχνη της πειθούς

Μτφρ.: Μαρία Κωνσταντοπούλου Σελ. 544

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΔΙΑΥΛΟΣ

Ένα βιβλίο με διαχρονική αξία που οφείλεται στη σπάνια ικανότητα του συγγραφέα να γεφυρώνει την ακαδημαϊκή έρευνα με την πρακτική εμπειρία. Με σαφήνεια, απλότητα αλλά και επιστημονική ακρίβεια, χρησιμοποιώντας αληθινές ιστορίες και παραδείγματα, παρουσιάζει τις βασικές αρχές της πειθούς, παρέχοντάς μας ένα πολύτιμο πλαίσιο αλλά και τα κατάλληλα εργαλεία για να κατανοήσουμε τη διαφήμιση, το μάρκετινγκ, τις πωλήσεις, αλλά και τις διαπροσωπικές σχέσεις, τις εργασιακές σχέσεις και τις σχέσεις στην κοινωνική ζωή.

37

09.04.26

ΟΤΑΝ ΑΚΟΥΣ ΓΙΑ ΕΝΑ ΒΙΒΛΙΟ που από την πρώτη κιόλας εβδομάδα κυκλοφορίας του κέρδισε την έντονη ανταπόκριση του κοινού και βρέθηκε στις πρώτες θέσεις πωλήσεων, τότε έχεις ήδη μια εικόνα στο μυαλό σου. Μόνο που στην περίπτωση του Καθρέφτη, του βιβλίου του Χάρη Πολίτη, ό,τι κι αν σκέφτεσαι είναι διαφορετικό από αυτό που τελικά συναντάς καθώς ξεφυλλίζεις τις σελίδες του.

139 λέξεις-έννοιες ξεδιπλώνονται με τον τρόπο που εσύ θέλεις –δεν υπάρχει η έννοια της γραμμικής αφήγησης εδώ, μπορείς να ξεκινήσεις απ’ όπου θέλεις– όχι για να σε συμβουλέψουν ή να σε καθοδηγήσουν αλλά μόνο για να καθρεφτίσουν την πραγματικότητα. Και οι καθρέφτες είναι πάντα αδυσώπητοι. Τελικά, όμως, μήπως αυτό που πραγματικά μάς λείπει, αυτό που επιθυμούμε είναι η απόλυτη ειλικρίνεια; Ο Χάρης Πολίτης δεν έχει γράψει άλλο ένα βιβλίο αυτοβελτίωσης. Έχει συγκεντρώσει μια σειρά από σκέψεις που μιλούν κατευθείαν στη βαθύτερη ανάγκη μας, θίγοντας ζητήματα όπως οι σχέσεις, η φιλοδοξία, η εξουσία, οι προσωπικές επιλογές και μάλιστα με τρόπο αυθεντικό, απαλλαγμένο από ωραιοποιήσεις και άλλοθι. Αυτό είναι που κάνει τον Καθρέφτη να ξεχωρίζει. Δεν προσπαθεί να σε κάνει να νιώσεις καλύτερα αλλά σε φέρνει πιο κοντά σε μια καθαρή, κάποιες φορές άβολη αλήθεια που σε αναγκάζει να σταθείς απέναντί της και να την αναλογιστείς. Όπως λέει ο ίδιος ο συγγραφέας: «Οι άνθρωποι αναγνωρίζουν την αλήθεια όταν τη συναντούν, ακόμη κι αν είναι σκληρή». Η καθαρότητα που χαρακτηρίζει το βιβλίο δεν προκύπτει τυχαία. Η διαδρομή του ίδιου του Πολίτη μοιάζει να έχει περάσει μέσα από αντίστοιχες «δοκιμασίες». Γεννημένος στην Αθήνα το 1987, μπήκε από νωρίς στην εργασία, χτίζοντας μια πορεία που βασίστηκε στην πειθαρχία και την αντοχή. Το 2014 αποτέλεσε σημείο καμπής, καθώς ο θάνατος του πατέρα του και η κατάρρευση της επιχειρηματικής του δραστηριότητας τον ανάγκασαν να ξεκινήσει από την αρχή. Από εκείνη την περίοδο –όπως φαίνεται– κράτησε μια στάση που διαπερνά και το βιβλίο: την ανάγκη να βλέπεις την πραγματικότητα χωρίς αυταπάτες. Σήμερα, ως ιδρυτής και επικεφαλής της Politis Group, έχει δημιουργήσει έναν από τους μεγαλύτερους ομίλους Media και Επικοινωνίας στην Ελλάδα, με παρουσία και εκτός συνόρων. Παρ’ όλα αυτά, η γραφή του δεν μοιάζει καθόλου με εταιρικό αφήγημα. Αντίθετα, έχει κάτι προσωπικό, σχεδόν εξομολογητικό, γιατί καταγράφει έναν τρόπο σκέψης που έχει δοκιμαστεί στην πράξη. Σε μια εποχή που η αυτοβελτίωση έχει γεμίσει έτοιμες απαντήσεις, αυτό το βιβλίο ασχολείται με τις καίριες ερωτήσεις. Ή, καλύτερα, με το καθρέφτισμα των πιο ειλικρινών μας σκέψεων. Ο Καθρέφτης του Χάρη Πολίτη κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Ο Καθρέφτης ΤΟΥ ΧΆΡΗ ΠΟΛΊΤΗ

Ένα βιβλίο που δεν δίνει απαντήσεις αλλά θέτει τα πιο ειλικρινή ερωτήματα.

LiFO 09.04.26

45

42

ÉRIC CHACOUR

Όσα ξέρω για σένα CAROLINE WAHL

22 Διαδρομές

Μτφρ.: Μαριάννα Χάλαρη Σελ. 296

ΕΚΔΟΣΕΙΣ Κ Λ Ε Ι Δ Α Ρ Ι Θ Μ Ο Σ

Πέρα από τις σπουδές μαθηματικών και παράλληλα τη δουλειά στο ταμείο ενός σουπερμάρκετ, η Τίλντα δεν επιτρέπει στον εαυτό της όνειρα για μια ελεύθερη και ξέγνοιαστη ζωή. Αλλά μια μέρα, τα πράγματα αλλάζουν. Της προσφέρεται η προοπτική ενός διδακτορικού στο Βερολίνο, εμφανίζεται ο Βίκτορ κι όλα μοιάζουν πιο όμορφα. Όμως όταν πιστεύει ότι τα πράγματα μπορεί να φτιάξουν, τα πάντα απορρυθμίζονται.

ΝΕΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ

38

Μτφρ.: Στέλα Ζουμπουλάκη Σελ. 360

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ

Ιστορία μιας απουσίας και μιας πιθανής συμφιλίωσης, το Όσα ξέρω για σένα σκιαγραφεί το τρυφερό πορτρέτο μιας οικογένειας και μιας κοινωνίας που μεταμορφώνεται δραστικά. Το πρώτο μυθιστόρημα του Éric Chacour αποκαλύπτει έναν συγγραφέα με εκλεπτυσμένη γλώσσα, ευαισθησία και βαθιά κατανόηση της ανθρώπινης φύσης.

38

43

ΦΩΤΗΣ ΜΑΝΙΚΑΣ

Δεν υπήρχε πιο πιστό επιχείρημα ότι ήταν ζευγάρι από τον τρόπο που κοιτάξανε τον ουρανό

39

ΙΩΑΝΝΑ ΚΑΡΑΝΤΑΛΗ

Σελ. 296

Αιχμάλωτη της σιωπής

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ

Σελ. 290

Δυο άνθρωποι είναι µαζί και µετά δεν είναι πια. Ένας χωρισµός στην Αθήνα γίνεται η αιτία για δύο ξεχωριστές πορείες µέσα στον κόσµο. Ό,τι και να κάνουν όµως παραµένουν φαντασιακά συνδεδεµένοι. Ο Φώτης Μανίκας γράφει πάνω στα αισθητήρια όργανα των πρωταγωνιστών του. Με µια προσεκτική και αρκετές στιγµές ιλιγγιώδη τριτοπρόσωπη αφήγηση φτάνει κοντά στα όρια για να εξερευνήσει πώς συµβαίνει το «δύο» όταν είναι «ένα» και πώς από «ένα» γίνεται «δύο».

ΕΚΔΟΣΕΙΣ Σ Υ Γ Χ Ρ Ο Ν Ο Ι Ο ΡΙ Ζ Ο Ν Τ Ε Σ

Μια καθηλωτική ιστορία για τη δύναμη της ψυχής, το τίμημα της αλήθειας και τη μάχη μιας γυναίκας να φωτίσει το σκοτάδι που σημάδεψε τη μοίρα της. Ένα δυνατό ψυχολογικό θρίλερ για τις σκιές του παρελθόντος, τα μυστικά που επιμένουν να ζουν και τη λύτρωση που έρχεται μόνο όταν η σιωπή σπάσει. Μια ιστορία που κόβει την ανάσα, εκεί όπου η δικαιοσύνη συναντά την εκδίκηση.

43

44

40

ΛΕΝΑ ΚΙΤΣΟΠΟΥΛΟΥ

RACHEL REID

Ο συμβολισμός της λεοπάρδαλης

Heated Rivalry Καυτή σύγκρουση

Σελ. 200

Μτφρ.: Γεωργία Οικονομοπούλου Σελ. 448

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ

Η Κική επιστρέφει στα τριάντα τρία της στην επαρχιακή κωμόπολη όπου μεγάλωσε μέχρι τα δεκατρία, ώστε να ζήσει εκεί. Όμως το όνομά της πλέον είναι Λάμπρος, οπότε ο Λάμπρος που ήταν επιστρέφει στον τόπο καταγωγής του για να ξαναπέσει πάνω στον έρωτα της ζωής του. Το όμορφο και αυτοκαταστροφικό αυτό πλάσμα μιλάει λίγο και γοητεύει τους πάντες, παλεύοντας με τα δύο φύλα μέσα του, με το σκοτάδι του το άφυλο και με τον παράφορο έρωτα.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ Κ Λ Ε Ι Δ Α Ρ Ι Θ Μ Ο Σ

Τίποτα δεν μπορεί να αποσπάσει τον επαγγελματία παίκτη του χόκεϊ Σέιν Χόλαντερ από το παιχνίδι, ούτε ο πιο μισητός του αντίπαλος, ο αρχηγός των Boston Bears, ο Ίλια Ρόζανοφ. Επίσημα είναι εχθροί. Μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας, δεν αντέχουν ο ένας μακριά από τον άλλον. Αυτό που ξεκίνησε ως φάση της μιας βραδιάς έχει εξελιχθεί σε ένα μυστικό που πασχίζουν να μη φανερωθεί.

39

44

45

41

ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΥΜΠΑΡΔΗΣ

Νύχτες με την Κάλλη

STEPHEN KING

Σελ. 120

Μην κάνεις πίσω

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ

Μτφρ.: Mιχάλης Μακρόπουλος Σελ. 600

ΕΚΔΟΣΕΙΣ Κ Λ Ε Ι Δ Α Ρ Ι Θ Μ Ο Σ

Συναρπαστικό αλλά και απίθανα απολαυστικό, το Μην κάνεις πίσω είναι ένα από τα πιο μεστά και καταιγιστικά μυθιστορήματά του. Όταν η αστυνομία λαμβάνει μια επιστολή από κάποιον που απειλεί να σκοτώσει «13 αθώους και 1 ένοχο» ως εξιλέωση για τον άδικο θάνατο ενός αθώου, η ντετέκτιβ Ίζι Τζέινς δεν ξέρει τι να υποθέσει. Καθώς ξετυλίγεται η έρευνα, συνειδητοποιεί ότι η απειλή είναι σοβαρή και ζητάει βοήθεια από τη φίλη της Χόλι Γκίμπνι, που στο μεταξύ έχει προσληφθεί ως σωματοφύλακας μιας αμφιλεγόμενης ακτιβίστριας, η οποία δέχεται απειλές.

46

42

LiFO

41

Ένας συγγραφέας –ο αφηγητής– συναντά την ηρωίδα του. Το ντύσιμό της μιας μόδας περασμένης κι η γοητεία της σαν βγαλμένη από ασπρόμαυρη γαλλική ταινία. Οι τέσσερις νύχτες των συναντήσεών τους, οι ιστορίες της ζωής της μέσα από τις αναθυμιάσεις του αλκοόλ, και η αμφισβήτηση των αισθημάτων του αφηγητή από ένα πρόσωπο που έρχεται από το παρελθόν.

45

40

09.04.26

LiFO 09.04.26

47

50

ΤΖ.Ρ.Ρ. ΤΟΛΚΙΝ

46

ΟΥΡΣΟΥΛΑ Κ. ΛΕ ΓΚΕΝ

Στο πηδάλιο της συγγραφής

ΝΕΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ

Μτφρ.: Γιώργος Μπαρουξής Σελ. 176

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΙΟΛΟΣ

Η Ούρσουλα Κ. Λε Γκεν δεν υπήρξε μόνο μία από τις σημαντικότερες Αμερικανίδες συγγραφείς του εικοστού αιώνα αλλά και μια εξαιρετική δασκάλα της τέχνης της συγγραφής. Στον ανά χείρας οδηγό μοιράζεται με σαφήνεια, ακρίβεια και γενναιοδωρία όσα έμαθε σε μια ζωή αφιερωμένη στη λογοτεχνία.

46

47

ΜΑΡΛΟΝ ΤΖΕΪΜΣ

Μάγισσα της Σελήνης, Βασιλιάς-Αράχνη Μτφρ.: Πάνος Τομαράς Σελ. 736

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΙΟΛΟΣ

Στο Μάγισσα της Σελήνης, Βασιλιάς-Αράχνη, συνέχεια του Μαύρος Πάνθηρας, Κόκκινος Λύκος, ο Μάρλον Τζέιμς υφαίνει έναν σκοτεινό, μαγευτικό κόσμο με τη φωνή της μάγισσας Σόγκολον, μια επική ιστορία εκδίκησης, όπου ο αφρικανικός μύθος εμπνέει τη σύγχρονη λογοτεχνία.

Η Πτώση του Νούμενορ

Μτφρ.: Ευγενία ΧατζηθανάσηΚόλλια

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΙΟΛΟΣ

Tα γραπτά του μεγάλου Τζ.Ρ.Ρ. Τόλκιν για τη Δεύτερη Εποχή της Μέσης-Γης συγκεντρώνονται για πρώτη φορά σε έναν τόμο υπό την επιμέλεια του Μπράιαν Σίμπλεϊ. Ο Τόλκιν περιέγραφε τη Δεύτερη Εποχή ως μια σκοτεινή περίοδο, που μικρό κομμάτι της ιστορίας της έχει καταγραφεί. Το βιβλίο συνοδεύεται από την εξαιρετική εικονογράφηση του Άλαν Λι.

51

50

ΡΕΝΑ ΛΟΥΝΑ

Αγαπητή μαρμάρινη πλάκα Σελ. 464

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΙΚΑΡΟΣ

Μια φοιτήτρια συνδέεται ερωτικά με τον παντρεμένο καθηγητή της. Στο πρόσωπό του βρίσκει έναν άνθρωπο σιωπηλό, ακέραιο· ίδιο με μαρμάρινη πλάκα. Οι επιστολές που του γράφει αποτυπώνουν τη ζωή της στο Παρίσι, την ιδιότυπη σχέση τους και τη σταδιακή της κατάρρευση. Δέκα χρόνια μετά, ένας παλιός της φίλος και γκαλερίστας τής ζητά να συμπεριλάβει αυτές τις επιστολές σε μια έκθεση με τίτλο «Σύγχρονες καλλιτέχνιδες που τρελάθηκαν», το παρελθόν ξυπνά με τρόπο ανεξέλεγκτο.

51

48

52

Μαύρη Καρδιά

Απέξω

ΣΙΛΒΙΑ ΑΒΑΛΟΝΕ Μτφρ.: Λούλα Καραγιαννάκη Σελ. 408

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΙΟΛΟΣ

Στη Σασάια, ένα απομονωμένο χωριό των ιταλικών βουνών, συναντιούνται δύο μοναχικοί άνθρωποι με βαριά μυστικά. Η Σίλβια Αβαλόνε αφηγείται με τρυφερότητα και ενσυναίσθηση μια ιστορία σκοταδιού και λύτρωσης, παίρνοντας, όπως λέει ο συγγραφέας Νικολό Αμανίτι, τον αναγνώστη από το χέρι.

49

47

ΖΑΚΛΙΝ ΧΑΡΠΜΑΝ

Εγώ που δεν γνώρισα τους άντρες Μτφρ.: Μυρσίνη Γκανά Σελ.: 216

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΙΟΛΟΣ

Βαθιά κάτω από το έδαφος, σαράντα γυναίκες ζουν φυλακισμένες σε ένα κελί. Στενά επιτηρούμενες από φύλακες, δεν έχουν ιδέα για το πώς βρέθηκαν εκεί, ούτε καμία αντίληψη του χρόνου, διατηρούν μόνο μια αόριστη ανάμνηση της προηγούμενης ζωής τους.

