Τεύχος 701

Kάτι δεν πάει καλά με τη Mαρία Κάλλας Η Ελλάδα δεν έχει καταφέρει να τιμήσει τη μεγάλη ντίβα όπως της αξίζει. ρεπορταζ: αργυρω μποζωνη, σελ. 14

ΑΦΙΕΡΩΜΑ

υγεία

ΣΕΛ. 32–61

701

δωρεαν οδηγοσ τησ πολησ κυκλοφορει καθε πεμπτη free press ολα για την αθηνα!

14.10.2021

2 lifo – 14.10.21

9 ΣΤΗΛΕΣ Ο κίνδυνος της κανονικοποίησης των απειλών

index701

από τη βασιλικη σιουτη

Το Facebook, τα δίκτυα, η ζωή μας από τον νικόλα σεβαστάκη

«Η σαγήνη τελείωσε, τα μάγια όμως κρατάνε ακόμα»: Το έπος του Μοχάμεντ Άλι συναρπάζει ακόμα από τον δημήτρη πολιτάκη

Επαναπροωθήσεις: Ελλάδα, ασπίδα με πρόσωπο θηρίου από τον κωστη παπαϊωαννου

28

Η ΜΑΡΊΑ ΦΑΡΑΝΤΟΎΡΗ ΕΙΝΑΙ Η ΑΘΗΝΑΙΑ ΤΗΣ ΕΒΔΟΜΑΔΑΣ

www.lifo.gr ΔΥΟ ΔΕΚΑ ΕΚΔΟΤΙΚΗ Α.Ε. ΒOΥΛΗΣ 22, 105 63 ΑΘΗΝΑ T 210 3254 290 F 210 3249 785 info@lifo.gr

εκδοτης

Στάθης Τσαγκαρουσιάνος γενικός διευθυντής Μιχάλης Μιχαήλ εμπορικη διευθυνση Ρένα Κροκίδα διευθυντής lifo.gr Θανάσης Χαραμής διευθυντής mikropragmata.lifo.gr Άρης Δημοκίδης διευθυντής εντυπης εκδοσης Τάσος Μπρεκουλάκης σύμβουλος σχεδιασμού Γιάννης Καρλόπουλος αrt director Χρήστος Τζοβάρας αρχισυνταξία Αλέξανδρος Διακοσάββας –––––– ε μ π ο ρ ι κο τμ ημ α direct sales director Κώστας Μαντάς senior advertising manager Ξένια Στασινοπούλου advertising manager Άννα Λαπαρδάγια advertising executive Δημήτρης Βουκελάτος (dvoukelatos@lifo.gr) advertising coordinator Κατερίνα Κουρμούζη (kkourmouzi@lifo.gr) direct sales Γιώργος Λυκουργιώτης, Κωνσταντίνα Τριανταφύλλου senior digital campaign manager Αντώνης Ζωγράφος

124' ΜΕ ΤΗΝ ΕΛΕΝΑ ΤΟΠΑΛΙΔΟΥ

18

32

ΑΦΙΕΡΩΜΑ

Υγεία

φωτογραφια εξωφύλλοy: Πάρις Ταβιτιάν

TERRY TSIOLIS PORTRAITS

digital campaign manager Γιώργος Γιαννή –––––– ψηφιακή ανάπτυξη/προγραμματισμός lifo.gr Άγγελος Παπαστεργίου social media Χριστίνα Γαλανοπούλου (Head), Ηλέκτρα Χατζηκάλφα Μίνα Καλογερά σ υ ν τα ξη συντακτικη ομαδα Θοδωρής Αντωνόπουλος, Λουίζα Αρκουμανέα, Βασίλης Βαμβακάς, Γιάννης Βασιλείου, Ευτύχης Βαρδουλάκης, Αρετή Γεωργιλή, Ματίνα Καλτάκη, Μερόπη Κοκκίνη, Ματούλα Κουστένη, Θοδωρής Κουτσογιαννόπουλος, Γιάννης Κωνσταντινίδης, Λασκαρίνα Λιακάκου, Τίνα Μανδηλαρά, Τάσος Μελεμενίδης, Νίκη Μηταρέα, Νίκος Μπακουνάκης, Γλυκερία Μπασδέκη, Αργυρώ Μποζώνη, Γιάννης Πανταζόπουλος, Κωστής Παπαϊωάννου, Σταυρούλα Παπασπύρου, Μαρία Παππά, Ζωή Παρασίδη, Χρήστος Παρίδης, Δημήτρης Πολιτάκης, Αφροδίτη Σακκά, Νικόλας Σεβαστάκης, Φώτης Σεργουλόπουλος, Βασιλική Σιούτη, Βίβιαν Στεργίου, Δημήτρης Π. Σωτηρόπουλος, Ελένη Τζαννάτου, Δέσποινα Τριβόλη, Κορίνα Φαρμακόρη, Λένα Φουτσιτζή, Γιώργος Ψωμιάδης newsroom Πάνος Σάκκας (Αρχισυνταξία) Φιλιώ Ράγκου, Κατερίνα Αγριμανάκη, Ρούλα Βλασσοπούλου, Kλεοπάτρα Γιαρίμογλου, Σόφη Ζιώγου –––––– φωτογράφοι Σπύρος Στάβερης, Πάρις Ταβιτιάν, Freddie f., Αναστασία Βουτυροπούλου, Γιώργος Αδάμος ατελιέ αssistant art director Βανέσσα Φερλέ, Μπιάνκα Σαμαρά διαμόρφωση ψηφιακής εκδοσης Νινέττα Γιακιντζή, Μαρούσα Θωμά διόρθωση κειμένων Μαρία Δρουκοπούλου, Μυρτώ Αθανασοπούλου –––––– λογιστηριο οικονομική διεύθυνση Δημήτρης Τασιόπουλος

24 63

λογιστήριο Βασίλης Κοτρωνάκης, Άκης Ιωάννου, Έφη Ηλιοπούλου γραμματεία Βιβίκα Ανδριανάτου –––––– κωδικος εντυπου 7639

παρακαλουμε

ανακυκλωστε 14.10.21 – lifo

3

Feedback

Τι συμβαίνει, λοιπόν, με τα παράνομα pushbacks στην Ελλάδα;

οπτικη γωνια

Συνεχίζονται οι καταγγελίες από ΜΚΟ, οργανισμούς, ευρωβουλευτές και επιτροπές ανθρωπίνων δικαιωμάτων, καθώς πληθαίνουν οι μαρτυρίες ατόμων που ισχυρίζονται ότι εμποδίστηκαν να καταθέσουν αίτημα ασύλου στην Ελλάδα.

Ακόμη και σήμερα κανείς δεν τολμά να μιλήσει για τον Μπαλτίς

Η γεύση της Χαλκιδικής ΤΗΣ ΖΩΗΣ ΠΑΡΑΣΙΔΗ Με 550 χιλιόμετρα ακτογραμμή, 12 προστατευόμενες περιοχές Natura, 87 γαλάζιες σημαίες σε ακτές και ένα μνημείο παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς στον κατάλογο της Unesco, η Χαλκιδική καταφέρνει να προσελκύει κάθε χρόνο τουλάχιστον πέντε εκατομμύρια επισκέπτες. Πέρα από τις φημισμένες της παραλίες, όμως, η μεγάλη χερσόνησος έχει να καμαρώνει για τα ορεινά της τοπία και όχι μόνο. Οι ελιές και το ελαιόλαδο, το μέλι, τα κρασιά και τα τσίπουρα, τα τυριά, τα ψάρια και τα όστρακα, τα κρέατα, τα κηπευτικά, τα φρούτα, τα σιτηρά, τα βότανα, τα μανιτάρια του δάσους, οι ξηροί καρποί, είναι τα προϊόντα που απλόχερα προσφέρει η χαλκιδικιώτικη γη.

4 lifo – 14.10.21

LiFO.gr ti δ ι α β α σ α με αυ τη την εβ δομ α δ α σ το

taste

podcasts που αξίζει να ακούσετε

Στο επίκεντρο συνεχιζόμενων καταγγελιών και με νέα στοιχεία για pushbacks, το Λιμενικό Σώμα ακροβατεί μεταξύ της διάσωσης των ανθρώπων στη θάλασσα και της φύλαξης των θαλάσσιων συνόρων, άρα και της αποτροπής – που δεν παραδέχεται. Την ώρα που ο σκληρός πυρήνας της Ε.Ε. απαιτεί, χωρίς να το φωνάζει πολύ δυνατά, από το Λιμενικό και τη FRONTEX να κλείσουν τον δρόμο στα προσφυγικά κύματα που θέλουν να φτάσουν στην Ευρώπη, συνεχίζονται οι καταγγελίες από ΜΚΟ, οργανισμούς, ευρωβουλευτές και επιτροπές ανθρωπίνων δικαιωμάτων, καθώς πληθαίνουν οι μαρτυρίες ατόμων που ισχυρίζονται ότι εμποδίστηκαν να καταθέσουν αίτημα ασύλου στην Ελλάδα. Η ελληνική κυβέρνηση, μετά και τις πρόσφατες καταγγελίες ΜΚΟ που δραστηριοποιούνται στο προσφυγικό, πιέζεται έντονα πλέον από την Κομισιόν για τη δημιουργία μηχανισμού ελέγχου της διαχείρισης των ελληνικών θαλασσίων συνόρων. Άλλη μία δημοσιογραφική έρευνα που βγήκε στη δημοσιότητα την Τετάρτη –αυτήν τη φορά ήταν ένα τεράστιο ερευνητικό πρότζεκτ που διήρκεσε μήνες, με τη συμμετοχή πολλών δημοσιογράφων και οργανισμών– επιχείρησε να στοιχειοθετήσει τις καταγγελίες για επαναπροωθήσεις ατόμων που έρχονται στην Ευρώπη για να ζητήσουν άσυλο και αφορά ιδιαιτέρως την Ελλάδα, όπου και παρήγαγε ήδη τα πρώτα πολιτικά αποτελέσματα. Η αρμόδια επίτροπος Ίλβα Γιόχανσον, δύο μέρες μετά τη δημοσίευση της έρευνας, ζήτησε με δημόσια δήλωσή της από τις ελληνικές αρχές να διερευνήσουν τα περιστατικά που καταγγέλλονται, ενώ ανέφερε ότι θα έθετε το θέμα των pushbacks στον Νότη Μηταράκη, στο Συμβούλιο Εσωτερικών Υποθέσεων της Παρασκευής, και επανέφερε το θέμα της θέσπισης ενός ανεξάρτητου μηχανισμού ελέγχου της διαχείρισης των ελληνικών θαλάσσιων συνόρων, την οποία η Κομισιόν έθεσε πρόσφατα ως προϋπόθεση για τη χρηματοδότηση των επιχειρήσεων του Λιμενικού στο ανατολικό Αιγαίο. Σύμφωνα με την πολύμηνη έρευνα και τα στοιχεία που συγκεντρώθηκαν από τον Lighthouse Reports, έναν μη κερδοσκοπικό ερευνητικό οργανισμό ειδήσεων που χρηματοδοτείται από ιδρύματα, το ενδιαφέρον εστιάστηκε σε τρεις κυρίως χώρες: την Κροατία, τη Ρουμανία και την Ελλάδα. Όπως αναφέρει ο «Independent», ένα από τα μέσα που παρουσίασαν την έρευνα, οι επαναπροωθήσεις στις τρεις αυτές χώρες έγιναν από μασκοφόρους αστυνομικούς και λιμενικούς: «Αν και τα ρούχα τους δεν φέρουν διακριτικά, αυτοί οι μασκοφόροι είναι στην πραγματικότητα μέλη εθνικών αστυνομικών μονάδων που λαμβάνουν χρηματοδότηση από την Ε.Ε. για να περιπολούν στα σύνορα, σύμφωνα με την έρευνα, που έγινε σε συνεργασία με τα γερμανόφωνα ΜΜΕ “Der Spiegel”, “SRF Rundshau” και ARD». Στα βίντεο που τραβήχτηκαν, όπως γράφουν, στην Κροατία τον Ιούνιο, στο πλαίσιο της έρευνας, ένοπλοι άνδρες φαίνονται να χτυπούν Αφγανούς και Πακιστανούς με ρόπαλα, αναγκάζοντάς τους να γυρίσουν πίσω. Σε συνεντεύξεις που έκαναν με τους μετανάστες μετά το περιστατικό, αναφέρουν ότι τους είπαν πως ήταν από το Αφγανιστάν και το Πακιστάν και έδειξαν τα σημάδια που άφησαν στο σώμα τους οι ξυλοδαρμοί από τους Κροάτες αστυνομικούς. Άλλα πλάνα από τη Ρουμανία δείχνουν συνοριοφύλακες να αναλαμβάνουν επιχειρήσεις επαναπροώθησης στα σύνορα με τη Σερβία, ενώ οι δημοσιογράφοι συγκέντρωσαν και μαρτυρίες ανδρών και γυναικών που είπαν ότι είχαν δεχτεί βίαιη επίθεση κατά τη συγκεκριμένη επιχείρηση.

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ Ζιάντ Αντάρ: «Η κρίση που περνάει ο Λίβανος δεν είναι μόνο οικονομική, αλλά κρίση ταυτότητας» Ο διακεκριμένος Λιβανέζος καλλιτέχνης σχολιάζει τα τεκταινόμενα στη χώρα του και τη Μέση Ανατολή με αφορμή τη δηκτική, πνευματώδη και ταυτόχρονα αλληγορική διάλεξη-περφόρμανς «Bladder Diplomacy» («H διπλωματία της ουροδόχου κύστης») που θα παρουσιάσει στη Στέγη.

του θοδωρη αντωνοπουλου Φωτογράφος, κινηματογραφιστής αλλά και εννοιολογικός περφόρμερ, ο 43χρονος σήμερα Ζιάντ Αντάρ έχει κάνει όνομα συνδυάζοντας τον καλλιτεχνικό πειραματισμό με επίκαιρες όσο και διαχρονικές κοινωνικές, πολιτικές και οικολογικές θεματικές. Γεννημένος στη Σιδώνα, σπούδασε αρχικά Γεωργική Μηχανική στο Αμερικανικό Πανεπιστήμιο της Βηρυτού, αλλά στην τέχνη βρήκε τον πραγματικό του εαυτό και τα μέσα να εκφράσει τα βιώματα και τις αναζητήσεις του. Έβγαλε την παρισινή ΑΣΚΤ, έκτοτε εξέθεσε δουλειές του σε αρκετές ευρωπαϊκές και όχι μόνο πόλεις, απέρριψε όμως προτάσεις να εγκατασταθεί μόνιμα αλλού –μία από αυτές ήταν στην Αθήνα, όπου έρχεται συχνά και του αρέσει– γιατί έχει να κοιτάξει γέροντες γονείς αλλά και διότι αγαπάει τον ταλαιπωρημένο του τόπο και δεν σκοπεύει να τον αφήσει εύκολα, με όλα του τα προβλήματα. Αντίθετα, θέλει να γίνει «μέρος της λύσης», ει δυνατόν.

pageviews

της βασιλικης σιουτη

ΤΗΣ ΧΡΙΣΤΙΝΑΣ ΓΑΛΑΝΟΠΟΥΛΟΥ Στους «Financial Times» εδώ και λίγες ώρες φιγουράρει ένα τεράστιο φωτογραφικό αφιέρωμα στο τελευταίο σπίτι του Μπαλτίς. Τρόπος του λέγειν «σπίτι», καθώς πρόκειται για ένα μεγάλο σαλέ, ένα πραγματικό αρχοντικό της εξοχής, περίπου είκοσι λεπτά από το κοσμοπολίτικο Γκστάαντ, στην ομολογουμένως πανέμορφη, άγρια εξοχή του Ροσινιέρ. Η κόρη του Χαρούμι, καρπός του έρωτά του με τη Γιαπωνέζα ζωγράφο και συγγραφέα Σετσούκο Κλοσόβσκα αποφάσισε να μετακομίσει εκεί και να δώσει ζωή στο αρχοντικό που υπήρξε και καταφύγιο και τόπος ξεκούρασης και εργαστήριο των γονιών της. Και πολυτελές ξενοδοχείο, επίσης, για όσους είχαν να πληρώσουν το προνόμιο του να περιφέρονται ανάμεσα σε προσωπικά αντικείμενα, Τέχνη και σημειώσεις του Μπαλτίς και της συζύγου του.

5

ΤΟ ΡΕΠΟΡΤΑΖ ΤΗΣ ΕΒΔΟΜΑΔΑΣ

Ακολουθήστε τα podcasts της LiFO στην Apple, στο Spotify ή στην Google.

1

Υπάρχει γυναικεία φιλία; ΤΗΣ ΑΝΝΑΣ ΚΟΚΟΡΗ

2

Δολοφόνοι που έψαχναν τα θύματά τους στη Νικολούλη «ΜΙΚΡΟΠΡΑΓΜΑΤΑ» ΤΟΥ ΑΡΗ ΔΗΜΟΚΙΔΗ

3

Slut Shaming: «Γιατί πρέπει να νιώθω ένοχη που έχω κάνει όσο σεξ ήθελα στη ζωή μου;» «SEX DIARIES UNCENSORED» ΤΟΥ ΑΛΕΞ ΜΑΝΟΥ

4

Γιατί αυξήθηκε η τιμή του φυσικού αερίου και πώς θα γίνει η μετάβαση στην «πράσινη ενέργεια»; «LIFO POLITICS» ΤΗΣ ΒΑΣΙΛΙΚΗΣ ΣΙΟΥΤΗ

5

Ίων Μαρτίνης: Ένας ταλαντούχος συγγραφέας, ετών 17 ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΗ ΠΑΝΤΑΖΟΠΟΥΛΟΥ

14.10.21 – lifo

5

iLoveAthens 6 lifo – 14.10.21

14.10.21 – lifo

7

chrysanthos christodoulou

THE QUEER ARCHIVE ARTSHOP, Γκαλερί Siilk, Καλλέργη 20, www.thequeerarchive.com, artshop@ thequeerarchive.com.

Γκαλερί Siilk

the queer archive artshop

φ ωτο γ ρ αφ ι α

Tο The Queer Archive εγκαινιάζει το Artshop του, μια διαδικτυακή γκαλερί τέχνης με στόχο τη δημιουργία μιας μεγάλης διεθνούς κοινότητας καλλιτεχνών των οποίων το έργο αγγίζει θέματα σεξουαλικής ταυτότητας και φύλου με τρόπο ενδιαφέροντα, πρωτότυπο, παιχνιδιάρικο και τολμηρό, και προτείνει νέες, ενδιαφέρουσες προσεγγίσεις της ανθρώπινης ύπαρξης. Στην γκαλερί Siilk στην οδό Καλλέργη και διαδικτυακά μπορεί να βρει κανείς το έργο των καλλιτεχνών που συνεργάζονται με το The Queer Archive: Unseen That, George Kanis, Alejandro H. Bascon, Kostis Fokas, The Dreamer, Aaron Moth, Chrysanthos Christodoulou, Nicklas Hultman, Neige Sanchez, Stephie Grape, Tamir David, Stuart Sandford, καθώς και τη νέα τους συνεργασία με Alina Gross, Jason Morris Danino Holt, George Striftaris και George Cassapides.

8 lifo – 14.10.21

talkofthetown

ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΕΠΤΑΗΜΕΡΟ

Ο κίνδυνος της κανονικοποίησης των απειλών Η αναμενόμενη κλιμάκωση με την Τουρκία και οι εξελίξεις στο ΚΙΝ.ΑΛ.

14—20 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2021 Νο 701 • Το Facebook, τα δίκτυα, η ζωή μας • «Η σαγήνη τελείωσε, τα μάγια όμως κρατάνε ακόμα»: Το έπος του Μοχάμεντ Άλι συναρπάζει ακόμα •Επαναπροωθήσεις: Ελλάδα, ασπίδα με πρόσωπο θηρίο

απ ό τ h βασιλ ι κη σιου τ η

Όλα όσα έγιναν τις προηγούμενες ημέρες δεν αφήνουν καμία αμφιβολία στο υπουργείο Εξωτερικών ότι ο κίνδυνος που προέρχεται από την Τουρκία θα κλιμακωθεί κι άλλο το επόμενο διάστημα. Άλλωστε, το Ορούτς Ρέις, μαζί με τα πολεμικά πλοία που το συνοδεύουν, θα συνεχίσει τις έρευνες μέχρι τις 21 Δεκεμβρίου, σύμφωνα με τη ναυτική οδηγία που εξέδωσε. Η χώρα έχει μπει σε μια ιδιαίτερα επικίνδυνη περίοδο, την ώρα που οι τουρκικές απειλές έχουν γίνει σχεδόν «κανονικότητα» και μέρος της ελληνικής ειδησεογραφικής καθημερινότητας. Αυτήν τη φορά όμως, ακόμα και ο ίδιος ο υπουργός Εξωτερικών Νίκος Δένδιας δήλωσε ότι είναι απαισιόδοξος. Όσα έγιναν με το γαλλικό ερευνητικό πλοίο Nautical Geo, με το οποίο ο Ερντογάν επιχειρεί να επιβάλλει de facto το Τουρκολιβυκό Σύμφωνο, μαζί με τους παράλογους ισχυρισμούς της Τουρκίας ότι η αποστρατιωτικοποίηση των νησιών του ανατολικού Αιγαίου είναι όρος για να είναι ελληνικά, κατέδειξαν, όπως δήλωσε ο υπουργός Εξωτερικών σε συνέντευξη που έδωσε στο «Βήμα», ότι «τα περιθώρια ενός εποικοδομητικού διαλόγου είναι μηδαμινά έως ανύπαρκτα». Ο πρώην υφυπουργός Εξωτερικών και καθηγητής Διεθνών Σχέσεων Γιάννης Βαληνάκης σχολίασε ότι η Τουρκία κάνει περίπου ό,τι έκανε ο Χίτλερ πριν από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, κατηγορώντας την Ελλάδα για μαξιμαλισμό και αντιστρέφοντας την πραγματικότητα. 14.10.21 – lifo

9

TALKING POINTS

ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΕΠΤΑΗΜΕΡΟ

talkofthetown

α πό τh βα σι λι κη σ ιου τη

10 lifo – 14.10.21

Στην Τουρκία, εδώ και καιρό, επικρατεί ένα ακραίο εθνικιστικό κλίμα που αφορά σχεδόν όλο το πολιτικό φάσμα και όχι μόνο τον Ερντογάν και τους ακροδεξιούς εθνικιστές κυβερνητικούς εταίρους του. Οι κεμαλικοί, οι οποίοι είναι οι πολιτικοί του αντίπαλοι, τον κατηγορούν για υποχωρητικότητα έναντι της Ελλάδας και ζητούν ακόμα πιο επιθετική πολιτική. Όλοι πλέον συμμερίζονται το δόγμα της «γαλάζιας πατρίδας» (που κι αυτό θυμίζει τον «ζωτικό χώρο» της Γερμανίας πριν από τον Β’ Παγκόσμιο), για το οποίο κάποτε στην Ελλάδα υπήρχε η εντύπωση ότι ήταν το όνειρο κάποιων γραφικών. Η διεκδίκηση της «γαλάζιας πατρίδας» είναι επίσημη τουρκική θέση πια, με την οποία διεκδικεί το μισό Αιγαίο, αμφισβητώντας στην πράξη τη Συνθήκη της Λωζάνης. Και ενώ Ελλάδα και Κύπρος εξακολουθούν να δέχονται απειλές, οι οποίες κλιμακώνονται, από μια χώρα που δεν έχει διστάσει να εισβάλει στρατιωτικά σε αυτές που βρίσκονται στα νοτιοανατολικά της σύνορα, ο Ζοζέπ Μπορέλ, Ύπατος Εκπρόσωπος της Ε.Ε., μιλώντας στο New Economy Forum στη Μαδρίτη, χαρακτήρισε τη σχέση του με τον Ταγίπ Ερντογάν «θαυμάσια» και δήλωσε ότι πάντα πίστευε πως η Τουρκία είναι μια σημαντική χώρα- εταίρος για την Ε.Ε., «παρά τα θέματα που υπάρχουν με την Ελλάδα και την ελληνοκυπριακή διοίκηση». Το πλοίο Nautical Geo, που ερευνούσε τις προηγούμενες μέρες για λογαριασμό της Κύπρου, της Ελλάδας και του Ισραήλ για τον αγωγό East Med στην κυπριακή ΑΟΖ, εμποδίστηκε από τις τουρκικές φρεγάτες, οι οποίες το υποχρέωσαν να σταματήσει. Ο Πρόεδρος της Κύπρου Νίκος Αναστασιάδης, ο οποίος ανήκει στους «ρεαλιστές» και έχει δεχτεί στο παρελθόν κριτική για υποχωρητικότητα έναντι της Τουρκίας, προέβη κι εκείνος σε δηλώσεις που δεν είχαμε συνηθίσει, με τις οποίες υποστήριξε ότι «αν δεχτούμε τις αξιώσεις που προβάλλουν, η Κύπρος, όπως τα κατεχόμενα, θα μετατραπεί σε προτεκτοράτο της Τουρκίας». Παρ’ όλα αυτά, ο Ζοζέπ Μπορέλ δήλωσε ότι οι σχέσεις του με τον Ερντογάν είναι εξαιρετικές. Ο Ύπατος Εκπρόσωπος της Ε.Ε. βρίσκεται στην ίδια γραμμή με το Βερολίνο, το οποίο επισήμως φρόντισε να δείχνει «καθωσπρέπει» όσον αφορά την αγορά των γαλλικών φρεγατών και την αμυντική συμφωνία με τη Γαλλία, αλλά διπλωματικές πηγές επιβεβαιώνουν ότι η Γερμανία παραμένει σφοδρά ενοχλημένη και μέσα από τα ανεπίσημα κανάλια στέλνει μηνύματα τόσο στην Αθήνα όσο και στο Παρίσι ότι πρέπει να συνεχίσουν να συνεργάζονται με την Τουρκία, που είναι εταίρος όλων στο ΝΑΤΟ. Η Γερμανία, όπως είναι γνωστό, δεν ήθελε να γίνει η αγορά αυτή από τη Γαλλία και προσπάθησε να την εμποδίσει και στο παρελθόν, αλλά το γεγονός ότι αντικειμενικά ενισχύει τη θέση της Γαλλίας στη Μεσόγειο, κάτι που δεν θέλει ούτε η ίδια ούτε η Τουρκία, μεγαλώνει τον εκνευρισμό της. Στην ελληνική κυβέρνηση έχουν επιλέξει να μην αντιδράσουν, εν θερμώ τουλάχιστον, στις τουρκικές προκλήσεις και δέχονται ήδη κάποιες επικρίσεις γι’ αυτό. Από διπλωμάτες, που λένε «καλή η συμφωνία με τη Γαλλία, αλλά, αν δεν έχει σκοπό να τη χρησιμοποιήσει η κυβέρνηση, είναι δώρον άδωρον», μέχρι τον Γιάννη Βαληνάκη, που είπε ότι οι συμφωνίες είναι εργαλεία, δεν είναι για να τις κάνεις κάδρο και να τις θαυμάζεις.

ΟΙ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΣΤΟ ΚΙΝ.ΑΛ. ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΤΙΣ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΔΙΕΡΓΑΣΙΕΣ Στο εσωτερικό, η περιπέτεια της υγείας της προέδρου του ΚΙΝ.ΑΛ. Φώφης Γεννηματά φαίνεται να επιδρά ως καταλύτης, καθώς ρίχνει τη σκιά της στην πρόταση για την εξεταστική εναντίον της κυβέρνησης για τις δημοσκοπήσεις που κατέθεσε ο ΣΥΡΙΖΑ, ενώ θα επηρεάσει και την εκλογή της νέας ηγεσίας. Η σύμπραξη του ΚΙΝ.ΑΛ. με τον ΣΥΡΙΖΑ για την εξεταστική ήταν απόφαση της προέδρου του και δεν είχε ενθουσιάσει όλα τα στελέχη, ειδικά στα στρατόπεδα των συνυποψηφίων της για την προεδρία, κάποιοι από τους οποίους γκρίνιαζαν ότι σέρνονται πίσω από τον ΣΥΡΙΖΑ. Τώρα που η Φώφη Γεννηματά αποσύρθηκε για να αντιμετωπίσει το πρόβλημα της υγείας της (προκαλώντας συγκίνηση όχι μόνο στο κόμμα της αλλά και σε όλο τον πολιτικό κόσμο), στον ΣΥΡΙΖΑ ανησυχούν ότι οι υπόλοιποι δεν θα συμμετάσχουν με ιδιαίτερη θέρμη και φοβούνται μήπως κάποιοι κάνουν πίσω. Η κυβέρνηση δεν φάνηκε να ανησυχεί ιδιαιτέρως με την εξεταστική του ΣΥΡΙΖΑ και, σύμφωνα με όσα είπαν τα στελέχη της τις προηγούμενες μέρες για όσα ετοιμάζονται να φέρουν στη δημοσιότητα κι εκείνα, είναι περίπου βέβαιο ότι η υπόθεση θα εξελιχθεί σε άλλη μία κοκορομαχία που δεν θα οδηγήσει πουθενά. Το ένα κόμμα θα καταγγέλλει το άλλο και κανένα από τα δύο δεν θα προτείνει το παραμικρό για τη θεσμική θωράκιση της χώρας ώστε να μη συμβαίνουν αυτά που καταγγέλλουν.

CATHERINE PRICE «Πώς να χωρίσετε με το κινητό σας» α π ό τ ο ν γ ι ά ν ν η π α ν τα ζ ό π ουλο

Η βραβευμένη δημοσιογράφος και συγγραφέας μιλά στη LiFO

Διπλωματικές πηγές επιβεβαιώνουν ότι η Γερμανία παραμένει σφοδρά ενοχλημένη και μέσα από τα ανεπίσημα κανάλια στέλνει μηνύματα τόσο στην Αθήνα όσο και στο Παρίσι ότι πρέπει να συνεχίσουν να συνεργάζονται με την Τουρκία, που είναι εταίρος όλων στο ΝΑΤΟ.