49

ΑΧΙΛΛΕΑΣ ΙΙΙ Σελ. 152

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΙΚΑΡΟΣ

Στο Απέξω ο Αχιλλέας ΙΙΙ ακροβατεί πάνω στη λεπτή γραμμή που χωρίζει –και ταυτόχρονα συνδέει– το «εντός» και το «εκτός», παρουσιάζοντας ιστορίες με πρωταγωνιστές ανθρώπους οι οποίοι ζουν στο περιθώριο της κοινωνίας και, ανεξαρτήτως αν θέτουν εαυτόν σε κοινή θέα κυκλοφορώντας στους δρόμους ή αν κρύβονται στις σκοτεινές πτυχές της πόλης, εκπέμπει ο καθένας το δικό του μοναδικό μήνυμα σε μια συχνότητα που συνήθως δεν γίνεται αντιληπτή.

52

53

ΕΛΕΝΑ ΜΑΡΟΥΤΣΟΥ

Ο κήπος των φυγάδων Σελ. 112

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΙΚΑΡΟΣ

Με αφορμή μια πενθήμερη σχολική εκδρομή, μια φιλόλογος, ένας μαθηματικός, μια μαθήτρια, μια γυμνάστρια κι ένας ξεναγός εξερευνούν την αρχαία Πομπηία. Τι θα φανερώσει ο χαμένος αυτός κόσμος στον καθένα; Σπαράγματα από θαμμένες ιστορίες θα έρθουν στο φως συνθέτοντας μια τοιχογραφία, οι λεπτομέρειες της οποίας αποκαλύπτονται λίγο λίγο. Σαν τα νήματα ενός παραμυθιού που κόπηκαν αιφνίδια την ημέρα που το ηφαίστειο εξερράγη. Το σήμερα θα καθρεφτιστεί στο χθες, η ανάμνηση στην αλήθεια.

53

48

48

LiFO

09.04.26

LiFO 09.04.26

49

54

SANAKA HIIRAGI

Το μαγικό φωτογραφείο του κυρίου Χιρασάκα Μτφρ.: Βίκη Τσιούστα Σελ. 192

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΙΚΑΡΟΣ

ΝΕΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ

Ένα συγκινητικό μυθιστόρημα για το φωτογραφικό στούντιο ενός ιδιόρρυθμου κυρίου όπου οι άνθρωποι πηγαίνουν αφού έχουν πεθάνει, για να ξαναζήσουν μια πολύτιμη ανάμνηση προτού περάσουν για πάντα στην «άλλη» μεριά. Από τις τρυφερές σελίδες του παρελαύνουν τρεις διαφορετικοί ήρωες που επιστρέφουν σε μια κομβική στιγμή της ζωής τους, πριν από τη γαλήνη που επιφέρει η συμφιλίωση με το τέλος.

55

VINCENT LEMIRE, CHRISTOPHE GAULTIER

Ιερουσαλήμ: Η ιστορία μιας πόλης Μτφρ.: Μυρτώ Καλοφωλιά Σελ. 256

54

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΙΚΑΡΟΣ

Όσοι περπάτησαν στους δρόμους της Ιερουσαλήμ ανά τους αιώνες αφηγούνται την πολυτάραχη και πολυεπίπεδη ιστορία της στα δέκα κεφάλαια αυτού του βιβλίου. Όλες οι σκηνές και οι διάλογοι προέρχονται από περισσότερες από 200 ιστορικές πηγές αλλά και αδημοσίευτα αρχεία, δίνοντας το απαιτούμενο βάθος και εύρος σε αυτή την πολυφωνική αφήγηση.

55

50

LiFO

56

ΜΙΧΑΗΛ ΠΑΣΧΑΛΗΣ

Ο αινιγματικός ποιητής Ανδρέας Κάλβος Σελ. 372

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚEΣ ΕΚΔOΣΕΙΣ ΚΡHΤΗΣ

Η διαμόρφωση και η δραστηριότητα του Ανδρέα Κάλβου ως Ιταλού ποιητή σε συνδυασμό με την ανεπαρκή ελληνομάθειά του επικαθόρισαν τη γλώσσα και το ύφος των ελληνικών «Ωδών» του, αφήνοντας ανεξίτηλα ίχνη στον ιταλίζοντα χαρακτήρα τους. Το ανά χείρας βιβλίο επιχειρεί να ευαισθητοποιήσει τον μέσο πεπαιδευμένο αναγνώστη στην ιδέα ότι η έρευνα γύρω από τις ιταλικές επιδράσεις στις «Ωδές» τον ενδιαφέρει άμεσα και ουσιαστικά. Ο τίτλος του επισημαίνει αυτήν ακριβώς τη διάσταση.

56

57

ΝΤΑΒΙΝΤ ΕΛΜΠΑΖ

Οι 10.000 και μία νύχτες του σύμπαντος Μτφρ.: Άγγελος Φιλιππάτος Σελ. 272

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚEΣ ΕΚΔOΣΕΙΣ ΚΡHΤΗΣ

Τι θα είχε να µας διηγηθεί η Σεχραζάτ, η αφηγήτρια των αραβικών παραµυθιών στις Χίλιες και µία νύχτες, αν ζούσε σήµερα; Υπάρχει κάτι πιο µαγευτικό από τούτες τις ιστορίες µε ιπτάµενα χαλιά και λυχνάρια που εκπληρώνουν ευχές; Όπως υποστηρίζουν ο Έντγκαρ Άλαν Πόε και ο Νταβίντ Ελµπάζ, συγγραφέας αυτού του βιβλίου, υπάρχει. Και είναι ο πραγµατικός κόσµος!

57

09.04.26

Μήπως έχεις ΔΕΠΥ και δεν το ξέρεις;

Εκπαιδευτικά Κέντρα Παπαδέα Η γνώση γίνεται εφόδιο που αποκτάς τη στιγμή που το χρειάζεσαι.

ΣΤΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΚΕΝΤΡΑ ΠΑΠΑΔΕΑ γνωρίζουν πολύ καλά ότι κάθε στιγμή είναι

Τ

α τελευταία χρόνια, η απορία αυτή έχει γεννηθεί σε εκατομμύρια ανθρώπους ανά τον κόσμο. Στα social media, σε συζητήσεις με φίλους, στο γραφείο του ψυχοθεραπευτή. Υπάρχει κάτι στον αέρα της εποχής: μια συλλογική πεποίθηση ότι το μυαλό μας δεν λειτουργεί όπως «θα έπρεπε» – σκορπίζει, παρεκκλίνει, δυσκολεύεται να εστιάσει σε ένα πράγμα τη φορά. Αλλά η ερώτηση που σπάνια κάνουμε είναι: μήπως δεν φταίμε εμείς; Αυτό ακριβώς ισχυρίζεται ο δρ. Γκάμπορ Ματέ στο νέο του βιβλίο με τίτλο Μυαλό σε διάσπαση. Γνωρίζει το συγκεκριμένο θέμα πολύ καλά, γιατί ο ίδιος έλαβε διάγνωση ΔΕΠΥ στα 50 του, ήδη ως γιατρός και πατέρας τριών παιδιών. Αντί να το δει ως αποτυχία ή ελάττωμα, το χρησιμοποίησε ως αφετηρία μιας πολύ πιο βαθιάς κατανόησης: για το πώς σχηματίζεται ο ανθρώπινος νους, για τον ρόλο που παίζει όχι μόνο η γενετική αλλά και το περιβάλλον, η ανατροφή, τα πρώτα χρόνια ζωής. «Η ΔΕΠΥ», γράφει ο Ματέ, «δεν είναι μόνο βιολογία. Είναι και βιογραφία». Αυτό αλλάζει τα πάντα. Γιατί αν η διάσπαση δεν είναι απλώς κάτι με το οποίο γεννιόμαστε αλλά κάτι που διαμορφώνεται –από ό,τι βιώσαμε, από το πώς μεγαλώσαμε, από τον κόσμο που χτίσαμε γύρω μας–, τότε η αντιμετώπισή της απαιτεί διαφορετικές ερωτήσεις. Όχι «πώς θα σταματήσει να διασπάται η προσοχή μου;» αλλά «τι λέει αυτή η διάσπαση για τη ζωή μου;». Ο Ματέ δεν γράφει μόνο για όσους έχουν διαγνωστεί με ΔΕΠΥ. Γράφει για τους γονείς που μεγαλώνουν παιδιά με αδυναμία συγκέντρωσης και τους βοηθά να αντιληφθούν ότι το πρόβλημα σπάνια ξεκινά από το παιδί. Γράφει για τους ενήλικες που πάντα νιώθουν «λίγο εκτός» και απογοητεύονται, επειδή δεν γνωρίζουν τι τους συμβαίνει. Και γράφει επίσης για τη σχέση ανάμεσα στον τρόπο που λειτουργεί ο νους και τον κόσμο που τον δημιουργεί. Σε μια εποχή που ο μέσος άνθρωπος διακόπτει τη συγκέντρωσή του κάθε 47 δευτερόλεπτα, το Μυαλό σε διάσπαση δεν έρχεται να μας πει να κλείσουμε το κινητό μας. Περισσότερο έρχεται να μας θυμίσει πως ίσως αυτή η δυσκολία που βιώνουμε σε μια δουλειά, σε μια σχέση ή ακόμα και με τον ίδιο μας τον εαυτό δεν είναι μια αδυναμία του χαρακτήρα μας. Είναι συχνά μια απάντηση σε έναν κόσμο που ποτέ δεν μάθαμε να εμπιστευόμαστε. Κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Key Books. * Το Μυαλό σε διάσπαση είναι το τέταρτο βιβλίο του δρος Γκάμπορ Ματέ που μεταφράζεται στα ελληνικά. Κυκλοφορούν επίσης τα Όταν το σώμα λέει όχι, Ο μύθος του φυσιολογικού και Μείνετε κοντά στα παιδιά σας.

κατάλληλη για να αποκτήσεις ένα ακόμα εφόδιο, γι’ αυτό οι εγγραφές για τα νέα τμήματα έχουν ήδη ξεκινήσει και σε καλούν να ανακαλύψεις ποιο είναι εκείνο που ταιριάζει στις δεξιότητες των παιδιών σου ή στις δικές σου επαγγελματικές ανάγκες. Στο Robo Summer Camp οι μαθητές από Ε΄ Δημοτικού έως Α΄ Γυμνασίου μαθαίνουν προγραμματισμό με LEGO WeDo και τα παιδιά της Β΄ Γυμνασίου έως Α΄ Λυκείου έρχονται σε επαφή με τη LEGO Mindstorms και την Python. Μέσα σε ένα περιβάλλον που ενθαρρύνει τη δημιουργικότητα, η καθοδήγηση της Μ. Μαύρου, πρώην μέλους της Ελληνικής Ολυμπιάδας Ρομποτικής, δίνει το extra credibility που κάνει τη διαφορά. Για εκείνους που σκέφτονται πιο άμεσα το επαγγελματικό τους μέλλον, η πιστοποίηση Η/Υ που προσφέρουν τα Εκπαιδευτήρια Παπαδέα πραγματοποιείται σε χρόνο ρεκόρ. Ένα πλήρες πακέτο 6 ενοτήτων, σε προσιτή τιμή, δίνει τη δυνατότητα απόκτησης πτυχίου μέσα σε μόλις τρεις ημέρες, ενώ οι εξετάσεις διενεργούνται κάθε εβδομάδα. Ιδανικό για όσους χρειάζονται μοριοδότηση εδώ και τώρα. Στην ίδια λογική κινείται και το πρόγραμμα Αγγλικών για ενήλικες, που αφαιρεί το άγχος της αναμονής, με ταχύρρυθμα τμήματα για όλα τα επίπεδα, online εξετάσεις 2 φορές τον μήνα από το σπίτι σου και πιστοποιητικά που έχουν διά βίου ισχύ για τις εξετάσεις σε ΑΣΕΠ. Η προσφορά που σε καλεί να πληρώνεις τα εξέταστρα μόνο αν πετύχεις κάνει αυτό το πρόγραμμα μοναδικό! Κι επειδή η αγορά εργασίας ζητά συνεχώς κάτι παραπάνω, η γνώση Ιταλικών έρχεται να λειτουργήσει ως ένα ακόμη δυνατό χαρτί. Με επίσημη πιστοποίηση που προσφέρει μοριοδότηση αλλά και ουσιαστικό επαγγελματικό πλεονέκτημα, η εκμάθηση μιας γλώσσας γίνεται χρήσιμο εργαλείο αλλά και ευχάριστη διαδικασία. Πίσω από όλα αυτά υπάρχει ως σταθερή αξία η σύγχρονη, οργανωμένη και ανθρώπινη προσέγγιση των Εκπαιδευτηρίων Παπαδέα, που στηρίζουν κάθε σπουδαστή στη διαδρομή του. Γιατί εδώ, το «ό,τι ονειρεύεσαι γίνεται» δεν είναι απλώς μότο, είναι τρόπος σκέψης. Εκπαιδευτικά Κέντρα Παπαδέα Περιστέρι, Αιγάλεω, Χαϊδάρι, papadea.gr | 210 5909095

LiFO 09.04.26

51

893

the week

1 CLUBBING SMUT x Isabel Soto B2B AgainstMe x Justine Perry B2B Paula Koski

Δύο ονειρικά B2B κάτω από την ίδια στέγη. Στις 11 Απριλίου στο SMUT γιορτάζουμε τη δύναμη της συνεργασίας. AgainstMe B2B Isabel Soto και Paula Koski B2B Justine Perry ενώνουν τις δυνάμεις τους πίσω από τα decks. Βαριά grooves, δυναμικά ντραμς και ασταμάτητο φαν σε μια νύχτα που θα μείνει αξέχαστη σε όλους.

11/4, 23:30, Smut Athens, Βατσαξή 4

2 ΧΟΡΟΣ Ο κήπος των επίγειων απολαύσεων

9-15 απριλιο υ 2026

H νέα δημιουργία του χορογράφου Σπύρου Κουβαρά και της ελληνογαλλικής ομάδας σύγχρονου χορού Synthesis 748 Dance Co. αντλεί έμπνευση από τον ομώνυμο εμβληματικό πίνακα του Ολλανδού ζωγράφου Ιερώνυμου Μπος. Ο χορογράφος διερευνά τις έννοιες της τέρψης, της επιθυμίας και της εγγύτητας, προτάσσοντας την ιδέα ότι οι απολαύσεις δεν αποτελούν εκτροπή ή αμαρτία, αλλά μια φυσική πτυχή της ανθρώπινης ύπαρξης.

16-21/4, 20:30, Δημοτικό Θέατρο Πειραιά, Ηρώων Πολυτεχνείου & Βασ. Γεωργίου, είσοδος: 1215 ευρώ

3 ΣΥΝΑΥΛΙΕΣ A Place to Bury Strangers

52

THE WEEK Όσα ξεκινάνε αυτή την εβδομάδα

54 ΣΙΝΕΜΑ Οι νέες ταινίες της εβδομάδας

56

ΒΙΒΛΙΟ Στην καβαφική ψυχή υπάρχει ελπίδα για βάθος και διάρκεια στα δικαιώματα

Για περισσότερες από δύο δεκαετίες, ο Όλιβερ Άκερμαν και η παρέα του έχουν μετατρέψει τον ήχο του χάους σε τέχνη. Ο ήχος τους, ένας συνδυασμός post-punk, noise και industrial, παραμένει εδώ και χρόνια πιστός στις αρχές του, ωμός, ανελέητος και απόλυτα απελευθερωτικός για όσους δεν διστάσουν να μπουν στον στρόβιλο του αμερικανικού σχήματος.

ΣΥΝΑΥΛΙΕΣ

Freddie Gibbs Ο Freddie Gibbs αποτελεί μια από τις πιο επιδραστικές φωνές στο σύγχρονο χιπ χοπ. Με την ικανότητά του να αφηγείται δυνατές και ρεαλιστικές ιστορίες πάνω σε σόουλ και τζαζ επιρροές απέσπασε ευρεία αναγνώριση, ιδιαίτερα μέσω των συνεργασιών του με τον Madlib στα άλμπουμ «Pinata» και «Bandana». Ένας ζωντανός θρύλος, για πρώτη φορά στην Αθήνα.

18/4, 21:00, Gazarte, Βουτάδων 32-34, είσοδος: 28 ευρώ

4 ΟΠΕΡΑ Η λέξη

17/4, 20:30, Universe, λεωφ. Κηφισού 87, είσοδος: 45 ευρώ

απο τη μαρια παππα

52

LiFO

Ο Τζορντάνο Μπρούνο (1548-1600) καταδικάστηκε ως αιρετικός σε θάνατο στην πυρά από την Ιερά Εξέταση για τις επιστημονικές του θεωρίες. Μέσα στο κελί του αναπολεί τη ζωή του. Η ζωή, οι ιδέες και το μαρτύριο του Ιταλού φιλοσόφου ζωντανεύουν μέσα από τη νέα παραγωγή όπερας Η λέξη, σε μουσική του διακεκριμένου συνθέτη και

09.04.26

μαέστρου Άλκη Μπαλτά, λιμπρέτο της Ελένης Ζαφειρίου και σκηνοθεσία της Αγγέλας-Κλεοπάτρας Σαρόγλου.

18/4-19/4, 20:30, Εθνική Λυρική Σκηνή ΚΠΙΣΝ, λεωφ. Ανδρέα Συγγρού 364, είσοδος: 10-20 ευρώ

5 CLUBBING KAOS LONDON x ASTRON ΘΕΑΤΡΟ

Ο αφρός των ημερών Το εμβληματικό μυθιστόρημα του Μπορίς Βιάν είναι ένα από τα σημαντικότερα και πιο ποιητικά έργα της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας του 20ού αιώνα. Στην επέτειο των 80 χρόνων από τη συγγραφή του, η Μαριτίνα Πάσσαρη και η ομάδα Bloom το ανεβάζουν για πρώτη φορά στην Ελλάδα με μια ομάδα ταλαντούχων ηθοποιών.

14/4-2/6, Studio Μαυρομιχάλη, Μαυρομιχάλη 134, Εξάρχεια, Δευτ.-Τρ.

21:15, είσοδος: 7-15 ευρώ

Ο Σάμιουελ Κέριτζ φέρνει το σκοτεινό του τέκνο σύμπαν συνδυάζοντας industrial, punk και noise. Μαζί του ο Choronzon με cinematic DJ sets που κινούνται ανάμεσα σε bass, dub και experimental ήχους. Μια έντονη εμπειρία πέρα από τα όρια της ηλεκτρονικής σκηνής, με βαριά ενέργεια και ακραία ένταση.

the week

EKΔΗΛΩΣΕΙΣ

Cat Festival 2026 Η μεγαλύτερη γιορτή της γάτας επιστρέφει στην Αθήνα.

18/4, 23:00, Astron Club, λεωφ. Kωνσταντινουπόλεως 121, είσοδος: 17 ευρώ

6 CLUBBING aux: BCCO x VLCT Οι BCCO και VLCT επιστρέφουν με ένα δυναμικό techno event, στο οποίο το Βερολίνο συναντά ξανά την Αθήνα. Οι Aerea (Live) και Mac Declos φέρνουν ένταση, συναίσθημα και τεχνική αρτιότητα. Μαζί με ATÉ, Cirkle και Salin δημιουργούν καθαρή τέκνo για τη σύγχρονη ευρωπαϊκή club σκηνή.

ΣΥΝΑΥΛΙΕΣ 11/4, 23:30, Aux Club, Αγίου Όρους 15, είσοδος: 21-76 ευρώ

7 ΕΙΚΑΣΤΙΚΑ Ο κόσμος της πρωτοπορίας: Η Συλλογή Κωστάκη Η νέα έκθεση στην Εθνική Πινακοθήκη επανεξετάζει τη Συλλογή Κωστάκη μέσα από το πρίσμα της σχέσης ανθρώπου και περιβάλλοντος, μια θεματική που στη Ρωσία των πρώτων δεκαετιών του 20ού αιώνα αποτέλεσε κρίσιμο πεδίο καλλιτεχνικής έρευνας. Οι τρεις θεματικές της έκθεσης, πόλη, φύση και σύμπαν, εξετάζουν τη σχέση του ανθρώπου με τον κατασκευασμένο (Πόλη), τον οργανικό (Φύση) και τον ανεξερεύνητο χώρο (Σύμπαν), φωτίζοντας τις καλλιτεχνικές αναζητήσεις της ρωσικής πρωτοπορίας ανάμεσα στο πείραμα, την τεχνολογική πρόοδο και την ουτοπία.

Νέγρος του Μοριά Ο Νέγρος του Μοριά, γνωστός και ως Black Morris, είναι ένας από τους πιο επιδραστικούς Έλληνες ράπερ που έχουν εμφανιστεί τα τελευταία χρόνια, τόσο χάρη στο απαράμιλλο flow του όσο και χάρη στο εξαιρετικό stage performance του. Πρωτοσυστήθηκε στο κοινό μέσα από τη συνεργασία του με τον Τάκι Τσαν στα tracks «Είμαι απλός» και «Πώς το χάρηκα» το 2010 και έκτοτε έχει εντυπωσιάσει με τις solo κυκλοφορίες και με τις συνεργασίες του.

ΓΙΑ ΔΕΥΤΕΡΗ ΧΡΟΝΙΑ έρχεται στην Αθήνα η πιο χαριτωμένη «γατογειτονιά» της πόλης. Το Cat Festival 2026 επιστρέφει το Σαββατοκύριακο 25 και 26 Απριλίου στο Παλιό Αμαξοστάσιο ΟΣΥ στο Γκάζι και φέτος είναι πιο μεγάλο, πιο τρυφερό και –αναμενόμενα– πιο viral από ποτέ. Πίσω από τη διοργάνωση βρίσκεται το Cat Cafe Athens, το πρώτο cat café στην Ελλάδα, που δημιούργησαν η Ναταλί Σελληνίδου και ο Δημήτρης Σγουρός, το οποίο συνεχίζει να χτίζει μια δυνατή κοινότητα γύρω από τη φροντίδα και την υιοθεσία γατών, προωθώντας την ευζωία τους. Το Cat Festival δεν είναι απλώς ένα ακόμα pet event, αλλά μια πολυεπίπεδη εμπειρία για γατόφιλους και όχι μόνο. Ομιλίες από κτηνίατρους, ειδικούς και ανθρώπους του χώρου, βιωματικά workshops, παιχνίδια, cat trivia, μέχρι και cat yoga, σε συνεργασία με το Spiti Yoga, συνθέτουν ένα πρόγραμμα που προσφέρει γνώση αλλά και διασκέδαση. Οι μικροί επισκέπτες θα βρουν τον δικό τους χώρο δημιουργίας μέσα από δραστηριότητες με τη Nannuka, ενώ δεκάδες χειροτέχνες με αντικείμενα εμπνευσμένα από τον κόσμο της γάτας και pet care brands στήνουν μια δημιουργική αγορά στην οποία πρωταγωνιστεί η γάτα. Η καρδιά του φεστιβάλ χτυπά στην Ημέρα Υιοθεσίας, που πραγματοποιείται και τις δύο ημέρες με τη στήριξη της Pet City. Εκεί, γάτες από φιλοζωικές οργανώσεις περιμένουν το δικό τους σπίτι και ίσως γίνουν το επόμενο μέλος της οικογένειάς σου. Ξεχωριστή στιγμή και το «7 Minutes for Cats», όπου ηθοποιοί, παρουσιαστές, δημιουργοί περιεχομένου και άνθρωποι που ζουν με γάτες μοιράζονται τη δική τους προσωπική ιστορία αγάπης και εξηγούν γιατί αυτά τα πλάσματα είναι κάτι πολύ περισσότερο από κατοικίδια. Το soundtrack του φεστιβάλ θα κρατήσει μέχρι αργά τα vibes της γιορτής, με DJ set και live εμφανίσεις από τη Σοφία Κουρτίδου, τους Κιντέρια και τον Tsitsos the Cat. Μέρος των εσόδων θα διατεθεί για τη στήριξη δράσεων που αφορούν τις αδέσποτες γάτες. Σάβ. 25/4 & Κυρ. 26/4, 11:00-22:00 Παλιό Αμαξοστάσιο - ΟΣΥ, Γκάζι www.catfestival.gr, www.catcafe.gr, @catcafeathens

18/4, 19:00, Floyd, Πειραιώς 117, είσοδος: από 17 ευρώ

15/4-27/9, Εθνική Πινακοθήκη-Μουσείο Αλεξάνδρου Σούτσου, λεωφ. Βασιλέως Κωνσταντίνου 50, Πέμ.-Κυρ. 10:00-18:00, Τετ. 12:00-20:00

LiFO 09.04.26

53

ΠΡΩΤΗ ΠΡΟΒΟΛΗ

Σινεμά

απο toν θοδωρη κουτσογιαννοπουλο

Μαγγελάνος

Solo Mio

Ο Ντίαζ βουτάει έναν ναυτικό με όραμα στα σέπια χρώματα μιας εικαστικής κινηματογράφησης και τον πνίγει, αργά και βασανιστικά, στην ψευδαίσθηση της αποικιοκρατίας.

ΣΥΝΟΨΗ: Ο Πορτογάλος εξερευνητής Φερδινάνδος

Μαγγελάνος ηγείται μιας ισπανικής αποστολής στις Νήσους των Μπαχαρικών το 1519. Καταστέλλει ανταρσίες, επιχειρεί να υποτάξει τους αυτόχθονες πληθυσμούς και τελικά βρίσκει τον θάνατο στις Φιλιππίνες.

Τ

Αριστούργημα Πολύ Καλό Καλό Ικανοποιητικό Μέτριο Κακό

54

LiFO

ο 1511, μια γυμνή αυτόχθονας που μαζεύει χόρτα στο ποτάμι παγώνει μπροστά στη θέα ενός λευκού επισκέπτη. Η συνέχεια δεν φανερώνει κλέος και θρίαμβο: η άσπιλη γη στα Στενά της Μαλάκα είναι σπαρμένη με τα πτώματα των ντόπιων, από τα οπλισμένα χέρια των Πορτογάλων και των Ισπανών κατακτητών. Μέλος της αρμάδας είναι και ο Φερδινάνδος Μαγγελάνος, που αρχικά τραυματίζεται στις μάχες και στη συνέχεια αγοράζει έναν άνδρα, τον μετονομάζει σε Ενρίκε και τον παίρνει μαζί του επιστρέφοντας. Παντρεμένος με την Μπεατρίζ Μπαρμπόζα, δεν αποθαρρύνεται από την αρνητική στάση του βασιλιά Μανουέλ για το παράτολμο σχέδιό του να κάνει τον περίπλου της υδρογείου, και υποστηρίζεται από τους Ισπανούς, τους οποίους μάλιστα είχε σκοπό να παρακάμψει για να βοηθήσει τη χώρα του να επιτύχει στο εμπόριο. Το ταξίδι του είναι ατελείωτο και επίπονο. Σε μια από τις πιο φιλικές στον θεατή ταινίες του, με διάρκεια λίγο κάτω από τρεις ώρες και πρωταγωνιστή τον πασίγνωστο Γκαέλ Γκαρσία Μπερνάλ στον ρόλο του βαρύθυ-

μου Μαγγελάνου, ο Λαβ Ντίαζ δεν δείχνει διάθεση να εγκαταλείψει τελείως το σινεμά που υπηρετεί πιστά από την αρχή της καριέρας του, αυτό που συγγενεύει περισσότερο με ολιστική εμπειρία παρά με prêt-à-porter προϊόν. Όταν η κάμερα του Φιλιππινέζου σκηνοθέτη δεν μένει ακίνητη για να καταγράψει χωρίς παρέμβαση ό,τι συμβαίνει, μοιάζει να πετά χαμηλά και αθόρυβα, με ανεπαίσθητα πανοραμίκ και travelling, στο παρθένο τοπίο των μαλαισιανών ακτών, σε μια αρχική σεκάνς με την πνιγηρή ατμόσφαιρα των υγρών τροπικών, μέχρι την προτελευταία, άδοξη σκηνή, με μια ανεμοδαρμένη σημαία να κυματίζει σε μια παραλία γεμάτη νεκρούς – η επιτομή του αφομοιωμένου slow cinema. Το πορτρέτο του Μαγγελάνου, που έκανε παγκόσμια πρεμιέρα εκτός συναγωνισμού στο περσινό Φεστιβάλ Καννών, φυσικά δεν είναι το τυπικό χρονικό ανάτασης ενός διάσημου θαλασσοπόρου, ούτε το ιστορικό λεξικό μιας αμφισβητούμενης προσωπικότητας. Ο Ντίαζ βουτάει έναν ναυτικό με όραμα στα σέπια χρώματα μιας εικαστικής κινηματογράφησης και τον πνίγει, αργά και βασανιστικά, στην ψευδαίσθηση της αποικιοκρατίας.

VILLAGE RENTI 12 - VILLAGE MALL 1,6 - VILLAGE PAGRATI 2,3 - ΚΗΦΙΣΙΑ CINEMAX 2 - ΝΙΡΒΑΝΑ CINEMAX 1 - ΝΑΝΑ CINEMAX 2 - ΑΕΛΛΩ CINEMAX 3 - OPTIONS ILION 2,6 OPTIONS GLYFADA 4 - ΑΙΓΛΗ 2 - ΕΛΛΗ - ΤΡΙΑ ΑΣΤΕΡΙΑ 1 ΑΡΤΕΜΙΣ

ΣΚΗΝΟΘΕΣIΑ: Τσακ Κινέιν, Νταν Κινέιν ΠΡΩΤΑΓΩΝΙΣΤΟΥΝ: Κέβιν Τζέιμς, Νικόλ Γκριμά-

ουντο ΣΥΝΟΨΗ: Ο Ματ αποταμίευε χρήματα για χρόνια για

INFO MAGELLAN ΣΚΗΝΟΘΕΣIΑ:

Λαβ Ντίαζ ΠΡΩΤΑΓΩΝΙΣΤΟYΝ:

Γκαέλ Γκαρσία Μπερνάλ, Ρόνι Λαζάρο

να πραγματοποιήσει τον γάμο των ονείρων τής αγαπημένης του στην Ιταλία και να σχεδιάσει ένα πολυτελές ταξίδι του μέλιτος. Όταν η αρραβωνιαστικιά του δεν εμφανίζεται στην εκκλησία, αναγκάζεται να πάει μόνος του στο ταξίδι του μέλιτος. Ο Ματ, Αμερικανός δάσκαλος αθεράπευτα ερωτευμένος με την Ιταλία, πλέει σε πελάγη ευτυχίας γιατί επιτέλους θα παντρευτεί την αγαπημένη του στη Ρώμη, την πόλη των ονείρων του. Όταν εκείνη δεν εμφανίζεται στην εκκλησία, αφήνοντας μόνο ένα σημείωμα, η τυχαία συνάντησή του με τη γοητευτική ιδιοκτήτρια ενός καφέ θα αναθερμάνει την πληγωμένη του καρδιά – σ’ αυτό θα βοηθήσουν δυο «αγγλόφωνα» ζευγάρια, αλλά και μια απρόσμενη εμφάνιση του Αντρέα Μποτσέλι. Οι αδελφοί Κινέιν, που έχουν συνεργαστεί στο πρόσφατο παρελθόν με τον Κέβιν Τζέιμς, πρωταγωνιστή του Hitch και της τηλεοπτικής επιτυχίας «King of Queens», σε μια σειρά από viral video, φέρονται με συμπάθεια στο είδος, σε μια κομεντί που ξεκινά σχετικά ασυνήθιστα, αφήνοντας μόνο, έρημο και απογοητευμένο έναν άτυχο μελλόνυμφο σε ένα από τα πιο ρομαντικά σκηνικά του κόσμου, αλλά γνωρίζουμε με βεβαιότητα πως ο κατηφής μεσόκοπος θα βρει τη ζευγαρωμένη ευτυχία και από solo mio θα αναφωνήσει «o sole mio». Μια Vespa μπορεί να συμπληρώσει την καρτ ποστάλ. ΝΑΝΑ CINEMAX 1 - WEST CITY 3 - ΣΙΝΕΑΚ

09.04.26

Έκθεση του Διοικητή για το έτος 2025

ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΑΝΘΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ: Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΣΕ ΣΥΝΘΗΚΕΣ ΑΥΞΗΜΕΝΗΣ ΔΙΕΘΝΟΥΣ ΑΒΕΒΑΙΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΑΛΛΕΠΑΛΛΗΛΩΝ ΔΙΑΤΑΡΑΧΩΝ Ομιλία του Διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδος Γιάννη Στουρνάρα στη Γενική Συνέλευση των Μετόχων της 6.4.2026 Η παγκόσμια οικονομία βρίσκεται εκ νέου αντιμέτωπη με μια αρνητική διαταραχή. Η πρόσφατη στρατιωτική κλιμάκωση στη Μέση Ανατολή προκαλεί σημαντικές διαταραχές στις αγορές ενέργειας και στις παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού, με αρνητικές επιπτώσεις τόσο στην ανάπτυξη όσο και στον πληθωρισμό. Οι αρνητικές αυτές επιπτώσεις θα χειροτερεύσουν εάν η κρίση παραταθεί ή επεκταθεί γεωγραφικά. Σε αυτό το πλαίσιο, το ισοζύγιο των κινδύνων για την παγκόσμια οικονομία και την οικονομία της ζώνης του ευρώ έχει επιδεινωθεί σημαντικά. Μέσα σε αυτό το αβέβαιο, σύνθετο και ασταθές διεθνές περιβάλλον, η ελληνική οικονομία βρίσκεται σε ισχυρότερη θέση σε σχέση με το παρελθόν.