Ποιες σκέψεις σας δημιουργούνται όταν βλέπετε ζευγάρια ή ανθρώπους, αντί να μιλούν μεταξύ τους, να χρησιμοποιούν το κινητό τους τηλέφωνο; Είναι αλήθεια ότι αυτό το παρατηρώ συνεχώς να συμβαίνει κι είναι κάτι που με στενοχωρεί πάρα πολύ. Δεν σας κρύβω ότι νιώθω ακόμη χειρότερα όταν βλέπω μωρά να κοιτάζουν τα iPhones ενώ τα πηγαίνουν βόλτα μέσα στα καροτσάκια ή παιδιά να κάνουν το ίδιο όταν βρίσκονται σε εξόδους με τους γονείς τους. Υπάρχουν στιγμές που σκέφτομαι ότι πρέπει να τους σταματήσω και να τους φωνάξω: «Η ζωή σου σε προσπερνά. Γιατί τη σπαταλάς στις οθόνες;». Πώς μπορούμε, λοιπόν, να χωρίσουμε από το κινητό μας; Ο χωρισμός από το τηλέφωνό μας δεν σημαίνει ότι πρέπει να το ξεφορτωθούμε εντελώς. Αντιθέτως, πιστεύω ότι πρέπει να δημιουργηθεί μια πιο υγιής σχέση με αυτό. Ουσιαστικά, στο πλαίσιο αυτό μπορείτε να διατηρείτε αυτά που αγαπάτε από το τηλέφωνό σας και να ελαχιστοποιείτε όλα εκείνα τα οποία δεν χρειάζεται να κάνετε. Με άλλα λόγια, είναι όπως όταν φεύγεις από ένα βασανιστικό ειδύλλιο στο οποίο λαχταράς συνεχώς το άλλο άτομο, δεν αντέχεις να είσαι χωρισμένος και, τελικά, επιλέγεις απλώς να μπορείς να είσαι φίλος.Οπότε, ο «χωρισμός» με το τηλέφωνό σας δεν σημαίνει ότι ξοδεύετε λιγότερο χρόνο σε αυτό, αλλά έχει να κάνει με το να αφιερώνετε πολύ περισσότερο χρόνο στη ζωή σας. Μικρές κινήσεις όπως το να αγοράσετε ένα καινούργιο ξυπνητήρι προκειμένου να μπορείτε να αφήνετε έξω από την κρεβατοκάμαρά σας τη συσκευή του κινητού σας τηλεφώνου, ή να ελαχιστοποιήσετε τις ειδοποιήσεις, έτσι ώστε να μη σας αποσπούν συνεχώς, είναι πράξεις ικανές να σας κάνουν να σκεφτείτε τι πραγματικά θέλετε να κάνετε με τη μοναδική και πολύτιμη ζωή σας. Ξέρετε, τα τηλέφωνά μας κλέβουν τη ζωή μας διαρκώς. Αν αθροίσετε όλα αυτά τα συνεχή πεντάλεπτα που σπαταλάμε στην οθόνη του κινητού μας τηλεφώνου, θα διαπιστώσετε πόσο πολύ χρόνο μας κλέβει από την καθημερινότητά μας. Επομένως, το πρόβλημα δεν είναι τα ίδια τα smartphones αλλά η σχέση που έχουμε αναπτύξει με αυτά. Το κινητό μας είναι ένα εργαλείο, αλλά εμείς το βλέπουμε ως έναν ανίκητο πειρασμό. Τι ήταν αυτό που σας ώθησε να γράψετε το βιβλίο Πώς να χωρίσετε με το κινητό σας; Καταρχάς, είμαι δημοσιογράφος που ασχολείται με θέματα υγείας, επιστήμης και εκπαίδευσης και ασχολούμαι σε βάθος με την αυτοσυγκέντρωση και την ενσυναίσθηση, τομείς που συνέβαλαν καταλυτικά στο να μεγεθύνουν την περιέργειά μου για το συγκεκριμένο παγκόσμιο πρόβλημα, με αποτέλεσμα να αποφασίσω να γράψω αυτό το βιβλίο. Ωστόσο, υπήρχε κι ένας άλλος λόγος. Ήταν μια προσωπική εμπειρία που είχα πριν έξι χρόνια, όταν ένα βράδυ του 2015, καθώς βρισκόμουν με το μωρό μου, παρατήρησα ότι με κοίταζε στο πρόσωπο όση ώρα εγώ ασχολούμουν με το τηλέφωνό μου. Εκείνη τη στιγμή, η καρδιά μου βυθίστηκε. Αντιλήφθηκα ότι σε καμία περίπτωση δεν ήταν αυτή η εντύπωση που ήθελα να έχει για μια ανθρώπινη σχέση. Και, επίσης, δεν ήταν αυτό που ήθελα να βιώσω εγώ στη δική μου ζωή. Κάπως έτσι, όσο περισσότερο παρατηρούσα τον κόσμο γύρω μου τόσο συνειδητοποιούσα ότι αυτό εξελισσόταν σ’ ένα παγκόσμιο πρόβλημα. Η εξαρτημένη σχέση με το κινητό μας κρύβει τελικά ένα συναισθηματικό κενό; Δηλαδή, νιώθουμε λιγότερο μόνοι όταν το χρησιμοποιούμε; Αναμφίβολα. Συχνά στρεφόμαστε στα τηλέφωνά μας για να καλύψουμε μια συναισθηματική ανάγκη, όταν βαριόμαστε, όταν θέλουμε να αποσπάσουμε την προσοχή μας, όταν έχουμε άγχος και θέλουμε να ηρεμήσουμε ή όταν είμαστε μόνοι και επιθυμούμε ένα αίσθημα σύνδεσης.

14.10.21 – lifo

11

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΑΝΑΠΝΟΗΣ

Το Facebook, τα δίκτυα, η ζωή μας Γιατί είναι πρόβλημα ανθρωπολογικό.

talkofthetown

α π ό τον ν ικόλα σ εβα σ τά κη

12 lifo – 14.10.21

Ό

ταν πριν από κάποιον καιρό είχα παρακολουθήσει το Social Dilemma του Τζεφ Ορλόφσκι στο Νetflix, δεν είχα αντέξει μέχρι τέλους. Αυτό το υβριδικό ντοκιμαντέρ για την ανεξέλεγκτη ισχύ των κοινωνικών δικτύων έμοιαζε τόσο στρατευμένο στην υπόθεση της καταγγελίας των μέσων, που ανέδιδε οσμή «αποστάτη»: κάποιος βρέθηκε μέσα και ψηλά στον μηχανισμό του Big Tech κι έπειτα, για κάποιους λόγους, άλλαξε στάση και στη συνέχεια μετατράπηκε στον μεγαλύτερο εχθρό του παλιού σπιτιού. Επειδή στο συγκεκριμένο η αναπαράσταση της χειραγώγησης του χρήστη είχε μια μυθοπλαστική απλοϊκότητα, παρουσιάζοντας ας πούμε τους τεχνικούς και τους μάνατζερ των δικτύων ως συμμορία κακοποιών, μου φάνηκε εμπαθής και τραβηγμένη προσέγγιση στο πνεύμα της θεωρίας περί γενικευμένης χειραγώγησης των προτιμήσεων. Μήνες αργότερα έκανα κάποιες δεύτερες σκέψεις για το θέμα. Σκεφτόμουν πως για τη δημόσια και πολιτική αξιολόγηση του φαινομένου δεν αρκεί να επικεντρωθεί κανείς στην ψυχολογία πρώην συνεργατών με τη μνησικακία του αποστάτη, ούτε στις κραυγαλέες θεωρίες συνωμοσίας που σίγουρα συνοδεύουν έναν λαϊκίστικο αντικαπιταλισμό. Με τη συνδρομή της εμπειρίας από την πανδημία, πιστεύω ότι χρειάζεται να αναγνωρίσουμε απλώς την πραγματικότητα. Οι πρόσφατες καταγγελίες από τη μάρτυρα δημοσίου συμφέροντος και πρώην στέλεχος του Facebook Φράνσις Χάουγκεν συναντούν, εν μέρει, όσα παρουσίασε, με ωμό τρόπο, ο Ορλόφσκι. Φυσικά πολλά από αυτά συζητιούνται σοβαρά από χρόνια, σχεδόν από την αρχή της ύπαρξης των δικτύων. Εδώ παρεμβάλλονται, επίσης, ένας δισταγμός και μια αμφιθυμία, ιδίως όταν μετέχει κανείς ενεργά στην κοινότητα των κοινωνικών δικτύων. Πώς μπορείς να θέτεις ερωτήματα, να κρίνεις, να στρέφεσαι και εναντίον κάποιων διαδικασιών, όντας μέρος τους, και μάλιστα με καθημερινή παρουσία; Δεν είναι υποκρισία, αχαριστία, «σχιζοειδής» και αλλόκοτη αντίδραση; Μπορεί κανείς να είναι «προνομιούχος» κάτοικος του Facebook (και χωρίς παράπονα επί προσωπικού) και την ίδια στιγμή να θεωρεί ότι αυτός ο κόσμος και οι πρακτικές του παρουσιάζoυν σοβαρούς κινδύνους; Νομίζω όμως πως η μετατόπιση της κουβέντας στα προσωπικά δικαιώματα λόγου και κρίσης γελοιοποιεί τη συζήτηση. Διότι εδώ δεν μιλάμε για κάποιον αναχωρητισμό ή για άρνηση του σύγχρονου κόσμου. Κάποιος που εναντιώνεται ρητά στο σύγχρονο τεχνολογικό παράδειγμα (και υπάρχουν τέτοιες φιλοσοφικές και προσωπικές θέσεις που πάνε προς τα κει) πράγματι είναι ευάλωτος στην κριτική –και στη διακωμώδηση ακόμα– από τη στιγμή που συνεχίζει να απολαμβάνει τις δυνατότητες που προσφέρουν αυτά τα μέσα. Προφανώς δεν μιλούμε γι’ αυτό. Αναφερόμαστε σ’ εκείνα που έχουν πια επιβεβαιωθεί από την έρευνα, όχι από θεωρητικές αφαιρέσεις ή προκατασκευασμένες ριζοσπαστικές αρνήσεις. Για παράδειγμα, η περίφημη αλγοριθμική «ενίσχυση» με την οποία οι μηχανές αναζητούν όλο και πιο προσωποποιημένο περιεχόμενο και συγχρόνως την άνοδο του επιπέδου των εντάσεων είναι θέμα υπαρξιακό και σχεδόν οντολογικό: καθορίζει το πώς παράγεται και πώς κατανέμεται η διαθέσιμη «κοινωνική πραγματικότητα» στους χρήστες των δικτύων. Με τη σειρά τους –μην το ξεχνάμε αυτό– αυτοί οι χρήστες είναι πλέον ένας μεγάλος αριθμός πολιτών στις παραγωγικές ηλικίες, πάει να πει ψηφοφόροι, εργαζόμενοι, κομμάτι της βάσης των πολιτικών κομμάτων και ο «λαός» στον οποίο αναφέρεται το Σύνταγμα. Ας αφήσουμε, επίσης, στην άκρη το θέμα των fake news, της παραπληροφόρησης και των εκστρατειών μίσους, που είναι πλευρές που ενδιαφέρουν κυρίως το πολιτικά ενεργό κομμάτι του πληθυσμού και τη στενή δημοσιογραφική σφαίρα. Η μεγαλύτερη εξουσία των social media και του Facebook κατά κύριο λόγο είναι κάτι άλλο: ότι για εκατομμύρια κοινωνικά ενεργούς ανθρώπους η αποσύνδεση έχει γίνει αδιανόητη. Και πιστεύω ότι αυτό φάνηκε –παρά τη διάθεση για αστεϊσμούς, αυτοσαρκασμό και επίδειξη τάχα αδιαφορίας– στα επεισόδια βλάβης και βίαιης αποκοπής που είδαμε πριν από μέρες. Υποθέτω ότι υπήρξε αληθινός πανικός, αν και μετριασμένος από την κρυφή πεποίθηση/ελπίδα ότι η αποκατάσταση της βλάβης ήταν θέμα ωρών. Τι θα γινόταν όμως αν η βλάβη μετατρεπόταν σε εξαφάνιση, σε κατάργηση δικτύων και πλατφορμών; Αυτό είναι το ουσιαστικό ερώτημα. Αν η αποσύνδεση μοιάζει αδιανόητη, πολύ δύσκολη φαίνεται πια να είναι και μια ελεγχόμενη ή συνετή χρήση που μπορεί να κρατήσει ισορροπίες, μετριάζοντας και την εξουσία των αλγορίθμων. Αν, για παράδειγμα, θέλει κάποιος ή κάποια να είναι παρών/-ούσα στον χώρο του πολιτισμού, να παρέμβει πολιτικά σε οποιοδήποτε επίπεδο ή να ασκήσει εμπορική ή επιχειρηματική δραστηριότητα, δεν μπορεί να προσπεράσει, να αδιαφορήσει, να σνομπάρει το πεδίο. Θεωρητικά, υπάρχουν πάντα δυνατότητες για αριστοκρατική μόνωση και η επιλογή της αισθητικής απόστασης με όχημα την κλασική μεταφυσική ιδέα του εγώ που αποφασίζει να «απέχει» από τους τρόπους ζωής των «πολλών». Αυτό το εγώ που πλοηγεί σταθερά τη βούλησή του κόντρα σε θεούς, δαίμονες και σειρήνες είναι μία από τις πιο αδύναμες κατασκευές της δυτικής μεταφυ-

σικής φαντασίας: μπορεί μόνο να υπάρξει κάποιες στιγμές, για σύντομα διαστήματα και για κάποιους, λίγους ανθρώπους. Το εγώ κολυμπάει στην επιθυμία των άλλων και δεν μπορεί να χορεύει μόνο και αύταρκες σε κάποιο δικό του περιθώριο. Στο μεγάλο επίπεδο και κάδρο, λοιπόν, δεν έχει νόημα να σκέφτεται κάποιος με βάση το προσωπικό του βίωμα αν, λόγου χάρη, η ύπαρξή του εμπλουτίστηκε ή φτώχυνε, αν τελικά έχασε ή κέρδισε στα κοινωνικά δίκτυα, αν έγινε περισσότερο καταθλιπτικός ή αν ανακάλυψε εκφραστικές και επικοινωνιακές ποιότητες που της είχε στερηθεί στην προ-δικτυακή ζωή του. Άλλωστε, για τους κάτω των τριάντα δεν υπάρχει σύγκριση του πριν και του μετά, μιας «φυσικής» και μιας «ψηφιακής» ύπαρξης. Όπως, λοιπόν, συζητάμε την πανδημία με διπλή οπτική, και από την πλευρά των προσωπικών στάσεων και με το βλέμμα στους θεσμούς, στις οργανωμένες εκφράσεις και στο Κράτος, με αντίστοιχο τρόπο χρειάζεται να μιλούμε για τα δίκτυα και την ισχύ τους. Έτσι, το γεγονός ότι αυτό το άρθρο θα αναρτηθεί στη σελίδα μου στο Facebook και θα περάσει από τη γνωστή «αξιολογική κλίμακα» των likes δεν σημαίνει κάτι για το ίδιο το επιχείρημα. Σημαίνει μόνο ότι κάποιος που έχει μια στήλη με κείμενα γνώμης ή διαθέτει και ορισμένες άλλες ιδιότητες στο πανεπιστήμιο και αλλού είναι πολύ δύσκολο να απέχει από αυτόν τον χώρο δημοσιότητας. Από κει και πέρα, το πρόβλημα των κοινωνικών δικτύων δεν είναι ένα κακό πρόσωπο ή μια διευθυντική ομάδα κερδοσκόπων, ούτε καν ότι έχει δημιουργηθεί μια τεράστια αγορά πληροφορίας και επιθυμίας. Είναι περισσότερο ζήτημα κοινωνικής εξουσίας και τεχνολογικής κατάχρησης. Είναι μια ψηφιακή απορρύθμιση αντίστοιχη με τις άλλες απορρυθμίσεις των ψυχικών και κοινωνικών μας κόσμων. Αυτά θα μπορούσαν να ελεγχθούν αποτελεσματικότερα, να έχουν ένα σοβαρό φορολογικό τίμημα (για τους επιχειρηματίες του τεχνοκαπιταλισμού) ή να «δεθούν» με καλύτερες ρυθμίσεις και πολύ πιο αυστηρά πρωτόκολλα. Δεν θέλω, όμως, να προβάλω εδώ τη γνωστή μεταρρυθμιστική αισιοδοξία που, όσο απαραίτητη και αν είναι, μου φαίνεται σαν άτονη διευθέτηση και ξώφαλτσος χειρισμός. Υπάρχει κάτι λειψό στην παράθεση χρήσιμων και καλών ιδεών όπως αυτές που συναντά κανείς στα αιτήματα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, των αρχών προστασίας του καταναλωτή κ.λπ. Δεν θα λείψουν, πιστεύω, οι τεχνολογίες της ρύθμισης και ο περιορισμός των πιο ακραίων δυναμικών, έστω στο συμβολικό επίπεδο. Η αφελής αναρχοκαπιταλιστική ιδεολογία που είχε συνδεθεί με την αρχική ορμή των κοινωνικών δικτύων έχει υποχωρήσει ή από καιρό έχει γίνει ρητορική κοινωνικής και εταιρικής υπευθυνότητας. Είναι βέβαιο πως τα επιτελεία του Facebook θα εμφανιστούν ως τεχνο-σοσιαλδημοκράτες οπαδοί των παγκόσμιων ρυθμίσεων, έστω κι αν ο αλγόριθμος ευνοεί τους πολέμους ταυτότητας και τους ναρκισσιστικούς εθισμούς που επιτείνουν τους κοινωνικούς κατακερματισμούς. Ας παραδεχτούμε, λοιπόν, ότι οι πολιτικές, οικονομικές και θεσμικές μεταρρυθμίσεις στο πεδίο των κοινωνικών δικτύων δεν μπορούν να καταργήσουν τον ανθρωπολογικό κίνδυνο. Ένας τέτοιος κίνδυνος αναδύεται, άλλωστε, από την ίδια την υπόσχεση των κοινωνικών δικτύων: μια δημοκρατία των άπειρων εγώ που κερδίζουν μέρα και νύχτα τη δανεική τους αθανασία, υφαίνοντας έναν κόσμο από τον οποίο δεν μπορούν να φανταστούν οποιαδήποτε έξοδο παρά ως έκπτωση και υποβιβασμό, περιθωριοποίηση και προσωπική αποτυχία. Τουλάχιστον ας έχουμε επίγνωση πως ζούμε στη σκιά ενός ανθρωπολογικού κινδύνου και ότι αλλάζει ανεπίστροφα η ύφανση του αισθητού κόσμου. Ακούγεται κάπως τρομακτικό οντολογικά, όμως αυτό φαίνεται να συντελείται στη σκηνή στην οποία κινούμαστε. Δεν συμβαίνουν μόνο οι ανώδυνες αναρτήσεις μας, τα σχόλια, οι επιθέσεις των εκάστοτε «εχθρών» μας ή οι αγάπες και οι τρυφερές χαρές των φίλων μας. Πέρα και έξω από την αισθητική ή την καθημερινή ηθική των «ποσταρισμάτων» και των ενημερώσεων, παράγονται νέες μορφές ζωής και αισθητηριακής εμπειρίας. Όπως έχουν γράψει πολλοί και σημαντικοί άνθρωποι, το θεμελιώδες εδώ είναι ο χρόνος και οι χρήσεις του. Η εξουσία πάνω στον χρόνο των ανθρώπων, η αγορά διαθεσιμότητας και την ίδια στιγμή η αδυναμία των ατόμων –όσο «ισχυρών» κι αν είναι– να προφυλάξουν έναν πυρήνα ενδόμυχης ζωής: αυτά δείχνουν το πρόβλημα και την ίδια στιγμή πιστοποιούν και την εξαιρετικά άβολη και αβέβαιη λύση του. Ορθολογικότητα δεν είναι πια να προσποιείται κανείς πως με κάποιες λογικές μετατροπές μπορεί να παραμεριστούν οι παθολογίες των δικτύων, ούτε, πολύ περισσότερο, πως τα σκοτάδια τους δεν υπάρχουν, αφού στο βασίλειο των δικτύων όλα τα υποκείμενα και οι κόσμοι αυτοπραγματώνονται σε ένα παιχνίδι χωρίς νοητό κέντρο. Πιο ορθολογική είναι τώρα η συνείδηση των ανθρωπολογικών κινδύνων και η προσπάθεια, η πολιτική και πνευματική, να αναπτυχθεί μια νέα κριτική σκέψη εξίσου ξένη προς τον εξωραϊσμό της διακυβέρνησης των αλγορίθμων και τον εστέτ καταστροφισμό που παραιτείται εκ των προτέρων, με την ικανοποίηση πως έχει συμβεί ήδη η προαναγγελθείσα καταστροφή.

Η μεγαλύτερη εξουσία των social media και του Facebook κατά κύριο λόγο είναι κάτι άλλο: ότι για εκατομμύρια κοινωνικά ενεργούς ανθρώπους η αποσύνδεση έχει γίνει αδιανόητη. Και πιστεύω ότι αυτό φάνηκε –παρά τη διάθεση για αστεϊσμούς, αυτοσαρκασμό και επίδειξη τάχα αδιαφορίας– στα επεισόδια βλάβης και βίαιης αποκοπής που είδαμε πριν από μέρες.

14.10.21 – lifo

13

ΤΕΧΝΗ ΣΤΟN ΔΗΜΟΣΙΟ ΧΩΡΟ

Κάτι δεν πήγε καλά με τη Μαρία Κάλλας Το νέο άγαλμα της Μαρίας Κάλλας πυροδότησε πλήθος αντιδράσεων. Γιατί (διαχρονικά) δεν έχει κατορθώσει η Ελλάδα να τιμήσει τη μεγάλη ντίβα όπως της αξίζει;

Έ

talkofthetown

α π ο την α ρ γυ ρω μ ποζω ν η

14 lifo – 14.10.21

χει βρέξει και οι σταγόνες έχουν λεκιάσει το ολόχρυσο άγαλμα της Μαρίας Κάλλας. Η όψη του είναι κάπως ανησυχητική με τους σκουρόχρωμους λεκέδες της βροχής, το κέρωμα θα φύγει και το χρυσό θα αλλάξει χρώμα. Έχω φτάσει τη στιγμή που η δημιουργός του γλυπτού δίνει μια τηλεοπτική συνέντευξη, στην οποία αναφέρεται στη συνομιλία του έργου με τον Παρθενώνα και στην επιρροή που έχει δεχτεί από τα αρχαία αγάλματα και τα υφάσματα του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου. Ένα γκρουπάκι τουρίστες που περνά από το μονοπάτι, βλέποντας την κάμερα, πλησιάζει και απομακρύνεται βιαστικά. Η πολυφωτογραφημένη αυτές τις μέρες Κάλλας δεν μοιάζει να τους εντυπωσιάζει, όπως δεν εντυπωσίασε κανέναν, αντιθέτως, όπως φαίνεται στην πλειονότητα των δημοσιευμάτων και των αντιδράσεων στα social media, η έκπληξη όταν ο δήμαρχος της πόλης, ο υπουργός Σύγχρονου Πολιτισμού και η πρόεδρος του Συλλόγου Μαρία Κάλλας τράβηξαν υπό βροχή το πανί που την κάλυπτε, ήταν μάλλον δυσάρεστη. Πάλι κάτι δεν πήγε καλά με τη Μαρία Κάλλας, που στην ολόχρυση μοναξιά της δείχνει ότι από τον θάνατό της το 1977 μέχρι σήμερα όλα έχουν πάει λάθος. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, το λάθος είναι ορατό. Ένα μίζερο βάθρο, ένα αστραφτερό άγαλμα από χαλκό, χωρίς την επίχρυση πατίνα που θα το προστάτευε, σε λάθος μέρος, σε ένα αλσύλλιο φυτεμένο με ελιές, σε μια λάθος κλίμακα, μια άσχημη Κάλλας, ασύνδετη με το περιβάλλον, μια μικροαστική σχεδόν απεικόνισή της, μια γυναίκα διάσημη για τον λαιμό της, που εδώ δεν έχει λαιμό, έχει τεράστιους ώμους και φορά ένα ζευγάρι μίζερα γοβάκια με λοξό τακούνι. Είναι πολύ γνωστή η φωτογραφία από την οποία εμπνεύστηκε η γλύπτρια, αλλά το γλυπτό δεν έχει σχέση ούτε καν με αυτή. Το πιο σημαντικό είναι ότι η πατίνα του δεν αντέχει σε συνθήκες εξωτερικού χώρου. Μπορεί η γλύπτρια Αφροδίτη Λίττη, στην οποία ο Σύλλογος Μαρία Κάλλας, διά της προέδρου του Λιάνας Σκουρλή, ανέθεσε την εκπόνηση αυτής της δωρεάς προς τον δήμο, να είναι έμπειρη, αλλά αυτό είναι το πρώτο δημόσιο γλυπτό της, ένα έργο πολύ μακριά από τη δουλειά της με ντεκορατίφ γλυπτά, που, αλίμονο, δεν μοιάζει στη Μαρία Κάλλας, όπως επιβάλλεται να συμβαίνει στην περίπτωση που τιμάται μια σπουδαία προσωπικότητα με διεθνή ακτινοβολία. Γιατί; Γιατί μερικά πράγματα γίνονται για να γίνουν. Γιατί αυτή η υπόθεση που ονομάζεται δημόσια γλυπτική στην πόλη θέλει γούστο και κατάρτιση, γιατί δεν υπάρχει κανένας να υπερασπιστεί τη μνήμη της σε μια υπόθεση win-win. Αυτό που τρέλαινε τη Μαρία Κάλλας όσο ζούσε ήταν η υποψία ότι την εκμεταλλεύονται, ακόμα και όταν κάποιος στεκόταν δίπλα της για να ποζάρει για μια φωτογραφία. Μετά τον θάνατό της συμβαίνει κατά κόρον, σε μια χώρα που κόπτεται για το όνομά της και διεκδικεί την ελληνικότητα της ντίβας, αλλά μέχρι σήμερα την ταπεινώνει με κάθε κίνηση, συμπεριφερόμενη επιπόλαια. Γιατί δεν είμαι σίγουρη αν η Αθήνα χρειαζόταν άλλο ένα άγαλμα της Κάλλας. Έχει ένα θαμμένο στην πλατεία Μαδρίτης, που επίσης δεν αρέσει σε κανέναν, και μια προτομή της από την ίδια γλύπτρια, την Ασπασία Παπαδοπεράκη, στο Μέγαρο Μουσικής. Υπάρχει άλλο ένα γλυπτό της Κάλλας στου Παπάγου, αλλά ας μην το συζητήσουμε, και μια ενδιαφέρουσα προτομή της Σίσσυς Πιάνα που παρουσιάστηκε και στην έκθεση του Ιδρύματος Θεοχαράκη. Αυτήν τη φορά θέλαμε κάτι πιο εμφατικό στο πιο τουριστικό μέρος της Αθήνας, κάτι πιο φανταχτερό, τελικά πιο κακόγουστο. Αν σκεφτούμε ότι αρέσει στους ανθρώπους που ορίζουν τη ζωή μας στην πόλη και στον πολιτισμό, είναι σημάδι ανησυχητικό. Αν όντως μας ενδιαφέρει να τιμήσουμε την Κάλλας με ένα άγαλμα στο μέρος όπου τοποθετήθηκε, σε έναν αρχαιολογικό χώρο όπου δεν πειράζεις ούτε χαλίκι, έπρεπε να γίνει ένας διεθνής ή ένας ελληνικός διαγωνισμός, γιατί το δημόσιο γλυπτό μένει εκεί για πάντα. Και με τα δημόσια γλυπτά, όπως και με τη Μαρία Κάλλας, έχουμε ένα πικρό παρελθόν που δεν μας δίδαξε τίποτα. Είναι σαν να μας έχει χτυπήσει η «κατάρα Κάλλας», αλλιώς πώς έχουν πάει όλα τόσο στραβά; Όταν η μεγάλη ντίβα πέθανε στο Παρίσι, η φίλη της Βάσω Δεβετζή μετέφερε την επιθυμία της να αποτεφρωθεί και η τέφρα της να διασκορπιστεί στο Αιγαίο. Δεν υπάρχουν μάρτυρες αυτής της επιθυμίας και για να γίνει η αποτέφρωση χρειάστηκε να δοθεί ειδική άδεια από τον Μητροπολίτη Παρισίων Μελέτιο. Η τεφροδόχος έφτασε στην Ελλάδα τον Ιούνιο του 1979 και ο τότε υπουργός Πολιτισμού Δημήτρης Νιάνιας ανέλαβε να ανοίξει το τυλιγμένο με την ελληνική σημαία ξύλινο κουτί και να σκορπίσει την τέφρα της ανοιχτά της Βουλιαγμένης από την πυραυλάκατο στην οποία επέβαιναν οι επίσημοι. Στην κορυφαία αυτή πράξη, ο καιρός δεν στάθηκε συμπονετικός και ο άνεμος δεν φύσηξε ούριος. Ο υπουργός και οι επίσημοι «λούστηκαν» την τέφρα της, κάτι που ήταν το viral της εποχής και ο μόνος λόγος που όλοι θυμούνται τον άτυχο υπουργό. Η Βάσω Δεβετζή ήταν αυτή που, σε συμφωνία με την οικογένεια της Κάλλας και ως θεματοφύλακας της καλλιτεχνικής της κληρονομιάς, ίδρυσε τα διεθνή Βραβεία Κάλλας που χρηματοδοτούνται από ένα μέρος της περιουσίας της. Τα βραβεία συνεχίστηκαν να δίνονται και μετά τον θάνατο της Δεβετζή, μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1980, από το Athenaeum Maria Callas. Τον θεσμό συνέχισε η Λούλη Ψυχούλη, αλλά ο διαγωνισμός δεν ανέδειξε κανέναν μεγάλο

1

2

3

καλλιτέχνη. Τα βραβεία έσβησαν κάποια στιγμή ήσυχα και μετά ξεχάστηκαν. Τα αποκαλυπτήρια του αγάλματος της Κάλλας συνοδεύονται και με την είδηση για τη λειτουργία του μουσείου της στην οδό Μητροπόλεως 44, που είχε εγκαινιαστεί από τον Γιώργο Καμίνη, αλλά δεν λειτούργησε. Τι μουσείο θα είναι αυτό; Όχι με αντικείμενά της. O δήμος έχει εννέα και αυτήν τη στιγμή εκτίθενται στον πρώτο όροφο του ανακαινισμένου Ολύμπια, σε είκοσι τετραγωνικά. Πρόκειται για ένα παλτό, μια περούκα, ένα ζευγάρι γάντια Hermès, παρτιτούρες και φωτογραφίες και τρία προσωπικά της αντικείμενα που δωρήθηκαν από την Άννα Κουκουράκη του Athenaeum. Τα εννέα αντικείμενα του Δήμου Αθηναίων αγοράστηκαν σε δημοπρασία του οίκου Drouot, το 2000, από τον Φώτη Παπαθανασίου, με οικονομική ενίσχυση 40.000.000 δραχμών από το Ίδρυμα Κανελλοπούλου. Αυτά που κατέχει ο σύλλογος, ο οποίος με πλείστες όσες κοσμικές εκδηλώσεις συγκεντρώνει χρήματα στο όνομα της Κάλλας, όπως αναγράφεται στον σκοπό του, βοηθώντας τον δήμο στην «προσπάθεια της λειτουργίας και στον εμπλουτισμό του Μουσείου Μαρία Κάλλας στην Αθήνα», είναι περίπου 150 μονόφυλλα και παρτιτούρες που αγοράστηκαν για 32.500 στερλίνες πρόσφατα. Βέβαια, το πώς ένας σύλλογος οργανώνει ακόμα και δημοπρασίες έργων τέχνης για να συγκεντρώσει χρήματα για λογαριασμό του Δημοσίου ή του δήμου, χρησιμοποιώντας το όνομα της Κάλλας, είναι μια άλλη συζήτηση. Για το μουσείο της Μητροπόλεως, που είναι θεματικό και εγκαινίασε ο Καμίνης, αλλά δεν έγινε τίποτα για να λειτουργήσει, υπάρχει μελέτη που έχει εκπονήσει η αρχιτέκτων μουσειολόγος Ερατώ Κουτσουδάκη και βασίστηκε στην ιδέα ότι «το πολυτιμότερο που έχουμε σήμερα από τη μεγάλη σοπράνο είναι η φωνή της», με την ψηφιακή τεχνολογία να είναι «κυρίαρχο εργαλείο αφήγησης». Το αν αυτό μπορεί να προσελκύσει επισκέπτες είναι άγνωστο και έχει παρελθόν όχι ευχάριστο. Το 2002 ο δήμαρχος Δημήτρης Αβραμόπουλος άνοιξε το Μουσείο Μαρία Κάλλας στην Τεχνόπολη, στο ισόγειο της αίθουσας «Ανδρέας Εμπειρίκος». Λειτούργησε μέχρι το 2008, αν και τις περισσότερες φορές ήταν κλειστό λόγω χαμηλής επισκεψιμότητας. Το 2008, επί δημαρχίας Νικήτα Κακλαμάνη, μια νέα έκθεση που είχε επιμεληθεί χωρίς αμοιβή ο ζωγράφος Κώστας Σπυριούνης δεν άνοιξε ποτέ – ο Κακλαμάνης περίμενε να την ανοίξει μετά τις εκλογές του 2010,

Αν όντως μας ενδιαφέρει να τιμήσουμε την Κάλλας με ένα άγαλμα στο μέρος όπου τοποθετήθηκε, έπρεπε να γίνει ένας διεθνής ή ένας ελληνικός διαγωνισμός, γιατί το δημόσιο γλυπτό μένει εκεί για πάντα. Και με τα δημόσια γλυπτά, όπως και με τη Μαρία Κάλλας, έχουμε ένα πικρό παρελθόν που δεν μας δίδαξε τίποτα. 4

φωτο: 1. Λονδίνο 1958. Η Κάλλας στις πρόβες για μια τηλεοπτική εκπομπή. Αυτή η εικόνα ενδεχομένως έχει υπάρξει η πηγή έμπνευσης του γλυπτού. 2. Ο Δημήτρης Νιάνιας σκορπάει την τέφρα της Κάλλας στο Αιγαίο. 3. Το σπίτι της Μαρίας Κάλλας στην Πατησίων 4 & 5. Το γλυπτό της Αφροδίτης Λίτη

που ήταν βέβαιος ότι θα κέρδιζε, αλλά τις έχασε. Το μουσείο παρέμεινε κλειστό, γιατί ο Καμίνης υποστήριζε ότι η βαρέλα (αεριοφυλάκιο) που το στέγαζε δεν αποτελούσε κατάλληλο χώρο. Δεν ήθελε να ανοίξει έναν χώρο του προκατόχου του και, μη γελιόμαστε, η Κάλλας δεν ήταν η προτεραιότητά του. Και μετά έπεσε σιωπή, μέχρι σήμερα, που η δημαρχία δείχνει να θέλει να βάλει μπροστά ξανά το ζήτημα του μουσείου. Αλλά για να γίνει αυτό θα πρέπει να παρουσιάσει και ένα σοβαρό σχέδιο για τη βιωσιμότητά του, για να μην είναι μια μίζερη κατάσταση, μια έκθεση την οποία θα επισκέπτονται σχολεία και μαθητές που βαριούνται στις σκοτεινές αίθουσες. Ως τώρα, η πιο σοβαρή και καλά τεκμηριωμένη έκθεση που έχει οργανωθεί για την Κάλλας έγινε το 2017, στο Ίδρυμα Θεοχαράκη, με τα μισά από τα αντικείμενά της, συγκεκριμένα 180, να προέρχονται από αυτά που κατέχει ο μεγαλύτερος συλλέκτης αντικειμένων της παγκοσμίως, ο Νίκος Χαραλαμπόπουλος. Η συλλογή του περιλαμβάνει 367 αντικείμενα, το πιάνο της, τα μαλλιά της, κοσμήματα, παρτιτούρες, ρούχα, έπιπλα, πίνακες και 30.000 φωτογραφίες ανάμεσα σε άλλα, και αν το κράτος είχε ποτέ σοβαρή πρόθεση να κάνει ένα μουσείο, θα έπρεπε να είχε καλέσει εκείνον, όπως και τους ενδιαφερόμενους και όλους όσοι είναι λάτρεις, ειδικοί και θαυμαστές να κάνουν μια σοβαρή συζήτηση για το αν θέλουμε και μπορούμε να έχουμε ένα αξιοπρεπές Μουσείο Κάλλας. Παράλληλα με το ενδιαφέρον για την ίδρυση μουσείου, η υψίφωνος Βάσω Παπαντωνίου εδώ και χρόνια προσπαθεί να συγκεντρώσει χρήματα για την ίδρυση μιας λυρικής ακαδημίας. Παλιότερα το σχέδιο ήταν να γίνει μια όπερα, μια ιδέα που σκαλώνει διαρκώς σε οικονομικά προβλήματα. Η κ. Παπαντωνίου κατάφερε να αποσπάσει το κτίριο της Πατησίων 61, στο οποίο κατοικούσε η Κάλλας από το ΤΑΙΠΕΔ –στο ΤΑΙΠΕΔ είχε περιέλθει από το ΝΑΤ, που στην ουσία το είχε εγκαταλείψει, ειδικά μετά τους σεισμούς του 1999–, αλλά το κόστος της ανακατασκευής και ανακαίνισης του κτιρίου, που είναι σχεδόν 5.000.000 ευρώ και προσπαθεί και η ίδια να συγκεντρώσει με γκαλά και βραδιές στο Ηρώδειο, είναι δυσβάσταχτο. Όλοι οι παραπάνω εμπλεκόμενοι, πλην του κ. Χαραλαμπόπουλου, που είναι ιδιώτης συλλέκτης, δρουν στο όνομα της Κάλλας και για καλό σκοπό που δεν μπορεί κανένας να αμφισβητήσει, αλλά δεν γίνεται να αποφύγεις τον πειρασμό να σκεφτείς ότι όλοι επωφελούνται από το όνομα «Κάλλας».