• Τα τελευταία χρόνια έχει ενισχύσει την ανθεκτικότητά της, χάρη στη βελτίωση των θεμελιωδών μεγεθών της, την εδραίωση της δημοσιονομικής αξιοπιστίας, την αποκατάσταση της εμπιστοσύνης και την πρόοδο του τραπεζικού τομέα.

• Η ανθεκτικότητα αυτή αποτελεί κρίσιμη παρακαταθήκη για την ελληνική οικονομία, η οποία καλείται πλέον να λειτουργήσει σε μια νέα κανονικότητα αυξημένης αβεβαιότητας και αλλεπάλληλων διαταραχών. Δεν επιτρέπει, όμως, εφησυχασμό, καθώς οι εξωτερικοί κίνδυνοι παραμένουν αυξημένοι και οι εγχώριες προκλήσεις εξακολουθούν να είναι σημαντικές. Μέσα σε αυτό το διεθνές περιβάλλον, αξίζει να εξετάσουμε πώς διαμορφώθηκαν οι οικονομικές εξελίξεις το 2025 σε ευρωπαϊκό και εγχώριο επίπεδο, ώστε να κατανοήσουμε καλύτερα τις συνθήκες υπό τις οποίες η ελληνική οικονομία εισέρχεται στη νέα αυτή περίοδο αβεβαιότητας. Η οικονομία της ζώνης του ευρώ επέδειξε ανθεκτικότητα το 2025, με τον ρυθμό ανάπτυξης να επιταχύνεται στο 1,4%, παρά τις δυσμενείς διεθνείς συνθήκες.

• Η οικονομική δραστηριότητα στηρίχθηκε κυρίως στην ανάκαμψη των επενδύσεων και στην ενίσχυση της ιδιωτικής κατανάλωσης.

• Ειδικότερα, οι επενδύσεις (ιδίως στους τομείς της άμυνας και των υποδομών) ευνοήθηκαν από τη βελτίωση των συνθηκών χρηματοδότησης και του οικονομικού κλίματος.

• Παράλληλα, η ιδιωτική κατανάλωση ενισχύθηκε από την άνοδο του διαθέσιμου εισοδήματος και τη διατήρηση της απασχόλησης σε υψηλά επίπεδα.

• Αντίθετα, οι καθαρές εξαγωγές είχαν αρνητική συμβολή, αντανακλώντας τις διαρθρωτικές αδυναμίες ανταγωνιστικότητας, την υποτονική εξωτερική ζήτηση, τις επιπτώσεις των εμπορικών εντάσεων, καθώς και την ανατίμηση του ευρώ. Στο πεδίο των τιμών, ο πληθωρισμός στην ευρωζώνη αποκλιμακώθηκε περαιτέρω το 2025, σε επίπεδα συμβατά με τον μεσοπρόθεσμο στόχο της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας (ΕΚΤ).

• Ο γενικός πληθωρισμός μειώθηκε στο 2,1%, αντανακλώντας κυρίως τη σταδιακή αποκλιμάκωση των μισθολογικών πιέσεων, την ενίσχυση της παραγωγικότητας της εργασίας, την ανατίμηση του ευρώ και την υποχώρηση των τιμών της ενέργειας στη διάρκεια του έτους.

• Ο πυρήνας του πληθωρισμού υποχώρησε στο 2,4%, κυρίως λόγω της αποκλιμάκωσης του πληθωρισμού των υπηρεσιών.

• Την ίδια στιγμή, οι πληθωριστικές προσδοκίες διατηρήθηκαν σε επίπεδα συνεπή με τη σταθερότητα των τιμών, δηλαδή με τον μεσοπρόθεσμο στόχο πληθωρισμού 2%. Υπό αυτές τις συνθήκες, η νομισματική πολιτική του Ευρωσυστήματος το 2025 κατέστη σταδιακά λιγότερο περιοριστική.

• Οι μειώσεις των βασικών επιτοκίων, που είχαν ξεκινήσει τον Ιούνιο του 2024, συνεχίστηκαν κατά το πρώτο εξάμηνο του 2025, με σωρευτική αποκλιμάκωση κατά 200 μονάδες βάσης (μ.β.) έως τον Ιούνιο.

• Από τον Ιούλιο του 2025 και εξής, το Διοικητικό Συμβούλιο της ΕΚΤ διατήρησε αμετάβλητο το βασικό επιτόκιο πολιτικής (στο 2%), εκτιμώντας ότι ο πληθωρισμός έχει συγκλίνει προς τον στόχο και ότι οι μεσοπρόθεσμες προοπτικές του δεν έχουν μεταβληθεί. Οι εξελίξεις αυτές διαμόρφωσαν το ευρύτερο πλαίσιο μέσα στο οποίο κινήθηκε η ελληνική οικονομία το 2025, διατηρώντας τη θετική δυναμική της. Ο ρυθμός ανάπτυξης διατηρήθηκε στο 2,1%, καταγράφοντας για πέμπτο συνεχόμενο έτος επίδοση υψηλότερη από τον μέσο όρο της ευρωζώνης.

• Αξίζει να σημειωθεί ότι η σύνθεση της ανάπτυξης παρουσίασε ποιοτική αναβάθμιση, καθώς η συμβολή των επενδύσεων υπερέβη εκείνη της ιδιωτικής κατανάλωσης.

• Οι επενδύσεις διατήρησαν την ανοδική τους πορεία, με τον λόγο επενδύσεων προς ΑΕΠ να ανέρχεται στο υψηλότερο επίπεδο των τελευταίων 16 ετών, συμβάλλοντας στη σταδιακή κάλυψη του επενδυτικού κενού της προηγούμενης περιόδου.

• Ιδιαίτερη σημασία έχει επίσης το γεγονός ότι οι παραγωγικές επενδύσεις (εκτός κατασκευών), ως ποσοστό του ΑΕΠ, ανήλθαν στο υψηλότερο επίπεδο των τελευταίων 30 ετών, εξέλιξη που συνδέεται άμεσα με τη βελτίωση της παραγωγικότητας και τη σταδιακή μετατόπιση της οικονομίας προς ένα υπόδειγμα ανάπτυξης προσανατολισμένο περισσότερο προς τις επενδύσεις.

• Η ιδιωτική κατανάλωση συνέχισε να αυξάνεται, υποστηριζόμενη από την άνοδο του διαθέσιμου εισοδήματος και τη βελτίωση των συνθηκών στην αγορά εργασίας.

• Θετική ήταν και η συμβολή του εξωτερικού τομέα, με τις εξαγωγές αγαθών να καταγράφουν την υψηλότερη επίδοση των τελευταίων 3 ετών. Στο πεδίο των τιμών, τόσο ο γενικός πληθωρισμός όσο και ο πυρήνας του διατηρήθηκαν το 2025 σε επίπεδα παρόμοια με εκείνα του προηγούμενου έτους, στο 2,9% και 3,6% αντίστοιχα.

• Η πορεία αποκλιμάκωσης της προηγούμενης περιόδου επιβραδύνθηκε σημαντικά, κυρίως λόγω του επίμονου πληθωρισμού στον τομέα των υπηρεσιών.

• Η μεγάλη απόκλιση του εγχώριου πληθωρισμού από τον μέσο όρο της ευρωζώνης αντανακλά, μεταξύ άλλων, το θετικό παραγωγικό κενό της ελληνικής οικονομίας – δηλαδή το γεγονός ότι η οικονομική δραστηριότητα υπερβαίνει το δυνητικό της επίπεδο, ασκώντας ανοδικές πιέσεις στις τιμές. Η αγορά εργασίας συνέχισε τη θετική πορεία της και το 2025, με το ποσοστό ανεργίας να υποχωρεί στο 8,9%, το χαμηλότερο επίπεδο των τελευταίων 16 ετών.

• Παράλληλα, το ποσοστό συμμετοχής στο εργατικό δυναμικό ενισχύθηκε περαιτέρω – ιδίως μεταξύ των νέων και των γυναικών.

• Αξίζει να σημειωθεί ότι η ανεργία των γυναικών υποχώρησε σε ιστορικά χαμηλό επίπεδο, ενώ η ανεργία των νέων (η οποία είχε εκτοξευθεί στη διάρκεια της κρίσης) έχει πλέον προσεγγίσει το ευρωπαϊκό μέσο επίπεδο, καταγράφοντας εντυπωσιακή μείωση τα τελευταία χρόνια.

• Την ίδια στιγμή, η στενότητα στην αγορά εργασίας εμφάνισε σημάδια σταδιακής αποκλιμάκωσης, αν και παραμένει αυξημένη σε σύγκριση με την προ πανδημίας περίοδο.

• Συνολικά, οι εξελίξεις αυτές δείχνουν ότι η οικονομική ανάκαμψη των τελευταίων ετών συνοδεύθηκε από ουσιαστική δημιουργία νέων θέσεων εργασίας, αντανακλώντας την επίδραση των μεταρρυθμίσεων που ενίσχυσαν τη λειτουργία και την ευελιξία της αγοράς εργασίας. Η διεθνής ανταγωνιστικότητα της ελληνικής οικονομίας παρουσίασε μικτή εικόνα.

• Από τη μια πλευρά, η ανατίμηση του ευρώ επέδρασε αρνητικά στην ανταγωνιστικότητα τιμών, υπερκαλύπτοντας το όφελος από τη μικρότερη άνοδο των σχετικών τιμών έναντι των εμπορικών εταίρων.

• Από την άλλη πλευρά, η ανταγωνιστικότητα σε όρους μοναδιαίου κόστους εργασίας βελτιώθηκε, καθώς η άνοδος του κόστους εργασίας ανά μονάδα προϊόντος ήταν χαμηλότερη από τον μέσο όρο της ευρωζώνης, με τον ρυθμό αύξησης της παραγωγικότητας να είναι συγκριτικά υψηλότερος.

• Ωστόσο, όσον αφορά τη διαρθρωτική ανταγωνιστικότητα, η θέση της Ελλάδος παρέμεινε σχετικά χαμηλή. Πρόοδος καταγράφεται σε τομείς όπως το φορολογικό πλαίσιο, η λειτουργία του δικαστικού συστήματος και το περιβάλλον ίδρυσης νέων επιχειρήσεων. Αντιθέτως, οι αδυναμίες σε κρίσιμους τομείς – όπως η καινοτομία, η ταχύτητα διοικητικών και δικαστικών διαδικασιών, οι ελλείψεις εργατικού δυναμικού και το ενεργειακό κόστος για τις επιχειρήσεις – εξακολουθούν να αποτελούν τροχοπέδη για τη βελτίωση της κατάταξης της χώρας στους διεθνείς σύνθετους δείκτες. Το έλλειμμα στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών μειώθηκε αισθητά στο 5,7% του ΑΕΠ, παραμένει όμως σε υψηλό επίπεδο. Η εξέλιξη αυτή οφείλεται κυρίως στη μείωση του ελλείμματος στο ισοζύγιο καυσίμων και στη συνεχιζόμενη ισχυρή επίδοση του τουρισμού, με τις ταξιδιωτικές εισπράξεις να καταγράφουν νέο ιστορικά υψηλό επίπεδο. Οι ξένες άμεσες επενδύσεις συνέχισαν την ανοδική πορεία τους, αγγίζοντας τα 12 δισεκ. ευρώ (ή περίπου το 5% του ΑΕΠ) και διαμορφώθηκαν σε ιστορικά υψηλό επίπεδο.

• Η εξέλιξη αυτή αντανακλά τόσο τη βελτίωση του επιχειρηματικού περιβάλλοντος όσο και την ενίσχυση της εμπιστοσύνης των διεθνών επενδυτών στις προοπτικές της ελληνικής οικονομίας, ιδίως μετά και τις συνεχείς αναβαθμίσεις της πιστοληπτικής της αξιολόγησης. Ως προς τις δημοσιονομικές εξελίξεις, οι οποίες αποτελούν βασικό πυλώνα για τη διατήρηση της εμπιστοσύνης των αγορών και της συνολικής σταθερότητας της οικονομίας, η θετική δυναμική των τελευταίων ετών συνεχίστηκε και το 2025.

• Η υπεραπόδοση των φορολογικών εσόδων έναντι των στόχων του Προϋπολογισμού αντικατοπτρίζει σε μεγάλο βαθμό την ενίσχυση της φορολογικής συμμόρφωσης, ως αποτέλεσμα των παρεμβάσεων για την καταπολέμηση της φοροδιαφυγής και της εισφοροδιαφυγής.

• Η υπεραπόδοση αυτή επέτρεψε τη χρηματοδότηση πρόσθετων μόνιμων δημόσιων δαπανών, τόσο για επενδύσεις όσο και για τη στήριξη ευάλωτων κοινωνικών ομάδων. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις της Τράπεζας της Ελλάδος, το πρωτογενές πλεόνασμα για το 2025 αναμένεται να διαμορφωθεί στο 4,4% του ΑΕΠ, υπερβαίνοντας για ακόμη μια χρονιά τους δημοσιονομικούς στόχους.

• Παράλληλα, το συνολικό δημοσιονομικό αποτέλεσμα εκτιμάται ότι θα παραμείνει πλεονασματικό, καθιστώντας την Ελλάδα μια από τις λίγες ευρωπαϊκές χώρες με πλεονασματικό προϋπολογισμό σε όρους γενικής κυβέρνησης, για δεύτερο συνεχόμενο έτος.

• Οι επιδόσεις αυτές αποτελούν σαφή ένδειξη υπεύθυνης άσκησης δημοσιονομικής πολιτικής και ενισχύουν περαιτέρω την αξιοπιστία της χώρας. Το δημόσιο χρέος συνεχίζει να αποκλιμακώνεται με γρήγορο ρυθμό, τόσο ως ποσοστό του ΑΕΠ όσο και σε ονομαστικούς όρους.

• Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις της Τράπεζας της Ελλάδος, το 2025 το χρέος εκτιμάται ότι μειώθηκε κατά περίπου 8 ποσοστιαίες μονάδες του ΑΕΠ σε σχέση με το 2024, στο 146% - το χαμηλότερο επίπεδο από το 2010.

• Τα ευνοϊκά χαρακτηριστικά και η ενεργητική διαχείριση του δημόσιου χρέους τα τελευταία χρόνια – συμπεριλαμβανομένων των πρόωρων αποπληρωμών – έχουν ενισχύσει τη βιωσιμότητά του και, σε συνδυασμό με τα υψηλά ταμειακά αποθέματα, περιορίζουν την έκθεσή του σε βραχυπρόθεσμες διακυμάνσεις των αγορών.

Η ανθεκτικότητα της ελληνικής οικονομίας δεν αποτυπώνεται μόνο στις επιδόσεις της ανάπτυξης και των δημόσιων οικονομικών, αλλά και στη σημαντική πρόοδο που έχει επιτευχθεί στον τραπεζικό τομέα. Τα τραπεζικά επιτόκια χορηγήσεων συνέχισαν να αποκλιμακώνονται σε όλες τις κατηγορίες δανείων, αντανακλώντας τη βαθμιαία μείωση των βασικών επιτοκίων της νομισματικής πολιτικής και τη σταδιακή ομαλοποίηση των συνθηκών χρηματοδότησης.

• Η υποχώρηση του κόστους δανεισμού ήταν πιο έντονη στα επιχειρηματικά δάνεια, γεγονός που στήριξε τη χρηματοδότηση των επιχειρήσεων και την επενδυτική δραστηριότητα.

• Για τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις, αν και το κόστος δανεισμού παρέμεινε σχετικά υψηλότερο, οι πραγματικοί όροι χρηματοδότησης ήταν ευνοϊκότεροι χάρη στη συμβολή των χρηματοδοτικών εργαλείων του Ομίλου της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων, της Ελληνικής Αναπτυξιακής Τράπεζας και του Μηχανισμού Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας.

• Οι όροι χρηματοδότησης για τα νοικοκυριά επίσης βελτιώθηκαν, ιδίως στα στεγαστικά δάνεια, με πρόσθετη στήριξη και από ειδικά προγράμματα χρηματοδότησης. Πτωτική πορεία παρουσίασαν και τα επιτόκια καταθέσεων, με σαφείς όμως διαφοροποιήσεις ανά κατηγορία καταθέσεων.