5

Όταν η Ματίνα Καλτάκη αναρωτήθηκε στη LiFO ποιος θα προστατεύσει το brand name «Μαρία Κάλλας», έθεσε ένα σοβαρό ερώτημα που δεν βρίσκει εύκολα απάντηση. Μάλλον βρίσκει, αλλά μερικώς. Σε πολλές περιπτώσεις, όταν οι καλλιτέχνες πεθαίνουν χωρίς να αφήσουν διαθήκη, τα πράγματα περιπλέκονται. Αν δεν υπάρχει ένα ίδρυμα να «κυνηγήσει» κάθε χρήση του ονόματος, μιλάμε για πολύ χρόνο, χρήμα και δικαστήρια, όπου φτάνουν τέτοιες υποθέσεις – ο καθένας μπορεί να τυπώσει μια τσάντα με μια φωτογραφία της Κάλλας, να βγάλει ένα καθρεφτάκι ή να ιδρύσει έναν σύλλογο που φέρει το όνομά της. Τα royalties του ηχογραφημένου έργου της σήμερα ανήκουν στη Warner Bros και μετά τον θάνατο της αδελφής της, της Τζάκι, περιήλθαν στον σύζυγό της Ανδρέα Σταθόπουλο, που με τη σειρά του τα κληροδότησε στη σύντροφό του και στον αδερφικό του φίλο Παναγιώτη Μιχαλόλια. Τα δικαιώματα αυτά θα είναι ενεργά έως το 2047. Θα έπρεπε να έχουν αφιερώσει τη ζωή τους στο κυνήγι της χρήσης του ονόματος Κάλλας και, όπως λένε οι πληροφορίες, σε πολύ σοβαρές περιπτώσεις το κάνουν. Όμως αυτό δεν εμπόδισε τον Τομ Βολφ, που πρόσφατα έφερε στην Αθήνα τη Μόνικα Μπελούτσι, να ιδρύσει έναν διεθνή σύλλογο Κάλλας, να εκδώσει τρία βιβλία και να κάνει μια ταινία, όλα με υλικό που συγκέντρωσε από συλλέκτες, πραγματοποιώντας παγκόσμια περιοδεία. Όλα στο όνομα της Κάλλας που λατρεύει. Υπάρχουν κι άλλες τέτοιες περιπτώσεις που δύσκολα μπορεί να κυνηγήσει κάποιος. Μας ενδιαφέρει, λοιπόν, η Κάλλας; Με ποιον τρόπο; Αν μας ενδιαφέρει, τελευταία ευκαιρία, πριν ανοίξει το μουσείο: ας γίνει κάτι σωστά από την αρχή, ας καθίσουν όλοι γύρω από ένα τραπέζι και ας πάρουν μια απόφαση σοβαρή, ας συγκεντρώσουν τους συλλέκτες, τους ενδιαφερόμενους, ας κάνουν μια διαβούλευση. Ας τιμήσουν αληθινά το όνομά της που μόνο κέρδη έχει φέρει σε επίπεδο οικονομικό, πολιτικό και προβολής. Γιατί μπορεί να μη μας ενδιαφέρει αληθινά να κάνουμε κάτι για την Κάλλας. Ακόμα και αυτό είναι θεμιτό, να μην υπάρχει βούληση για όλα. Η Κάλλας θα ζει για πάντα μέσα από τη φωνή της. Ευτυχώς, σε αυτό δεν μπορεί να επέμβει κανένας, να το αλλοιώσει, να το καταργήσει ή να το κακοποιήσει κι αυτό είναι το πιο ανακουφιστικό για τη φήμη και τη μνήμη της. 14.10.21 – lifo

15

SHORTCUT

GUEST EDITOR

«Η σαγήνη τελείωσε, τα μάγια όμως κρατάνε ακόμα»: Το έπος του Μοχάμεντ Άλι συναρπάζει ακόμα

Επαναπροωθήσεις: Ελλάδα, ασπίδα με πρόσωπο θηρίου

Το μεγαλόπνοο ντοκιμαντέρ «Muhammad Ali» είναι η οριστική βιογραφία ενός ειδώλου που δοξάστηκε αλλά και κατακρίθηκε για τον πληθωρικό και ασυμβίβαστο τρόπο που σημάδεψε τη μεγαλειώδη πορεία του μέσα και έξω από το ρινγκ. από τον δημήτρη πολιτάκη

Ο συνειδητοποιημένος και ιδεαλιστής Άλι, ο άνθρωπος που αρνήθηκε να υπηρετήσει στο Βιετνάμ ρισκάροντας όχι μόνο την καριέρα αλλά και την ελευθερία του, απεδείχθη πιο ευάλωτος στις αδυναμίες και στους πειρασμούς από τον νεανικό και άγουρο εαυτό του.

16 lifo – 14.10.21

Ή

ταν για δεκαετίες ένας από τους πιο διάσημους και πιο εκτεθειμένους στην κοινή θέα ανθρώπους στον πλανήτη. Ήταν σίγουρα ο πιο αναγνωρίσιμος αθλητής στον κόσμο. Ήταν ένα έμβλημα, ένα παγκόσμιο είδωλο που δοξάστηκε αλλά και κατακρίθηκε για τον πληθωρικό και ασυμβίβαστο τρόπο που τον χαρακτήριζε τόσο μέσα όσο και (πολύ περισσότερο) έξω από το ρινγκ, καθώς βρέθηκε στο επίκεντρο εξαιρετικά κρίσιμων πολιτικών, κοινωνικών, φυλετικών και θρησκευτικών εντάσεων που καθόρισαν σε μεγάλο βαθμό τις εξελίξεις στην πατρίδα του αλλά και παντού. Η ζωή, το έργο, οι ιδέες και οι μεγάλες αντιφάσεις του (ελάχιστα πράγματα στην πορεία του εξάλλου υπήρξαν μικρά, ταπεινά ή χαμηλότονα) καταγράφηκαν σε εξοντωτικό βαθμό όσο ζούσε αλλά και μετά τον θάνατό του σε ηλικία εβδομήντα τεσσάρων ετών πριν από πέντε χρόνια. Το 2019 κυκλοφόρησε το εξαιρετικό βιογραφικό ντοκιμαντέρ δύο επεισοδίων του HBO με τίτλο What’s my name: Muhammad Ali, ενώ πριν από έναν μήνα μόλις έκανε πρεμιέρα στο Netflix το επίσης αξιόλογο και πολύ ενδιαφέρον Blood Brothers: Malcolm X & Muhammad Ali, το οποίο εστιάζει στη δραματική σχέση του με τον ριζοσπάστη πολιτικό ηγέτη, ο οποίος αποξενώθηκε από την (αγρίως αμφιλεγόμενη) πολιτική-θρησκευτική οργάνωση «Έθνος του Ισλάμ», στο οποίο είχε προσηλυτιστεί ο Άλι αλλάζοντας το όνομά του, και στη συνέχεια εκτελέστηκε από μέλη του. «Όποιος στρέφεται εναντίον του Έθνους του Ισλάμ και του ηγέτη του Ελάιζα Μοχάμεντ, τέτοιο τέλος θα έχει», ήταν το σχόλιο του Παγκόσμιου Πρωταθλητή Βαρέων Βαρών για την εν ψυχρώ δολοφονία του πρώην αδελφικού του φίλου. Τι άλλο έχει μείνει να ειπωθεί για τον Μοχάμεντ Άλι μετά από τόσες ταινίες, μετά από τόσα ντοκιμαντέρ και τόσες μυθοπλασίες; Κι όμως, το διάρκειας οκτώ παρά κάτι ωρών (σε τέσσερα μέρη) νέο ντοκιμαντέρ του Κεν Μπερνς που κυκλοφόρησε πριν από λίγο καιρό τα λέει όλα ή, έστω, τα πιο σημαντικά στοιχεία που οφείλει να παρουσιάσει η κινηματογραφική μονογραφία μιας τέτοιας προσωπικότητας με τον πιο συναρπαστικό και συγχρόνως τον πιο νηφάλιο τρόπο. Όπως με κάθε θέμα και κάθε πρόσωπο στο οποίο εστιάζει κάθε τόσο ο σπουδαίος δημιουργός –από την τζαζ και την κάντρι μουσική μέχρι τον πόλεμο στο Βιετνάμ και το συγκλονιστικό περσινό του ντοκιμαντέρ για τον Έρνεστ Χέμινγουεϊ–, το Muhammad Ali είναι υπόδειγμα διαχείρισης αρχειακού υλικού (εξαιρετικά πλούσιου εν προκειμένω), εκλεκτικό και υπεύθυνο στην επιλογή των «ομιλούντων κεφαλών», ενδελεχές, ακριβολόγο, μετρημένο, αλλά επίσης μεγαλόπνοο, εξαντλητικό ως προς το αντικείμενό του, επικής κλίμακας και εν τέλει οριστικό. Ούτε αγιογραφικό ακριβώς, αλλά ούτε επικριτικό ή αδιάκριτο, πέρα από τους θριάμβους και τις αναταράξεις μιας απίστευτης διαδρομής, το ντοκιμαντέρ δεν διστάζει να φωτίσει και τις σκιές, τα παραπτώματα, τις αμαρτίες –μικρές και μεγάλες– του ανθρώπου που γεννήθηκε με το επιβλητικό όνομα Κάσιος Μαρκέλλος Κλέι, στην πορεία όμως το αποκήρυξε ως «όνομα σκλάβου», επηρεασμένος από το επαναστατικό και ρηξικέλευθο πνεύμα της εποχής του αλλά και από τη φλογερή ρητορική της οργάνωσης (σέχτας; επιχείρησης;) του Ελάιζα Μοχάμεντ. Ο Μοχάμεντ Άλι ήταν όμως ήδη ένα χαρισματικό σύμβολο και ένα υπέρλαμπρο αστέρι που υπερέβαινε το σύμπαν της πυγμαχίας από πριν, θέτοντας ο ίδιος τους κανόνες της δημόσιας εικόνας του με ένα σαγηνευτικό και πρωτόγνωρο μείγμα έπαρσης, σαρκασμού, χιούμορ, ποίησης, επαναστατικότητας και διαρκούς χειραγώγησης των μέσων. «Ο Κάσιους Κλέι είναι ένας κλίβανος φυλετικής περηφάνιας, μιας περηφάνιας πυρακτωμένης από τις μνήμες εκατομμυρίων εγκαυμάτων», σημείωνε επιφανής Αμερικανός αρθρογράφος των αρχών της δεκαετίας του ’60. Η ειρωνεία είναι ότι αργότερα, όταν η φήμη του κατέκτησε όλον τον κόσμο, στις κατά καιρούς περιοδείες του στις αραβικές χώρες (ο συνταγματάρχης Καντάφι είχε κηρύξει μέρα εθνικού πένθους την επόμενη της παρθενικής ήττας του Άλι από τον Τζο Φρέιζερ) και στην Αφρική αναφερόταν συνήθως ως «Μοχάμεντ Άλι Κλέι» για να μη συγχέεται με άπειρους άλλους μουσουλμάνους που είχαν το ίδιο όνομα. Ο συνειδητοποιημένος και ιδεαλιστής Άλι, ο άνθρωπος που αρνήθηκε να υπηρετήσει στο Βιετνάμ ρισκάροντας όχι μόνο την καριέρα αλλά και την ελευθερία του, απεδείχθη πιο ευάλωτος στις αδυναμίες και στους πειρασμούς από τον νεανικό και άγουρο εαυτό του. «Την επόμενη φορά που θα παντρευτώ, θα είναι με ένα κορίτσι γύρω στα δεκαεφτά-δεκαοκτώ, ένα κορίτσι που θα μπορώ να αναθρέψω εγώ σύμφωνα με τον δικό μου τρόπο σκέψης», είχε δηλώσει μετά το άδοξο τέλος του πρώτου του γάμου (θα ακολουθούσαν άλλοι τρεις). Και αυτό ακριβώς έκανε, μόνο που η δεύτερη σύζυγός του ήταν μόλις δεκαέξι όταν τη γνώρισε. Δεν παρέλειψε όμως στη συνέχεια να την απατά κι εκείνη συστηματικά, όπως και την επόμενη. Για τον περισσότερο κόσμο, η τελευταία εικόνα του Μοχάμεντ Άλι είναι εκείνη η συγκλονιστική σκηνή που ανάβει με τρεμάμενο χέρι και ήδη καταβεβλημένος από τη νόσο του Πάρκινσον τη δάδα στην τελετή έναρξης των Ολυμπιακών της Ατλάντα το 1996, παρότι έζησε για τριάντα χρόνια ακόμη. Όπως μας θυμίζει όμως αυτό το ντοκιμαντέρ, δεν έπαψε ποτέ μέσα του να είναι εκείνος που, σύμφωνα με τους δικούς του στίχους, «αιωρείται σαν πεταλούδα, αλλά τσιμπάει σαν μέλισσα». Ή, όπως λένε οι στίχοι που έγραψε ο Αμερικανός ποιητής Wole Soyinka την ημέρα του θανάτου του, «η σαγήνη τελείωσε, τα μάγια όμως κρατάνε ακόμα».

Η χώρα γίνεται παρίας του ευρωπαϊκού οικοδομήματος δικαιωμάτων.

aπό τον κωστη παπαϊωαννου

Αποκτούμε το πρόσωπο του θηρίου που απεχθανόμαστε να βλέπουμε σε άλλους. Το πρόσωπο για το οποίο κάποτε ρωτάνε τα παιδιά τους γονείς «κι εσύ τι έκανες όταν γίνονταν αυτά;».

Η

τεράστια δημοσιογραφική έρευνα δέκα δημοσιογραφικών οργανισμών («Lighthouse Reports: Unmasking Europe’s shadow armies») δεν αφήνει περιθώριο για αμφισβήτηση: στο Αιγαίο γίνονται συστηματικά επαναπροωθήσεις από λιμενικούς. Δημοσιογράφοι μεταμφιέστηκαν σε ψαράδες, ύψωσαν drones στις παραμεθόριες περιοχές, ανέλυσαν 635 βίντεο με πιθανές επαναπροωθήσεις. Σε τουλάχιστον δεκαπέντε από αυτά εμφανίζονται μασκοφόροι που καρφώνουν βάρκες με άγκιστρα, πυροβολούν στο νερό, τραβάνε σωστικές λέμβους με πρόσφυγες/μετανάστες προς την Τουρκία και τις αφήνουν στη θάλασσα. Δύο υψηλόβαθμοι λιμενικοί εξέτασαν τα βίντεο. Συμπέραναν με βεβαιότητα: πρόκειται για ειδικές επιχειρήσεις στις οποίες συμμετέχουν άνδρες από τρεις επίλεκτες δυνάμεις του Λιμενικού: Ομάδα Ειδικών Αποστολών (ΟΕΑ), Μονάδα Υποβρύχιων Αποστολών (ΜΥΑ) και Κλιμάκιο Ειδικών Αποστολών (ΚΕΑ). Οι εντολές για τις επιχειρήσεις δίνονται μόνο προφορικά, ακριβώς γιατί, όπως αναγνώρισε ο ένας αξιωματούχος, πρόκειται για «εγκληματικές ενέργειες» και πολλοί συμμετέχοντες δυσφορούν. Όχι όλοι όμως. Στο ένα βίντεο λιμενικός απαντάει στις ικεσίες των προσφύγων με τη γνωστή ελληνοπρεπή χειρονομία, τους δείχνει τα γεννητικά του όργανα. Σε άλλο βίντεο λιμενικός ακούγεται να λέει: «Κάντε τα προβλεπόμενα, μας βιντεοσκοπούν». Άρα υπάρχουν και μη προβλεπόμενα, off camera. Έκθεση της Διεθνούς Αμνηστίας τεκμηρίωσε έως και χίλια περιστατικά χερσαίων επαναπροωθήσεων το β’ εξάμηνο του 2020. Τι διαπιστώνεται; Ανεπίσημοι μυστικοί χώροι κράτησης και υψηλό επίπεδο κρατικής οργάνωσης για τη διάπραξη παράνομων ενεργειών. Δεν είναι μεμονωμένα περιστατικά. Η χώρα διαθέτει ολόκληρο σύστημα, δομημένο κατάλληλα για έκνομες ενέργειες. Εκατοντάδες οι περιπτώσεις βίας από ένστολους κρατικούς υπαλλήλους και άνδρες με πολιτικά: χτυπήματα με ραβδιά ή κλομπ, κλοτσιές, γροθιές, χαστούκια, εξευτελιστικοί έλεγχοι με ξεγύμνωμα μπροστά στα μάτια γυναικών και παιδιών. Μερικά περιστατικά συνιστούν κραυγαλέα βασανιστήρια με βάση τον επίσημο ορισμό των βασανιστηρίων. Τεκμηρίωση ακλόνητη πραγμάτων ήδη γνωστών. Ποιοι τα λένε; Ευρωπαία Επίτροπος, Επίτροπος Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων Συμβουλίου της Ευρώπης, η Ύπατη Αρμοστεία ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες, ο Διεθνής Οργανισμός Μετανάστευσης, η Διεθνής Αμνηστία και άλλοι. Δεν μοιάζουν «πράκτορες του Σόρος» ή «ανθέλληνες δικαιωματίες αλληλέγγυοι». Τι λένε λοιπόν; Ότι στη χώρα μας παραβιάζεται το διεθνές δίκαιο και το δίκαιο ανθρωπίνων δικαιωμάτων όχι ευκαιριακά αλλά συστηματικά. Και μάλιστα, η χώρα έφτιαξε δομές και υποδομές για να το κάνει αποτελεσματικά και κρυφά. Δηλαδή γινόμαστε χώρα-παρίας του ευρωπαϊκού οικοδομήματος δικαιωμάτων. Σταθερά διολισθαίνουμε σε μια «κανονικότητα της ανομίας». Η άλλη χώρα που περιλαμβάνεται στις δημοσιογραφικές αποκαλύψεις είναι η Κροατία. Πώς αντέδρασε; Η κυβέρνηση διέταξε αμέσως έρευνα. Για τα μάτια του κόσμου; Μπορεί. Δείχνει όμως συναίσθηση λογοδοσίας διεθνών υποχρεώσεων. Η Ελλάδα αρνείται τις καταγγελίες, αρνείται να συγκροτήσει ανεξάρτητο μηχανισμό έρευνας. Δεν ξέρω αν υπάρχει άνθρωπος που πιστεύει τον αρμόδιο υπουργό κ. Μηταράκη όταν αρνείται κατηγορηματικά τους ισχυρισμούς περί επαναπροωθήσεων. Ούτε ο ίδιος πιστεύει τον εαυτό του, για όποιο θέμα κι αν μιλάει. Μιλάει για διαφάνεια και στο υπουργείο του «βρέχει» απευθείας υπερκοστολογημένες αναθέσεις. Μιλάει για ανθρώπινες συνθήκες φιλοξενίας και υψώνει τείχη σε κλειστές δομές/ στρατόπεδα κράτησης. Λέει για να λέει. Είναι το job description του, είναι φτιαγμένος για τη δουλειά, έχει υφυπουργό την κ. Βούλτεψη. Τζάκποτ. Να το πούμε απλά; Το προσφυγικό κούρασε, τα ΜΜΕ δεν ασχολούνται, τα λεφτά λιγόστεψαν δραματικά (έρχονται πια σχεδόν μόνο για κλειστές δομές και αποτροπή). Η κυβέρνηση το ξέρει, η Ε.Ε. επίσης. Άρα, μετρημένα κουκιά. Η ΝΔ τζογάρισε προεκλογικά σε προσφυγικό και Μακεδονικό. Το Μακεδονικό έγινε αντιεμβολιαστικό και τη δαγκώνει. Για να μην πάθει το ίδιο στο προσφυγικό, κάνει τη βρόμικη δουλειά: κλειστά στρατόπεδα κράτησης, παράνομες επαναπροωθήσεις, αδιαφάνεια στη διαχείριση. Σε αντάλλαγμα, η Ε.Ε. πληρώνει την Ελλάδα να κάνει τον σεκιουριτά-μαντρόσκυλο. Πού και πού μας μαλώνει για να τηρούνται τα προσχήματα. Τώρα το σκυλί πιάστηκε να δαγκώνει στο φως της μέρας. Φυσικά, δεν πείθει ο θυμός του αφεντικού, είναι υπόλογη και η Κομισιόν. Ακόμα θυμόμαστε Ευρωπαίους αξιωματούχους στα σύνορα να αποκαλούν την Ελλάδα «ασπίδα της Ευρώπης». Ακόμα θυμόμαστε τις ελάχιστα πειστικές απόπειρες να θεσπίσουν λογοδοσία για τη Frontex. Πώς να καταδικάσει η Ε.Ε. τις επαναπροωθήσεις; Πώς να απαιτήσει να εναρμονιστούν οι πολιτικές της Ελλάδας με τις «ιδρυτικές αξίες» της Ε.Ε.; Αφού ούτε η ίδια η Ε.Ε. δεν συμβαδίζει με τις «αξίες» της. Αυτό διόλου δεν μειώνει την ελληνική ευθύνη. Μυστικοί χώροι κράτησης, κακομεταχείριση και βασανιστήρια, κλειστά στρατόπεδα, μασκοφόροι, pushbacks στη θάλασσα δεν ταιριάζουν σε κράτος δικαίου, μυρίζουν δημοκρατία του Καυκάσου. Αποκτούμε το πρόσωπο του θηρίου που απεχθανόμαστε να βλέπουμε σε άλλους. Το πρόσωπο για το οποίο κάποτε ρωτάνε τα παιδιά τους γονείς «κι εσύ τι έκανες όταν γίνονταν αυτά;». Εκτός αν τα βλέπει κανείς απλά, όπως ο κ. Κουμουτσάκος: «Η Ελλάδα δεν μπορεί να είναι ταυτόχρονα και ασπίδα και υπόλογη». Έτσι απαντά το σκυλί στις φωνές του αφεντικού. Του δείχνει, δήθεν, τα δόντια του.

14.10.21 – lifo

17

talkofthetown

όταν έφτασε στο στούντιο η έλενα τοπαλίδου, φόρεσε το κιμονό με το τούλι που είχε φτιάξει ο Διονύσης Φωτόπουλος είκοσι χρόνια πριν για τον Κυανοπώγωνα του Κωνσταντίνου Ρήγου και άρχισε να αυτοσχεδιάζει, ο χρόνος για λίγο σταμάτησε. Η Έλενα είναι πολύ περισσότερα από μια χορεύτρια που όταν ήταν στη σκηνή δεν μπορούσες να τραβήξεις από πάνω της τα μάτια σου. Έδωσε συναισθηματικό βάθος και ποιότητα στην κίνηση και στους ρόλους της, ό,τι πιο κοντινό σε θέατρο μπορούσε να δει κάποιος σε μια παράσταση σύγχρονου χορού που, μαζί με εκείνη, έκανε τα πρώτα ελπιδοφόρα του βήματα στην Ελλάδα. Είναι το πρόσωπο που έκανε την πιο επιτυχημένη μετάβαση από τον χορό στο θέατρο και στον κινηματογράφο, μια γυναίκα ποιητική και δυνατή που πήρε αγκαλιά τους δαίμονες και τους αγγέλους της και πορεύεται μαζί τους. Σε λίγες ημέρες θα ανέβει ξανά στη σκηνή ως χορεύτρια, ως ηθοποιός και ως δημιουργός με τους Rootless Root στη Στέγη, στο Stones and Bones, ένα ποίημα για την εύθραυστη φύση της ανθρώπινης ύπαρξης και την αναμέτρησή της με την αιωνιότητα του μαρμάρου. — Ξυπνάς πάντα έξι παρά τέταρτο και κάνεις μπαλέτο; Ναι, κάνω μία ώρα στο σπίτι, πριν ξυπνήσουν ο Νίκος και ο Πέτρος. Δεν άφησα στιγμή την τεχνική και τον κόπο της. Ήμουν πάντα δοσμένη στην καθημερινότητα του μπαλέτου, δεν επιτρέπω στον εαυτό μου να ανέβει στη σκηνή και να εκφραστεί αν δεν είναι τρομερά σκληραγωγημένα τα πόδια. Πίστευα ότι δεν μπορούσα να εκφράσω κάτι αν δεν είχα δουλέψει πρώτα πολύ σκληρά ως όργανο. Ακόμα και τώρα αυτό διδάσκω και στους μαθητές μου. Είμαι συναισθηματικά πλάι στα παιδιά, έχω πολλούς μαθητές στην επαγγελματική σχολή της Λυρικής και στην Ακτίνα. Στη Λυρική τα παιδιά σκληραγωγούνται με έναν τρόπο που πιστεύω πολύ. Είμαι μια μαμά γι’ αυτούς και έχω ανάγκη να στηρίξω τους φόβους τους, πάντα όμως επιστρέφω στην πρακτικότητα του πράγματος. Οποιοδήποτε πρόβλημα και να παρουσιαστεί, ξεκινάμε πάντα από το πόσο σκληρή πρέπει να είναι η δουλειά σε σχέση με τον χορό. Βεβαίως και θα φροντίσω και την ψυχή τους και τις αγωνίες τους, αλλά καταλαβαίνω ότι για να σε αγαπήσει και να σε πιστέψει ένας μαθητής, πρέπει να του δώσεις πρακτικότητα καταρχάς, για να αναμετρηθεί με τον στόχο, και μετά να τους χαϊδέψεις, να δεις ποια είναι η ανάγκη του καθενός. Σκέφτομαι, τι χρειάζεται τώρα αυτός, ντάντεμα; Όχι, χρειάζεται δουλειά και εκεί θα ξαναβρεθούμε. — Έλενα, πόσα χρόνια δούλεψες με ομάδες; Με τον Ρήγο και την Οκτάνα από το 1992-93 μέχρι το 2004, που έφυγα από τη Θεσσαλονίκη. Με τον Παπαϊωάννου δούλεψα γύρω στα τρία χρόνια, στην πρώτη Μήδεια και την Ορέστεια. Οι θεατρικές ομάδες που έχω δουλέψει δεν κράτησαν πολύ. Η Οκτάνα ήταν η βασική μου ομάδα. Σταμάτησα από κει και τον χορό γιατί έπρεπε να φύγω. Μπήκα στο αυτοκίνητό μου και γύρισα στην Αθήνα.

To κιμονό που φοράει η κ. Τοπαλίδου είναι δημιουργία του Διονύση Φωτόπουλου για την παράσταση Κυανοπώγων της Ομάδας Οκτάνα. Θερμές ευχαριστίες στον κ. Κωνσταντίνο Ρήγο για την ευγενική παραχώρηση.

18 lifo – 14.10.21

124 με την

Έλενα Τοπαλίδου σ υν ε ν τ ε υξ η : α ρ γ υρ ω μ π ο ζ ω ν η φ ω τ ο γ ραφ ι ε σ : π α ρ ι ς τα β ι τ ι α ν

Λίγο πριν ανέβει στη σκηνή της Στέγης με τους Rootless Root, η μοναδική χορεύτρια και ηθοποιός μιλά στη LiFO για τον χορό, το θέατρο, την οικογένειά της και τον απαράβατο κανόνα να κάνει μπαλέτο μία ώρα κάθε πρωί.