• Στις καταθέσεις προθεσμίας, η αποκλιμάκωση ακολούθησε τη μείωση των βασικών επιτοκίων, με ταχύτερη προσαρμογή για τις επιχειρήσεις και πιο περιορισμένη για τα νοικοκυριά.

• Αντίθετα, στις καταθέσεις διάρκειας μίας ημέρας, τα επιτόκια παρέμειναν ουσιαστικά αμετάβλητα και σε πολύ χαμηλά επίπεδα. Ο ετήσιος ρυθμός πιστωτικής επέκτασης προς τον ιδιωτικό τομέα συνολικά επιβραδύνθηκε το 2025, παραμένοντας ωστόσο υψηλότερος από τον μέσο όρο της ευρωζώνης. Η επιβράδυνση οφείλεται κυρίως στη βραδύτερη αύξηση της χρηματοδότησης προς τις επιχειρήσεις και τους ελεύθερους επαγγελματίες.

• Από την άλλη πλευρά, για πρώτη φορά μετά από πολλά χρόνια, καταγράφηκε επέκταση της τραπεζικής χρηματοδότησης προς τα νοικοκυριά. Η εξέλιξη αυτή αντανακλά τόσο την ενίσχυση της καταναλωτικής πίστης όσο και τη σταδιακή ανάκαμψη της στεγαστικής πίστης. Οι τραπεζικές καταθέσεις του ιδιωτικού τομέα κατέγραψαν νέα αισθητή άνοδο το 2025, με ρυθμό ταχύτερο σε σχέση με το προηγούμενο έτος.

• Συνολικά, οι καταθέσεις αυξήθηκαν κατά 10,4 δισεκ. ευρώ, με το υπόλοιπό τους να διαμορφώνεται στα 213 δισεκ. ευρώ – το υψηλότερο επίπεδο από τα μέσα του 2010.

• Η άνοδος των καταθέσεων προήλθε σχεδόν εξίσου από τις επιχειρήσεις και τα νοικοκυριά, εξέλιξη που υποδηλώνει τη βελτίωση των οικονομικών συνθηκών και την ενίσχυση της εμπιστοσύνης. Οι ελληνικές τράπεζες συνέχισαν να καταγράφουν θετικές επιδόσεις και να ενισχύουν τα θεμελιώδη μεγέθη τους, παρά την αυξημένη αβεβαιότητα στο διεθνές περιβάλλον.

• Η κερδοφορία τους βελτιώθηκε περαιτέρω, στηριζόμενη κυρίως στην πιστωτική επέκταση, στην αύξηση των εσόδων από προμήθειες και στη μείωση των προβλέψεων για τον πιστωτικό κίνδυνο.

• Οι δείκτες κεφαλαιακής επάρκειας διατηρήθηκαν σε υψηλά επίπεδα και συγκλίνουν πλέον σε μεγάλο βαθμό με τα ευρωπαϊκά δεδομένα.

• Οι δείκτες ρευστότητας παρέμειναν ιδιαίτερα ισχυροί, σε επίπεδα υψηλότερα τόσο από τις εποπτικές απαιτήσεις όσο και από τον μέσο όρο της ευρωζώνης.

• Η ποιότητα του δανειακού χαρτοφυλακίου βελτιώθηκε περαιτέρω, με τα μη εξυπηρετούμενα ανοίγματα να συνεχίζουν την πτωτική τους πορεία και να συγκλίνουν προς τον ευρωπαϊκό μέσο όρο.

• Η πρόοδος αυτή αποτυπώθηκε και στις διαδοχικές αναβαθμίσεις των πιστοληπτικών αξιολογήσεων των ελληνικών τραπεζών, που πλέον βρίσκονται εντός της επενδυτικής κατηγορίας, ενδυναμώνοντας περαιτέρω το κλίμα εμπιστοσύνης προς τον χρηματοπιστωτικό τομέα της χώρας.

• Παράλληλα, η βελτίωση των επιδόσεων και στις λιγότερο σημαντικές τράπεζες (συμπεριλαμβανομένων των συνεταιριστικών) ενίσχυσε τον ανταγωνισμό και τη χρηματοπιστωτική σταθερότητα, στηρίζοντας και τη χρηματοδότηση των μικρομεσαίων επιχειρήσεων.

• Τέλος, τα αποτελέσματα των ασκήσεων προσομοίωσης ακραίων καταστάσεων επιβεβαίωσαν την ανθεκτικότητα του ελληνικού τραπεζικού συστήματος ακόμη και υπό δυσμενή σενάρια. Όλες οι παραπάνω εξελίξεις αποτυπώνουν τη θέση από την οποία εισέρχεται η ελληνική οικονομία στη νέα περίοδο αυξημένης διεθνούς αβεβαιότητας. Με βάση αυτή την αφετηρία, θα ήθελα τώρα να παρουσιάσω συνοπτικά τις προβλέψεις της Τράπεζας της Ελλάδος για την πορεία της οικονομίας το προσεχές διάστημα. Σε ένα περιβάλλον αυξημένων γεωπολιτικών εντάσεων, ο ρυθμός ανάπτυξης της ελληνικής οικονομίας αναμένεται να επιβραδυνθεί στο 1,9% το 2026, κυρίως λόγω της ηπιότερης αύξησης της κατανάλωσης και της αρνητικής συμβολής του εξωτερικού τομέα.

• Αντίστοιχα, σημαντική επιβράδυνση προβλέπεται και για την οικονομία της ευρωζώνης, με τον ρυθμό ανάπτυξης να υποχωρεί στο 0,9% (από 1,4% το 2025) λόγω της επίδρασης του πολέμου στη Μέση Ανατολή, της αυξημένης αβεβαιότητας και των διαταραχών στην αγορά ενέργειας, οι οποίες ενισχύουν τον κίνδυνο στασιμοπληθωρισμού.

• Παρά τον μετριασμό του ρυθμού μεγέθυνσης, η ελληνική οικονομία αναμένεται να εξακολουθήσει να αναπτύσσεται ταχύτερα από ό,τι η ζώνη του ευρώ, επιβεβαιώνοντας την ενισχυμένη ανθεκτικότητά της και συνεχίζοντας τη διαδικασία πραγματικής σύγκλισης.

• Οι επενδύσεις εκτιμάται ότι θα παραμείνουν ο βασικός μοχλός της ανάπτυξης, με στήριξη από τους πόρους του Μηχανισμού Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, την πιστωτική επέκταση και τις ξένες άμεσες επενδύσεις.

• Η ιδιωτική κατανάλωση προβλέπεται να συνεχίσει να αυξάνεται, υποστηριζόμενη από την άνοδο της απασχόλησης, των μισθών και του διαθέσιμου εισοδήματος, αν και με κάπως ηπιότερο ρυθμό σε σχέση με το προηγούμενο έτος.

• Όσον αφορά την αγορά εργασίας, οι προοπτικές παραμένουν ευνοϊκές, με περαιτέρω ενίσχυση της απασχόλησης και υποχώρηση του ποσοστού ανεργίας στο 8,2%. Η πορεία αποκλιμάκωσης του πληθωρισμού εκτιμάται ότι θα ανακοπεί το 2026, εξαιτίας της αναζωπύρωσης των εξωγενών πιέσεων στο κόστος από τις διεθνείς αγορές ενέργειας.

• Ο γενικός πληθωρισμός προβλέπεται να αυξηθεί στο 3,1% και να παραμείνει υψηλότερος από τον μέσο όρο της ευρωζώνης.

• Αντίθετα, ο πυρήνας του πληθωρισμού αναμένεται να συνεχίσει να αποκλιμακώνεται, υποχωρώντας στο 3,0%, ως αποτέλεσμα της σταδιακής επιβράδυνσης του πληθωρισμού των υπηρεσιών. Το έλλειμμα του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών δεν αναμένεται να βελτιωθεί περαιτέρω το 2026, καθώς θα επηρεαστεί από αντίρροπες δυνάμεις στο εξωτερικό περιβάλλον.

• Από τη μια πλευρά, οι εξαγωγές αγαθών, οι ταξιδιωτικές εισπράξεις, οι εισροές ευρωπαϊκών πόρων και οι ξένες άμεσες επενδύσεις αναμένεται να στηρίξουν τη συνολική εξωτερική θέση της οικονομίας.

• Από την άλλη πλευρά, η άνοδος των διεθνών τιμών της ενέργειας, η αύξηση των εισαγωγών επενδυτικών αγαθών και η επανεμφάνιση πληθωριστικών πιέσεων αναμένεται να επιβαρύνουν το εμπορικό ισοζύγιο.

• Οι προοπτικές του εξωτερικού ισοζυγίου εξαρτώνται σε σημαντικό βαθμό από τη διάρκεια και την ένταση των συγκρούσεων στη Μέση Ανατολή, καθώς και από την επίδρασή τους στην παγκόσμια ζήτηση, στον τουρισμό και στις διεθνείς τιμές της ενέργειας.

• Σε κάθε περίπτωση, το επίμονο έλλειμμα στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών αναμένεται να παραμείνει η βασική πηγή ευπάθειας για την ελληνική οικονομία και το 2026. Στον δημοσιονομικό τομέα, η ισχυρή διαρθρωτική θέση της χώρας παρέχει μεγαλύτερη ευελιξία για την αντιμετώπιση των επιπτώσεων της νέας κρίσης, χωρίς να τίθεται σε κίνδυνο η δημοσιονομική σταθερότητα.

• Η σημαντική δημοσιονομική προσαρμογή των προηγούμενων ετών, σε συνδυασμό με τα υψηλά πρωτογενή πλεονάσματα και την ταχεία αποκλιμάκωση του χρέους, έχει ενισχύσει την αξιοπιστία της οικονομικής πολιτικής.

• Τα ευνοϊκά χαρακτηριστικά του δημόσιου χρέους και τα υψηλά ταμειακά διαθέσιμα λειτουργούν ως πρόσθετη ασπίδα απέναντι σε ενδεχόμενες αναταράξεις στις χρηματοπιστωτικές συνθήκες. Τα δημοσιονομικά μεγέθη προβλέπεται να παραμείνουν σε υγιή επίπεδα και το 2026, με διατήρηση υψηλού πρωτογενούς πλεονάσματος (περίπου 3,2% του ΑΕΠ) και οριακά πλεονασματικό συνολικό αποτέλεσμα, ενώ η πτωτική πορεία του δημόσιου χρέους αναμένεται να συνεχιστεί. Οι προοπτικές για τη νομισματική πολιτική της ΕΚΤ το 2026 χαρακτηρίζονται από αυξημένη αβεβαιότητα, αλλά και ανάγκη διατήρησης υψηλού βαθμού ευελιξίας.

• Οι πρόσφατες γεωπολιτικές εξελίξεις και οι διακυμάνσεις στις τιμές της ενέργειας καθιστούν πλέον λιγότερο προβλέψιμη την πορεία του πληθωρισμού και της οικονομικής δραστηριότητας.

• Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, το Διοικητικό Συμβούλιο της ΕΚΤ θα αξιολογήσει κατά πόσον οι αυξήσεις στις τιμές της ενέργειας κινδυνεύουν να μετατραπούν σε πιο γενικευμένες και επίμονες πληθωριστικές πιέσεις, μέσω των προσδοκιών, των μισθολογικών εξελίξεων και του ευρύτερου μηχανισμού διαμόρφωσης των τιμών.

• Η κατάλληλη αντίδραση της νομισματικής πολιτικής θα εξαρτηθεί από τη φύση, το μέγεθος και την επιμονή της διαταραχής.

• Αν οι πιέσεις από το ενεργειακό κόστος αποδειχθούν πρόσκαιρες, η ανάγκη προσαρμογής της νομισματικής πολιτικής θα είναι περιορισμένη.

• Αν όμως αποδειχθούν εντονότερες και πιο επίμονες, επηρεάζοντας τις μεσοπρόθεσμες πληθωριστικές προσδοκίες και τις μισθολογικές εξελίξεις, τότε αναμένεται αυστηρότερη κατεύθυνση της νομισματικής πολιτικής.

• Ιδιαίτερη σημασία θα έχει και η κατεύθυνση της δημοσιονομικής πολιτικής: στοχευμένα και προσωρινά μέτρα μπορούν να αμβλύνουν τις επιπτώσεις της διαταραχής, ενώ γενικευμένες και μόνιμες παρεμβάσεις ενδέχεται να ενισχύσουν τη ζήτηση και να δυσχεράνουν το έργο της νομισματικής πολιτικής.

• Υπό αυτές τις συνθήκες, η ΕΚΤ αναμένεται να συνεχίσει να ασκεί τη νομισματική πολιτική της με βάση τα διαθέσιμα στοιχεία και την αξιολόγηση των εξελίξεων σε κάθε συνεδρίαση, παραμένοντας έτοιμη, εφόσον κριθεί σκόπιμο, να προσαρμόσει τη στάση της ανά πάσα στιγμή. Σχετικά με τις προοπτικές του χρηματοπιστωτικού τομέα: • Η τραπεζική χρηματοδότηση της οικονομίας αναμένεται να διατηρήσει την ανοδική της πορεία, με στήριξη από την αύξηση της οικονομικής δραστηριότητας, το σχετικά ευνοϊκότερο περιβάλλον επιτοκίων και τη συνεχιζόμενη αξιοποίηση ευρωπαϊκών χρηματοδοτικών πόρων, ιδίως για τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις και τη στεγαστική πίστη. Ωστόσο, η αυξημένη αβεβαιότητα και τυχόν αυστηροποίηση των χρηματοπιστωτικών συνθηκών ενδέχεται να μετριάσουν τη δυναμική αυτή.

• Οι καταθέσεις αναμένεται επίσης να συνεχίσουν να αυξάνονται, ακολουθώντας την πορεία της οικονομίας, της αγοράς εργασίας και του διαθέσιμου εισοδήματος των νοικοκυριών. Παρ’ όλα αυτά, τα πολύ χαμηλά επιτόκια καταθέσεων περιορίζουν την ελκυστικότητά τους και ενισχύουν τη μετατόπιση αποταμιευτικών πόρων προς εναλλακτικές τοποθετήσεις.

• Όσον αφορά τις τράπεζες, οι προοπτικές παραμένουν θετικές, καθώς οι ισχυρές επιδόσεις του 2025 δημιουργούν ευνοϊκές προϋποθέσεις για περαιτέρω ενίσχυση της ανθεκτικότητας, της κερδοφορίας και της κεφαλαιακής τους βάσης. Ωστόσο, η τρέχουσα γεωπολιτική αβεβαιότητα αποτελεί παράγοντα κινδύνου για το κόστος χρηματοδότησης, την ποιότητα του δανειακού χαρτοφυλακίου και τη δυναμική της πιστωτικής επέκτασης. Οι μακροοικονομικές προοπτικές που παρουσιάστηκαν παραπάνω υπόκεινται σε αβεβαιότητες και παράγοντες κινδύνου, που αποκτούν ιδιαίτερη βαρύτητα στην τρέχουσα συγκυρία. Στην οικονομία της ευρωζώνης, οι προβλέψεις για την ανάπτυξη περιβάλλονται από ενισχυμένους καθοδικούς κινδύνους, αντανακλώντας τη μεγάλη διαρθρωτική ευπάθειά της σε διαταραχές στον τομέα της ενέργειας.

• Η ευρωζώνη, ως καθαρός εισαγωγέας ενέργειας, επηρεάζεται δυσανάλογα από αυξήσεις στις διεθνείς τιμές της ενέργειας, οι οποίες συμπιέζουν το πραγματικό εισόδημα, αυξάνουν το κόστος παραγωγής και περιορίζουν την κατανάλωση και τις επενδύσεις.

• Παράλληλα, η ενίσχυση του προστατευτισμού και των εμπορικών εντάσεων επιβαρύνει τις εξαγωγές και επιδεινώνει τις επιχειρηματικές προσδοκίες, ιδίως σε ένα περιβάλλον ήδη ασθενούς εξωτερικής ζήτησης.

• Τυχόν αυστηροποίηση των χρηματοπιστωτικών συνθηκών ή απότομη ανατιμολόγηση του κινδύνου στις αγορές θα μπορούσε να κάμψει περαιτέρω την εσωτερική ζήτηση.

• Όσον αφορά τον πληθωρισμό, οι κίνδυνοι είναι κυρίως ανοδικοί, καθώς η άνοδος των τιμών της ενέργειας, η ενίσχυση του προστατευτισμού και οι διαταραχές στις εφοδιαστικές αλυσίδες ενδέχεται να διατηρήσουν τις πιέσεις στις τιμές για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα.

• Συνολικά, η αυξημένη αυτή αβεβαιότητα ενισχύει τις στασιμοπληθωριστικές πιέσεις και παραπέμπει σε ένα περιβάλλον παρατεταμένης χαμηλής ανάπτυξης και επίμονου πληθωρισμού, ιδίως αν οι διαταραχές στην πλευρά της προσφοράς αποδειχθούν πιο έντονες και μεγαλύτερης διάρκειας. Αντίστοιχα, για την ελληνική οικονομία, το ισοζύγιο κινδύνων είναι σαφώς καθοδικό, αντικατοπτρίζοντας κυρίως τις δυσμενείς εξελίξεις στο εξωτερικό περιβάλλον.