14.10.21 – lifo

19

124 λεπτά με την Έλενα Τοπαλίδου

talkofthetown

Rootless Root, Stones and Bones 3/11-7/11 Στέγη Ιδρύματος Ωνάση www.onassis.org

20 lifo – 14.10.21

— Τι σκέφτηκες τότε; Τίποτα. Μηδέν. Ούτε για την καριέρα μου σκέφτηκα τίποτα. Δεν σκέφτηκα γιατί δεν κοιμόμουνα, δεν έτρωγα, γιατί ο χορός μού φαινόταν επικίνδυνος, όλα μού φαινόντουσαν πολλά, ενώ εγώ ήθελα να κάνω κάτι απειροελάχιστο. Αυτό θυμάμαι. Φορούσα ένα πολύ μακρύ παλτό πουπουλένιο όταν κάναμε τη Μνήμη των κύκνων και δεν μπορούσα να κάνω μπαλέτο παρά μόνο με αυτό το παλτό. Δεν ήθελα όμως. Η έκφρασή μου μού φαινόταν λάθος και ήθελα να φύγω από αυτό. Όταν έφυγα, ένιωθα ότι πήγαινα προς μια ελευθερία. Είχα δουλειές για να βιοποριστώ, αλλά ένιωθα αυτό το τίποτα. Και τότε, σιγά σιγά άρχισε να έρχεται η σχέση με τον λόγο που κάπως μου άρεσε, ήταν διαφορετική από τη σωματικότητα. — Σου άρεσε το θέατρο; Μου άρεσε, είχα κάνει κάτι λίγα, μια Οφηλία στις Νέες Μορφές με τον Γιάννη Παρασκευόπουλο, και τότε, κάπως, σιγά σιγά έγιναν κάποια πράγματα. Έπρεπε να αποφασίσω αν θα πήγαινα σε δραματική σχολή ή όχι. Ήμουν τριάντα τριών χρονών τότε και τρόμαξα, δεν μπορούσα να το κάνω. Στάθηκα τυχερή, όμως, γιατί η Λυδία Κονιόρδου μού είπε: «Μου αρέσεις πολύ. Αν σε ενδιαφέρει το θέατρο, θα σου κάνω μαθήματα χωρίς να πληρώσεις». Έτσι συναντιόμασταν και κάναμε μαθήματα. Την ευγνωμονώ και την αγαπώ πάρα πολύ, είναι η δασκάλα μου, μου έμαθε πολλά κι έτσι άνοιξε ένας δρόμος. — Αυτή η αλλαγή πώς ήταν, πώς την ένιωσες; Ήμουν μια χορεύτρια που δεν μπορούσαν να με κατατάξουν – δεν είχα ούτε σωματείο, οπότε αυτό τους μπέρδευε. Προσωπικά, βέβαια, δεν ένιωθα ότι έκανα κάτι περίεργο. Είχα δουλέψει στο θέατρο και ο Βογιατζής, ο Μαρμαρινός και ο Χουβαρδάς μου είχαν προτείνει να συνεργαστούμε – όλα αυτά όμως γόίνονταν με παιχνιδιάρικο τρόπο. Το σνόμπαρα λίγο το θέατρο γιατί όλοι αυτοί μιλούσαν για το πώς νιώθουν, τι παθαίνουν, εγώ δεν τα ήξερα αυτά τα πράγματα. Ο τρόπος που δουλεύαμε στον χορό ήταν πολύ στρατιωτικός, οι ηθοποιοί μιλούσαν πολύ για τον εαυτό τους. Αυτό το σκαλοπάτι δεν το εντόπιζα, οι άλλοι όμως μου το θύμιζαν, αυτοί που κρίνουν, που αποφασίζουν, που μιλούν για σένα – οι κριτικοί μού θύμιζαν συνέχεια ότι δεν είμαι ηθοποιός. Ακόμα και οι δικοί μου άνθρωποι δυσκολεύονταν να με κατατάξουν. Τώρα πια αυτό το έχω ξεχάσει γιατί τα κατάφερα να μη μου το θυμίζουν. Δούλευα και έψαχνα να βρω τι σημαίνει για μένα ο λόγος, η έκφραση μέσα από τις λέξεις. — Αυτό τι προϋπέθετε; Διάβαζες πάντα πολύ, θυμάμαι. Σε βοηθούσε; Δεν ήμουν τόσο μελετηρή, δεν έπεσα με τα μούτρα, η τύχη μου ήταν που με πήρε ο Βογιατζής και έκανα την Ήμερη. Μου έμαθε πολλά πράγματα και για κάποιον λόγο με αγάπησε πολύ. Έμεινα δύο χρόνια μαζί του και ο Πέτρος, που ήταν τότε στην κοιλιά μου –ήμουν έγκυος–, τον άκουγε εννέα μήνες σε αυτό το τρομερό έργο. Ο γιος μου τον λάτρευε τον Λευτέρη και δεν ξέραμε γιατί, νομίζω επειδή άκουγε τη φωνή του κάθε βράδυ – ήταν και νονός του. Λίγο πριν φύγει ο Λευτέρης έκανα ένα σόλο με τον Ρήγο πάλι, στα Κόκκινα Φανάρια, και θυμάμαι ότι ήταν η πρώτη φορά μετά από χρόνια που το σώμα μου ευχαριστήθηκε. Εκεί ένιωσα ότι το σώμα μου είναι ζωντανό σώμα. Τότε με πήρε ο Λευτέρης και μου είπε ότι τα πάω καλά. Και νομίζω ότι μετά από κει άρχισα να είμαι πιο ευτυχισμένη. — Ο χορός σού είχε δημιουργήσει ανησυχίες; Πολύ μεγάλες, όχι όμως σε επίπεδο καριέρας, ούτε για το μέλλον. Αν με ρωτήσει κάποιος ακόμα και σήμερα τι θα ήθελα να είμαι και πώς φαντάζομαι τον εαυτό μου, θα πω «δεν ξέρω». Δεν τα σκέφτομαι αυτά, είμαι άνθρωπος της στιγμής, κολλημένη στο παρελθόν τρυφερά και συναισθηματικά, χωρίς βάρος και κατάθλιψη. Είμαι πολύ απασχολημένη και με γεμίζει το τώρα. Δεν χρειάζομαι τίποτα άλλο. — Με τον κινηματογράφο πώς ξεκίνησες; Μου έλεγε ο Χουβαρδάς ότι έπρεπε να κάνω κινηματογράφο, αλλά, εντάξει, δεν μπορείς να το κάνεις έτσι μόνος σου, πρέπει να γίνει μια αρχή. Κάναμε μια ταινία με τον Γιώργο Ζώη και πήρε μπροστά το πράγμα, τα πράγματα έρχονταν το ένα μετά το άλλο κι αυτός ο κόσμος με συνεπήρε. Με εμπιστεύτηκε η Θέλγια Πετράκη, με τις ταινίες της πήρα τα βραβεία μου. Εκτιμώ πολύ το σινεμά, το ότι είναι ομαδικό. Με συναρπάζει που τόσοι άνθρωποι δουλεύουν μαζί με ενθουσιασμό, κάνοντας ο καθένας κάτι διαφορετικό, για να προκύψει ένα αποτέλεσμα. Σαν να είσαι στη Φόρμουλα 1, εκεί που πέφτουν οι μηχανικοί επάνω στο αυτοκίνητο, ο καθένας δουλεύει ξεχωριστά, αλλά όλα γίνονται για να ξεκινήσει ο οδηγός. Στο θέατρο είσαι με τους άλλους, αλλά είσαι και πολύ μόνος σου.

— Έχεις φοβηθεί ποτέ στη δουλειά; Είχα χάσει τη φωνή μου πριν από δυο χρόνια και έκανα εγχείρηση, από φόβο πιστεύω, ή από κακή χρήση ίσως. Έμεινα είκοσι μέρες σιωπηλή και από τότε πήγαν όλα καλά. Έχω ευχαριστηθεί τη φωνή μου πιο πολύ απ’ όσο έχω ευχαριστηθεί το σώμα μου. Το καλοκαίρι, που πήγα στην Επίδαυρο με τη Μήδεια, τη δοκίμασα, την άκουσα. Βέβαια, σε μαθαίνει πολλά ο ανοιχτός χώρος, δοκιμάζεσαι αλλιώς. Είμαι ανασφαλής άνθρωπος και δεν αφήνω τον εαυτό μου ήσυχο. Κάθε μέρα θέλω να ξεκινάω από την αρχή, γι’ αυτό εργάζομαι πρωί, κάνω μπαλέτο τότε για να έχω την κίνηση καινούργιου ανθρώπου. Αυτές τις ισορροπίες τις έχω πια στη ζωή μου, ο χορός είναι φίλος μου, τον έχω δίπλα μου. — Ήσουν πολύ μικρή όταν ξεκίνησες; Δηλαδή έγινε αυτό που ήθελες; Γύρω στα δέκα ξεκίνησα. Δεν ξέρω αν ήθελα να γίνω χορεύτρια, αλλά ήθελα να επιδεικνύω τον εαυτό μου. Ήταν πιο απλό στην αρχή, μετά έγινε πολύπλοκο, που μπήκαν οι φόβοι και η αυτοκριτική, τότε ήταν «γιούρια» όταν ξεκίνησα με τη δασκάλα μου στο Χαλάνδρι. Μετά ήρθε η εφηβεία, το σώμα που δεν μου άρεσε, έπρεπε να κάνω δίαιτες και να μην τρώω. Απέκτησα διατροφικό πρόβλημα και με αυτήν τη διαταραχή πέρασα δεκαεφτά χρόνια. Δεν έχει φύγει, είναι πάντα μαζί σου αυτό, αλλά όταν πια το ξεπερνάς, δεν νιώθεις τρομερά εγκλωβισμένος, δυστυχισμένος. Αυτός ήταν ο λόγος που στη σχολή πέρασα χάλια. Παρόλο που με είχαν διαλέξει και Ρήγος και ο Παπαϊωάννου στο τρίτο έτος να χορέψω μαζί τους. Καταλάβαινα ότι κάτι τρομερό, καταπληκτικό μού συνέβαινε, κάτι καλό, αλλά ο εαυτός μου δεν μου επέτρεπε να το ευχαριστηθώ. — Τρως τώρα; Τρώω χωρίς να βασανίζομαι και επίσης δεν θεωρώ ότι το φαγητό είναι ο απόλυτος εχθρός μου, όπως ήταν μια ζωή. Το «πίσω δωμάτιο» του καθενός κρύβει πολλά. Και τώρα θέλω να είμαι αδύνατη, δύσκολα αποδέχομαι τον εαυτό μου με τέσσερα κιλά παραπάνω, αλλά η καθημερινότητα δεν στέκεται πια σαν βάρος πάνω από το κεφάλι μου, δεν είναι μια σταγόνα που δεν πέφτει, το πρόβλημα δεν είναι πιο ισχυρό από μένα, ώστε να μη με αφήνει να κάνω βήμα παραπέρα. — Τώρα όμως υπάρχει μια οικογένεια, είναι άλλη η δυναμική σου. Θα σου πω, το μυαλό μου είναι πολύ ισχυρό και τις αποφάσεις τις τηρώ. Όταν το πρόβλημα ήταν σοβαρό κάποια στιγμή σκέφτηκα τον Πέτρο, το παιδί μου, και τους μαθητές μου. Ότι εγώ, που είμαι δίπλα τους, φτιάχνω την ανάμνησή τους και πρέπει αυτή η ανάμνηση να είναι ωραία. Όταν το σκέφτηκα αυτό κατάλαβα ότι έπρεπε να προφυλάξω τις αναμνήσεις του παιδιού μου και αυτό μου έκανε μεγάλη αίσθηση, γιατί ζούμε σε ένα σπίτι όπου υπάρχει έρωτας, ένα αίσθημα πολύ ισχυρό και θέλεις αυτό να λειτουργεί, να προχωρά και να το ζεις. — Σήμερα, που ξαναμπαίνεις σε μια παράσταση χορού με τους Rootless, θυμάσαι τα προηγούμενα χρόνια; Τι έχει αλλάξει; Ήταν συναρπαστικά χρόνια, ταξιδέψαμε, χορέψαμε πολύ, τον Ρήγο τον λάτρεψα και τον λατρεύω ακόμα, τον εμπιστεύτηκα πάρα πολύ, είναι ένα πολύ σοβαρό κομμάτι της ζωής μου, που με έκανε αυτό που είναι σήμερα. Μιλώντας για το σήμερα, με τη Λίντα Καπετανέα ήμασταν μαζί στη σχολή, ήταν η λατρεία μου, το αντίθετό μου, στεκόταν και στα δυο της πόδια, δεν την κούναγες, εγώ στεκόμουν στο ένα και δεν ήξερα πού να πάω, τη θαύμαζα. Ήξερα τι κάνουν με τους Rootless και γούρλωνα τα μάτια. Όταν με πήρε να μου πει να κάνουμε μια παράσταση, είπα «άσε μας, ρε Λίντα», εσείς είσαστε σαν λάστιχα, χοροπηδάτε και ζαλίζομαι. Μου απάντησε «θα κάνεις τα δικά σου» και με «έψησε». Η Λίντα έχει σχεδόν μια μεταφυσική ομορφιά αμαζόνας, έχει δύναμη ανυπέρβλητη. Περάσαμε πολλές ώρες δημιουργικές για να φτιάξουμε ένα έργο από την αρχή και ομολογώ ότι γύρισα σε αυτόν τον κόσμο, σε έναν μεγάλο τρόμο, στο μηδέν. Τους έλεγα «είμαι ηθοποιός, θα πω μονολόγους» και γέλαγαν. Το έκανα τελικά, έγραψα έναν μονόλογο. Γενικά, είναι μια τρομερή εμπειρία να δουλεύεις μαζί τους, όπως και το έργο αυτό, με εμάς να είμαστε μπροστά στην αιωνιότητα, όχι μόνο τη δική μας αλλά και ενός υλικού που είναι πολύ σκληρό, το μάρμαρο. Σκέψου, έχουμε τρεις πέτρες τριακοσίων κιλών στη σκηνή, με τις οποίες πρέπει να αναμετρηθούμε, παλεύουμε να τις κουνήσουμε. Είμαστε τέσσερις γυναίκες που δημιουργούμε ένα σύμπαν. Είμαστε ταυτόχρονα γελωτοποιοί και κλόουν, από τα χέρια μας περνούν όλα. Ανυπομονώ να ξεκινήσει η παράσταση, κάναμε πρόβες πολύ καιρό, ήρθε ο κορωνοϊός, κλειστήκαμε, ξαναρχίσαμε, επιτέλους, έφτασε η ώρα. Είμαι πολύ τυχερή τελικά.

Το «πίσω δωμάτιο» του καθενός κρύβει πολλά. Και τώρα θέλω να είμαι αδύνατη, δύσκολα αποδέχομαι τον εαυτό μου με τέσσερα κιλά παραπάνω, αλλά η καθημερινότητα δεν στέκεται πια σαν βάρος πάνω από το κεφάλι μου, δεν είναι μια σταγόνα που δεν πέφτει, το πρόβλημα δεν είναι πιο ισχυρό από μένα, ώστε να μη με αφήνει να κάνω βήμα παραπέρα.

14.10.21 – lifo

21

LIDL UP: LEARN & WORK

«Το καινοτόμο αυτό πρόγραμμα εκφράζει το όραμά μας να στηρίξουμε τη νέα γενιά, προσφέροντας όχι δουλειές, αλλά καριέρες»

Η

στήριξη της νέας γενιάς, η προσφορά ουσιαστικής εκπαιδευτικής κατάρτισης και έμμισθης εργασίας αλλά και η δημιουργία συνθηκών ώστε οι νέοι να εισέρχονται στην αγορά εργασίας με την προοπτική μιας καριέρας είναι τα ζητούμενα στα οποία στηρίζεται το Lidl UP: Learn & Work. Με το καινοτόμο πρόγραμμα της Lidl Ελλάς το λιανεμπόριο στην Ελλάδα αποκτά καταρτισμένα στελέχη μέσα από την ειδικότητα Στέλεχος Λιανικού Εμπορίου, που εισάγεται για πρώτη φορά στον χώρο της μεταδευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, παρέχοντας την ευκαιρία σε νέους και νέες να σπουδάσουν και να εργαστούν κατευθείαν μετά το σχολείο. Η Lidl Ελλάς για άλλη μία φορά αποδεικνύει έμπρακτα πως στόχος της είναι να προσφέρει ποιοτική εργασία στους νέους, στηρίζοντας κάθε τους βήμα. Η κ. Νικολέττα Κολομπούρδα, HR Director & Member of the Board της Lidl Ελλάς, μας μιλά για τη νέα πρωτοβουλία της εταιρείας, την προσφορά ίσων ευκαιριών προς όλους και τελικά τη δημιουργία μιας νέας γενιάς εργαζομένων με εξειδίκευση και ουσιαστικές προοπτικές για το μέλλον τους. — Μιλήστε μας με δυο λόγια για το πρόγραμμα «Lidl UP: Learn & Work της Lidl Ελλάς». Είναι ένα καινοτόμο πρόγραμμα διττής εκπαίδευσης στο λιανικό εμπόριο, δηλαδή θεωρητικής κατάρτισης και μαθητείας-εργασίας, το οποίο για πρώτη φορά γίνεται πραγματικότητα στην Ελλάδα. Το θεωρητικό μέρος γίνεται στο δημόσιο Πειραματικό ΙΕΚ Γλυφάδας, με δικούς του καθηγητές,

22 lifo – 14.10.21

και το πρακτικό, η εργασία δηλαδή, σε καταστήματά μας στην Αττική. Φυσικά, και οι δικοί μας εκπαιδευτές διευθυντές καταστημάτων είναι καταρτισμένοι, με πιστοποίηση εκπαιδευτή/εκπαιδεύτριας ενηλίκων. Η καινοτομία του προγράμματος, όμως, δεν σταματά εκεί: οι σπουδαστές/σπουδάστριες λαμβάνουν σταθερό μηνιαίο μισθό σε όλη τη διάρκεια του προγράμματος και δίνουν εξετάσεις στον ΕΟΠΠΕΠ για να αποκτήσουν το πτυχίο τους επιπέδου ΙΕΚ ως Στελέχη Λιανικού Εμπορίου. Έπειτα ξεκινάνε να εργάζονται ως Υποδιευθυντές/Υποδιευθύντριες με σύμβαση αορίστου χρόνου και με τον μισθό και τις παροχές που απολαμβάνουν όλοι μας οι εργαζόμενοι στη θέση αυτή. — Πώς γεννήθηκε ως ιδέα και πόσο εύκολα βρήκατε συμμάχους στην υλοποίησή του; Η ιδέα για ένα τέτοιο πρόγραμμα γεννήθηκε μέσα από ένα όραμα, το όραμά μας να στηρίζουμε τη νέα γενιά, προσφέροντας όχι δουλειές αλλά καριέρες: εκπαιδευτικές διαδρομές, ταξίδια μάθησης και εξέλιξης. Σκεφτήκαμε, λοιπόν, να πάμε κατευθείαν στην «πηγή», δηλαδή στα νέα παιδιά που τελειώνουν το λύκειο, και να τους καλέσουμε να γίνουν συνοδοιπόροι μας. Τόσο το υπουργείο Παιδείας και Θρησκευμάτων όσο και το Ελληνογερμανικό Εμπορικό και Βιομηχανικό Επιμελητήριο αγκάλιασαν το όραμά μας, ιδρύοντας τη νέα ειδικότητα του Στελέχους Λιανικού Εμπορίου. Καταφέραμε έτσι να κάνουμε την ιδέα πραγματικότητα μέσα από την άψογη συνεργασία μας. Περιμένουμε πώς και πώς να γνωρίσουμε τους νέους σπουδαστές και τις νέες σπουδάστρι-

Οι σπουδαστές/ σπουδάστριες λαμβάνουν σταθερό μηνιαίο μισθό σε όλη τη διάρκεια του προγράμματος.

ες την 1η Δεκεμβρίου, οπότε ξεκινάει το πρώτο πιλοτικό τμήμα στο δημόσιο Πειραματικό ΙΕΚ Γλυφάδας. — Ποιος είναι ο στόχος του προγράμματος; Έχουμε δύο στόχους με το συγκεκριμένο πρόγραμμα: από τη μία, να δώσουμε την ευκαιρία σε νέα παιδιά να σπουδάσουν και να εργαστούν κατευθείαν μετά το σχολείο και να μπουν στην εργασιακή πραγματικότητα νωρίς, αλλά κυρίως

Νικολέττα Κολομπούρδα HR Director & Member of the Board

εγγυημένα. Από την άλλη, να ξεκινήσουμε να στελεχώνουμε έναν συστημικό για την οικονομία κλάδο, όπως αυτός του λιανικού εμπορίου, με ακόμη πιο καταρτισμένους εργαζομένους. — Ποια είναι η φιλοσοφία της Lidl Ελλάς σε σχέση με τη νέα γενιά και με ποιον τρόπο υποστηρίζει τους ανθρώπους που τώρα βγαίνουν στην αγορά εργασίας; Γενικά, η εταιρεία στηρίζει ήδη τη νέα γενιά με πολλούς τρόπους, αλλά κυρίως μέσα από την προσφορά ποιοτικών θέσεων εργασίας. Σκεφτείτε ότι μία από τις πιο κομβικές θέσεις της εταιρείας (Area Manager) στελεχώνεται σε μεγάλο βαθμό με νέους αποφοίτους. Επίσης, έχουμε το πρόγραμμα International Trainee, στο πλαίσιο του οποίου νέοι και νέες απ’ όλη την Ελλάδα εκπαιδεύονται με ανταγωνιστικό μισθό στη Lidl Ελλάς και στο εξωτερικό σε διάφορους τομείς της επιχείρησης. Είναι πολύ όμορφο να βλέπουμε αυτά τα νέα παιδιά, με όρεξη και ενέργεια, να εξελίσσονται και να αναπτύσσονται μέσα στην εταιρεία. — Ποια είναι η άποψή σας για τη σημασία της πρακτικής εκπαίδευσης στον εργασιακό χώρο, παράλληλα με τη θεωρητική κατάρτιση; Πιστεύω ότι ίσως είναι η πιο ουσιαστική μορφή εκπαίδευσης που μπορεί να λάβει κάποιος. Βλέπουμε πολλά παιδιά να βγαίνουν από το πανεπιστήμιο χωρίς να γνωρίζουν πώς είναι να δουλεύεις σε μια επιχείρηση και ακόμη περισσότερο χωρίς να ξέρουν τι πραγματικά τους αρέσει και τι όχι. Με αυτήν τη μορφή εκπαίδευσης, όμως, μπορούν να αποκτήσουν τόσο το θεωρητικό υπόβαθρο που θα τους κάνει ανταγωνιστικούς στην αγορά εργασίας

Η εταιρεία στηρίζει ήδη τη νέα γενιά με πολλούς τρόπους, αλλά κυρίως μέσα από την προσφορά ποιοτικών θέσεων εργασίας. Σκεφτείτε ότι μία από τις πιο κομβικές θέσεις της εταιρείας (Area Manager) στελεχώνεται σε μεγάλο βαθμό με νέους αποφοίτους.

όσο και το πρακτικό, που θα τους δώσει τα εφόδια να διαπρέψουν σε μια εταιρεία. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, μπορούν να αποκτήσουν μια πολύ πιο ολοκληρωμένη εικόνα του κλάδου του λιανικού εμπορίου και της Lidl Ελλάς. — Οι επενδύσεις της Lidl Ελλάς είναι συνεχείς στο κομμάτι της κατάρτισης. Ποιο είναι το όραμα της Lidl Ελλάς σε ό,τι αφορά τη συμβολή της στην εκπαίδευση των εργαζομένων της; Αυτό είναι αλήθεια. Πιστεύω ότι είναι ένα από τα πιο δυνατά μας σημεία και αυτό στο οποίο επενδύουμε στρατηγικά και στο σύνολο της εταιρείας. Βλέπουμε τους ανθρώπους

μας να εξελίσσονται συνεχώς – τους δίνουμε τα εφόδια που χρειάζονται για να το πετύχουν. Έχουμε νέους ανθρώπους σε θέσεις ευθύνης, τόσο στα καταστήματα και τα κέντρα διανομής όσο και στα γραφεία. Μέσα από αυτό το δυνατό μας σημείο ξεκινάμε να συμβάλουμε ακόμη πιο ενεργά στην εκπαίδευση της νέας γενιάς, συνεχίζουμε τη συμβολή μας στη μείωση της ανεργίας με τη συνεχή μας ανάπτυξη σε όλη την Ελλάδα και ενδυναμώνουμε τη λειτουργία των ΙΕΚ μέσα από την ιδιωτική μας πρωτοβουλία. Και δίνουμε ευκαιρίες σε όλους και όλες.

lidlup.gr 14.10.21 – lifo

23

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ

PORTRA

Ο TERRY TSIOLIS, Ο ΦΩΤΟΓΡΆΦΟΣ ΠΟΥ ΓΙΑ ΧΡΌΝΙΑ ΣΥΝΕΡΓΆΣΤΗΚΕ ΜΕ ΤΑ ΜΕΓΑΛΎΤΕΡΑ ΠΕΡΙΟΔΙΚΆ ΜΌΔΑΣ ΤΟΥ ΚΌΣΜΟΥ, ΛΊΓΟ ΠΡΙΝ ΣΤΗΘΕΊ Η ΠΡΏΤΗ ΤΟΥ ΈΚΘΕΣΗ ΜΕ ΤΊΤΛΟ «PORTRAITS» ΣΤΟ ΜΟΥΣΕΊΟ ΜΠΕΝΆΚΗ, ΌΠΟΥ ΠΑΡΟΥΣΙΆΖΕΙ ΦΩΤΟΓΡΑΦΊΕΣ ΚΑΙ ΣΎΝΤΟΜΑ ΒΊΝΤΕΟ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΏΝ ΑΝΘΡΏΠΩΝ ΑΠ’ ΌΛΟ ΤΟΝ ΚΌΣΜΟ, ΜΙΛΑΕΙ ΓΙΑ ΤΟΝ ΜΑΓΙΚΟ ΚΟΣΜΟ ΤΗΣ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑΣ ΣΤΑ SOCIAL MEDIA ΚΑΙ ΤΗ ΝΈΑ, ΔΎΣΚΟΛΗ ΕΠΟΧΉ ΓΙΑ ΤΗ ΦΩΤΟΓΡΑΦΊΑ ΜΌΔΑΣ. ΣΥΝΈΝΤΕΥΞΗ: M.HULOT

24 lifo – 14.10.21

AITS

14.10.21 – lifo

25

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ

Γ

εννήθηκα και μεγάλωσα στο Μόντρεαλ από γονείς Έλληνες μετανάστες που γνωρίστηκαν και παντρεύτηκαν εκεί» λέει. «Εκεί πήγα σχολείο και έκανα το προπτυχιακό μου. Έπειτα μετακόμισα στη Νέα Υόρκη και έκανα master στην επικοινωνία. Από το ’92 μένω στη Νέα Υόρκη». — Πόσο Έλληνας αισθάνεσαι; Πάντα αισθανόμουν πολύ Έλληνας, επειδή οι γονείς μου μας μεγάλωσαν με την ελληνική κουλτούρα, και εμένα και τις δύο αδελφές μου. Πήγαινα σε ελληνικό σχολείο, στο σπίτι μιλάγαμε ελληνικά, με πήγαιναν σε ελληνικούς χορούς, ο πατέρας μου αγαπούσε πολύ την Ιστορία και μαθαίναμε την ιστορία της αρχαίας Ελλάδας, όχι τη σύγχρονη, αυτήν που αναφερόταν στους θεούς, στους ήρωες, στην ελληνική μυθολογία. — Έχει ελληνική κοινότητα το Μόντρεαλ; Ναι, έχει εκκλησίες, εστιατόρια. Πρέπει να πω, όμως, ότι οι γονείς μας ποτέ δεν μας ανάγκασαν να κάνουμε παρέα μόνο με Έλληνες, ήθελαν να ενσωματωθούμε στην ντόπια κουλτούρα κι αυτό είναι κάτι που εκτιμώ πολύ, γιατί το Μόντρεαλ είχε χίλια δυο πράγματα, πολλές ξένες κουλτούρες, εκτός από τη γαλλική. Στο σπίτι ήμασταν πολύ Έλληνες, αλλά έξω απ’ αυτό γινόμασταν Καναδοί. Οι Έλληνες του εξωτερικού είναι συνήθως συντηρητικοί γιατί έχουν μείνει στα παλιά, σε όσα κουβάλησαν μαζί τους, αλλά η μαμά μου ήταν δεκαέξι χρονών όταν πήγε στον Καναδά και ο πατέρας μου δεκαοκτώ, έτσι κατάφεραν να προσαρμοστούν, παρόλο που ήταν αρκετά θρήσκοι και μέναμε σε ελληνική γειτονιά. Είχα πολύ λίγους φίλους Έλληνες, οι περισσότεροι ήταν Κινέζοι, Λιβανέζοι, Ιρακινοί, Πακιστανοί, έτσι είχα πάντα την εμπειρία του διαφορετικού τρόπου ζωής. Χαίρομαι πολύ που είμαι Έλληνας και για την ελληνική κουλτούρα μου και παρόλο που ερχόμουν μόνο τα καλοκαίρια, νιώθω ότι συνδέομαι με την Ελλάδα. Αισθάνομαι πολύ ασφαλής εδώ, νιώθω πολύ άνετα με αυτόν τον τρόπο ζωής. — Με τη φωτογραφία πώς ασχολήθηκες; Σπούδασες φωτογραφία; Όχι, πάντα τραβούσα φωτογραφίες και αφού πήγα στη Νέα Υόρκη και έκανα το master μου στην επικοινωνία, άρχισα να δουλεύω σε περιοδικά μόδας, στον τομέα που είχα σπουδάσει. Δεν ήξερα πώς λειτουργούν τα πράγματα σε ένα περιοδικό, δεν ήξερα ότι υπήρχε creative director, αρχισυντάκτης, έτσι, όταν ξεκίνησα internship στο «Harper’s Bazaar» τη στιγμή που γινόταν το πιο απίστευτο περιοδικό του κόσμου, δεν ήξερα ακόμα τι ήθελα να κάνω. Ήταν μια εποχή που με επηρέαζαν πολλά πράγματα. Είδα πώς δουλεύει το σύστημα της μόδας και γρήγορα κατάλαβα ότι αυτό που έκανα δεν ήταν αυτό που ήθελα. Είχα μια ευχέρεια στο να βγάζω φωτογραφίες, γι’ αυτό άρχισα να πειραματίζομαι με μοντέλα. Δεν είχα ξαναδεί μοντέλα μέχρι τότε και μόλις άρχισα να τα φωτογραφίζω, κατάλαβα τι ήθελα να κάνω σε ένα περιοδικό. Σε έναν χρόνο παραιτήθηκα και άρχισα να βγάζω φωτογραφίες. Όλα έγιναν πολύ γρήγορα, σε έξι μήνες δούλευα ως φωτογράφος full-time. Ξεκίνησα με μόδα. — Γιατί σε ενδιέφερε η μόδα; Η μητέρα μου ήταν μοδίστρα, είχε στο σπίτι ένα μικρό ατελιέ και έραβε. Πάντα ήμασταν τριγύρω και τη βλέπαμε να ράβει, να ασχολείται με το στυλ, ο πατέρας μου έφτιαχνε έπιπλα, έτσι όλοι ασχολούνταν με κάτι δημιουργικό. Οι δεκαετίες του ’80 και ’90 που μεγάλωνα ήταν πολύ καλές εποχές για τη μόδα, συναρπαστικές, υπήρχαν πολλοί σπουδαίοι φωτογράφοι και μου έδιναν έμπνευση. Ήταν και μια διέξοδος όταν ήμουν μικρός η αμερικανική «Vogue», κάτι σαν βίβλος για μένα, έμαθα πάρα πολλά από αυτό το περιοδικό, για συγγραφείς και καλλιτέχνες, για ταξίδια, για μέρη που αξίζει να δεις, για ιστορία, ήταν ένα περιοδικό μόδας που κάλυπτε τα πάντα. — Πόσο έχουν αλλάξει τα πράγματα για έναν φωτογράφο σε σχέση με την εποχή που ξεκίνησες; Είναι πολύ λυπηρό, αλλά είναι μια κακή στιγμή για τη φωτογραφία και τα περιοδικά αυτή που ζούμε. Νομίζω ότι υποφέρουν πολύ τα περιοδικά, χάνουν την ταυτότητά τους, ενώ το Instagram έχει κυριαρχήσει. Προσπαθούν να κρατήσουν κάτι παλιομοδίτικο, δεν προσαρμόζονται σε όσα συμβαίνουν, ενώ ξεπροβάλλουν συνέχεια νέα πράγματα, νέες κουλτούρες. Παρότι οι φωτογράφοι μπορούν να κάνουν καταπληκτικά πράγματα, να επιστρέψουν στο φιλμ και να πειραματιστούν, να προσπαθήσουν να βρουν νέους τρόπους να τραβήξουν φωτογραφίες, να κάνουν διαφορετικά πράγματα από αυτό που καταλαβαίνουμε ως μόδα, υπάρχει κρίση ταυτότητας.

«

26 lifo – 14.10.21

— Το Instagram άλλαξε τα πάντα στη φωτογραφία. Οι φωτογράφοι του Instagram είναι πιο δημοφιλείς από τους επαγγελματίες φωτογράφους, κι αυτό συμβαίνει παντού, τόσο στην Αμερική όσο και στην Ελλάδα. Μόνο που στην Αμερική είναι πιο μεγάλη η κλίμακα. Οι άνθρωποι αγοράζουν ακόμη περιοδικά, αλλά τα προϊόντα δεν διαφημίζονται σε περιοδικά όσο παλιότερα γιατί τα διαβάζουν όλο και λιγότεροι, η διαφήμιση γίνεται online γιατί οι άνθρωποι ψωνίζουν και online. Το internet έχει κυριαρχήσει, αλλά πιστεύω ότι υπάρχει πάντα ένας νέος τρόπος να κάνεις πράγματα. Δεν ξέρω ποιος είναι πλέον, όμως υπάρχει. Κατά τη διάρκεια της καραντίνας μιλούσα με τη μητέρα μου στο Facetime και τράβηξα μια φωτογραφία της, έτσι ξεκίνησα να κάνω μια σειρά πορτρέτων μέσω Facetime κι αυτό άρχισε να μεγαλώνει, γιατί μιλούσα με ανθρώπους από την Ινδία, την Αφρική, τη Νότια Αμερική και οι εταιρείες με ρωτούσαν «πώς το κάνεις αυτό;». Τότε με προσέλαβαν να φωτογραφίζω υλικό από το Facetime, καμπάνιες… Δεν ξέρω πώς θα είναι το μέλλον, αλλά πρέπει να προσαρμοζόμαστε σε αυτό που θα βρίσκεται κάθε φορά μπροστά μας, αλλιώς θα χαθούμε. Ίσως ο φωτογράφος του μέλλοντος να έχει ένα τσιπάκι στο μάτι του και να βγάζει φωτογραφίες κάθε δευτερόλεπτο. — Οι αμοιβές είναι μικρότερες σήμερα; Εκατό τοις εκατό. Πριν από επτά-οκτώ χρόνια επέλεξα να σταματήσω να δουλεύω, επειδή έκανα πράγματα με βάση τα χρήματα, το ποιον φωτογράφιζα, με το μυαλό μου στην καριέρα, είχα απομακρυνθεί από τον λόγο που ξεκίνησα να τραβάω φωτογραφίες. Δεν είχαν καμία σχέση όλα αυτά με αυτό που ήθελα να κάνω. Έτσι απομακρύνθηκα αρκετά από τη μόδα, έστειλα μηνύματα σε ανθρώπους για τα οποία υπέφερα, έλεγα όχι και στενοχωριόμουν, αλλά ταυτόχρονα ήμουν χαρούμενος γιατί άρχισα κάπως να ανασυντάσσομαι και να ξεκαθαρίζω τι ήθελα να κάνω. Κάπως έτσι ξεκίνησε και το πρότζεκτ που τρέχω τώρα. — Πού ήταν τον πρώτο σου εξώφυλλο περιοδικού; Στη ρωσική «Vogue». Ήμουν είκοσι επτά χρονών και ήμουν πολύ τυχερός. Δεν πιστεύω στην τύχη, αλλά βρέθηκα στο σωστό μέρος τη σωστή στιγμή και είχα πραγματικά σπουδαίους ανθρώπους να με στηρίζουν από την αρχή. — Τι άλλο φωτογραφίζεις, εκτός από μόδα; Ανθρώπους. Το 2015 έκανα ένα διάλειμμα από τη μόδα και σκέφτηκα «τι κάνω τώρα;». Πάντα με ενδιέφεραν οι άνθρωποι, τους αγαπώ τους ανθρώπους, έτσι ξεκίνησα να φωτογραφίζω πορτρέτα. Έτσι κι αλλιώς πρόσωπα φωτογραφίζει ένας φωτογράφος μόδας, αλλά αυτήν τη φορά ήθελα να πω κάτι, έτσι δοκίμασα να φωτογραφίσω ανθρώπους στον δρόμο. Τους ρωτούσα «να σας βγάλω μια φωτογραφία;» και οι περισσότεροι απαντούσαν «όχι», γιατί νόμιζαν ότι είμαι ένας ανώμαλος επειδή δεν είχα καμία σύνδεση μαζί τους. Τότε κατάλαβα ότι το Instagram είναι κάτι που μπορεί να σε απογειώσει. Μπήκα για να χαζέψω, δεν το έκανα με κάποιον σκοπό, και ένιωσα χαρούμενος. Ήταν κάτι εύκολο για μένα μετά από τόσα χρόνια που φωτογράφιζα μόδα. Σήμερα έχω πάνω από 17.000 followers που ξέρουν ποιος είμαι και τι κάνω, ποια είναι η δουλειά μου. Δεν ήθελα να φωτογραφίσω μοντέλα, ήθελα να φωτογραφίσω καθημερινούς ανθρώπους, να δώσω την ευκαιρία στον καθένα να ποζάρει. Τα ποστ που έκανα στο Instagram έλεγαν «γεια σε όλους, στις 22 του μηνός θα τραβάω πορτρέτα, όλοι είναι καλοδεχούμενοι, άνθρωποι κάθε μεγέθους, ηλικίας, χρώματος, φύλου και θρησκείας. Όσοι ενδιαφέρεστε, στείλτε μου μήνυμα εδώ» – είμαι πολύ ντροπαλός για να κάνω κάτι τέτοιο από κοντά. Αποφάσισα να φωτογραφίσω τους δέκα πρώτους ανθρώπους που θα μου έστελναν μήνυμα και αυτό έκανα – αυτοί είναι τώρα στο βιβλίο. Τα πορτρέτα που έβγαλα τα πόσταρα στο Instagram με τα ονόματα των ανθρώπων και τις ημερομηνίες που τους φωτογράφισα. Δύο μήνες αργότερα πόσταρα τα επόμενα. Έτσι έρχονταν κι άλλοι, κι άλλοι, και όλο αυτό άρχισε να μεγαλώνει. Όταν ήρθα στην Αθήνα έκανα το ίδιο. Μετά πήγα στη Μαδρίτη, στο Μαρόκο, επέστρεψα στον Καναδά και στη συνέχεια πήγα στο Μεξικό. Τα τελευταία δύο χρόνια ήταν δύσκολο να μετακινηθώ λόγω της πανδημίας, αλλά, όταν αρχίσαμε να κλεινόμαστε στο σπίτι, είχα ήδη τέσσερα χρόνια δουλειάς. — Στην Αθήνα πότε έκανες φωτογραφίσεις; Πρώτη φορά πριν από τέσσερα χρόνια και φωτογράφισα ξανά όταν ήμουν εδώ φέτος τον Μάιο. Ήταν καταπληκτικά. Τα τελευταία έξι χρόνια επικεντρώνομαι βασικά σε αυτό το πρότζεκτ, δεν έχω κάνει κάποιο editorial μόδας, και είναι αρκετά αστείο, γιατί αυτήν τη στιγμή ασχολούμαι κυρίως με τον λογαριασμό μου στο

Instagram. Και είναι σπουδαίο μέσο, γιατί μπορείς να παράγεις περιεχόμενο και όλοι μπορούν να βλέπουν τι κάνεις. Επίσης είναι ειλικρινές, γιατί είναι αυτό που θέλεις στ’ αλήθεια να κάνεις, φαίνεται αυτό που είσαι, και μου αρέσει το γεγονός ότι συνδέομαι με τους ανθρώπους που εκτιμούν τις φωτογραφίες μου. Έχω γνωρίσει μερικούς εκπληκτικούς ανθρώπους που διαφορετικά δεν θα συναντούσα ποτέ. Είναι εκπληκτικό αυτό που συμβαίνει με τα νέα παιδιά στο Instagram και στα άλλα social media, γιατί δεν χρειάζονται κανέναν, είναι δημοκρατικός ο τρόπος που προωθούν τη δουλειά τους. Οι άνθρωποι κάνουν τη δική τους μουσική, τις δικές τους ταινίες και γίνονται διάσημοι κι αυτό είναι κάτι καινούργιο και, νομίζω, φανταστικό. Παλιότερα φαινόταν όποιος είχε τις καλύτερες διασυνδέσεις, έπρεπε να ξέρεις κόσμο στα περιοδικά, τώρα δεν έχουν ανάγκη κανέναν. — Έχει αλλάξει πολλά η νέα κατάσταση που δημιουργούν τα social media. Δεν ξέρω πλέον ποιο θα είναι το μέλλον των περιοδικών, των μέσων που γνωρίζουμε. Τα νέα παιδιά δεν την έχουν ακούσει ποτέ τη «Vogue» και ούτε τα ενδιαφέρει να τη μάθουν. Το χάσμα των γενεών μεγαλώνει όλο και περισσότερο, όλα γίνονται πολύ γρήγορα πια γιατί οι νέοι θέλουν να κάνουν κάτι διαφορετικό. Απορρίπτουν το παλιό, όπως κάναμε κι εμείς, απορρίπτοντας, π.χ., τους γονείς μας. Τα ανίψια μου, που είναι δεκαεννιά και είκοσι χρονών, έχουν μια εντελώς διαφορετική αντίληψη για τη ζωή. Δεν είναι στο Instagram επειδή οι γονείς τους είναι στο Instagram, ο θείος τους, η γιαγιά τους. Το Instagram μαζεύει όλο και μεγαλύτερες ηλικίες πλέον, έχει γίνει κάτι εντελώς εμπορικό, τα stories τούς έχουν κουράσει. Δεν ξέρω πού πάνε, ίσως τους ενδιαφέρει το ΤikΤok. Σε δέκα χρόνια από τώρα δεν ξέρω αν το Instagram θα ενδιαφέρει και κανέναν, τα πράγματα εξελίσσονται πάρα πολύ γρήγορα για να μπορείς να προβλέψεις. Κάτι άλλο θα υπάρχει και ίσως να είμαστε σαν τη γιαγιά μου όταν είδε για πρώτη φορά την τουαλέτα, το τρεχούμενο νερό στο σπίτι ή το ηλεκτρικό. — Τι κάνει καλό έναν φωτογράφο σήμερα; Δεν έχω ιδέα. Μπορεί μια φωτογραφία που θεωρώ εγώ καλή εσύ να τη μισείς κι αυτό που εγώ θεωρώ όμορφο και ιδανικό για φωτογραφία μόδας σε έναν 18χρονο να φαίνεται αστείο ή ξεπερασμένο. Αλλάζει συνέχεια η αισθητική, π.χ. πολλοί τη «Vogue» τη βλέπουν σαν όνειρο, αλλά τα πρότυπα αλλάζουν, όπως αλλάζει και ο κόσμος, όπως αλλάζει και η Ελλάδα. Υπάρχουν εκατομμύρια κουλτούρες γύρω μας, εδώ ίσως όχι τόσο πολλές ακόμα, αλλά στη Νέα Υόρκη και στο Λονδίνο οι κοινωνίες είναι πολυπολιτισμικές και την ομορφιά δεν τη βρίσκεις εκεί όπου την έβρισκες παλιότερα, το έχω καταλάβει εδώ και καιρό αυτό. Υπάρχουν εκατομμύρια διαφορετικοί άνθρωποι με ωραία εμφάνιση και υπάρχει ομορφιά σε όλους. Ίσως, όταν σε φορτώνουν με υπερβολική δουλειά, να μην έχεις χρόνο να το δεις, τα συνεργεία συντακτών, δημοσιογράφων, παραγωγών, κομμωτών και μακιγέρ σε μια φωτογράφιση δεν σε αφήνουν να έχεις προσωπική επαφή με το πρόσωπο που φωτογραφίζεις. Όταν τα μοντέλα σου είναι διασημότητες και διάσημα μοντέλα είναι άλλου είδους η επαφή, παρότι μου αρέσει αυτό το είδος φωτογράφισης. Γι’ αυτό στράφηκα σε όλους τους απλούς, καθημερινούς ανθρώπους. Μου αρέσουν οι αδικημένοι, αυτοί που δείχνουν τη λύπη τους, που μπορείς να τους νιώσεις, επειδή έχουν μια ιστορία που τη βλέπεις. Βέβαια, μου αρέσουν και τα μοντέλα, έχουν όλον αυτόν τον «μηχανισμό» πίσω τους, αλλά κάποια είναι εκπληκτικά. Με θλίβει η νέα κατάσταση γιατί, όταν ξεκίνησα, υπήρχε πάντα fashion editor στο περιοδικό, συνήθως κάποια μεγάλη προσωπικότητα, με τον οποίο δούλευα για να βγει ένα editorial. Όταν ξεκίνησα, μπορεί να δουλεύαμε και δύο εβδομάδες. Στη συνέχεια όλο αυτό έπρεπε να γίνει σε τρεις μέρες και τώρα έχεις μία μέρα για να κάνεις τα πάντα. Λυπάμαι τους νέους φωτογράφους γιατί δουλεύουν σε αυτές τις συνθήκες κι αυτό δεν θα αλλάξει. Τα νέα παιδιά τραβάνε φωτογραφίες, κάνουν μαζί και βίντεο, αλλά οι συνθήκες δουλειάς δεν είναι οι καλύτερες. Ειδικά στη διαφήμιση, στα editorials, δεν υπάρχει χρόνος ούτε καν να σκεφτείς. Το ξέρω ότι χρειάζονται εμπειρία και ίσως να παίρνουν και καλά λεφτά, αλλά δεν είναι καλή εποχή για φωτογράφους. — Τι θα παρουσιάσεις στην έκθεση στο Μουσείο Μπενάκη; Τον Μάιο που ήρθα συναντήθηκα με τον Νίκο Τριβουλίδη και μιλήσαμε για το πρότζεκτ. Είναι η πρώτη έκθεση που κάνω αυτή, με τα πορτρέτα μου στα social media, και χαίρομαι που θα γίνει σε ένα μουσείο. Θα βγει και ένα βιβλίο με αυτά τα πορτρέτα. Και όλα γίνονται στην Ελλάδα, από Έλληνες.

Όταν ξεκίνησα, μπορεί να δουλεύαμε και δύο εβδομάδες. Στη συνέχεια όλο αυτό έπρεπε να γίνει σε τρεις μέρες και τώρα έχεις μία μέρα για να κάνεις τα πάντα. Λυπάμαι τους νέους φωτογράφους γιατί δουλεύουν σε αυτές τις συνθήκες κι αυτό δεν θα αλλάξει.

INFO Terry Tsiolis, Portraits, 18/11-7/12, Μουσείο Μπενάκη, Πειραιώς 138, benaki.org www.instagram. com/terrytsiolis

TERRY TSIOLIS

14.10.21 – lifo

27

– από τα Κύθηρα η μητέρα μου και από την Κεφαλλονιά ο πατέρας μου–, σε μια δύσκολη περίοδο, μετά από παγκόσμιο πόλεμο και εμφυλίους, όταν η Ελλάδα ήταν ακόμα πληγωμένη. Ωστόσο, τα παιδικά μου χρόνια τα θυμάμαι ωραία. Τα παιδιά ζούσαμε σε ένα αγνό και αυθεντικό περιβάλλον, σχεδόν γυμνό, είχαμε τα «πετράδια» μας και παίζαμε με αυτά, με πέτρες, εφευρίσκαμε παιχνίδια στη γειτονιά, καθόμασταν ώρες στην αλάνα έξω από το σχολείο. Υπήρχε ανεμελιά, υπήρχαν όμως και δύσκολες στιγμές. Κατά καιρούς έμπαινα στο νοσοκομείο λόγω της πολιομυελίτιδας, γιατί στην επιδημία δεν πρόλαβαν να μου κάνουν το εμβόλιο και είχα σχετικές ταλαιπωρίες. Δεν έβαλα νάρθηκες, αλλά είχα νοσοκομεία και εγχειρίσεις στα δυόμισι και στα δέκα. Σε όλα αυτά είχα συντροφιά το τραγούδι και, κυρίως, τη μουσική που άκουγα.

q Ο πατέρας μου τραγουδούσε καντάδες στο σπίτι και θυμάμαι τις Κυριακές τα μεσημέρια τους Κεφαλλονίτες συγγενείς μας και τους φίλους πάντα να τραγουδούν. Άκουγα πολύ ραδιόφωνο, θαύμαζα τη μουσική του ελαφρού, αλλά για μένα πολύ σημαντικού τραγουδιού, τον Χαιρόπουλο, τον Αττίκ, τον Γιαννίδη – τον λάτρευα τον Γιαννίδη. Από παιδάκι έξι-επτά χρονών επέστρεφα από το σχολείο και η χαρά μου ήταν το ραδιόφωνο. Στο σχολείο τραγουδούσα σε γιορτές και επετείους, μου έδιναν δημοτικά τραγούδια και όλοι μου έλεγαν ότι έχω ωραία φωνή. Είχα από τότε συνείδηση του ότι δεν ήταν μόνο η αγάπη μου για το τραγούδι αλλά εξέπεμπα κάτι που ήταν καλό, γιατί οι δάσκαλοι έλεγαν στη μάνα μου «κυρία Ελένη, το παιδί σας να το πάτε στο ωδείο».

q Πού τέτοια τύχη όμως εκείνη την εποχή, δεν υπήρχαν ωδεία στη Νέα Ιωνία, μόνο στην Αθήνα και οι συνθήκες δεν βοηθούσαν ώστε να πάω. Όμως, μεγαλώνοντας, στην εφηβεία, πήγα σε μια χορωδία στη Νέα Ιωνία και η δασκάλα που μου έκανε τις πρώτες ασκήσεις φωνητικής επέμενε να κάνω τραγούδι ως μέτζο σοπράνο. Οι λυρικοί καλλιτέχνες έχουν μια άλλη τεχνική για να χειρίζονται τη φωνή, προς τα πάνω, ανεβάζοντας τις νότες από το διάφραγμα και κυρίως από το κεφάλι, κι εγώ είχα αυτή την ευχέρεια από παιδί. Μέσα από τη μουσική, το άλλο κομμάτι, το δύσκολο, της υγείας, το περνούσα μάλλον ελαφριά, δεν συνειδητοποιούσα ότι είχα κάτι σοβαρό, έλεγα «θα περάσει». Σημασία είχε η μουσική, ήταν ευλογία αυτή η αγάπη, ο έρωτας που είχα με τη μουσική. Ο θείος μου είχε ένα πικάπ και έπαιζα όλες τις όπερες του Βέρντι ώρες ατελείωτες, έλιωνα μέσα σε αυτές, ήταν μια αποκάλυψη για μένα.

q Θυμάμαι, σε ένα ταξίδι με το αυτοκίνητο από τη Νέα Ιωνία προς την Αθήνα, με τον πατέρα μου και τους θείους μου, να ακούω το «Κάπου υπάρχει η αγάπη μου» του Χατζιδάκι με τη Νάνα Μούσχουρη και να μου έρχεται ζάλη από την ομορφιά. Ήμουν δώδεκα χρονών και συγκλονίστηκα. Είχε πάρει το βραβείο στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης, που τότε ήταν το μόνο φεστιβάλ. Δύο χρόνια αργότερα εμφανίστηκε ο Μίκης και πήρε το βραβείο με την «Απαγωγή», που έλεγε η Μαίρη Λίντα. Δεν ήμουν τόσο της παραδοσιακής σχολής, ήμουν του μπελκάντο, της μελωδικής σχολής, λόγω βιωμάτων.

Tραγουδίστρια. Γεννήθηκε στη Νέα Ιωνία.

ΜΑΡΊΑ ΦΑΡΑΝΤΟΎΡΗ

q Γεννήθηκα σε μια προσφυγική γειτονιά, στη Νέα Ιωνία, παρότι οι γονείς μου δεν ήταν πρόσφυγες, ήταν νησιώτες

q Στο γυμνάσιο όπου πήγαινα, στο 8ο, συνάντησα τη Νίκη Τυπάλδου, σπουδαία φωτογράφο, που μου είπε: «Γνωρίζουμε με την αδελφή μου τον Ζάκη Κουνάδη και τον Παναγιώτη Κουνάδη, τον ρεμπετολόγο. Έχουν κάνει έναν Σύλλογο Φίλων Ελληνικής Μουσικής (ΣΦΕΜ) και ακούνε νέα ταλέντα. Τα γραφεία τους είναι στην οδό Σόλωνος». Είχα κάνει ήδη μια απόπειρα να πάω στον Οικονομίδη –με πήγε η μητέρα μου–, αλλά αυτοί είχαν άλλη αισθητική. Ανέβηκα στη σκηνή του Άλσους, τραγούδησα το «Ave Maria» και ο Οικονομίδης τα έχασε, μου είπε: «Κορίτσι μου, εσύ είσαι μεγάλη τραγουδίστρια, πρέπει να πας στο ωδείο!». Στον ΣΦΕΜ έφτιαχναν χορωδία, αλλά έδιναν και ευκαιρία για σόλο στους νέους τραγουδιστές, έτσι πήγα με τη μητέρα μου. Είχα την ευαισθησία μου, αλλά εκείνη την εποχή ήταν διαφορετικές και οι αντιλήψεις, θεωρούσαν ότι ο τραγουδιστής και ο ηθοποιός ήταν άνθρωποι ελαφρών ηθών. Φτάνοντας στον ΣΦΕΜ συνάντησα τον Λεοντή και ένα παιδί με κατσαρά μαλλιά, άγνωστο τότε, που με ρώτησε «ποιο τραγούδι ξέρεις;». Ήταν ο Μάνος Λοΐζος. Του είπα «ακούω ξένα», Πολ Άνκα, και ήξερα μόνο αυτά, δεν ήξερα ελληνικά. Ο Λοΐζος, που ήταν τρυφερός και γλυκός άνθρωπος, με ρώτησε «δεν ξέρεις κανένα ελληνικό;», του απάντησε «όχι, τραγουδάω αγγλικά και ιταλικά και αν θέλεις και κάτι πιο κλασικό». Είπε τότε: «Να μάθεις ένα ελληνικό και να ξανάρθεις. Να μάθεις τον “Καημό”». Τότε ακουγόταν πολύ το «Είναι μεγάλος ο καημός» με τον Καζαντζίδη. Πραγματικά, το έμαθα και ξαναπήγα. Και με κράτησαν, μου είπαν «έχεις ωραία φωνή, αλλά γιατί ακούς μόνο ξένα;». Αυτά μου άρεσαν. Και ο Χατζιδάκις, αισθητικά και συναισθηματικά. Πού να φανταζόμουν ότι σε λίγο θα έπεφτα μέσα στο μουσικό σύμπαν του Μίκη;

q Ο Μίκης εκείνη την εποχή, το 1962, είχε γράψει το «Άξιον Εστί» και είχε ακουστεί πολύ έντονα. Ήταν γνωστός και έξω, γιατί είχε κάνει το μπαλέτο Αντιγόνη στο Κόβεντ Γκάρντεν στο Λονδίνο και έγραφε μουσική για ταινίες. Τη μέρα που τραγούδησα τον «Καημό» στον ΣΦΕΜ είχε έρθει και ο Μίκης. Μόλις είχα μάθει το τραγούδι, βγαίνω και το λέω και μόλις τελειώνω έρχεται και λέει στη μητέρα μου: «Κυρία Φαραντούρη, θα μου εμπιστευτείτε το μωρό σας; Γεννήθηκε για τα δικά μου τραγούδια». Γυρνάει και σ’ εμένα και με ρωτάει: «Εσύ το ξέρεις;». «Βεβαίως και το ξέρω!» του λέω με αυτοπεποίθηση. Ήμουν τολμηρή από μικρή γιατί ήξερα ότι δεν μπορούσα να κάνω τίποτε άλλο παρά να τραγουδάω, ότι είμαι γεννημένη γι’ αυτό.

ΟΙAΘΗΝΑΊΟΙ

q Από τότε έμεινα με τον Μίκη. Είχε κι άλλους τραγουδιστές, βέβαια, τον Μπιθικώτση, τη Σούλα Μπιρμπίλη, μια

28 lifo – 14.10.21

εξαιρετική τραγουδίστρια, η οποία έκανε τις «Μικρές Κυκλάδες» τότε. Με αυτούς κάναμε περιοδείες σε όλη την Ελλάδα. Λέγαμε το «Ροδόσταμο», τη «Ροδιά Τετράκλωνη»... Για μένα εκείνη η εποχή ήταν μια συγκυρία συγκλονιστική και ίσως να μην είχα υπάρξει τόσο τυχερή αν ξεκινούσα τώρα. Ήξερα ότι ως κλασική τραγουδίστρια θα ήμουν μόνο κονσερτάντε. Όταν πήγαμε στη Σοβιετική Ένωση το 1966 με άκουσαν ο Αράμ Ίλιτς Χατσατουριάν και ο Οδυσσέας Δημητριάδης, ένας Έλληνας αρχιμουσικός, και είπαν: «Κύριε Θεοδωράκη, αφήστε αυτό το κορίτσι να σπουδάσει εδώ, έχει σπουδαία φωνή, θα γίνει πολύ καλή σοπράνο». Ο Μίκης με ρώτησε «θέλεις να μείνεις;» κι εγώ απάντησα «όχι» γιατί ήξερα τα προβλήματα της όπερας. Μου έφτανε αυτό που είχα, τον μέντορα-πατέρα μου, την τρέλα του τη δημιουργική, οπότε αισθανόμουν μεγάλη σιγουριά μαζί του.

q Τότε μου είπε: «Γράφω τη μουσική για τις Φοίνισσες, την αρχαία τραγωδία» –την ανέβαζε ο Μινωτής και έπαιζαν ο ίδιος, η Παξινού και η Άννα Συνοδινού– «θα πας εκεί και θα ακούς που διδάσκει τον Χορό η Έλλη Νικολαΐδου». Έτσι πήγαινα και παρακολουθούσα κάθε μέρα και ήταν γοητευτικό να βλέπω το ιερό τέρας, την Παξινού, να πιάνει το βελονάκι, όταν σταματούσε, και να πλέκει καθισμένη σε ένα σκαλάκι. Ήταν ένα σημαντικό μάθημα για μένα, έμαθα πώς φέρνεις τη φωνή μπροστά, όλα τα στοιχεία τα τεχνικά, αλλά και το μέσα, την ψυχή, πώς ερμηνεύεις. Κάναμε ατέλειωτες πρόβες κάθε φορά γιατί είχε ένα δόγμα ο Μίκης: ενώ ήξερε από μουσική, δεν ήθελε λεπτεπίλεπτα πράγματα. Ήθελε δύο πολύ καλά μπουζούκια που έπαιζαν σαν έγχορδα – ειδικά ο Παπαδόπουλος και ο Καρνέζης δεν έπαιζαν «μπουζουκίστικα». Είχε και τον Διδίλη στο πιάνο, σπουδαίος δάσκαλος για μένα.

q Το πρώτο τραγούδι που ηχογράφησα ήταν του Μίκη σε ποίηση του Γκάτσου, το «Ματωμένο Φεγγάρι», που το έγραψαν για το Νησί της Αφροδίτης. Την ίδια στιγμή μού έδωσε άλλα πέντε τραγούδια, πάλι σε στίχους Γκάτσου, αλλά και Λειβαδίτη και Γεράσιμου Σταύρου, που τα ονόμασε «Κύκλος Φαραντούρη». Δεν είχε ξαναγίνει ποτέ αυτό, και δεν ξανάγινε, να αφιερώσει ο Μίκης σε τραγουδιστή ή τραγουδίστρια κύκλο τραγουδιών. Ακόμα μεγαλύτερη τιμή για μένα, όμως, ήταν όταν με κάλεσε στο σπίτι του στη Νέα Σμύρνη για να μου παίξει στο πιάνο το πρώτο έργο που έγραψε για τη

απο τον m.hulot φωτογραφιeσ: freddie f.

η τεχνη δεν αλλαζει τον κοσμο Εμείς τότε, ως ρομαντικά παιδιά, πιστεύαμε ότι η τέχνη μπορεί να αλλάξει τον κόσμο, όμως η τέχνη δεν αλλάζει τον κόσμο, λίγο τον ομορφαίνει, τον παρηγορεί, τον ευαισθητοποιεί. Η τέχνη δεν πρέπει να είναι στρατευμένη αλλά αυτόνομη, κι ας τη χρησιμοποιούν τα κόμματα και οι ιδεολογίες κατά καιρούς – ακόμα και το πιο ακραίο πράγμα πρέπει να εκφράζεται αυτόνομα. Την εποχή εκείνη έπαιξε μεγάλο ρόλο γιατί διώκονταν και οι άνθρωποι και τα τραγούδια, οπότε έπρεπε να αντιδράσεις, ήταν μοιραίο να κάνεις αντίσταση. Το πρόβλημα είναι τι κάνουμε πλέον με τους στρατευμένους ανθρώπους. Ο Μίκης ήταν στρατευμένος, αλλά το έργο του ήταν όλη του η ζωή, ήταν στρατευμένος σε αυτό που πίστευε, το ίδιο και ο Μάνος. Είναι σαν να τους βλέπω τους δυο στο ίδιο δωμάτιο, ο ένας, ο χειμαρρώδης Μίκης, να σπάει το τζάμι για να βγει, και από την άλλη μεριά ο Μάνος να κλείνει τη γρίλια.