• Οι πληθωριστικές πιέσεις είναι πιθανόν να αποδειχθούν πιο επίμονες, λόγω της ανόδου των τιμών της ενέργειας, των πρώτων υλών και των μεταφορών, αλλά και μέσω δευτερογενών επιδράσεων στο κόστος εργασίας.

• Η εξέλιξη αυτή θα περιορίσει την αγοραστική δύναμη των νοικοκυριών, θα επιβαρύνει την κατανάλωση και θα επηρεάσει αρνητικά το οικονομικό κλίμα.

• Ταυτόχρονα, η αβεβαιότητα και τυχόν επιδείνωση των χρηματοπιστωτικών συνθηκών μπορεί να περιορίσουν την επενδυτική δραστηριότητα.

• Στον εξωτερικό τομέα, η ελληνική οικονομία παραμένει πιο ευάλωτη, καθώς ο τουρισμός, οι μεταφορές και γενικότερα οι εξαγωγές υπηρεσιών επηρεάζονται άμεσα από γεωπολιτικούς και εξωγενείς κλυδωνισμούς.

• Η υψηλή συγκέντρωση των εξαγωγών σε περιορισμένο αριθμό τομέων σημαίνει ότι τυχόν δυσμενείς εξελίξεις σε αυτούς μπορούν να έχουν δυσανάλογα μεγάλη επίδραση στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών.

• Παράλληλα, εγχώριες προκλήσεις – όπως η στενότητα στην αγορά εργασίας, οι φυσικές καταστροφές και ενδεχόμενες καθυστερήσεις στην απορρόφηση ευρωπαϊκών πόρων – ενδέχεται να εξασθενίσουν τη δυναμική της οικονομίας. Παρά τους κινδύνους αυτούς, η ελληνική οικονομία διαθέτει σημαντικούς παράγοντες ανθεκτικότητας, όπως η ισχυρή δημοσιονομική θέση, τα υψηλά ταμειακά διαθέσιμα, η ενισχυμένη κεφαλαιακή επάρκεια και η υψηλή ρευστότητα των τραπεζών, καθώς και η στήριξη από τους πόρους του Μηχανισμού Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας.

• Η επιτάχυνση των επενδύσεων και των μεταρρυθμίσεων μπορεί να ενισχύσει περαιτέρω την ανθεκτικότητα της οικονομίας και να αμβλύνει τις βραχυπρόθεσμες αρνητικές επιδράσεις. Η αύξηση των κινδύνων και της διεθνούς αβεβαιότητας καθιστά επιτακτικά αναγκαία τη συνέχιση της εφαρμογής μιας συνεκτικής οικονομικής πολιτικής, με στόχο την περαιτέρω ενίσχυση της ανθεκτικότητας και της αναπτυξιακής δυναμικής της ελληνικής οικονομίας.

• Απαιτείται ακόμη μεγαλύτερη έμφαση στις επενδύσεις, στην αξιοποίηση των πόρων του Μηχανισμού Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, στον ψηφιακό μετασχηματισμό, στην πράσινη μετάβαση και στην ενίσχυση της καινοτομίας και του ανθρώπινου κεφαλαίου.

•Π αραμένει κρίσιμη η βελτίωση της διαρθρωτικής ανταγωνιστικότητας της οικονομίας, μέσω της συνέχισης μεταρρυθμίσεων που περιορίζουν τη γραφειοκρατία, βελτιώνουν τη λειτουργία της δημόσιας διοίκησης, επιταχύνουν την απονομή της δικαιοσύνης και ενισχύουν τον ανταγωνισμό στις αγορές.

• Η μείωση του ελλείμματος του εξωτερικού ισοζυγίου απαιτεί περαιτέρω διεύρυνση της εξαγωγικής βάσης, ανάπτυξη κλάδων υψηλότερης προστιθέμενης αξίας, ενίσχυση της παραγωγής αγαθών υψηλής τεχνολογίας και σταδιακή υποκατάσταση εισαγωγών, όπου αυτό είναι εφικτό.

•Η διατήρηση της ισχυρής δυναμικής του τουρισμού προϋποθέτει ποιοτική αναβάθμιση του τουριστικού προϊόντος, βελτίωση των υποδομών, ανάδειξη νέων προορισμών και αντιμετώπιση των ελλείψεων εργατικού δυναμικού στον κλάδο.

•Η χρηματοδότηση της ανάπτυξης απαιτεί περαιτέρω ενίσχυση της χρηματοπιστωτικής διαμεσολάβησης, τόσο μέσω της ενίσχυσης του τραπεζικού δανεισμού όσο και μέσω εναλλακτικών πηγών χρηματοδότησης από τις κεφαλαιαγορές, με στόχο την καλύτερη πρόσβαση των μικρομεσαίων επιχειρήσεων σε χρηματοδότηση και την αποτελεσματικότερη διοχέτευση πόρων σε επενδύσεις υψηλής προστιθέμενης αξίας.

•Η επιτάχυνση της απονομής της δικαιοσύνης αποτελεί κρίσιμη μεταρρύθμιση για την παραγωγικότητα, τις επενδύσεις και τη βελτίωση του επιχειρηματικού περιβάλλοντος. Η ταχύτερη και πιο προβλέψιμη επίλυση διαφορών μπορεί να ενισχύσει την εμπιστοσύνη, να διευκολύνει την κατανομή των πόρων και να βελτιώσει την πρόσβαση σε χρηματοδότηση.

•Η προώθηση της ενεργειακής μετάβασης είναι αναγκαία τόσο για λόγους ανταγωνιστικότητας όσο και για λόγους ανθεκτικότητας, με έμφαση στις επενδύσεις σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, στα δίκτυα και στις διασυνδέσεις, στην αποθήκευση ηλεκτρικής ενέργειας και στη διασφάλιση πιο προσιτού ενεργειακού κόστους για νοικοκυριά και επιχειρήσεις.

•Η κοινωνική πολιτική χρειάζεται καλύτερη στόχευση και μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα, ώστε να στηρίζει ουσιαστικά τα πιο ευάλωτα νοικοκυριά και ταυτόχρονα να επενδύει περισσότερο στην παιδεία, στην υγεία και στις δεξιότητες.

•Η αντιμετώπιση του στεγαστικού προβλήματος απαιτεί πολιτικές που αυξάνουν την προσφορά κατοικιών, μέσω καλύτερης αξιοποίησης του υφιστάμενου αποθέματος, άρσης διοικητικών εμποδίων και ενός ολοκληρωμένου στρατηγικού σχεδιασμού για τη στέγαση.

•Σ την αγορά εργασίας, προτεραιότητα πρέπει να δοθεί στην αύξηση της συμμετοχής στο εργατικό δυναμικό και στην αντιμετώπιση των ελλείψεων δεξιοτήτων, ιδίως μέσω δομών φροντίδας, κινήτρων για εργασία, τεχνικής εκπαίδευσης, διά βίου μάθησης και καλύτερης σύζευξης προσφοράς και ζήτησης εργασίας.

•Σ τη δημοσιονομική πολιτική, τυχόν πρόσθετα μέτρα στήριξης θα πρέπει να είναι στοχευμένα, προσωρινά και πλήρως συμβατά με τη δημοσιονομική βιωσιμότητα, ενώ κρίσιμες παραμένουν η συνέχιση της καταπολέμησης της φοροδιαφυγής, η διεύρυνση της φορολογικής βάσης και o εξορθολογισμός των φορολογικών δαπανών.

• Τ έλος, η αντιμετώπιση του δημογραφικού ζητήματος αποτελεί εθνική προτεραιότητα, καθώς επηρεάζει άμεσα τόσο τη μακροχρόνια αναπτυξιακή δυναμική όσο και την προσφορά εργασίας. Για τον λόγο αυτό, απαιτεί ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο στήριξης της οικογένειας, επένδυση στο ανθρώπινο κεφάλαιο, βελτίωση της προσιτότητας της κατοικίας και πολιτικές που διευκολύνουν την επιστροφή ανθρώπινου δυναμικού στη χώρα. Εν κατακλείδι, οι τρέχουσες διεθνείς ανατροπές αποτελούν για την Ευρώπη όχι μόνο απειλή, αλλά και μια σαφή κλήση αφύπνισης. Υπό το πρίσμα αυτό, η ενίσχυση της ανθεκτικότητας της ευρωζώνης προϋποθέτει επιτάχυνση της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης και αποτελεσματικότερο συντονισμό των κοινών πολιτικών.

• Η ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας και της στρατηγικής αυτονομίας της ΕΕ αποτελεί πλέον αναγκαία προϋπόθεση για την αντιμετώπιση των εντεινόμενων προκλήσεων.

• Η ΕΕ οφείλει να προχωρήσει σε μια συνεκτική στρατηγική που θα γεφυρώνει το χάσμα καινοτομίας έναντι των ανταγωνιστών της, θα επιταχύνει την πράσινη και την ψηφιακή μετάβαση και θα ενισχύει τη βιομηχανική της βάση.

• Η ολοκλήρωση της Τραπεζικής Ένωσης και η πρόοδος προς μια πραγματική Ένωση Αποταμιεύσεων και Επενδύσεων μπορούν να διευκολύνουν τη διασυνοριακή κατανομή κεφαλαίων και να ενισχύσουν τη χρηματοδότηση μεγάλων επενδύσεων.

• Παράλληλα, η διαμόρφωση μιας συνεκτικής στρατηγικής για τη Δημοσιονομική Ένωση και η ανάπτυξη κοινών ευρωπαϊκών χρηματοδοτικών εργαλείων, όπως η έκδοση κοινού ευρωπαϊκού χρέους για τη χρηματοδότηση κοινών αναγκών στην άμυνα, στην πράσινη ενέργεια και στις νέες τεχνολογίες, θα μπορούσαν να ενισχύσουν τον διεθνή ρόλο του ευρώ, να βελτιώσουν την αποτελεσματικότητα της δημοσιονομικής πολιτικής και να περιορίσουν τον κατακερματισμό των αγορών.

• Συνολικά, η επιτάχυνση της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης είναι κρίσιμη όχι μόνο για τη στήριξη των επενδύσεων και την ενίσχυση της μακροοικονομικής σταθερότητας της ευρωζώνης, αλλά και για την ανθεκτικότητα, την ανταγωνιστικότητα, τη συνοχή και την αποτελεσματικότητα της ενιαίας νομισματικής πολιτικής.

***

Κλείνοντας, θα ήθελα να επισημάνω ότι σε περιόδους αυξημένης αβεβαιότητας η πολιτική σταθερότητα αποτελεί καθοριστικό παράγοντα οικονομικής ανθεκτικότητας.

• Η εμπειρία των τελευταίων ετών καταδεικνύει ότι η πολιτική σταθερότητα και ένα προβλέψιμο θεσμικό περιβάλλον είναι καθοριστικής σημασίας για τη διατήρηση της μακροοικονομικής ισορροπίας και για την αποτελεσματική διαχείριση εξωγενών κρίσεων. Σε ένα διεθνές περιβάλλον όπου σωρεύονται νέες αβεβαιότητες, η υλοποίηση των αναγκαίων μεταρρυθμίσεων αποτελεί προϋπόθεση για την ενίσχυση της ευημερίας.

• Τα οφέλη των μεταρρυθμίσεων είναι πλέον ορατά και μετρήσιμα, τόσο στις επιδόσεις της οικονομίας όσο και στη βελτίωση της αξιοπιστίας της χώρας.

• Η διατήρηση της πολιτικής βούλησης για την εφαρμογή αξιόπιστων μεταρρυθμιστικών πολιτικών είναι το κλειδί για να μετατρέψουμε τις κρίσεις σε ευκαιρίες και να διαμορφώσουμε μια σύγχρονη, βιώσιμη, εξωστρεφή και ανταγωνιστική οικονομία.

LiFO 09.04.26

55

ΜΕΛΕΤΗ

Βιβλίο

Γ

ια πρώτη φορά ένας νομικός αναλαμβάνει να φέρει εις πέρας μια δύσκολη αποστολή, προβάλλοντας όχι μόνο τη διεθνή και διαχρονική απήχηση των ομοερωτικών ποιημάτων του Κωνσταντίνου Καβάφη, αλλά δίνοντας περαιτέρω έμφαση στη «νομική» πτυχή του έργου του. Η άκρως πρωτότυπη αυτή προσέγγιση αναδεικνύεται λεπτομερώς στο βιβλίο Ο Καβάφης και τα ΛΟΑΤΚΙ+ δικαιώματα του νομικού Βασίλη Σωτηρόπουλου (εκδόσεις Πόλις), που μας προσκαλεί σε περαιτέρω αναστοχασμό αναφορικά με την καβαφική παρουσία, η οποία όχι μόνο εναντιώθηκε στις απαγορεύσεις, την ποινικοποίηση και την ιατρικοποίηση της εποχής του, αναφορικά με τη γκέι κοινότητα και τα δικαιώματά της, αλλά κατά κάποιον τρόπο προχώρησε με την ποίηση του σε μια «αισθητική προφητεία», όπως την αποκαλεί χαρακτηριστικά ο συγγραφέας, για την εξέλιξη που ακολούθησε αλλά και τα πιθανά πισωγυρίσματα. Κόντρα στις αυθαίρετες γενικεύσεις ότι η ποίηση είναι άμεσα συνυφασμένη με τον ανορθολογισμό και ότι οι ανθρωπιστικές σπουδές δεν προσφέρουν τίποτα στην επιστήμη, τόσο για τον ίδιο, που τολμάει να καταθέσει τον Καβάφη ως πηγή έμπνευσης, όσο και για τους νομικούς, όπως μας εξηγεί, «η ερμηνευτική μάχη που δίνουμε με τους νόμους στα δικαστήρια είναι για να ανακα-

λύψουμε τι κρύβεται πίσω από τη διατύπωση των διατάξεων. Αν κρύβεται κάποιο ποταπό και ευκαιριακό συμφέρον ή εάν αναβλύζει η πηγή μιας οικουμενικής αλήθειας. Όταν ψάχνεις τις πηγές των ανθρώπινων δικαιωμάτων και φτάνεις στη μεγάλη τέχνη που έχει διαμορφώσει ακόμα και την καθομιλουμένη γλώσσα, ο νόμος αυτός αποκτά έρεισμα και διάσταση που υπερβαίνει τη συγκυρία. Στην καβαφική ψυχή υπάρχει αυτή η κερδισμένη οικουμενικότητα που μας δίνει την ελπίδα για βάθος και διάρκεια στα δικαιώματα που γεννήθηκαν από τους στίχους του. Και η προσδοκία ότι τα πισωγυρίσματα και η βαρβαρότητα της εποχής μας είναι μόνο συγκυρία. Όχι “κανονικότητα”». Έχοντας πρόσβαση στο ψηφιοποιημένο πλέον Αρχείο Καβάφη από το Ίδρυμα Ωνάση, ο συγγραφέας μπόρεσε να έρθει σε επαφή όχι μόνο με το σύνολο του καβαφικού έργου και τα σχετικά ποιήματα αλλά με κάθε λογής τεκμήρια που αφορούσαν τον ίδιο και τη ζωή του, διαμορφώνοντας μια ολιστική προσέγγιση του καβαφικού έργου. Επιπλέον, έλαβε υπόψη και τις προηγούμενες μελέτες, όπως αυτή του Δημήτρη Παπανικολάου Σαν και εμένα καμωμένοι (εκδόσεις Πατάκη), ο οποίος επίσης έδωσε έμφαση σε στίχους που αποκαλύπτουν τη συνείδηση του Αλεξανδρινού για την ομοερωτική ταυτότητα και κοινότητα. «Χωρίς το βιβλίο του Δ. Παπανικολάου, δεν

βασίλης σωτηρόπουλος Ο Καβάφης και τα ΛΟΑΤΚΙ+ δικαιώματα Εκδόσεις Πόλις Σελ.: 192

Βασίλης Σωτηρόπουλος: «Στην καβαφική ψυχή υπάρχει ελπίδα για βάθος και διάρκεια στα δικαιώματα»

απο την τινα μανδηλαρα

56

LiFO

Η άκρως πρωτότυπη μελέτη του νομικού Βασίλη Σωτηρόπουλου «Ο Καβάφης και τα ΛΟΑΤΚΙ+ δικαιώματα», που μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Πόλις, αναλαμβάνει να ρίξει φως όχι μόνο στον ποιητή αλλά και στον «νομικό» Καβάφη που έβαλε πρώτος τους «σπόρους ορατότητας» για έναν κόσμο χωρίς διακρίσεις.