14.10.21 – lifo

29

ΟΙ ΑΘΗΝΑΙΟΙ Μαρία Φαραντούρη

φωνή μου, την «Μπαλάντα του Μαουτχάουζεν», σε ποίηση Ιάκωβου Καμπανέλλη. Δεν θα το ξεχάσω ποτέ αυτό. Όταν μπήκα στο σπίτι, ο Ιάκωβος ήταν ακουμπισμένος στο πιάνο και μιλούσαν. Κάθισα σε μια καρέκλα και μου είπε ο Μίκης «πάρε ένα μολύβι κι ένα χαρτί και γράψε τι μέρα είναι σήμερα, τι μήνας, τι χρόνος. Θα σου παραδώσουμε ένα έργο που θα γράψει ιστορία με τη φωνή σου». Με είχε σαν παιδί του, ήμουν ο άνθρωπός του και με εμπιστευόταν πολύ. Κι έμεινα φίλη του μέχρι το τέλος, και στα καλά και στα δύσκολα. Τότε ήμουν κοριτσάκι δεκαέξι χρονών και δεν μπορούσα να καταλάβω το μέγεθος του έργου. Μου εξήγησε ο Καμπανέλλης ότι αυτό το έργο το εμπνεύστηκε από το στρατόπεδο συγκέντρωσης – ξέραμε από το σχολείο χοντρικά τι είχε γίνει εκεί, όχι όμως λεπτομέρειες. Κάθισε στο πιάνο ο Μίκης και το τραγούδησε καταπληκτικά, εγώ έμεινα άναυδη. Δεν ήξερα τι να πω, μόνο: «Τι ωραία τραγούδια, σε ευχαριστώ».

q Στο μεταξύ άρχισαν να με πλησιάζουν οι δημοσιογράφοι, ανάμεσα στους οποίους και η Ολυμπία Καράγιωργα, η οποία κάθισε στα σκαλιά του σπιτιού μου και μου είπε «δεν ξέρεις τι τύχη είναι αυτή, σου παρέδωσε ένα έργο καταπληκτικό» – όντως ήταν ένα έργο που παίχτηκε παντού, σε όλο τον κόσμο. Το 2000 το έπαιξα με τον Zούμπιν Μέτα στο Φεστιβάλ Αθηνών, το παίξαμε και στο Παρίσι όταν άλλαζε η χιλιετία, με την UNESCO. Επίσης, ήταν το έργο με το οποίο μπήκα για πρώτη φορά στο Ηρώδειο, το 1992, με τη Συμφωνική του Ισραήλ. Είναι ένα έργο που έχει παιχτεί έξω με συμφωνικές, έχει μεταφραστεί σε διάφορες γλώσσες, το κυριότερο όμως, που δεν ξεχνιέται ποτέ, είναι ότι το τραγούδησα δύο φορές μέσα στο Μαουτχάουζεν, στην επέτειο, με παρόντες τον Πρόεδρο της Γερμανίας και όλους τους φορείς. Το Μαουτχάουζεν είναι στο έδαφος της Αυστρίας, σε ένα χωριό κοντά στα σύνορα με τη Γερμανία, και έστησαν τη σκηνή μέσα στο στρατόπεδο, εκεί ακριβώς όπου έπαιζαν οι κρατούμενοι μουσικοί. Την ώρα που ούρλιαζαν στα υπόγεια όσοι πέθαιναν από τα αέρια αυτοί έκαναν μικρά ensemble. Έπαιζαν Μότσαρτ, γι’ αυτό και στον «Δραπέτη» έχει βάλει ο Μίκης ένα θέμα του Μότσαρτ. Μαζί μου τραγούδησε μια τραγουδίστρια από το Ισραήλ, η Έλινορ Μόαμπ, και η Γερμανίδα Γκιζέλα Μέι, καταπληκτικές τραγουδίστριες, ο δε Ιάκωβος Καμπανέλλης ήταν πάνω στη σκηνή. Ο Μίκης διηύθυνε.

q Μετά γράφτηκε η «Ρωμιοσύνη» του Ρίτσου και μαζί με το «Μαουτχάουζεν» ξεκίνησαν οι συναυλίες και οι περιοδείες. Παίξαμε στην ΑΕΚ, στο Καραϊσκάκη – ο Μίκης ήταν ο πρώτος που εγκαινίασε τα γήπεδα ως χώρους συναυλιών, μέχρι τότε ήταν άγνωστη η έννοια του concert hall, παίζαμε σε κινηματογράφους. Κι εκεί που πήγαινε να ανοίξει κάτι με τον Μίκη, τον Μάνο, τους ποιητές, να δημιουργήσουν αυτό που ονειρεύονταν, τον νέο σύγχρονο πολιτισμό, επινοώντας πολύ ωραίους σύγχρονους μύθους και γράφοντας υπέροχα τραγούδια, ξεσπάει η στρατιωτική δικτατορία.

q Μόλις είχα τελειώσει το σχολείο και δεν φοβόμουν καθόλου, δεν ήμουν αριστερή, προερχόμουν από ένα οικογενειακό περιβάλλον δημοκρατικό κεντρώο, δεν ήμασταν ούτε σημαδεμένοι ούτε κομματικοποιημένοι. Ο Μίκης ασφαλώς ήταν ένας μαχόμενος αγωνιστής μέσα στην αριστερά, αλλά δεν μπορούσες να τον εντάξεις κάπου. Μόλις ξέσπασε η χούντα, πήγα και είδα τη Μυρτώ, τη σύζυγό του, στο σπίτι τους κι εκείνη τα έχασε, γιατί όλοι φοβόντουσαν. Μου είπε: «Πώς ήρθες εδώ, Μαρία;». Άφησα ένα χαρτί με μήνυμα για τον Μίκη, το πήρε εκείνη και το έδωσε στον Φιλίνη, τον μεγάλο αγωνιστή, κι αυτός του το πήγε εκεί όπου κρυβόταν. Τον ρωτούσα «τι θέλεις να κάνουμε;» και μου απάντησε με τον ίδιο τρόπο, σε ένα κουτάκι με τσίχλες, «φύγετε, να πάτε στο εξωτερικό», γιατί είχε απαγορευτεί ήδη η μουσική του, «βγείτε έξω και μη φοβάστε».

q Βγήκα με την ορμή ενός παιδιού που έπρεπε να πληροφορήσει τον κόσμο ότι εδώ απαγορεύεται η μουσική μας, η ποίησή μας, ό,τι καλύτερο έχουμε στον πολιτισμό μας, μας τα απαγορεύει η στρατιωτική ηγεσία. Καταλάβαινες τι ευαισθητοποίηση υπήρχε στο εξωτερικό από το ότι μας αγκάλιασαν οι μεγαλύτερες προσωπικότητες, επιστήμονες, πολιτικοί, καλλιτέχνες, ο Ιβ Μοντάν, η Σινιορέ, όλοι οι ηθοποιοί από το Old Vic, το Εθνικό Θέατρο του Λονδίνου. Έρχονταν στις συναυλίες, μάλιστα διάβαζαν και αποσπάσματα από αρχαία κείμενα. Παίξαμε στις πιο μεγάλες αίθουσες. Το 1969 πήγα στο Λονδίνο, όπου μας κάλεσε ο Μίνως Βολανάκης, μεγάλος σκηνοθέτης. Μας οργάνωσε παραστάσεις σε διάφορα θέατρα εκεί και θυμάμαι να έρχονται να μας δουν γνωστοί τραγουδιστές, διάσημοι τότε, όπως ο Ντόνοβαν. Μετά ο Αλέξης Μάρδας, τον οποίο γνώριζα από την Ελλάδα, με κάλεσε να γνωρίσω τους Beatles στο Apple Studio. Πήγα μαζί με τον Κυριάκο Σφέτσα, τον σημερινό λόγιο συνθέτη, που τότε ήταν ο πιανίστας μου. Ήταν λίγο πριν διαλυθούν οι Beatles και θυμάμαι την τρομερή αυτή συνάντηση με τον Πολ Μακάρτνεϊ, τον Τζον Λένον και τη Γιόκο Όνο – τους άλλους δύο δεν τους είδα. Με ρωτούσαν «τι γίνεται στην Ελλάδα;», κυρίως ο Τζον. Μας ζήτησαν να παίξουμε τραγούδια και τους παίξαμε το «Αν θυμηθείς το όνειρό μου», το «Μαρίνα» και το «Κράτησα τη ζωή μου», που τους είχε κάνει μεγάλη εντύπωση. Αρκετά χρόνια αργότερα αυτό το τραγούδι έκανε μεγάλη εντύπωση και στον Τσαρλς Λόιντ, γιατί έχει βυζαντινά στοιχεία. Με αυτό ξεκινάει και ο δίσκος που κάναμε.

q Σίγουρα βίωνα έντονες στιγμές, καταπληκτικές και μεθυστικές, αλλά δεν ήμουν ο τύπος που θα εκμεταλλευόταν τη δημοσιότητα. Ωστόσο οι εφημερίδες της εποχής έγραφαν φοβερά πράγματα για μένα, η «Daily Telegraph», οι «Times», η «Monde» στη Γαλλία. Βίωνα ένα μεγαλειώδες συναίσθημα αλλά και μια ευθύνη που είχαμε όλοι να πληροφορήσουμε τον κόσμο και να πούμε πόσο μεγάλη ανάγκη ήταν να πέσει η χούντα και να υπάρξει δημοκρατία στην Ελλάδα.

q Στα είκοσί μου είχα την τύχη να γνωρίσω τον Τηλέμαχο Χυτήρη στη Ρώμη. Ήταν φοιτητής στη Φλωρεντία, με δράση αντιδικτατορική, και ήρθε στη Ρώμη τον Δεκέμβρη του ’68. Με άκουσε να τραγουδάω και μου ζήτησε να τραγουδήσουμε όλη η ομάδα και στη Φλωρεντία. Έπεισε τον δήμαρχο εκεί να μας δώσουν την αίθουσα του Palazzo Vecchio στην Piazza della Signoria προς τιμήν της Ελλάδας, της χώρας όπου γεννήθηκε η δημοκρατία. Μετέφρασε τα τραγούδια στα ιταλικά και παρουσίασε τη συναυλία. Εκεί έμαθα ότι ήταν και ποιητής. Το καλοκαίρι του ’69 έκλεισε συναυλίες σε όλη την Τοσκάνη, στην Πίζα, στο Λιβόρνο. Τότε γνωριστήκαμε καλύτερα και είμαστε μαζί μέχρι σήμερα.

q Εκείνη την εποχή παίξαμε σε ολόκληρο τον κόσμο, σε πανεπιστήμια, στην Ευρώπη, στην Αμερική, στο Carnegie Hall.

ΙNFO

H μουσικοθεατρική παράσταση «Αρχαίες ποιήτριες, των σιωπηλών σπαράγματα Μορφές γυναικών στο ελληνικό τραγούδι» σε μουσική Λένας Πλάτωνος και με τη Μάρια Φαραντούρη στο τραγούδι είναι σε στάδιο προετοιμασίας. https://farantouri.gr/

30 lifo – 14.10.21

Τραγούδησα τρεις-τέσσερις φορές στο Carnegie, η τελευταία ήταν το 2018, σε ένα αφιέρωμα στον Μίκη, που ήταν δική τους παραγωγή. Η μουσική μας τραγουδήθηκε στα μεγαλύτερα θέατρα του κόσμου κι εμείς ζήσαμε μια πυκνή ιστορία που δεν είχε μόνο γνωριμίες, εξάρσεις και μέθεξη. Προσωπικά, είχα πάντα το άγχος πότε θα πέσει η δικτατορία για να γυρίσουμε στην Ελλάδα. Περνούσε ο καιρός και είχα πίσω τους γονείς μου, τους οποίους κατά τη διάρκεια της Επταετίας είχα δει μόνο μία φορά, στην Κύπρο, το 1969, γιατί δεν τους έδιναν διαβατήριο για την Ευρώπη. Το 1972, όταν ήμουν στη Φλωρεντία, δυστυχώς πέθανε ο πατέρας μου και με βοήθησε ο Μάνος να έρθω στην Ελλάδα για την κηδεία, για σαράντα οκτώ ώρες.

q Πάντα είχα επαφή με τον Μάνο, την άνοιξη του 1969 ήρθε στο Παρίσι και μου πρότεινε να τραγουδήσω την «Εποχή της Μελισσάνθης». Έπαιξε το έργο στο πιάνο, στο διαμέρισμα ενός φίλου του, και μετά πήραμε τον Τηλέμαχο και βγήκαμε στους δρόμους, στους πανηγυρισμούς για την πρώτη επέτειο του Μάη του ’68. Όλο το Παρίσι γιόρταζε. Τη «Μελισσάνθη» τη γράψαμε σε δίσκο πολύ αργότερα, το 1980, στη Μεταπολίτευση, και την παρουσιάσαμε στο Θέατρο Πειραιά. Ο Μάνος μού έδωσε και τα «Παράλογα» του 1976 και πριν φύγει από τη ζωή η ευχή του ήταν να τραγουδήσω την «Αμοργό», την οποία ολοκλήρωσε ο Κυπουργός. Και την τραγούδησα.

q Όταν ακόμα ο Μίκης ήταν στη Ζάτουνα υπό περιορισμό, έστελνε κρυφά κασέτες με έργα του. Από κει έστειλε και την «Κατάσταση Πολιορκίας», τη μελοποίηση ενός κατεξοχήν ερωτικού ποιήματος που εκφράζει τον εσωτερικό εγκλεισμό, τον υπαρξιακό και τον κοινωνικό, γραμμένου μέσα στη φυλακή από μια σπουδαία ποιήτρια, τη Ρένα Χατζηδάκη (που χρησιμοποιούσε το

Αυτό που φοβάμαι πιο πολύ σε κοινωνικό επίπεδο είναι ο φασισμός σε όλες τις εκφάνσεις του. Βλέπουμε ότι ξεπηδάει πάλι και με βάζει σε μεγάλες σκέψεις, γιατί, αν δεν προσέξουμε, θα βρεθούμε προ τετελεσμένων γεγονότων. Δεν θα ήθελα να ξαναδώ στη χώρα μου, που είναι καθαρά δημοκρατική, τα άσχημα πράγματα που έχουμε ζήσει, όπως οι φασιστικές εκδηλώσεις του πρόσφατου παρελθόντος. Βλέπουμε απερίγραπτα πράγματα, γιατί λόγω των social media είναι εύκολο να τους ακούσεις μέσα στην αρνητικότητά τους κι αυτό με τρομάζει.

ψευδώνυμο Μαρίνα), κόρη της συγγραφέως Λιλής Ζωγράφου. Ανήκε σε μια αντιστασιακή ομάδα μαζί με τη Σύλβα Ακρίτα και μέσα στις φυλακές Αβέρωφ, όπου ήταν φυλακισμένος και ο Θεοδωράκης, έγραφε ποιήματα. Η Σύλβα έδωσε την «Κατάσταση Πολιορκίας» στον Μίκη, ο οποίος τη μελοποίησε μέσα στη φυλακή. Τις παρτιτούρες τις έβγαζε από τη φυλακή με τη βοήθεια ανθρώπων που δεν ήταν στοχοποιημένοι. Ένα μεγάλο μέρος τους το μετέφερε στο Λονδίνο ο Τζον Μπάρι, δημοσιογράφος των «Times», κρυμμένες μέσα στα μεγάλα κουμπιά ενός σακακιού – είχε πάει στην Αρκαδία, όπου συνάντησε τον Μίκη. Τότε ο Μαρκόπουλος τύχαινε να ζει στο Λονδίνο, έτσι πήγα και τον βρήκα, κάναμε μαζί την αποκρυπτογράφηση του έργου και του ζήτησα να το ενορχηστρώσει. Και όντως, το έκανε. Με τη βοήθεια του Μίνου Βολανάκη, που ήξερε τους χώρους του Λονδίνου, το παρουσιάσαμε στο θέατρο Roundhouse, όπου γίνονταν τα πιο τρελά πράγματα. Εκείνη την περίοδο παιζόταν εκεί με τεράστια επιτυχία το μιούζικαλ Hair και οι πρωταγωνιστές της παράστασης έδειξαν μεγάλη ευαισθησία για τη συναυλία μας. Ανέβηκαν πάνω στη σκηνή και διάβασαν το ποίημα. Είναι ένα συγκλονιστικό ποίημα, και συγκλονιστική καντάτα το «Κατάσταση Πολιορκίας», ένα έργο βαθιά υπαρξιακό και μοντέρνο που μιλάει για τον εσωτερικό και τον πολιτικό εγκλεισμό κατά τη διάρκεια της δικτατορίας, δίνοντας όμως ελπίδα για ζωή μέσα από το σκληρό βίωμα. Τη συναυλία μας ο Θεοδωράκης την άκουσε από τη μετάδοση του BBC στα βραχέα, κρυφά, από ένα τρανζιστοράκι που είχε κρύψει από τους δεσμοφύλακές του. Αργότερα το έργο είχε την τύχη να ενορχηστρωθεί για συμφωνική ορχήστρα και το τραγουδήσαμε στη Γερμανία και στην Αυστραλία. Θα ήθελα πολύ να το παρουσιάσω ξανά με καινούργια προσέγγιση και ενορχήστρωση.

q Το «Γελαστό Παιδί» γράφτηκε για το έργο του Μπρένταν Μπίαν Ένας όμηρος, το οποίο ανέβασε ο Τριβιζάς το ’62-’63 σε μουσική του Μίκη. Γι’ αυτό το έργο γράφτηκε και το «Άνοιξε λίγο το παράθυρο». Ήταν πολύ επίκαιρο, μιλούσε για το πώς οι βρετανικές δυνάμεις ήθελαν να εξουσιάσουν τον λαό της Ιρλανδίας, έτσι βρήκαν έναν όμηρο, αλλά ουσιαστικά όλοι έγιναν θύματα, και οι μεν και οι δε. Αυτό συμβαίνει σε όλους τους πολέμους. Το 1963 δολοφονήθηκε ο Λαμπράκης, ο Μίκης τού αφιέρωσε το «Γελαστό Παιδί» και το τραγούδι πήρε άλλη διάσταση. Το τραγούδησα τότε στις πορείες ειρήνης στον Μαραθώνα, στον δρόμο, μικρούλα και άγνωστη. Μετά το τραγούδησα και σε δίσκο και έμεινε στην Ιστορία.

q Τον Τσαρλς Λόιντ τον γνώρισα στη Σάντα Μπάρμπαρα, στο πανεπιστήμιο, όπου πήγα να τραγουδήσω. Εκεί υπάρχει έδρα για το ελληνικό τραγούδι και κάποιος φίλος Έλληνας τον έφερε. Δεν ξέρω τι λειτούργησε μέσα του, ίσως κάτι βιωματικό, και ξετρελάθηκε. Μου είπε «όταν θα είμαι στην Ευρώπη, θέλω να έρθεις στη Γερμανία», έτσι βρήκα τον Σινόπουλο και του ζήτησα να πάμε να κάνουμε guest. Ενθουσιάστηκε και ήθελε να γράψουμε τραγούδια μαζί, κι έτσι έγινε το διπλό CD το 2010, με Θεοδωράκη, κομμάτια του Λόιντ και ελληνικά παραδοσιακά τραγούδια. Ο Τζέισον Μοράν διηύθυνε και ντραμς έπαιζε ο Έρικ Χάρλαντ, ιερά τέρατα. Παίξαμε τρεις φορές, στον Λυκαβηττό, στο μέγαρο το 2011 και στο Ηρώδειο το ’14. Μετά φύγαμε αμέσως για Αυστραλία. Ήταν μια συγκλονιστική συνάντηση, γιατί και εγώ έμαθα απ’ αυτόν, και αυτός από εμάς. Αυτή ήταν άλλη μια μουσική ενότητα για μένα. Η τζαζ είναι μια άλλη σχολή και ευτύχησα να κάνουμε μια μεγάλη περιοδεία μαζί σε ολόκληρο τον κόσμο.

q Το ΠΑΣΟΚ ήταν ο Ανδρέας Παπανδρέου. Ήμουν και φίλη με τη Μελίνα και κάναμε παρέα. Το 1989 μου ζήτησε ο Ανδρέας να ηγηθώ του ψηφοδελτίου Επικρατείας, για να ασχοληθώ με τα πολιτιστικά. Ήμασταν με τη Μελίνα και τον Μπένο στο κομμάτι το πολιτιστικό, αλλά στην αντιπολίτευση, γιατί τότε ήταν πρωθυπουργός ο Μητσοτάκης. Η πολιτική είναι γόνιμη, αλλά όχι για έναν καλλιτέχνη. Ο καλλιτέχνης, όταν έχει όραμα και κάτι να δώσει, ένα όνειρο να υλοποιήσει, δεν μπορεί να το θάψει μέσα σε κανένα Κοινοβούλιο. Κάποιος άλλος, που είναι πραγματικά αφοσιωμένος στην πολιτική, μπορεί να το κάνει. Δεν είμαι εναντίον, αλλά εγώ είχα μπροστά μου τη μουσική, οπότε μπήκα για τρία χρόνια και έφυγα.

q Μέσα στην καραντίνα μού έφερε ένας νέος φιλόλογος, ο οποίος κάνει μεταφράσεις από τα αρχαία ελληνικά, ο Θάνος Τσακνάκης, ένα βιβλίο των εκδόσεων Το Ροδακιό με τίτλο Των σιωπηλών σπαράγματα - Ποιήτριες του αρχαίου κόσμου με πενήντα δύο αρχαίες ποιήτριες, οι οποίες ήταν αφανείς. Μόνο από τις δεκαπέντε από αυτές σώζονται ποιήματα, κάποια σπαράγματα που μιλάνε για τον έρωτα, τη φύση, την ισότητα – παράδειγμα η καταπληκτική ποιήτρια του Άργους, η Τελέσιλλα, η οποία έγραφε το 4ο αιώνα για την ισότητα! Σκέφτηκα ότι έπρεπε να τα μελοποιήσει γυναίκα. Τα πήγα στη Λένα Πλάτωνος, την οποία θεωρώ σπουδαία συνθέτρια, και ενθουσιάστηκε. Μετά ξεκίνησε η προεργασία. Είναι ποιήματα από οκτώ ποιήτριες, αλλά κάναμε και ένα αφιέρωμα σε αυτές των οποίων δεν σώθηκαν έργα και τις είπαμε «σιωπηλές». Γι’ αυτές έγραψε ποίημα ο ίδιος ο Θάνος. Μην ξεχνάμε ότι τότε η κοινωνία ήταν ανδροκρατούμενη και τις ποιήτριες τις κυνηγούσαν οι άντρες. Όταν κάποια φανερωνόταν με τον λόγο της, την έλεγαν «εταίρα». Δεν μπορούσαν να διανοηθούν ότι κάποια γυναίκα μπορούσε να έχει ευαισθησία. Είναι ένα έργο που ακόμα το δουλεύουμε και θέλουμε να το πάμε σε όλο τον κόσμο.

q Αν δεν υπήρχε ο Μάνος, δεν θα υπήρχε ο Μίκης και το αντίστροφο, ο ένας συμπλήρωνε τον άλλον. Ήταν πάντα ένα δίπολο, σαν τους Beatles με τους Rolling Stones. Όταν βγήκαν οι Beatles έπρεπε να βγουν οπωσδήποτε και οι Stones, για να υπάρχει ισορροπία στο σύστημα. Και δεν ήταν μόνο η μουσική, οι δυο τους ήταν και ποιητές και σχολιαστές της επικαιρότητας, δύο τρομερές προσωπικότητες. Δεν βγαίνουν σήμερα προσωπικότητες με το ίδιο εκτόπισμα γιατί ήταν άλλες εκείνες οι εποχές. Ήθελαν να δώσουν μια συνέχεια στην Ελλάδα και στον πολιτισμό της, γιατί η χώρα ήταν παντοδύναμη στην αρχαία ιστορία της, αλλά μετά πέρασε στο σκότος με τους Οθωμανούς κ.λπ. Όλοι οι μεγάλοι της περιόδου του ’60 ήθελαν να επανεφεύρουν τον σύγχρονο ελληνικό πολιτισμό έτσι ώστε να ακουμπάει στους μύθους της αρχαιότητας, αλλά προσπάθησαν να επινοήσουν και σύγχρονους. Ήθελαν να δώσουν μια συνέχεια στο πρόσωπο της χώρας, να ενισχύσουν τον σύγχρονο πολιτισμό της.

q Το ένα φέρνει το άλλο κι έτσι ήταν μια περιπέτεια η ζωή μου από τότε που γνώρισα τον Μίκη, σαν ένα παραμύθι, από τότε που με άκουσε δεκαέξι χρονών και είπε «θα γίνεις η ιέρειά μου». Το κρατάω πάντα μέσα στην ψυχή μου αυτό, έκανα ένα τεράστιο ταξίδι που δεν έχει τελειώσει ακόμα. Ο Μίκης έφυγε, αλλά δεν φεύγουν έτσι οι μύθοι. Δεν τελειώνουν. Μπορεί ένα μέρος του αργότερα να διαβαστεί διαφορετικά. Τώρα, με τον χαμό του, όλοι οι λαοί τού έκαναν αφιέρωμα, και ξέρεις γιατί; Γιατί ο Μίκης είναι ένα φαινόμενο. Υπήρχαν πάρα πολλοί επαναστάτες, αλλά εκείνος, με τις αντιφάσεις του, τα ωραία του, τη χειμαρρώδη ζωή του, τον ερωτισμό του, ήταν και μουσικός – αυτό το δίπολο δεν υπήρχε. Όλο αυτό είναι πολύ ιδιαίτερο πράγμα, το οποίο έκανε μεγάλη εντύπωση στους ξένους. Όταν πέθανε, έγραφαν όλοι «έφυγε ο συγγενής μας, έφυγε ο φίλος μας», άνθρωποι που δεν τον είχαν συναντήσει ποτέ. Μια εφημερίδα έγραψε ότι είναι «ο Έλληνας Τσε». Έχει ανάγκη ο κόσμος από σύμβολα, γιατί εδώ και χρόνια ζούμε σε μια κοινωνία που τα έχει ισοπεδώσει όλα η τεχνολογία και κάτι να ξεχωρίσει, έστω λίγο, δημιουργεί έναν συμβολισμό.

q Ακόμα μαθαίνω απ’ τη ζωή. Έμαθα να μην επαναπαύομαι. Μεγαλώνοντας, κάνεις μια αποτίμηση όλης της δουλειάς σου, του έργου σου και λες «άλλα πήγαν καλά, άλλα θα μπορούσα να τα είχα κάνει αλλιώς, άλλα τα έκανα πολύ ωραία». Δεν θέλω να χάσω, όμως, το μέλλον, όσο μου απομένει, θέλω να ζω αρμονικά με αυτά και αυτούς που αγαπάω. Δεν θέλω τρομερά πράγματα, θέλω τους αγαπημένους μου, τους φίλους, ένα καλό βιβλίο, μια καλή μουσική, αυτά περιμένω πλέον από τη ζωή. Είμαι πολύ χορτασμένη και ευγνώμων από τη ζωή γιατί ταξίδεψα, γνώρισα πολύ κόσμο. Από δεκαεφτά χρονών ταξιδεύω παντού, κι ακόμα το κάνω. Με άλλα μάτια βλέπεις τον κόσμο όταν είσαι 20, με άλλα στα 40 και άλλα στα 60... Αποφεύγω να αναπολώ, για να μπορώ να είμαι μάχιμη. Έναν χρόνο τώρα είμαι ερωτευμένη με το έργο για τις ποιήτριες, για να μπορέσω να το αποδώσω σωστά. Η ζωή είναι μικρά πράγματα που κάνεις, που σκέφτεσαι να υλοποιήσεις. Όπως λέει και το τραγούδι, «Ιθάκη, για μας το πέλαγο το ξέσκεπο γεμίσαν με μνηστήρες τα λιμάνια, ο κόσμος πάντα βρίσκει καινούργιο βασιλιά κι εμείς μονάχοι ποιητές θα μείνουμε…».

14.10.21 – lifo

31

32 lifo – 14.10.21

ΑΦΙΈΡΩΜΑ ΥΓΕΙΑ

υγεία

ΦΘΙΝΟΠΩΡΟ 2021

Η φθινοπωρινή συνταγή της ευεξίας Με τα κύματα της πανδημίας να γίνονται πιο ήπια, αλλά να μην καταλαγιάζουν, τη γρίπη να βρίσκεται προ των πυλών και τις γαστρεντερίτιδες και τις άλλες παιδικές λοιμώξεις να κάνουν θραύση στις παιδικές συγκεντρώσεις, το φθινόπωρο μπορεί στην πατρίδα μας να χαρακτηρίζεται ως «μικρό καλοκαιράκι» και να επιβάλλει μικρές αποδράσεις και χαλαρή διάθεση, αλλά δεν επιτρέπει τον εφησυχασμό σε ό,τι αφορά την υγεία μας, το πιο πολύτιμο αγαθό. Άλλωστε διανύουμε τον μήνα πρόληψης του καρκίνου του μαστού, της γυναικείας «πανδημίας» που έχει έρθει για να μείνει, μόλις αφήσαμε πίσω μας τον μήνα ενημέρωσης για τα λεμφώματα και τον καρκίνο του προστάτη, ενώ τις προσεχείς εβδομάδες μάς περιμένει η μεγάλη εκστρατεία για τον καρκίνο του πνεύμονα. Η προστασία της υγείας σε αυτό το διαχρονικά «εχθρικό» περιβάλλον συνίσταται από εκείνα τα μικρά, καθημερινά μυστικά, τα απλά βήματα, τις πιο σωστές επιλογές που χτίζουν τις βάσεις για έναν πιο γερό οργανισμό. Ας μην ξεχνάμε πως ό,τι κάνουμε για την υγεία μας αποτελεί διπλή επένδυση: προς τον ίδιο μας τον εαυτό και προς τα παιδιά μας, γιατί οι γονείς είναι το πρότυπο των παιδιών και όχι οι ήρωες των ταινιών, των video games και των κόμικς. Ας γίνουμε ήρωες για τα παιδιά μας, στο μυθιστόρημα της δικής τους ζωής, για να ζήσουμε εμείς καλά κι εκείνα καλύτερα.

Επιμέλεια κειμένων - ρεπορτάζ: Αλεξία Σβώλου

14.10.21 – lifo

33

σημαντικά τη νοσηρότητα και τη θνησιμότητα από τον καρκίνο των πνευμόνων. Στη χώρα μας έχουμε, δυστυχώς, αρνητική πρωτιά στους θανάτους από τον καρκίνο των πνευμόνων, με περισσότερους από 9.000 Έλληνες να πεθαίνουν ετησίως εξαιτίας της νόσου. Εξίσου ανησυχητικό είναι το γεγονός πως οι περισσότεροι θάνατοι αφορούν γυναίκες, που, σε αντίθεση με τους άνδρες, δεν κόβουν το κάπνισμα. Στην Ελλάδα δεν υλοποιείται πρόγραμμα προασυμπτωματικού ελέγχου για τον καρκίνο των πνευμόνων, όπως πραγματοποιείται για τον καρκίνο του μαστού με τη δωρεάν διενέργεια της μαστογραφίας για κάθε γυναίκα ηλικίας 40 ετών και άνω. Ο στόχος είναι όμως να δημιουργηθεί ένα τέτοιο πρόγραμμα για τους ανθρώπους άνω των 50 ετών που έχουν υπάρξει για τουλάχιστον δύο δεκαετίες στη ζωή τους συστηματικοί καπνιστές ή ακόμα καπνίζουν. Τα προγράμματα προασυμπτωματικού ελέγχου, όπως εξηγεί ο πρόεδρος της Ελληνικής Αντικαρκινικής Εταιρείας κ. Φιλόπουλος, είναι το μεγαλύτερο εργαλείο που έχουμε για να μπορέσουμε να προλάβουμε καθυστερημένες διαγνώσεις ογκολογικών νοσημάτων, οι οποίες συνεπάγονται περισσότερες βιοψίες, περισσότερες χειρουργικές επεμβάσεις, αντιμετώπιση προχωρημένων καρκίνων με ισχυρότερα φαρμακευτικά κοκτέιλ και χειρότερα αποτελέσματα. Συνολικά, στην πατρίδα μας καταγράφονται 67.000 νέες διαγνώσεις καρκίνου ετησίως και 32.000 θάνατοι. Για να μειωθούν αυτές οι στατιστικές πρέπει να φροντίζουμε οπωσδήποτε τον εαυτό μας και να κάνουμε τις προγραμματισμένες ετήσιες εξετάσεις που συστήνει ο γιατρός από μία ηλικία και πάνω. Σε ό,τι αφορά την πρόληψη των διαδεδομένων καρκίνων, οι πιο πολύτιμες εξετάσεις είναι καταρχάς η ψηφιακή μαστογραφία, που μπορεί να συνοδεύεται από υπέρηχο μαστών, ή μαγνητική τομογραφία express, ή τομοσύνθεση. Επίσης, εξαιρετικά πολύτιμα είναι το τεστ ΠΑΠ και το DNA HPV τεστ, τα οποία πρέπει να γίνονται αφού προηγηθεί ο HPV εμβολιασμός, που πραγματοποιείται δωρεάν σε κορίτσια έως 18 ετών. Έχουμε ένα 9δύναμο εμβόλιο στα χέρια μας, το οποίο πραγματοποιείται δωρεάν στα κορίτσια, αλλά πρέπει να γίνεται και στα αγόρια, καθώς προστατεύει συνολικά από δέκα διαφορετικούς καρκίνους, με πρώτο στη λίστα τον καρκίνο του τραχήλου της μήτρας στις γυναίκες, ενώ ακολουθούν οι καρκίνοι του φάρυγγα, του λάρυγγα και του οισοφάγου. Τέλος, πολύ σημαντική είναι η κολονοσκόπηση μετά την ηλικία των 55 ετών για την πρόληψη του καρκίνου του παχέος εντέρου, όπως άλλωστε και η αξονική τομογραφία θώρακος χαμηλής δόσης για τον καρκίνο του πνεύμονα.

No time to lose στη μάχη με τον καρκίνο

καρκίνος

ΦΘΙΝΟΠΩΡΟ 2021 ΑΦΙΈΡΩΜΑ ΥΓΕΙΑ 34 lifo – 14.10.21

Δ

ιανύουμε τον μήνα που παγκοσμίως είναι γνωστός ως Μήνας Πρόληψης του Καρκίνου του Μαστού, της γυναικείας μάστιγας, η οποία φυσικά δεν πρόκειται να υποχωρήσει λόγω της πανδημίας. Ο Οκτώβριος αποτελεί μια εξαιρετική αφορμή για να θυμηθούμε όλοι, γυναίκες και άνδρες, πως ο καρκίνος δεν πρόκειται να αλλάξει συνήθειες επειδή άλλαξε η δική μας καθημερινότητα λόγω της Covid. Ούτε πρόκειται να μας ξεχάσει επειδή ξεχάσαμε να κάνουμε τις προληπτικές εξετάσεις μας. Τα ευρήματα που έχει συλλέξει ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας από πρόσφατες έρευνες για το πόσο μειώθηκαν οι νέες διαγνώσεις καρκίνου στη διάρκεια των κυμάτων της πανδημίας είναι εντυπωσιακά. Ενδεικτικά, στο πρώτο κύμα της Covid, συγκεκριμένα κατά τη διάρκεια του πρώτου lockdown, μειώθηκαν κατά 36% οι νέες διαγνώσεις καρκίνου του μαστού, κάτι που φυσικά έχει μόνο μία λογική εξήγηση: πως οι γυναίκες σταμάτησαν να κάνουν προληπτικό τσεκάπ. Αντίστοιχη η κατάσταση και στην περίπτωση του καρκίνου του προστάτη, της ουροδόχου κύστης, του παγκρέατος και, φυσικά, του μεγάλου «φονιά», του καρκίνου των πνευμόνων. Μάλιστα, είναι οξύμωρο το γεγονός ότι, ενώ ανησυχούμε για την πνευμονική μας υγεία από την Covid, δεν εξεταζόμαστε για τον καρκίνο των πνευμόνων, με αποτέλεσμα να είναι το κατεξοχήν ογκολογικό νόσημα που διαγιγνώσκεται με μεγάλη καθυστέρηση στην πατρίδα μας. Η πλειονότητα των ασθενών ανακαλύπτει τη νόσο όταν πλέον υπάρχουν μεταστάσεις, οπότε η πρόγνωση είναι κακή. Στον καρκίνο των πνευμόνων τον τελευταίο καιρό έχει συμβεί μια μεγάλη θεραπευτική επανάσταση που αφορά την ανάπτυξη των ανοσοθεραπειών και επηρεάζει την αντιμετώπιση και άλλων ογκολογικών νοσημάτων, όπως το μελάνωμα, ο ουροθηλιακός καρκίνος, ο τριπλός αρνητικός καρκίνος του μαστού και ο μεταστατικός καρκίνος του μαστού, ο καρκίνος κεφαλής και τραχήλου, ο καρκίνος των νεφρών και τα λεμφώματα Νon-Hodgkin. Οι ανοσοθεραπείες μπορούν να παρατείνουν τη ζωή, μάλιστα σε κάποιους ασθενείς πετυχαίνουν τη λεγόμενη «λειτουργική ίαση», δηλαδή τους δίνουν τη δυνατότητα να ξεπεράσουν τη δεκαετή επιβίωση, κάτι που κάποτε ανήκε στη σφαίρα της φαντασίας. Ωστόσο η μεγάλη εξέλιξη στον καρκίνο του πνεύμονα δεν είναι μόνο θεραπευτική αλλά και διαγνωστική, καθώς διαπιστώθηκε, μετά από υλοποίηση προγραμμάτων προασυμπτωματικού ελέγχου σε προηγμένες χώρες σαν τη Δανία, ότι η ετήσια διενέργεια μιας εξέτασης που λέγεται αξονική τομογραφία θώρακος χαμηλής δόσης ακτινοβολίας μπορεί να εντοπίζει τους όγκους σε πολύ πρώιμο στάδιο, με συνέπεια να μειώνει

Η πανδημία κράτησε τα χρόνια νοσήματα στο περιθώριο για δεκαεννέα μήνες, επισκιάζοντας οτιδήποτε δεν οφειλόταν σε κάποιον ιό. Με αφορμή τις φθινοπωρινές καμπάνιες για την πρόληψη του καρκίνου του μαστού, του προστάτη και των πνευμόνων, είναι ώρα να δώσουμε ξανά σημασία στην προστασία από τα ογκολογικά νοσήματα γενικά, γιατί, όπως λέει ο πρόεδρος της Ελληνικής Αντικαρκινικής Εταιρείας Βαγγέλης Φιλόπουλος, «ο καρκίνος δεν είναι παίξε-γέλασε».

14.10.21 – lifo

35

υγεία ΑΦ Ι Έ Ρ Ω Μ Α

Η ΝEΑ ΓΕΩΜΕΤΡIΑ ΤΗΣ ΟΜΟΡΦΙAΣ ΣΤΗΡIΖΕΤΑΙ ΣΤΑ ΤΡΙΤΗΜOΡΙΑ Η καινοτομία της σειράς «Dr. Age» αντιμετωπίζει συγκεκριμένα προβλήματα και ανάγκες του δέρματος με την ακρίβεια και την αποτελεσματικότητα ενός πλαστικού χειρουργού, ανάλογα με την περιοχή του προσώπου στο οποίο εντοπίζονται.

Η

γεωμετρία στην καθημερινή φροντίδα ομορφιάς

Ακολουθώντας την τάση για ανάπτυξη προϊόντων που εμπνέονται από την αισθητική ιατρική και προσφέρουν εξειδικευμένη περιποίηση, η Dr.Age πρωτοπορεί, με τη δημιουργία καλλυντικών και πρωτοκόλλων αντιγήρανσης βάσει μιας νέας γεωγραφίας του προσώπου. Όπως οι πλαστικοί χειρουργοί και οι δερματολόγοι, έτσι και τα προϊόντα της Dr.Age ακολουθούν τον κανόνα των τριτημορίων, χωρίζοντας το πρόσωπο σε τρεις διαφορετικές ανατομικές περιοχές, καθεμία με διαφορετικά χαρακτηριστικά και ανάγκες. Η εφαρμογή αυτής της φιλοσοφίας στη σειρά περιποίησης της Dr.Age οδήγησε στη δημιουργία εξειδικευμένων προϊόντων, τα οποία, σε συνδυασμό με νέα, ενεργά συστατικά σε υψηλές συγκεντρώσεις, προσφέρουν εντυπωσιακά αποτελέσματα. Γι’ αυτήν τη σειρά η Dr.Age έχει λάβει δικαιώματα πατέντας, προσφέροντας διαφορετικές προτάσεις για κάθε τριτημόριο, με εξατομικευμένα πρωτόκολλα ομορφιάς.

Δύο κατηγορίες καλλυντικών για τέλειο αποτέλεσμα Η Dr.Age χωρίζει τα προϊόντα της σε δύο κατηγορίες. Η πρώτη περιλαμβάνει εξειδικευμένα προϊόντα που αφορούν χωριστά κάθε τριτημόριο, ενώ η δεύτερη περιλαμβάνει προϊόντα που αφορούν όλο το πρόσωπο.

36 lifo – 14.10.21

«Οι πλαστικοί χειρουργοί χωρίζουμε το πρόσωπο σε τριτημόρια, προκειμένου να αντιμετωπίσουμε πιο στοχευμένα τα προβλήματα που αντιμετωπίζει κάθε ασθενής στις διαφορετικές περιοχές του προσώπου», εξηγεί ο δρ. Νίκος Μεταξωτός, πλαστικός χειρουργός, διδάκτωρ της Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών. «Η Dr.Age είναι ένα καινοτόμο brand στην υπηρεσία της υγείας και της νεανικότητας του δέρματος του προσώπου. Τα προϊόντα και τα πρωτόκολλα που προτείνει έχουν σχεδιαστεί με το σκεπτικό ότι κάθε περιοχή αντιμετωπίζεται με υπερ-στοχευμέναπροϊόντα». Η εξειδίκευση των καλλυντικών, που στοχεύουν στην προσέγγιση κάθε τριτημορίου του προσώπου χωριστά με την ακρίβεια και την αποτελεσματικότητα ενός πλαστικού χειρουργού, αποτελεί μία νέα τάση στον χώρο της ομορφιάς. «Η Dr.Age προτείνει μια ανατρεπτική προσέγγιση, δημιουργώντας καλλυντικά και πρωτόκολλα αντιγήρανσης σύμφωνα με ένα νέο κριτήριο, την περιοχή του προσώπου που παρουσιάζει το πιο έντονο πρόβλημα γήρανσης», επισημαίνει η Αμερικανίδα beauty guru Wendy Lewis.

Καλλυντικά που προσφέρουν αποτελέσματα «χειρουργικής» ακρίβειας «Για το ανώτερο τριτημόριο του προσώπου μπορούν να χρησιμοποιήσουν νευρορυθμιστές (τοξίνες), για το μεσαίο τριτημόριο δερματικά εμφυτεύματα (fillers) και για το κατώτερο μορφές τεχνολογίας που βασίζονται στην ενέργεια ή χειρουργικές επεμβάσεις lifting», αναφέρει η πλαστική χειρουργός Dr. Angelica Kavouni-Ion, με έδρα το Λονδίνο. Την αποκλειστική διάθεση των καλλυντικών προϊόντων της σειράς Dr.Age στην Ελλάδα έχει αναλάβει η κορυφαία εταιρεία στο χώρο του φαρμάκου και της υγείας Φαρμασέρβ, θέλοντας, μέσα από αυτήν τη συνεργασία, να ενισχύσει την παρουσία της και στον τομέα της ομορφιάς. Η Φαρμασέρβ, με εμπειρία τριάντα και πλέον ετών, είναι υπεύθυνη για όλα τα προϊόντα ομορφιάς της Dr.Age στην Ελλάδα, τα οποία διατίθενται online στο www.doctor-age.com, στο concept store The Wonder Room και μέσα από ένα δίκτυο συνεργαζόμενων γιατρών, πλαστικών χειρουργών και δερματολόγων, και χώρων που παρέχουν υπηρεσίες υψηλής αισθητικής ιατρικής.

LIFOPUBLI

Εμπνευσμένη από τις ιατρικές θεραπείες ομορφιάς όπου ο εξειδικευμένος επιστήμονας στοχεύει σε συγκεκριμένο σημείο, η νέα εποχή στα πιο σοφιστικέ καλλυντικά για εξατομικευμένη αντιμετώπιση των αισθητικών προβλημάτων θέλει τον χωρισμό του προσώπου σε τρεις περιοχές ή ζώνες, τρία τριτημόρια, καθένα από τα οποία χρήζει διαφορετικής αντιμετώπισης. Ο όρος αυτός μάς μεταφέρει στη νέα εποχή της φροντίδας του προσώπου, όπου κάθε κομμάτι του παζλ μπαίνει στη θέση του.

14.10.21 – lifo

37

ΑΦ Ι Έ Ρ Ω Μ Α

υγεία

ΤΟ ΚΡΗΤΙΚΟ ΙΑΜΑ ΧΤΙΖΕΙ ΤΕΙΧΟΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΙΣ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΕΣ ΙΩΣΕΙΣ Της Αλεξίας Σβώλου

Όπλο για την αντιμετώπιση και την πρόληψη των ιώσεων του ανώτερου αναπνευστικού συστήματος είναι το Κρητικό Ίαμα, η ελληνική καινοτομία για την ενίσχυση του ανοσοποιητικού συστήματος, που στηρίζεται στη δύναμη και τη συνεργιστική δράση τριών ελληνικών βοτάνων. Ο συνδυασμός απο θυμάρι, δίκταμο και φασκόμηλο αποκλειστικά κρητικής παραγωγής βοηθά στην ταχύτερη ανάρρωση απο γρίπη, κρυολόγημα και άλλες ιώσεις, ενώ «χτίζει» τείχος προστασίας στον οργανισμό με την προληπτική του χορήγηση και βραβεύεται ως «χρυσό» διατροφικό συμπλήρωμα για τη δράση του σε εποχές πανδημίας.

Κ

αρπός πολυετών ερευνών, με επτά κλινικές μελέτες που τεκμηριώνουν την αποτελεσματικότητα και την ασφάλειά του, το Κρητικό Ίαμα αποτελεί την ελληνική απάντηση στην προστασία από τις λοιμώξεις του αναπνευστικού συστήματος. Πρόσφατα, μάλιστα, απέσπασε το Χρυσό Βραβείο του Καλύτερου Συμπληρώματος για την άμυνα του οργανισμού. Η χρυσή βράβευσή του πραγματοποιήθηκε στα Supplement Awards 2021 από μια υψηλού κύρους επιστημονική επιτροπή την οποία απαρτίζουν διακεκριμένοι ακαδημαϊκοί, θεσμικοί παράγοντες, επιστήμονες και επαγγελματίες που διακρίνονται για το αξιοσημείωτο έργο τους. Η επιβράβευση αυτή αφορά την ποιότητα, την καινοτομία και την επιστημονική εγκυρότητα του σκευάσματος με στόχο την ασφάλεια αλλά και την ποιοτική επιλογή των καταναλωτών και έρχεται να συμπληρώσει προηγούμενες διακρίσεις. Οι κλινικές μελέτες που έχουν πραγματοποιηθεί σε ασθενείς με συμπτώματα λοίμωξης του αναπνευστικού έχουν επιβεβαιώσει τη δράση του Κρητικού Ιάματος στην αντιμετώπιση ιών του ανώτερου αναπνευστικού όπως ο Η1Ν1, ο ρινοϊός και η γρίπη τύπου Β, με την επίτευξη γρηγορότερης αποδρομής των συμπτωμάτων και παράλληλη μείωση τόσο της φλεγμονής όσο και του χρόνου ίασης και της βαρύτητας των συμπτωμάτων στους ασθενείς. Εργαστηριακά πειράματα απέδειξαν τον μηχανισμό λειτουργίας των ουσιών του εκχυλίσματος του Κρητικού Ιάματος κατά του ιού της γρίπης Α/Η1Ν1, κατά τον οποίο διαπιστώθηκε η αναστολή της δράσης μιας ιδιαίτερα κρίσιμης πρωτεΐνης του ιού, η οποία συμβάλλει στη μόλυνση των κυττάρων. Εκτός από την άμεση επίδραση στα συμπτώματα των ιώσεων του ανώτερου αναπνευστικού, το Κρητικό Ίαμα λειτουργεί εξίσου ευεργετικά στην ενίσχυση της άμυνας του οργανισμού, όπως έδειξαν μελέτες που έγιναν υπό την επίβλεψη της αναπληρώτριας καθηγήτριας Μαριλένας Καμπά, μίας εκ των καθηγητών της ερευνητικής ομάδας, καθώς τα συγκεκριμένα κρητικά βότανα περιέχουν αντιοξειδωτικές ουσίες απαραίτητες για την καταπολέμηση φλεγμονών του ανθρώπινου σώματος. Επιπλέον, η προσθήκη της βιταμίνης D3 συμβάλλει στην ενίσχυση του ανοσοποιητικού συστήματος. Σε συνέχεια της επιστημονικά τεκμηριωμένης αποτελεσματικότητας του σκευάσματος έναντι των συμπτωμάτων των ιώσεων του ανώτερου αναπνευστικού, μια νέα, πρόσφατα δημοσιευμένη μελέτη αποδεικνύει και την ασφάλεια του σκευάσματος σε μακροχρόνια χορήγηση για πρόληψη/ προστασία και ενίσχυση του ανοσοποιητικού συστήματος, γεγονός που επιβεβαιώνουν και οι προηγούμενες κλινικές μελέτες. Η δράση του καινοτόμου φυτικού ιδιοσκευάσματος, που περιλαμβάνει αιθέρια έλαια από τρία θεραπευτικά βότανα της κρητικής γης, μαζί με βιταμίνη

38 lifo – 14.10.21

D3, διερευνάται με νέα κλινική μελέτη την εποχή της πανδημίας, προκειμένου να διερευνηθούν πιθανά νέα δεδομένα για την αντιμετώπιση των ιών του αναπνευστικού, τα οποία αποκτούν επίκαιρο χαρακτήρα, λόγω της συνεχιζόμενης επέλασης της Covid. Η νέα μελέτη, η οποία έχει πάρει ήδη δημοσιότητα σε πανελλαδικό και διεθνές επίπεδο, προβάλλεται με προδημοσίευση στον διακομιστή μελετών υγείας «medRxiv» του Πανεπιστημίου Γέιλ των ΗΠΑ, ενώ αναμένεται η δημοσίευσή της σε έγκυρο διεθνές επιστημονικό περιοδικό.

Ελληνική καινοτομία Το Κρητικό Ίαμα είναι ένα αμιγώς ελληνικό προϊόν σε επίπεδο τόσο καινοτομίας όσο και παραγωγής των δραστικών του συστατικών. Πρωτεργάτες της πολυετούς έρευνας που κατέληξε στην ανάπτυξή του είναι πέντε καθηγητές πανεπιστημίου και ερευνητές. Συγκεκριμένα, από το Πανεπιστήμιο Κρήτης συμμετέχουν ο κ. Χρήστος Λιονής, καθηγητής Γενικής Ιατρικής & Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας, ο κ. Ηλίας Καστανάς, καθηγητής Εργαστηριακής Ενδοκρινολογίας, ο κ. Στέργιος Πυρίντσος, καθηγητής Βιολογίας και επιστημονικός υπεύθυνος του Βοτανικού Κήπου του Πανεπιστημίου Κρήτης, και ο κ. Γεώργιος Σουρβίνος, καθηγητής Κλινικής Ιολογίας και δ/ντής του Εργαστηρίου Κλινικής Ιολογίας ΠΑΓΝΗ. Την ομάδα που έγραψε ιστορία στον τομέα της φαρμακευτικής καινοτομίας στην πατρίδα μας στελεχώνουν επίσης η κ. Μαριλένα Καμπά, αναπληρώτρια καθηγήτρια Εργαστηριακής Ενδοκρινολογίας, και από το Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης ο κ. Ιωάννης Καρακασιλιώτης, επίκουρος καθηγητής Βιολογίας. Με τη δύναμη της φύσης και συστατικά αποκλειστικά από το νησί της Κρήτης, το Κρητικό Ίαμα είναι η δυνατή ελληνική απάντηση στις ιώσεις του αναπνευστικού, όντας το μοναδικό φυτικό ιδιοσκεύασμα πανελλαδικά με τόσο καλά τεκμηριωμένη επιστημονικά δράση στην κλινική πράξη, δηλαδή στην υποχώρηση των συμπτωμάτων της γρίπης και του κρυολογήματος, και όχι απλώς με βιβλιογραφικές αναφορές για τις μεμονωμένες ιδιότητές τους.

Με τη δύναμη της φύσης και συστατικά αποκλειστικά από το νησί της Κρήτης, το Κρητικό Ίαμα είναι η δυνατή ελληνική απάντηση στις ιώσεις του ανώτερου αναπνευστικού συστήματος, όντας το μοναδικό φυτικό ιδιοσκεύασμα με τόσο καλά τεκμηριωμένη επιστημονικά δράση στην κλινική πράξη.

14.10.21 – lifo

39

υγεία ΑΦ Ι Έ Ρ Ω Μ Α

ΤΙ ΓΝΩΡIΖΟΥΜΕ ΓΙΑ ΤΟ ΠOΣΟ ΓΡHΓΟΡΑ ΕΞΑΠΛΩΝΕΤΑΙ Ο ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ Ακόμα και στη δύσκολη περίοδο που βιώνουμε δεν θα πρέπει να παραμελούμε ποτέ την υγεία μας. Γι’ αυτό δεν αμελούμε τις προληπτικές εξετάσεις για τον καρκίνο του μαστού, που πλήττει μία στις οκτώ γυναίκες. Στον Όμιλο Ιατρικού Αθηνών, πέραν της παροχής υπηρεσιών υγείας υψηλού επιπέδου, κορυφαία προτεραιότητα παραμένει η ασφάλεια των ασθενών, του προσωπικού και των γιατρών με την εφαρμογή αυστηρών μέτρων και υγειονομικών πρωτοκόλλων.

Ο Επιστημονική επιμέλεια από τον Χρήστο Μαρκόπουλο, χειρουργό μαστού, διευθυντή Κλινικής Μαστού στο Ιατρικό Κέντρο Αθηνών, καθηγητή Χειρουργικής της Ιατρικής Σχολής Αθηνών, πρόεδρο Ευρωπαϊκού Τμήματος Χειρουργικής Μαστού της UEMS

40 lifo – 14.10.21

ι περισσότεροι καρκίνοι έχουν την ικανότητα να εξαπλώνονται, αλλά το εάν τελικά θα το κάνουν ή όχι, και πόσο γρήγορα, εξαρτάται από συγκεκριμένους παράγοντες. Στην περίπτωση του καρκίνου του μαστού ο τρόπος με τον οποίο μπορεί να προσδιοριστεί η ταχύτητα της εξάπλωσης της νόσου είναι να οριστεί ο τύπος του. Κάθε τύπος καρκίνου του μαστού αναπτύσσεται με διαφορετικούς ρυθμούς και σε κάθε ασθενή η διάγνωση είναι διαφορετική.

Σε πόσο καιρό αναπτύσσεται ο καρκίνος του μαστού Κάθε τύπος καρκίνου του μαστού προσδιορίζεται βάσει διαφόρων επιμέρους παραγόντων και υποτύπων που συμπεριφέρονται διαφορετικά. Ορισμένοι τύποι έχουν την τάση να είναι πιο επιθετικοί και να κινούνται πιο γρήγορα, ενώ άλλοι συνήθως εξελίσσονται πιο αργά. Η ταχύτητα εξέλιξης καθορίζεται καταρχάς από τον υποτύπο του καρκίνου. Γενικά, οι τριπλά αρνητικοί και οι HER-2 θετικοί όγκοι αναπτύσσονται ταχύτερα, ενώ οι θετικοί για ορμονικούς υποδοχείς καρκίνοι τείνουν να κινούνται με βραδύτερο ρυθμό. Επίσης, σημαντικό ρόλο διαδραματίζει το στάδιο. Ο καρκίνος του μαστού συνήθως σταδιοποιείται με βάση μια κλίμακα από το 0 έως το IV. Ο όρος «μη διηθητικός - in situ» σημαίνει ότι ο καρκίνος έχει παραμείνει εντός του γαλακτοφόρου πόρου ή εντός των λοβίων του μαστού και αναφέρεται ως στάδιο 0. Διηθητικός καρκίνος του μαστού σημαίνει ότι τα καρκινικά κύτταρα έχουν περάσει στον μαστικό ιστό και αναπτύσσονται πλέον μέσα σε αυτόν, οπότε είναι σε θέση να εξαπλωθούν και σε άλλα σημεία. Το στάδιο IV σημαίνει ότι ο καρκίνος έχει κάνει μετάσταση και σε άλλα όργανα. Ο καρκίνος που έχει κάνει μετάσταση είναι πιθανότερο να συνεχίσει να εξαπλώνεται. Σημαντικός είναι και ο βαθμός (grade). Όταν διαγιγνώσκεται κανείς με καρκίνο του μαστού, ο γιατρός κατατάσσει τον όγκο σε μια βαθμίδα (grade) μεταξύ του 1 και του 3 με βάση το πόσο μοιάζουν τα καρκινικά κύτταρα με τα φυσιολογικά κύτταρα. Υψηλότερη βαθμίδα (grade) σημαίνει πιο επιθετικό όγκο και πιθανώς μεγαλύτερη πιθανότητα ο όγκος αυτός να μεγαλώσει και να κάνει μετάσταση. Η ηλικία της ασθενούς λαμβάνεται επίσης υπόψη. Οι νεότερες γυναίκες

εμφανίζουν συνήθως πιο επιθετικά είδη καρκίνου του μαστού σε σύγκριση με τις μεγαλύτερες σε ηλικία. Οι ηλικιωμένες γυναίκες είναι πιθανότερο να αναπτύξουν ορμονοεξαρτώμενες μορφές καρκίνου του μαστού, που τις περισσότερες φορές εξελίσσονται πιο αργά, χωρίς όμως να αποκλείεται και το αντίθετο. Τέλος, σημαντική είναι η ύπαρξη γενετικών μεταλλάξεων. Εάν υπάρχει κληρονομικότητα (διαπιστωμένη βλάβη/μετάλλαξη κυρίως στα γονίδια BRCA1 και BRCA2), αυξάνεται ο κίνδυνος εμφάνισης καρκίνου του μαστού. Όσες γυναίκες παρουσιάζουν τις συγκεκριμένες γενετικές μεταλλάξεις διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο να προσβληθούν από αυτόν τον καρκίνο σε μικρότερη ηλικία, η οποία, όπως ήδη αναφέραμε, αποτελεί παράγοντα που ευνοεί τις πιο επιθετικές μορφές καρκίνου του μαστού. Η εξειδικευμένη ογκολογική ομάδα θα καθορίσει πόσο πιθανό ή πόσο γρήγορα μπορεί να εξαπλωθεί ο καρκίνος του μαστού με βάση τον υπότυπο, το στάδιο και τους επιμέρους παράγοντες. Αν και οι ειδικοί στον καρκίνο του μαστού έχουν τη δυνατότητα να κάνουν υποθέσεις και εκτιμήσεις για την ταχύτητα εξέλιξης, κάθε όγκος είναι διαφορετικός και μοναδικός για την κάθε ασθενή.

Πότε ξεκινά ο όγκος στον μαστό Μία από τις πιο συχνές ερωτήσεις όταν κάποια γυναίκα διαγιγνώσκεται με καρκίνο του μαστού είναι «πότε ξεκίνησε;» και κατά κανόνα πραγματικά δεν μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα. Μπορούμε να εξετάσουμε τον υπότυπο για να καταλάβουμε εάν, για παράδειγμα, αυτό συνέβη πριν από μερικές εβδομάδες ή μήνες, αλλά τίποτα παραπάνω.

Μπορούμε να «φρενάρουμε» την ανάπτυξή του; Η ανθυγιεινή διατροφή, η έλλειψη άσκησης και το κάπνισμα αποτελούν παράγοντες υψηλού κινδύνου για την εμφάνιση καρκίνου του μαστού. Είναι όμως πολύ σημαντικό να μην παραμελούμε την ετήσια μαστογραφία ως προ-συμπτωματικό έλεγχο για την πάθηση, ώστε να διαγνωστεί η τυχόν εμφάνιση της νόσου σε πρώιμο στάδιο. Άλλοι παράγοντες κινδύνου είναι η μακροχρόνια λήψη ορμονών, ο αριθμός των τέκνων που έχει φέρει στον κόσμο μία γυναίκα και πότε, η χρονική στιγμή της πρώτης περιόδου, της εμμηνόπαυσης κ.ά. Σημαντικό παράγοντα αποτελεί και η ηλικία, αφού έχει παρατηρηθεί ότι η πιθανότητα εμφάνισης καρκίνου σχετίζεται με την ηλικία μιας γυναίκας. Σε ορισμένες περιπτώσεις ο καρκίνος του μαστού δεν μπορεί να προληφθεί, αλλά μερικές φορές μπορεί να επιβραδυνθεί, να διακοπεί η εξέλιξη της νόσου ή να μειωθεί το μέγεθος του όγκου. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί με την ορθή λήψη των φαρμάκων, σύμφωνα με τις οδηγίες, τηρώντας τα ραντεβού του προγραμματισμένου ελέγχου και παρακολούθησης και με την ενεργό συμμετοχή της ασθενούς στην αντιμετώπιση της νόσου. Η σωστή λήψη των φαρμάκων, η υγιεινή διατροφή και η συμμετοχή σε υποστηρικτικά προγράμματα σωματικής άσκησης και διαχείρισης του στρες μπορούν να συμβάλουν στην ενίσχυση του οργανισμού, σε μια καλύτερη ψυχολογική διαχείριση της κατάστασης και, τελικά, σε μια θετική πορεία της νόσου.

Η ανθυγιεινή διατροφή, η έλλειψη άσκησης και το κάπνισμα αποτελούν παράγοντες υψηλού κινδύνου για την εμφάνιση καρκίνου του μαστού. Είναι όμως πολύ σημαντικό να μην παραμελούμε την ετήσια μαστογραφία ως προ-συμπτωματικό έλεγχο για την πάθηση, ώστε να διαγνωστεί η τυχόν εμφάνιση της νόσου σε πρώιμο στάδιο.

14.10.21 – lifo

41

ΦΘΙΝΟΠΩΡΟ 2021

Ο

ι συνήθειές μας μπορεί να άλλαξαν εξαιτίας της πανδημίας Covid, αλλά ο καρκίνος δεν άλλαξε τις δικές του και εξακολουθεί να εμφανίζεται συχνά-πυκνά, ειδικά ο καρκίνος του μαστού, που είναι ο πιο συχνός στις γυναίκες. Κάθε χρόνο μετρά περισσότερα από 7.200 νέα περιστατικά στην πατρίδα μας και πλήττει μία στις οκτώ γυναίκες. Όμως, παρότι η νόσος είναι συχνή, τα επιτεύγματα της ιατρικής έχουν αλλάξει σημαντικά την πορεία της, προς όφελος των εκατομμυρίων ασθενών παγκοσμίως. Έτσι, μετά το σοκ της διάγνωσης, η οποία στις περισσότερες περιπτώσεις είναι έγκαιρη πλέον χάρη στις μεγάλες εκστρατείες ενημέρωσης που υλοποιούνται κάθε χρόνο και τα προγράμματα προ-ασυμπτωματικού ελέγχου με δωρεάν πραγματοποίηση ψηφιακής μαστογραφίας, η θεραπεία ξεκινά χωρίς να χάνεται καθόλου χρόνος. Το ενισχυμένο οπλοστάσιο διασφαλίζει τη δυνατότητα της εξατομικευμένης θεραπείας, ενώ τα γενετικά και μοριακά τεστ που γίνονται για συγκεκριμένους βιοδείκτες φανερώνουν αν υπάρχει πιθανότητα κληρονομικού καρκίνου του μαστού και των ωοθηκών, καθώς και αν οι γυναίκες που θα υποβληθούν σε θεραπεία θα ωφεληθούν από τη χορήγηση χημειοθεραπείας ή όχι. Τα τελευταία χρόνια έχει γίνει μεγάλος αγώνας για να αποζημιώνονται από τον ΕΟΠΥΥ τα μοριακά τεστ που ανιχνεύουν συγκεκριμένους βιοδείκτες οι οποίοι, μαζί με τα νέα ογκολογικά φάρμακα, είναι απαραίτητοι, καθώς βοηθούν στην επιλογή των ασθενών που πρόκειται να ωφεληθούν από τις καινοτόμες θεραπείες.