θα υπήρχε το δικό μου. Ο Καβάφης δεν είναι “ιδιοκτησία”, είναι μήτρα ερεθισμάτων», τονίζει χαρακτηριστικά ο Βασίλης Σωτηρόπουλος, ο οποίος γνωρίζει σε βάθος τα νομικά ζητήματα που άπτονται της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας, ενώ έχει τιμηθεί από την Ακαδημία Αθηνών με το βραβείο Ιωάννη-Ίωνος Τσατσαρώνη για το έργο του Ελεύθερη Συμβίωση - Η αυτοκρατορία των συναινέσεων (εκδόσεις Πόλις). Σε αυτή την παράλληλη ανάγνωση μάς θυμίζει πως «τα “Κρυμμένα” είναι το ποίημα που ακούστηκε από τη Σία Αναγνωστοπούλου στη Βουλή των Ελλήνων τον Δεκέμβριο του 2015, όταν ψηφίστηκε το σύμφωνο συμβίωσης. Εκείνη τη στιγμή, ο Καβάφης αναγνωρίστηκε από το νομοθετικό σώμα ως η πνευματική αναφορά του, μια ratio legis. Η κ. Αναγνωστοπούλου ήταν τότε βουλεύτρια της πλειοψηφίας και υφυπουργός Παιδείας, με δικό της ερευνητικό έργο σχετικό με τον Καβάφη. Μίλησε έπειτα από ένα άλλο τότε μέλος του κοινοβουλίου που είχε επιδοθεί σε ομοφοβικό παραλήρημα. Η οραματική απάντηση του Κωνσταντίνου Καβάφη για την “τελειωτέρα κοινωνία” κατίσχυσε του σκότους, αποκατέστησε τη δημοκρατική γαλήνη μας εκείνη τη στιγμή και αποτέλεσε τη σμίλη του νέου νόμου. Αυτό δεν μπορεί να περάσει απαρατήρητο για κανέναν, νομικό ή μη».

Α

ναλύοντας σε βάθος την έννοια όχι μόνο του πολιτικού αλλά και του νομικού Καβάφη να μιλήσει εν ονόματι του ίδιου και της κοινότητας, ο Βασίλης Σωτηρόπουλος επίσης επισημαίνει πως «ως γιος μεγαλοαστών που κατέληξε δημόσιος υπάλληλος και έχοντας δει τον, ομοερωτικό επίσης, αδελφό του, Πολ Καβάφη, να πεθαίνει ως επαίτης στο Παρίσι, ο ποιητής πρόλαβε να ζήσει και από τις δύο πλευρές», τονίζοντας πως «στο επίκεντρο των ποιημάτων του για τα ζευγάρια ανδρών ή και για τα μεμονωμένα ομοερωτικά αγόρια υπάρχει το έντονο στοιχείο της περιθωριοποίησης, της απομόνωσης από την οικογένεια και της αδικίας. Δεν ήταν βέβαια ούτε αριστερός, ούτε μαρξιστής, είχε όμως μια πολιτική αντίληψη του στίγματος. Μέχρι εκεί, μιλάμε για τον “πολιτικό Καβάφη”, με πρωτεργάτη του όρου τον Στρατή Τσίρκα. Πέραν αυτής της πολιτικής ιδιότητας, ο “νομικός” Καβάφης δεν μένει μόνο στην παρατήρηση αλλά παρεμβαίνει με την τέχνη για να αποδώσει μια μορφή ποιητικής δικαιοσύνης, τα οφέλη της οποίας απολαμβάνουν όντως σήμερα οι μελλοντικές γενιές, όπως ήθελε κι ο ίδιος. Είναι μια από τις σπανιότατες περιπτώσεις που η ποίηση τροφοδοτεί τη νομοθεσία. Αυτό γίνεται μόνο σε κορυφαία μεγέθη εκατέρωθεν: τόσο του ποιητή, όσο και του νομοθέτη». Όσον αφορά, τέλος, την «τελειωτέρα κοινωνία», την οποία οραματίστηκε ο ποιητής και στην οποία δίνει ιδιαίτερη έμφαση ο Βασίλης Σωτηρόπουλος με τη συγκριτική του μελέτη: «Δεν είναι τυχαίος ο συγκριτικός βαθμός, που συνιστά επίγνωση ότι δεν θα υπάρξει ποτέ η “τελειωτάτη” κοινωνία. Ζούμε και τώρα σε μια σκοτεινή περίοδο με φωτεινά διαλείμματα. Η αισιοδοξία μου έγκειται στο ότι είμαστε ολοένα περισσότεροι εμείς που επανερχόμαστε στους καβαφικούς στοχασμούς. Γιατί η οικουμενικότητά τους έχει κερδηθεί και είναι ένα ακλόνητο σημείο αναφοράς που έχουμε το προνόμιο να μπορούμε να επικαλούμαστε, αφοπλίζοντας κάθε απόπειρα αναθεωρητισμού και υποτίμησης των δικαιωμάτων».

09.04.26

LiFO 09.04.26

57

õ

î

Μουσείο Μπενάκη

Vicko Κεραμικό πιάτο με λουλούδια.

Χειροποίητο κεραμικό στολίδι από το εργαστήριο Arco Ocra.

www.vicko.gr/el

benakishop.gr

THE

good LiFO

PERS O N A L S H OP P E R

ò

Κerino

î

Λαμπάδα σόγιας με μαργαρίτες. kerino.gr

Que Rico Αποθηκευτικά βάζα Monica Veronica με σχέδια.

Plaisio.gr

î

Les Connaisseurs Πράσινη λαμπάδα με αερόστατο.

Golden Hall

ò

Desigual Μπουφάν με αντίθεση στον γιακά.

ô

î

Adidas

Vicko

Παπούτσια Superstar II με φούξια ρίγες.

Διακοσμητικό κάλυμμα μαξιλαριού Wavely.

adidas.gr

www.vicko.gr/el

ΑΠΟ

ΤΗ

LIFO

TEAM

desigual.com/el_GR

58

LiFO

09.04.26

του Εκδοτικού οίκου 24 γράμματα Τα Κόκκινα Πρίσματα του Κώστα Παπαποστολόπουλου είναι ένα βιβλίο που με συγκλόνισε βαθιά, όχι μόνο για την υπόθεσή του αλλά κυρίως για τον τρόπο με τον οποίο ξεδιπλώνει τα ανθρώπινα συναισθήματα. Από τις πρώτες κιόλας σελίδες ένιωσα να με παρασύρει η σκοτεινή, φορτισμένη ατμόσφαιρα της ιστορίας. Ο πρωταγωνιστής, βυθισμένος στη θλίψη και στην οργή, γίνεται ένας άνθρωπος που περιφέρεται ανάμεσα στο πένθος και στην ανάγκη για εκδίκηση. Αυτή η εσωτερική του πάλη ήταν για μένα ένα από τα πιο δυνατά στοιχεία του βιβλίου. Ένιωσα την πίκρα του, την αγανάκτηση, αλλά και την απελπισμένη προσπάθεια να βρει έναν τρόπο να συνεχίσει να ζει. Η περιγραφικότητα των τοπίων και του χώρου όπου εκτυλίσσεται η ιστορία σε ταξιδεύει σε μια διαφορετική πραγματικότητα. Ίσως πιο αληθινή από αυτήν που νομίζουμε ότι ζούμε. Οι προσωπικότητες είναι έντονες και ξεχωριστές. Ας σκεφτούμε ποιος είναι πραγματικά ο λόγος για ένα μικρό χαμόγελο, ένα φτερούγισμα στην καρδιά, ένα πεταχτό φιλί, λίγη συγχώρεση. Κυρίως του εαυτού μας. Ως αναγνώστης ένιωσα έντονα τη μοναξιά του ήρωα, ξένος ανάμεσα σε άγνωστους ανθρώπους, εγκλωβισμένος σε σκέψεις που τον βαραίνουν. Το

νησί αποκτά σχεδόν συμβολικό χαρακτήρα. Η τοποθεσία λειτουργεί σαν καθρέφτης της ψυχικής του κατάστασης: κλειστή, μυστική, γεμάτη σκιές. Αυτό που με άγγιξε περισσότερο ήταν η σταδιακή μεταμόρφωση του πρωταγωνιστή. Τον ακολουθούμε στη διαδρομή του μίσους, όμως τελικά πίσω από την επιθυμία για εκδίκηση διακρίνουμε έναν άνθρωπο συντετριμμένο. Όταν τα δύο πρόσωπα βρίσκονται τελικά μόνα σε μια βάρκα, η ένταση κορυφώνεται. Κι όμως, εκεί έρχεται η ανατροπή που άλλαξε όλη την εικόνα του βιβλίου μέσα μου. Αυτό το σημείο με γέμισε συγκίνηση. Εκεί συνειδητοποιούμε ότι ο μεγαλύτερος εχθρός του ανθρώπου μπορεί να είναι ο ίδιος του ο εαυτός, η οργή, η εκδικητικότητα, ο πόνος που κουβαλά. Η πράξη σωτηρίας του ήρωα είναι τελικά η δική του λύτρωση. Το βιβλίο αφήνει μια αχτίδα ελπίδας, δείχνει ότι ακόμη και μέσα στο πιο σκοτεινό σκοτάδι, το καλό μπορεί να νικήσει. Έκλεισα το βιβλίο με ένα αίσθημα κάθαρσης και μια βαθιά σκέψη για το πόσο δύσκολο αλλά και πόσο απελευθερωτικό είναι να συγχωρείς. Ναι, δεν μπορούν όλα να είναι τέλεια, όμως μπορούμε να δώσουμε χρώμα στην ασπρόμαυρη αλήθεια μας. Φωτεινή Ανέστη (δημοσιογράφος)

LiFO 09.04.26

59

good LiFO THE

ΕΧΕΙΣ Γ Ο Υ Σ Τ Ο Μαριτίνα Μανθοπούλου S E S S I O N H A I R D R ESSER

Ποια είσαι και με τι ασχολείσαι; Ονομάζομαι Μαριτίνα Μανθοπούλου, είμαι session hairdresser και δουλεύω κυρίως στον χώρο της μόδας. Τα μαλλιά μπορούν να απογειώσουν ένα βαρετό outfit; Τα μαλλιά έχουν τη δύναμη να απογειώσουν ένα look, όπως μια σωστά επιλεγμένη τσάντα. Ακόμα και το πιο απλό outfit μπορεί να αποκτήσει χαρακτήρα μέσα από ένα δυνατό χρώμα, ένα σωστό κούρεμα ή ένα ιδιαίτερο styling. Δεν συμπληρώνουν απλώς την εικόνα· πολλές φορές την καθορίζουν. Είναι κομμάτι του εαυτού μας, τα διαμορφώνεις και χτίζεις την εικόνα σου. Τι έχεις στις τσέπες σου; Το τι υπάρχει στις τσέπες μου αλλάζει ανάλογα με το πού βρίσκομαι. Σε μια πιο χαλαρή μέρα είναι συνήθως άδειες. Όλα είναι στην τσάντα. Τι φοράς και πόσο κοστίζει; Το παντελόνι είναι από COS, το είχα πάρει στο Παρίσι πέρσι στο Fashion Week. Το top είναι Zara basic και η jersey μπλούζα είναι δώρο. Τα παπούτσια είναι από Λονδίνο, από Vestiaire. Η τσάντα είναι δώρο από τη μαμά μου, από ένα ταξίδι στη Βαρκελώνη. Δεν θυμάμαι τιμές, κρατάω τα κομμάτια. Πού πας τώρα; Πάω με την κολλητή μου για μεξικάνικο και μαργαρίτες, το ιδανικό κλείσιμο έπειτα από μια γεμάτη μέρα. @maritina_manth

ΑΠΟ ΤΗ ΜΙΝΑ ΚΑΛΟΓΕΡΑ ΦΩΤΟ: ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΛΑΣΚΑΡΙΔΟΥ

Διαβάστε ολόκληρη τη συνέντευξη στο lifo.gr.

60

LiFO

09.04.26

«Οι Στρατηγικές του Έρωτα» ΤΟΥ ΤΖΟΡΤΖ ΦΆΡΚΙΟΥΑΡ

Ghosting, ψέματα και παιχνίδια εξουσίας: τίποτα δεν έχει αλλάξει από το 1707.

Σκηνοθεσία-Δραματουργική επεξεργασία: Τάσος Πυργιέρης Μετάφραση: Αντώνης Γαλέος Σκηνικά-Κοστούμια: Ελίνα Δράκου Μουσική: Νίκος Παναγιωτόπουλος Φωτισμοί: Στέβη Κουτσοθανάση Παίζουν: Τζίνη Παπαδοπούλου, Ιάσονας Παπαματθαίου, Τζωρτζίνα Λιώση, Θωμάς Βούλγαρης, Χριστίνα Ροκαδάκη, Τέλης Ζαχαράκης, Πάνος Μαλικούρτης 17 Απριλίου-24 Μαΐου Θέατρο Θησείον, Τουρναβίτου 7, Ψυρρή, 210 3255444 Ημέρες & ώρες παραστάσεων: Παρ.-Σάβ. 21:00, Κυρ. 19:00 (εκτός Κυριακής 19 Απριλίου στις 18:00)

ΣΤΟ ΘΕΑΤΡΟ ΘΗΣΕΙΟΝ ανεβαίνει από τις 17 Απριλίου η παράσταση Οι Στρατηγικές του Έρωτα, ένα από τα πιο τολμηρά και απολαυστικά έργα της αγγλικής δραματουργίας. Παρουσιάστηκε για πρώτη φορά το 1959 στην κεντρική σκηνή του Εθνικού Θεάτρου σε σκηνοθεσία Αλέξη Σολωμού με τους Χριστόφορο Νέζερ και Αλέκο Αλεξανδράκη και επιστρέφει 67 χρόνια μετά το πρώτο ανέβασμά του με μια σύγχρονη, αιχμηρή ματιά. Σε σκηνοθεσία του Τάσου Πυργιέρη, το κείμενο του Τζορτζ Φάρκιουαρ αποδεικνύει πως ο έρωτας ήταν πάντα –και παραμένει– ένα παιχνίδι ρόλων, στρατηγικής και επιβίωσης. Δύο φίλοι, χωρίς χρήματα αλλά με περίσσεια γοητεία, φτάνουν σε ένα αγγλικό χωριό αποφασισμένοι να επιβιώσουν μέσα από ψεύτικες ταυτότητες, μεταμφιέσεις και ερωτικά παιχνίδια. Γύρω τους ξεδιπλώνεται ένας κόσμος γεμάτος παρεξηγήσεις, μυστικά ραντεβού και υπόγειες επιθυμίες, όπου τίποτα δεν είναι αυτό που φαίνεται και κανείς δεν είναι αθώος. Την ίδια εποχή που στη Γαλλία κυριαρχούν οι αριστοκρατικές ίντριγκες πίσω από κλειστές πόρτες και βαριές κουρτίνες, οι Άγγλοι δραματουργοί ρίχνονται χωρίς φόβο στη σωματικότητα, στο σεξ και στην ωμή καθημερινότητα της επαρχίας. Αν εκείνοι εξερευνούν τις «επικίνδυνες σχέσεις» των σαλονιών, εδώ το θέατρο βουτά στα πανδοχεία, στα υπνοδωμάτια, στις απαγορευμένες συναντήσεις και στις μικρές απάτες της ζωής. Η επιθυμία δεν κρύβεται, το σώμα δεν ντρέπεται και το χιούμορ δεν γνωρίζει όρια. Η παράσταση πατά πάνω στη δυναμική της κωμωδίας της Παλινόρθωσης αλλά μεταφέρεται με τόλμη στο σήμερα, αποδεικνύοντας πως το έργο του Φάρκιουαρ είναι σχεδόν τρομακτικά επίκαιρο. Οι ήρωες λένε ψέματα, παίζουν ρόλους, χειρίζονται καταστάσεις, όχι πολύ διαφορετικά από το πώς λειτουργούν οι σχέσεις στο παρόν. Αν κάτι γίνεται ξεκάθαρο, είναι ότι ο έρωτας ήταν πάντα ένα παιχνίδι στρατηγικής. Με χιούμορ που δεν φοβάται τη σωματικότητα και μια αφήγηση που ισορροπεί ανάμεσα στην κομψότητα και την πρόκληση, η παράσταση δημιουργεί έναν ζωντανό διάλογο με το κοινό. Ο έρωτας εδώ δεν είναι ρομαντικός, είναι επιθυμία, διαπραγμάτευση και συχνά εξαπάτηση. Ανάμεσα στις μεταμφιέσεις και τις αποκαλύψεις, γεννιέται ένα βασικό ερώτημα: τελικά, πόσο διαφορετικοί είμαστε από αυτούς τους χαρακτήρες του 1707;

LiFO 09.04.26

61

starfax

ΚΡΙΟΣ [21.3/20.4] Είστε οι πρωταγωνιστές αυτή την εποχή καθώς ο Ερμής, με την είσοδό του στο ζώδιό σας την Τετάρτη, συμπληρώνει την πολυαστρία, κάτι που σας κάνει πιο δημοφιλείς και ελκυστικούς. Αν θέλετε να βελτιώσετε την εικόνα και το προφίλ σας ή να προωθήσετε έναν προσωπικό στόχο, αυτή είναι η ευκαιρία σας, καθώς θα έχει μεσολαβήσει και το εξάγωνο της Αφροδίτης με τον Δία, φέρνοντας αύξηση εσόδων και νέες ευκαιρίες. Ακολουθεί η Νέα Σελήνη την Παρασκευή, επίσης στο ζώδιό σας, που είναι εξαιρετικά ισχυρή. Αυτό συμβαίνει επειδή υπάρχουν επτά πλανητικά σώματα στο ζώδιό σας και ο θεραπευτής Χείρωνας είναι σε σύνοδο με τον Ήλιο και τη Σελήνη. Φροντίστε τη σωματική σας υγεία, αποφύγετε τους κινδύνους και μην παίρνετε περιττά ρίσκα.

ΤΑΥΡΟΣ [21.4/20.5] Η εποχή για ξεκούραση

13-19 απ ρ ιλιου 2 0 26

και απομόνωση ξεκινά από την Τετάρτη που εισέρχεται ο Ερμής στον Κριό για να συμπληρώσει την πολυαστρία στον τομέα της υγείας σας και φροντίζετε τον εαυτό σας και τους ανθρώπους σας περισσότερο από το συνηθισμένο. Ίσως προετοιμάζεστε για ένα νέο στάδιο στη ζωή σας και αυτό σας προκαλεί κάποια ανησυχία. Αν είστε υπερβολικά αγχωμένοι, είναι συνετό να βρείτε έναν τρόπο να χαλαρώσετε. Η παραμονή στη φύση ή η άσκηση είναι ένας ιδανικός τρόπος για να αποκαταστήσετε την ηρεμία και την ισορροπία σας. Μπορεί να λαχταράτε περισσότερο χρόνο με τον εαυτό σας από το συνηθισμένο. Επιπλέον, η Νέα Σελήνη την Παρασκευή, επίσης στον Κριό, σας βρίσκει απασχολημένους με την έρευνα. Θα μπορούσατε να είστε επικεντρωμένοι στην προετοιμασία ενός μεγάλου έργου ή να ετοιμάζεστε να βγείτε στο προσκήνιο.

ΔΙΔΥΜΟΣ [21.5/21.6] Οι άνθρωποι θα είναι σημαντικοί στη ζωή σας αυτή την εποχή και αν συνεργαστείτε με τους κατάλληλους, θα μπορούσατε να φτάσετε μακριά. Μπορεί να γνωρίζετε τη δύναμη της φωνής σας, ειδικά από την Τετάρτη και μετά, όταν ο κυβερνήτης πλανήτης σας Ερμής εισέρχεται στον Κριό. Ίσως αναζητάτε έναν τρόπο να μοιραστείτε τις σκέψεις σας σε ένα διαφορετικό πλαίσιο. Ενδεχομένως να είναι μια εξαιρετικά πολυάσχολη περίοδος, καθώς θα πρέπει να διαχειριστείτε διαφορετικές συνδέσεις, δίκτυα, ιδέες και έργα. Η Νέα Σελήνη στον Κριό την Παρασκευή είναι γεμάτη με την κυριαρχία του Κριού, καθώς υπάρχουν επτά πλανητικά σώματα που φέρνουν ένταση και δύναμη. Αν είχατε ψυχραθεί με ένα φιλικό σας πρόσωπο, θα είναι ιδανική στιγμή για να αναθερμάνετε τη σχέση σας. Νέες γνωριμίες θα μπορούσαν να είναι ισχυρές.

ΚΑΡΚΙΝΟΣ [22.6/22.7] Αυτός ο μήνας θα

α πό τη μ αρ ιβ ίκυ κα λλέ ρ γ η (st ar f ax@ li f o. g r ) εικονογραφηση: bianka

62

LiFO

μπορούσε να είναι ένα σημαντικό σημείο καμπής για εσάς, είτε επιστρέφετε στον κόσμο είτε είστε έτοιμοι να βάλετε τον εαυτό σας πρώτο. Η είσοδος του Ερμή στον Κριό την Τετάρτη συμπληρώνει την πολυαστρία στον τομέα της καριέρας και της φήμης σας, που σημαίνει ότι θα έχετε πολλές επαφές με άτομα που θα παίξουν σημαντικό ρόλο στην εξέλιξή σας, ενώ ταυτόχρονα θα αυξηθεί και η δημοτικότητά σας. Προωθήστε τις δεξιότητες και τα επιτεύγματά σας με σθένος. Η Νέα Σελήνη, επίσης στον Κριό, την Παρασκευή είναι ιδιαίτερα ενισχυμένη, λόγω της πολυαστρίας στο ίδιο ζώδιο. Με κάποιον τρόπο, είναι πιθανό να είστε ενθουσιασμένοι ή να βρίσκεστε σε ανταγωνιστική κατά-

σταση. Επιπλέον, ο Χείρωνας είναι σε σύνοδο με τον Ήλιο και τη Σελήνη, προσθέτοντας κάτι έξτρα σε όσα συμβαίνουν.

ευνοεί νέα ξεκινήματα στα επαγγελματικά ή σε ό,τι αφορά τη βελτίωση της φυσικής σας κατάστασης.

ΤΟΞΟΤΗΣ [23.11/21.12] Την Τετάρτη εισέρ-

ΛΕΩΝ [23.7/23.8] Αυτή την εποχή, οι μακρο-

χεται ο Ερμής στον Κριό συμπληρώνοντας την πολυαστρία σε έναν από τους καλύτερους τομείς του ωροσκοπίου σας. Θα μπορούσε να είναι ένας υπέροχος μήνας για να ερωτευτείτε, να διασκεδάσετε, να οργανώσετε ψυχαγωγικές δραστηριότητες, να ξεκινήσετε ένα νέο χόμπι ή ένα δημιουργικό έργο. Τώρα είναι η εποχή που η δημιουργική σας διάθεση και η έμπνευση είναι στα ύψη και πρέπει να αναλάβετε δράση. Βρείτε το πάθος σας και επιδιώξτε το ολόψυχα. Επιπλέον, ο κυβερνήτης πλανήτης σας, ο Δίας, σε εξάγωνο με την Αφροδίτη φέρνει την τύχη με το μέρος σας και η επιτυχία είναι δεδομένη. Η Νέα Σελήνη στον Κριό την Παρασκευή είναι μια δυναμική έκρηξη ενέργειας, καθώς στο ζώδιο αυτό συναντιούνται επτά πλανητικά σώματα. Μια ερωτική σχέση ξεκινά με καλούς οιωνούς και αλλάζει τη ζωή σας.

πρόθεσμοι στόχοι βρίσκονται στο προσκήνιο. Αυτό είναι σημαντικό επειδή ο Ερμής με την είσοδό του στον Κριό την Τετάρτη συμπληρώνει την πολυαστρία στον τομέα της πνευματικής σας ανάπτυξης. Το κλειδί για την επιτυχία σας είναι να είστε συγκεντρωμένοι. Μην αναλαμβάνετε πάρα πολλά, μην παρασύρεστε υπερβολικά και ασχοληθείτε με πρακτικά ζητήματα, χωρίς να χάνετε από τα μάτια σας τους μελλοντικούς στόχους ή τα όνειρά σας. Επιπλέον, η Νέα Σελήνη στον Κριό την Παρασκευή είναι μια δύναμη ενέργειας, καθώς επτά πλανητικά σώματα ευθυγραμμίζονται στο πρώτο ζώδιο. Αυτό περιλαμβάνει τον θεραπευτή Χείρωνα, ο οποίος βρίσκεται δίπλα στον Ήλιο και τη Σελήνη κατά τη φάση της Νέας Σελήνης, επομένως θα είναι ιδανική στιγμή για περιπέτεια και για να βιώσετε νέες εμπειρίες.

ΑΙΓΟΚΕΡΩΣ [22.12/19.1] Ο τομέας της οι-

ΠΑΡΘΕΝΟΣ [24.8/22.9] Ο Ερμής, που κυ-

κιακής σας ζωής βρίσκεται αυτήν τη στιγμή στο κοσμικό προσκήνιο, καθώς με την είσοδο του Ερμή στον Κριό την Τετάρτη συμπληρώνεται η πολυαστρία που θα σας βοηθήσει να ζητήσετε υποστήριξη από άλλους ανθρώπους στο σπίτι ή να στηρίξετε περισσότερο από το συνηθισμένο την οικογένειά σας. Εναλλακτικά, μπορεί να έχετε σχέδια για το σπίτι σας ή την επιχείρησή σας. Υπάρχει η δυνατότητα να γίνουν πολλά και θα υπάρξει πολλή δραστηριότητα και διαπραγματεύσεις στον τομέα του σπιτιού και της οικογένειάς σας. Ενδεχομένως να κάνετε επισκευές ή να εργάζεστε σε ένα μακροπρόθεσμο έργο ανακαίνισης. Αν μη τι άλλο, η ζωή στο σπίτι μπορεί να είναι θορυβώδης και τυχόν εντάσεις να φουντώσουν γρήγορα. Η Νέα Σελήνη στον Κριό την Παρασκευή είναι μια ισχυρή έξαρση δυναμικής ενέργειας, καθώς εκεί βρίσκονται επτά πλανητικά σώματα και θα είναι ιδανική για αγοραπωλησίες ακινήτων ή μετακόμιση.

βερνά το ζώδιό σας, εισέρχεται την Τετάρτη στον Κριό, συμπληρώνοντας την πολυαστρία σε έναν από τους πιο δύσκολους τομείς του ωροσκοπίου σας, καθώς αφορά οικονομικές συναλλαγές και κοινούς πόρους. Εάν περνάτε μια δύσκολη περίοδο, αναλάβετε τον έλεγχο όσο καλύτερα μπορείτε και κάντε ό,τι μπορείτε για να αποκαταστήσετε την τάξη. Η κύρια εστίαση στα οικονομικά σας αυτήν την εποχή θα μπορούσε να συμπέσει με καλές οικονομικές κινήσεις. Σίγουρα, είναι μια θετική στιγμή για να είστε προνοητικοί και να εξετάσετε τι μπορείτε να δημιουργήσετε ή τι να κάνετε που σας ωφελεί ή που μπορείτε να πουλήσετε. Η Νέα Σελήνη την Παρασκευή στον Κριό είναι δυναμική, καθώς υπάρχουν εκεί επτά πλανητικά σώματα. Να είστε προσεκτικοί μήπως εμπλακείτε σε μια διαμάχη για χρήματα και να γνωρίζετε ότι ένα τρίτο μέρος θα μπορούσε να είναι ασυνήθιστα ισχυρό ή κυρίαρχο.

ΥΔΡΟΧΟΟΣ [20.1/19.2] Η εποχή του Κριού

ΖΥΓΟΣ [23.9/22.10] Με την είσοδο του Ερμή

είναι κατάλληλη για να οργανωθείτε και να παραμείνετε συγκεντρωμένοι. Με την είσοδο του Ερμή συμπληρώνεται η πολυαστρία στον τομέα της επικοινωνίας και είναι μια καλή στιγμή για να θέσετε σε εφαρμογή καθημερινές συνήθειες που σας ωφελούν. Στοχεύστε στη σωστή διαχείριση του χρόνου σας και δείτε πώς μπορείτε να τον αξιοποιήσετε αποτελεσματικά. Υπάρχει, ωστόσο, πιθανότητα υπερφόρτωσης. Μπορεί να έχετε πάρα πολλά να κάνετε, οπότε προσέξτε τα επίπεδα άγχους σας. Εάν προσπαθείτε να διαχειριστείτε μια δεύτερη δουλειά ή να αντικαταστήσετε υπαλλήλους που βρίσκονται σε άδεια ή είναι άρρωστοι, κάντε ό,τι μπορείτε, αλλά μην το παρακάνετε. Η Νέα Σελήνη στον Κριό την Παρασκευή είναι ισχυρή, καθώς στο ίδιο ζώδιο βρίσκονται επτά πλανητικά σώματα, και θα ευνοήσει τις εμπορικές συμφωνίες και τις υπογραφές συμβάσεων.

στον Κριό την Τετάρτη συμπληρώνεται η πολυαστρία στον τομέα των σχέσεών σας και η συνεργασία είναι ένα βασικό θέμα. Ενδεχομένως να έχετε εμπλακεί σε μια σχέση ή μια επαγγελματική συνεργασία που βελτιώνει την κοινωνική σας θέση και τη φήμη σας, ή μπορεί μια ερωτική σχέση να εξελιχθεί γρήγορα. Γενικά, όλη αυτή η δυναμική ενέργεια εστιάζει σε άλλους ανθρώπους στη ζωή σας και αυτή θα μπορούσε να είναι μια ξεχωριστή περίοδος για αγάπη και συντροφικότητα. Η Νέα Σελήνη στον Κριό την Παρασκευή έχει μια ιδιαίτερα ισχυρή ενέργεια. Αυτό συμβαίνει επειδή υπάρχουν επτά πλανητικά σώματα στο αντίθετο ζώδιό σας. Ίσως βρίσκεστε σε μια ανταγωνιστική κατάσταση κατά τη διάρκεια της φάσης της Νέας Σελήνης ή έχετε κάποιον που σας υποστηρίζει. Εξαιρετική στιγμή για μια νέα συνεργασία, για γάμο ή συμβίωση.

Sudoku No 893

ΣΚΟΡΠΙΟΣ [23.10/22.11] Η εποχή του Κριού είναι ιδανική για να αναλύσετε, να χαράξετε στρατηγική και να βεβαιωθείτε ότι έχετε τα αποτελέσματα που θέλετε. Με την είσοδο του Ερμή στον Κριό συμπληρώνεται η πολυαστρία στον τομέα της εργασίας και της υγείας σας. Ελέγξτε τι λειτουργεί και τι όχι. Αν θέλετε βοήθεια, είτε στο σπίτι είτε στη δουλειά, ζητήστε από τους κατάλληλους ανθρώπους να σας στηρίξουν. Αυτή είναι μια εξαιρετική στιγμή για να βελτιώσετε τη φυσική σας κατάσταση και να ενισχύσετε την υγεία σας. Μπορεί να νιώσετε μια έκρηξη ενέργειας και αν θέλετε να γυμναστείτε ή να αντιμετωπίσετε μια σωματική πρόκληση, αυτή είναι μια καλή στιγμή για να το κάνετε. Η Νέα Σελήνη την Παρασκευή στον Κριό είναι γεμάτη δύναμη και ενέργεια, καθώς βρίσκονται εκεί επτά πλανητικά σώματα, και

ΙΧΘΥΣ [20.2/20.3] Υπάρχει πολλή πλανητική

6 1

4 8 1 2 3

5 4 2 9 4 6 1

3 9

7

7 2

7 1 8

4 8

Η λύση του προηγούμενου 2 7 5 8 6 9 4 3 1

6 3 8 4 2 1 9 7 5

9 1 4 3 5 7 6 8 2

3 2 1 7 4 5 8 9 6

7 4 9 1 8 6 5 2 3

8 5 6 2 9 3 7 1 4

5 9 2 6 1 8 3 4 7

1 6 7 9 3 4 2 5 8

4 8 3 5 7 2 1 6 9

δραστηριότητα στον τομέα των οικονομικών σας, καθώς με την είσοδο του Ερμή στον Κριό συμπληρώνεται η πολυαστρία. Ενδεχομένως να σκέφτεστε πώς μπορείτε να αξιοποιήσετε τα χρήματά σας πιο αποτελεσματικά ή τρόπους με τους οποίους μπορείτε να κερδίσετε χρήματα. Είναι μια σημαντική εποχή για να σκεφτείτε τι κάνετε με τους πόρους σας και να ψάξετε σε βάθος για να μάθετε τι σημαίνουν τα χρήματα για εσάς. Επιπλέον, είναι πιθανό να υπάρξουν πολλές διαπραγματεύσεις σχετικά με τα χρήματα, τα οικονομικά και τους κοινούς πόρους στο μέλλον. Εν συνεχεία, η Νέα Σελήνη στον Κριό την Παρασκευή φτάνει με μια ισχυρή έξαρση ενέργειας, επειδή στον Κριό βρίσκονται επτά πλανητικά σώματα, και σας ενθαρρύνει να αναλάβετε δράση.

09.04.26

LiFO 09.04.26

63

Η Δεξαμενή... αλλιώς Η ΕΥΔΑΠ ενώνει την ιστορία του νερού με την τεχνολογία του αύριο