ΑΦΙΈΡΩΜΑ ΥΓΕΙΑ

ΤΟ ΧΡΟΝΙΚΌ ΤΗΣ ΜΆΧΗΣ ΜΕ ΤΟΝ ΚΑΡΚΊΝΟ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΎ

42 lifo – 14.10.21

Σύμφωνα με επιδημιολογικές έρευνες, το 27% των γυναικών στην πατρίδα μας θα εμφανίσει κάποια στιγμή στη ζωή του μια μορφή καρκίνου, με την πλειονότητα των περιστατικών να αφορά τον καρκίνο του μαστού και να ακολουθούν οι καρκίνοι του πνεύμονα, του τραχήλου της μήτρας, της ουροδόχου κύστης και του παχέος εντέρου. Μετά το «χαστούκι» της διάγνωσης του καρκίνου του μαστού έρχεται ο φόβος της παραμόρφωσης του σώματος, καθώς, αν χρειαστεί μαστεκτομή, η επέμβαση αφαιρεί από την ασθενή ένα πολύ βασικό στοιχείο της γυναικείας ανατομίας και της θηλυκότητάς της, μέχρι να γίνει η αισθητική αποκατάσταση, όπως εξηγεί ο παθολόγος-ογκολόγος Αλέξανδρος Αρδαβάνης, διευθυντής και επιστημονικός υπεύθυνος του Α’ Παθολογικού - Ογκολογικού Τμήματος του νοσοκομείου «Άγιος Σάββας» και μέλος του Δ.Σ. της Εταιρείας Παθολόγων-Ογκολόγων Ελλάδας. Τα μοριακά τεστ, όπως το Oncotype DX, άλλαξαν τη θεραπευτική διαδρομή του καρκίνου του μαστού, ενώ, εκτός από την κλασική χημειοθεραπεία, την ακτινοθεραπεία, τη χειρουργική επέμβαση και τις ορμονοθεραπείες, που έφεραν επανάσταση στους ορμονοεξαρτώμενους καρκίνους του μαστού, η φαρέτρα πλέον περιλαμβάνει πολλές στοχεύουσες θεραπείες και κυρίως πολλά μονοκλωνικά αντισώματα, ενώ η ανοσοθεραπεία ακόμα ψάχνει να βρει τα πατήματά της στο συγκεκριμένο νόσημα, όπως προσθέτει ο κ. Αρδαβάνης.

ΤΙ ΓΊΝΕΤΑΙ ΑΝ Η ΔΙΆΓΝΩΣΗ ΤΟΥ ΌΓΚΟΥ ΣΥΜΒΕΊ ΚΑΤΆ ΤΗΝ ΕΓΚΥΜΟΣΎΝΗ Μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις, ακόμα και σήμερα, είναι ο εντοπισμός του όγκου στον μαστό κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης. «Η διάγνωση του καρκίνου του μαστού σε περίοδο κύησης είναι μια κατάσταση σπαρμένη με διλήμματα», τονίζει ο κ. Αλέξανδρος Αρδαβάνης, προσθέτοντας πως κάθε περιστατικό αντιμετωπίζεται εξατομικευμένα, μετά από συζήτηση

με την ασθενή, η οποία συμμετέχει ενεργά και καθοδηγεί τον γιατρό. Γενικά, σε αυτή την περίπτωση, αν ο καρκίνος είναι πρώιμος (έχει εντοπιστεί πολύ νωρίς), μετά την αφαίρεση του όγκου, η θεραπεία μπορεί να καθυστερήσει για μικρό χρονικό διάστημα, ώστε να μη χορηγηθούν ισχυρά φάρμακα με παρενέργειες στο πρώτο τρίμηνο της εγκυμοσύνης, οπότε συντελείται ο σχηματισμός των οργάνων του εμβρύου. Ωστόσο, δεν πρέπει να καθυστερήσει πολύ, ώστε ο καρκίνος να μην αποκτήσει επεκτατικές τάσεις. Αν η διάγνωση γίνει ενώ ο καρκίνος έχει προχωρήσει ή έχει καταστεί μεταστατικός, η έναρξη της θεραπείας μπορεί να καθυστερήσει έως και τρεις μήνες, γιατί η έκβασή της δεν θα αλλάξει δραματικά. Το αισιόδοξο μήνυμα για τον γυναικείο πληθυσμό και όλα τα ζευγάρια είναι πως μια γυναίκα που έχει βιώσει αυτή την περιπέτεια μπορεί να αποκτήσει ανεμπόδιστα παιδί, είτε με εξωσωματική γονιμοποίηση είτε με φυσική σύλληψη. Βέβαια, αν ο καρκίνος του μαστού εντοπιστεί σε αναπαραγωγική ηλικία, χωρίς η γυναίκα να έχει αποκτήσει παιδί, συνηθίζεται η κατάψυξη ωοθηκικού ιστού (μια φλούδας από τις ωοθήκες), ώστε σε μετέπειτα στάδιο να διατηρήσει τη γονιμότητά της. Η κατάψυξη ωαρίων ή ωοθηκικού ιστού αφορά μια παγκόσμια τάση, ειδικά στους ογκολογικούς ασθενείς, καθώς και η χημειοθεραπεία και η ορμονοθεραπεία κάνουν ζημιά στο αναπαραγωγικό υλικό. Επίσης, αυτού του είδους οι θεραπείες προκαλούν βαριά καταστολή της λειτουργίας των ωοθηκών και δεν γνωρίζουμε με ακρίβεια αν επανέρχονται στη φυσιολογική λειτουργία τους, ενώ, όσο διαρκούν οι θεραπείες, υπάρχει πάντα ο κίνδυνος της τερατογένεσης, καταλήγει ο κ. Αρδαβάνης.

ΘΕΡΑΠΕΊΕΣ SUR MESURE Ο συνδυασμός θεραπειών και τα πρωτόκολλα με διαδοχική χορήγηση θεραπειών για τον καρκίνο του μαστού έχουν φέρει επανάσταση και στον μεταστατικό καρκίνο μαστού, που εμφανίζεται μετά από κάποια χρόνια περίπου στο 30% των γυ-

Σε καμία άλλη μορφή καρκίνου δεν έχει συντελεστεί τόσο σημαντική επιστημονική πρόοδος όσο στον καρκίνο του μαστού. Χάρη σε τεχνολογικά προηγμένες διαγνωστικές μεθόδους και καινοτόμες θεραπείες, η «γυναικεία μάστιγα», όπως αποκαλείται ο καρκίνος του μαστού, είναι πλέον ιάσιμη στις περισσότερες περιπτώσεις, ενώ ακόμα και ο μεταστατικός καρκίνος μαστού έχει αλλάξει «πρόσωπο» την τελευταία διετία. ναικών με πρώιμη νόσο. Η μεταστατική νόσος έχει διαφορετικά χαρακτηριστικά από την πρώιμη και συνοδεύεται από ισχυρότερο φόβο, με την ασθενή να χρειάζεται πολύ μεγαλύτερη και ολιστική υποστήριξη από διεπιστημονική ομάδα ειδικών. Ωστόσο, τα μονοκλωνικά αντισώματα, που πλέον όλοι γνωρίζουμε λόγω της λοίμωξης Covid, εξασφαλίζουν σημαντική παράταση του χρόνου επιβίωσης. Αυτή είναι η νέα σελίδα στο success story της Ογκολογίας, που μόλις πρόσφατα ξεκίνησε να γράφεται και κανείς δεν ξέρει πού μπορούν να φτάσουν τα επιτεύγματα της φαρμακευτικής τεχνολογίας, ειδικά αν συνδυαστούν με τα νέα applications της ψηφιακής υγείας που έχουν έρθει για να βελτιώσουν την καθημερινότητα των ασθενών.

Το success story της Ογκολογίας στον καρκίνο του μαστού συνεχίζεται…

υγεία ΑΦ Ι Έ Ρ Ω Μ Α

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚA ΤΣΙΓAΡΑ ΚΑΙ ΜΕIΩΣΗ ΤΗΣ ΒΛAΒΗΣ ΑΠO ΤΟ ΚAΠΝΙΣΜΑ: Ζυγίζοντας τον κίνδυνο έναντι του οφέλους

Της Αλεξίας Σβώλου

Ο

καθηγητής Δημόσιας Υγείας Kenneth Warner από το Πανεπιστήμιο του Mίσιγκαν, που παγκοσμίως θεωρείται ειδήμων στο θέμα της μείωσης της βλάβης από το κάπνισμα, παρουσίασε νέα ευρήματα από τις Ηνωμένες Πολιτείες, τα οποία υποδηλώνουν ότι τουλάχιστον ένας στους δέκα καπνιστές που στρέφεται στα ηλεκτρονικά τσιγάρα τελικώς σταματά το κάπνισμα. Υπό το πρίσμα των νέων ευρημάτων που ανακοινώθηκαν στο 4ο Συνέδριο Κορυφής για τη Μείωση της Βλάβης από τα Προϊόντα Καπνού, ο Αμερικανός καθηγητής προτείνει να σχεδιαστούν μέτρα πολιτικής υγείας που θα ζυγίζουν τον κίνδυνο έναντι του οφέλους από τα προϊόντα ατμίσματος, αναζητώντας τη χρυσή τομή η οποία θα βοηθήσει περισσότερους ενήλικους καπνιστές να βαδίσουν στον δρόμο της διακοπής του καπνίσματος. Το συνέδριο «4th Scientific Summit on Tobacco Harm Reduction, Novel Products, Research and Policy» ανέδειξε το αυξανόμενο ενδιαφέρον των ειδικών όσον αφορά τις καινοτόμες προσεγγίσεις για τον έλεγχο του καπνίσματος, όπως η μείωση της βλάβης από τον καπνό, που αποτελεί σημαντικό στοιχείο για την πρόληψη ασθενειών, συμπεριλαμβανομένου του καρκίνου. Στόχος του συνεδρίου και των φορέων που συμμετέχουν είναι να καθιερωθεί ο διάλογος με τους εμπειρογνώμονες και τους ρυθμιστικούς φορείς σε διεθνές, ευρωπαϊκό και εθνικό επίπεδο για να επιτραπούν τεκμηριωμένες πολιτικές και να εφαρμοστούν ρυθμιστικές προσεγγίσεις υπέρ της μείωσης της βλάβης. Στον διάλογο αυτό πρέπει να ληφθούν υπόψη οι ενήλικοι καπνιστές, οι οποίοι για διάφορους λόγους δεν μπορούν να σταματήσουν το κάπνισμα. Τους ανθρώπους αυτούς οι ιθύνοντες των πολιτικών ελέγχου του καπνίσματος δεν θα πρέπει να τους αγνοήσουν. Εκεί όπου η διακοπή αποτυγχάνει συνεχώς, η χρήση λιγότερο επιβλαβών προϊόντων θα επιδράσει θετικά σε πολλές περιπτώσεις. Τα επιστημονικά στοιχεία επί του παρόντος είναι αρκετά ισχυρά για να υποστηρίξουν ότι υπάρχουν λιγότερο επιβλαβή προϊόντα εναλλακτικά του καπνίσματος τσιγάρων και πως η μείωση της βλάβης θα πρέπει να υιοθετηθεί ως συμπληρωματική πολιτική για τον έλεγχο του καπνίσματος. Ολοένα και περισσότερα στοιχεία παρουσιάζουν ότι τα μη καιόμενα προϊόντα είναι λιγότερο τοξικά και επιβλαβή σε σύγκριση με τα τσιγάρα, συνεπώς οι ρυθμιστικές αρχές οφείλουν να ενθαρρύνουν την έρευνα για τη μείωση της βλάβης και να παρακολουθούν στενά τη χρήση των καινοτόμων προϊόν. Ένα από τα εναλλακτικά προϊόντα είναι και το ηλεκτρο-

νικό τσιγάρο, του οποίου η χρήση είναι πολύ διαδεδομένη στις ΗΠΑ. Εκεί οι Ανεξάρτητες Ρυθμιστικές Αρχές επικεντρώνονται κυρίως στην προστασία των νέων από τον εθισμό στη νικοτίνη μέσω ενός πολύ αυστηρού ρυθμιστικού πλαισίου. Όπως επισημαίνει ο καθηγητής Kenneth Warner, που ήταν ομιλητής στο 4th Scientific Summit on Tobacco Harm Reduction, Novel Products, Research and Policy, η εποχή πλέον επιβάλλει οι Ρυθμιστικές Αρχές να ζυγίζουν τον κίνδυνο έναντι του οφέλους από τα ηλεκτρονικά τσιγάρα, όταν σχεδιάζουν πολιτικές υγείας για τον περιορισμό της βλάβης από το κάπνισμα. Στην εισήγησή του παρουσίασε τα ευρήματα μιας πρόσφατης έρευνας που δημοσιεύτηκε στην Αμερικανική Επιθεώρηση Δημόσιας Υγείας, σύμφωνα με την οποία το άτμισμα ηλεκτρονικών τσιγάρων βοηθά έναν στους δέκα χρήστες στη διακοπή του καπνίσματος. Συγκεκριμένα, τέσσερις επιδημιολογικές μελέτες στην Αμερική και τη Μεγάλη Βρετανία δείχνουν ότι η χρήση ηλεκτρονικών τσιγάρων ενισχύει κατά 10%-15% τη διακοπή του καπνίσματος στους ενήλικους καπνιστές. Επίσης, τα στοιχεία από τις πωλήσεις δείχνουν ότι οι πωλήσεις των συμβατικών τσιγάρων είναι αντιστρόφως ανάλογες των πωλήσεων των ηλεκτρονικών τσιγάρων, ενώ και οι οικονομικές μελέτες δείχνουν ότι τα ηλεκτρονικά τσιγάρα χρησιμοποιούνται ως «υποκατάστατα» από τους καπνιστές που περιορίζουν το κάπνισμα. Από τη μια μεριά, λοιπόν, διαφαίνεται ένα όφελος για τους ενήλικους καπνιστές από τα εναλλακτικά προϊόντα καπνού, από την άλλη, όμως, υπάρχει ο έντονος προβληματισμός των Ανεξάρτητων Ρυθμιστικών Αρχών και των επιστημονικών ενώσεων σχετικά με το κατά πόσο το άτμισμα ηλεκτρονικών τσιγάρων δημιουργεί εθισμό στη νικοτίνη σε νεαρά άτομα που δεν έχουν καπνίσει ποτέ, ωθώντας τα τελικά να δοκιμάσουν το τσιγάρο. Μετά από αρκετά χρόνια χρήσης ηλεκτρονικών τσιγάρων δεν φαίνεται να υπάρχουν στοιχεία που να επιβεβαιώνουν ότι τα ηλεκτρονικά τσιγάρα δημιουργούν «φυτώρια» νέων καπνιστών και προσφάτως άνοιξε διεθνώς ένας διάλογος για το κατά πόσο η υιοθέτηση πολύ αυστηρών μέτρων στην πώληση και τη χρήση των ηλεκτρονικών τσιγάρων έχει, τελικά, αντίθετα αποτελέσματα από τα αναμενόμενα. Σύμφωνα με τον Kenneth Warner, είναι σημαντικό οι Ανεξάρτητες Ρυθμιστικές Αρχές να βοηθήσουν τους ενήλικους καπνιστές να διακόψουν το κάπνισμα, σταθμίζοντας όλους τους παράγοντες, κάτι που αποτελεί εν τέλει ζήτημα κοινωνικής δικαιοσύνης.

Ολοένα και περισσότερα στοιχεία παρουσιάζουν ότι τα μη καιόμενα προϊόντα είναι λιγότερο τοξικά και επιβλαβή σε σύγκριση με τα τσιγάρα, συνεπώς οι ρυθμιστικές αρχές οφείλουν να ενθαρρύνουν την έρευνα για τη μείωση της βλάβης και να παρακολουθούν στενά τη χρήση των καινοτόμων προϊόν.

14.10.21 – lifo

43

ΦΘΙΝΟΠΩΡΟ 2021 ΑΦΙΈΡΩΜΑ ΥΓΕΙΑ 44 lifo – 14.10.21

Μ

ε την κακοκαιρία Αθηνά να χτυπά ένα μεγάλο μέρος της επικράτειας, χωρίς να αφήνει αλώβητο το Αιγαίο, και μια μπουνάτσα που, σε συνδυασμό με τις πολύ υψηλές θερμοκρασίες, παρέπεμπε σε κατακαλόκαιρο, πραγματοποιήθηκε μία ακόμα χειμερινή αποστολή προσφοράς της Ομάδας Αιγαίου στην Ίο για δωρεάν ιατρικές εξετάσεις στο νησί των 1.800 μόνιμων κατοίκων. Πέρα από τις αιματολογικές και ιατρικές εξετάσεις, κατά τη διάρκεια της αποστολής υλοποιηθήκαν κι άλλες δράσεις που έχουν μεγάλη σημασία για την προώθηση του πολιτισμού, του αθλητισμού και της ποιότητας ζωής των ντόπιων και των επισκεπτών του νησιού. Πλαισιωμένη από τους εθελοντές της και τον χάλκινο παραολυμπιονίκη της κολύμβησης στο Τόκιο Αντώνη Τσαπατάκη, η αποστολή της Ομάδας Αιγαίου βρέθηκε στο όμορφο κυκλαδονήσι, προσφέροντας ιατρικές εξετάσεις από γιατρούς πολλών ειδικοτήτων, που δεν υπάρχουν στα μικρά και απομακρυσμένα νησιά, σε περισσότερους από 300 κατοίκους. Μετά την ολοκλήρωση των ιατρείων, η αναπληρώτρια καθηγήτρια Πνευμονολογίας ΕΚΠΑ Βίκυ Κατσαούνου, που ταξίδεψε από το νοσοκομείο «Ευαγγελισμός» στην Ίο, συζήτησε με τους νησιώτες για τον εμβολιασμό κατά του κορωνοϊού, απαντώντας σε όλους τους φόβους και σε όλες τις απορίες: για την 3η δόση, τον εμβολιασμό των παιδιών και τις παρενέργειες που έχουν προβληματίσει τον κόσμο. Μία από τις ξεχωριστές στιγμές της χειμερινής αποστολής –χειμερινής μόνο κατ’ όνομα, βεβαίως, καθώς οι καιρικές συνθήκες ήταν άκρως καλοκαιρινές– υπήρξε η τελετή εγκαινίων της ράμπας ΑμεΑ Seatrac που δώρισε και εγκατέστησε στο νησί η Ομάδα Αιγαίου. Η ράμπα τοποθετήθηκε στην παραλία του Γιαλού, δίπλα στο λιμάνι, και τα εγκαίνιά της έγιναν παρουσία του παραολυμπιονίκη της κολύμβησης Αντώνη Τσαπατάκη που τίμησε την Ελλάδα στο Τόκιο, φέρνοντας πίσω το χάλκινο μετάλλιο για την επίδοσή του στα 100 μέτρα πρόσθιο επί 4. Με την τοποθέτηση της ράμπας ΑμεΑ Seatrac στην παραλία του Γιαλού το νησί της Ίου έγινε το τρίτο κατά σειρά, μετά το Κουφονήσι και την Πάτμο, που αποκτά ράμπα πρόσβασης στη θάλασσα για άτομα με κινητικά προβλήματα με την προσφορά της Ομάδας Αιγαίου. Άλλη μια ράμπα ΑμεΑ έχει εγκατασταθεί στον αμμώδη όρμο της Αιγιάλης στην Αμοργό, έτσι συνολικά τέσσερα κυκλαδονήσια έχουν πλέον την απαραίτητη εγκατάσταση που εξασφαλίζει εύκολη πρόσβαση στους ανθρώπους με κινητικά προβλήματα και αναπηρία στο θεραπευτικό θαλασσινό νερό. Μιλώντας στα παιδιά του νησιού, στις οικογένειες που παρευρέθηκαν στην τελετή, στα μέλη της Ομάδας Αιγαίου και στον δήμαρχο Ιητών Γκίκα Γκίκα, ο Αντώνης Τσαπατάκης έστειλε το δικό του μήνυμα για έναν αγώνα που δίνει σε συνεργασία με την Ομάδα Αιγαίου για ισότιμη πρόσβαση και ισότιμα δικαιώματα για όλους, ειδικά στο πλαίσιο της φυσικής αγωγής και

του αθλητισμού. «Πρέπει να ανακαλύψουμε τη δύναμη που κρύβεται μέσα μας. Όλοι έχουμε δύναμη μέσα μας και κάποιοι την έχουν ανακαλύψει, την έχουν ξεκλειδώσει. Αν τη βρούμε, δώσουμε τα χέρια και βοηθήσουμε ο ένας τον άλλο, θα καταφέρουμε πολλά», τόνισε, όντας ο ίδιος ισχυρό πρότυπο δύναμης και επιμονής για τη νέα γενιά, καθώς, μετά το ατύχημα που είχε με τη μηχανή του, κατάφερε να επιστρέψει στην Αστυνομία όπου υπηρετούσε –και σήμερα εξακολουθεί να εργάζεται ως υπεύθυνος φυσικής αγωγής– και να συνεχίσει τον αθλητισμό, σαρώνοντας μετάλλια στην κολύμβηση στους Παραολυμπιακούς Αγώνες. Μιλώντας στους κατοίκους της Ίου, δεσμεύτηκε ότι θα συνεχίσει να εργάζεται και να παλεύει με όλες του τις δυνάμεις για την ισότιμη πρόσβαση στον αθλητισμό και σε οποιαδήποτε αθλητική δραστηριότητα, παντού, για όλους τους ανθρώπους. Ο δήμαρχος Ιητών Γκίκας Γκίκας τον βράβευσε για τη συνολική του προσφορά και το θετικό πρότυπο που δημιουργεί για τη νέα γενιά λέγοντας: «Οι ήρωες δεν ζουν μόνο στα παραμύθια. Κάποιοι ζουν ανάμεσά μας και έρχονται στο νησί μας». Τα παιδιά, μάλιστα, δεν έχασαν την ευκαιρία να βγάλουν selfie με το ίνδαλμά τους.

Στο νησί της Ίου, με απροσδόκητα καλό καιρό για Οκτώβριο, έγινε η χειμερινή αποστολή προσφοράς της Ομάδας Αιγαίου προκειμένου να πραγματοποιηθούν δωρεάν ιατρικές εξετάσεις στους κατοίκους, ενημερωτική ομιλία για τα εμβόλια καθώς και τα εγκαίνια της ράμπας ΑμεΑ στην παραλία του Γιαλού δίπλα στο λιμάνι. Τη ράμπα ΑμεΑ Seatrac εγκαινίασε ο χάλκινος παραολυμπιονίκης της κολύμβησης Αντώνης Τσαπατάκης, τονίζοντας την ανάγκη να έχουν όλοι οι άνθρωποι ισότιμη πρόσβαση στη φυσική δραστηριότητα, στον αθλητισμό και σε ό,τι μας χαρίζει ευεξία.

Η Ομάδα Αιγαίου και ο Αντώνης Τσαπατάκης σε απόβαση προσφοράς στην Ίο

14.10.21 – lifo

45

ΑΦ Ι Έ Ρ Ω Μ Α

υγεία

«ΚΛΕΙΔI» Η ΔΙΑΤΡΟΦH ΣΤΗ ΓΡHΓΟΡΗ ΑΝAΡΡΩΣΗ ΜΕΤA ΑΠO ΤΡΑΥΜΑΤΙΣΜO Μετά από έναν τραυματισμό, ειδικά κατά τη διάρκεια της άθλησης, το σώμα, εκτός από ξεκούραση, χρειάζεται και θρεπτικά συστατικά για να επιδιορθώσει ταχύτερα τις βλάβες. Και επειδή, όπως είπε ο Ιπποκράτης, είμαστε ό,τι τρώμε, η διατροφή είναι εκείνο το μυστικό όπλο που βοηθά στη γρηγορότερη ανάρρωση από τραυματισμούς.

Ε Γιάννης Αρναούτης Yπεύθυνος Bioiatriki+, εργοφυσιολόγος, διδάκτωρ Τμήματος Επιστήμης ΔιαιτολογίαςΔιατροφής του Χαροκόπειου Πανεπιστημίου

ίναι σπάνιο να συναντήσεις αθλητές ή και ασκούμενους γενικότερα που να μην έχουν τραυματιστεί κάποια στιγμή στην πορεία των προπονήσεών τους. Οι τραυματισμοί μπορεί να είναι από κάτι πολύ απλό, όπως μια μελανιά ή ένα διάστρεμμα, μέχρι κάτι πιο σοβαρό, όπως κάποια ρήξη ή ένα κάταγμα. Στις τελευταίες περιπτώσεις, ο περιορισμός της κίνησης του άκρου ή και η πλήρης ακινησία αυτού είναι κάτι αναπόφευκτο, ενώ η ανάκαμψη από τέτοιου είδους τραυματισμούς παίρνει χρόνο, ιδίως όταν απαιτείται επέμβαση. Ο τραυματίας, λοιπόν, θα πρέπει πρωτίστως να ακολουθεί τις συμβουλές του γιατρού και του φυσιοθεραπευτή του, ενώ η διατροφή μπορεί παράλληλα να διαδραματίσει πολύ σημαντικό ρόλο στην αποκατάστασή του, περιορίζοντας τον κίνδυνο επιβράδυνσης της μυϊκής ανάπτυξης και παράλληλης αύξησης του μυϊκού καταβολισμού, και τελικά τον κίνδυνο σημαντικής απώλειας μυϊκής μάζας και δύναμης που ο τραυματισμός μπορεί να επιφέρει. Ο γενικός κανόνας αναφέρει ότι όσον αφορά την κάλυψη των αναγκών του οργανισμού έπειτα από έναν τραυματισμό, οι ενεργειακές απαιτήσεις είναι ελαφρώς υψηλότερες, με έμφαση στην ποσότητα της πρωτεΐνης για την αποκατάσταση των τραυματισμένων ιστών. Ενδεικτικά, επισημαίνεται ότι στην περίπτωση που ο τραυματισμός είναι σοβαρός, η ενεργειακή δαπάνη ηρεμίας μπορεί να αυξηθεί μέχρι και 20%, ενώ η κίνηση με τη χρήση πατερίτσας οδηγεί σε ενεργειακή απαίτηση 2-3 φορές πιο αυξημένη σε σύγκριση με του απλού περπατήματος.

Τα απαραίτητα θρεπτικά συστατικά ΠΡΩΤΕΐΝΕΣ: Η κατανάλωση πρωτεϊνών και κυρίως αυτών που περιέχουν όλα τα απαραίτητα αμινοξέα είναι η Νο 1 συμβουλή για το στάδιο της αποκατάστασης. Οι πρωτεΐνες υψηλής διατροφικής αξίας επουλώνουν ταχύτερα το τραύμα και ενισχύουν σημαντικά το ανοσοποιητικό σύστημα, περιορίζοντας τον κίνδυνο μόλυνσης. Τα αυγά, το γάλα και το γιαούρτι, τα αμύγδαλα και το κοτόπουλο είναι ιδανικές και ταυτόχρονα εύπεπτες διατροφικές επιλογές. Επίσης το κόκκινο κρέας, τα ψάρια και η γαλοπούλα, που αποτελούν εξαιρετικές πηγές βιταμίνης Β12, σιδήρου και ψευδαργύρου, επιταχύνουν την ανάρρωση, ενισχύοντας τη λειτουργία των κυττάρων, καθώς και το ανοσοποιητικό σύστημα του οργανισμού. Η απαραίτητη ποσότητα πρωτεΐνης θα πρέπει να είναι εξατομικευμένη, αλλά σε γενικές γραμμές συστήνεται η κατανάλωση 20-25 γραμμαρίων πρωτεΐνης υψηλής βιολογικής αξίας ανά γεύμα. ΛΙΠΗ: Τα Ω-3 λιπαρά οξέα (π.χ. τόνος, σολομός, σαρδέλες, γαρίδες, καρύδια κ.ά.) συμβάλλουν στην αποκατάσταση μέσω της αύξησης του πρωτεϊνικού αναβολισμού αλλά και μέσω του περιορισμού της

46 lifo – 14.10.21

φλεγμονής στο τραυματισμένο μέλος, συνεπώς θα πρέπει να συμπεριλαμβάνονται στο διαιτολόγιο. ΒΙΤΑΜΙΝΗ C: Πολύ σημαντικός επίσης είναι και ο ρόλος συγκεκριμένων βιταμινών και ιχνοστοιχείων. Τα τρόφιμα που είναι πλούσια σε βιταμίνη C, όπως τα εσπεριδοειδή, οι φράουλες, το πεπόνι, το ακτινίδιο και άλλα φρούτα και λαχανικά, επιτελούν έναν ξεχωριστό και ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο. Παράγουν το κολλαγόνο (ομάδα ινωδών πρωτεϊνών), που αποτελεί την κύρια πρωτεΐνη στα οστά, στο δέρμα και στους τένοντες. Συνεπώς, είναι απαραίτητα για να επιταχύνουν τη μυϊκή αναδόμηση και κατ’ επέκταση την ταχεία ανάρρωση. ΨΕΥΔΑΡΓΥΡΟΣ: Τρόφιμα με υψηλή συγκέντρωση ψευδαργύρου (π.χ. οστρακοειδή, βόειο κρέας, ηλιόσπορος, λιναρόσπορος κ.ά.) συμμετέχουν στην πρωτεϊνοσύνθεση και στην αποκατάσταση των τραυματισμένων ιστών. Παράλληλα, βοηθούν στην ανταπόκριση του ανοσοποιητικού συστήματος και στην καλύτερη αντιμετώπιση τυχόν λοιμώξεων στο σημείο του τραυματισμού. ΒΙΤΑΜΙΝΗ D: Συμβάλλει καίρια στην υγεία των οστών και είναι απαραίτητη σε περίπτωση καταγμάτων ή σκελετικών κακώσεων. Η έκθεση του σώματος στον ήλιο για 5-30 λεπτά μεταξύ 10:00-15:00 βοηθάει σημαντικά στην επαρκή ενδογενή παραγωγή της. Τέλος, ιδιαίτερη αναφορά πρέπει να γίνει και στην επαρκή ενυδάτωση του ατόμου κατά την περίοδο της αποκατάστασης, η οποία με τη σειρά της εξασφαλίζει την καλή μεταφορά των θρεπτικών συστατικών σε όργανα και ιστούς, ενώ παράλληλα συμβάλλει και στην ορθή λειτουργία των αρθρώσεων και των τενόντων. Τραυματισμοί συμβαίνουν, λοιπόν, αλλά υπάρχουν και διατροφικές συμβουλές, οι οποίες μπορούν να βοηθήσουν ουσιαστικά στην ταχύτερη και αποτελεσματικότερη αποκατάσταση. Η εξατομίκευση μέσα από ένα διατροφικό πλάνο ενός ειδικού σε θέματα αποκατάστασης είναι η ασφαλέστερη λύση.

Για περισσότερες πληροφορίες: www.bioiatrikiplus.gr

Όσον αφορά την κάλυψη των αναγκών του οργανισμού έπειτα από έναν τραυματισμό οι ενεργειακές απαιτήσεις είναι ελαφρώς υψηλότερες, με έμφαση στην ποσότητα της πρωτεΐνης για την αποκατάσταση των τραυματισμένων ιστών.

14.10.21 – lifo

47

ΑΦΙΈΡΩΜΑ ΥΓΕΙΑ

ΤΣΕΚΆΠ ΓΙΑ ΤΑ ΜΆΤΙΑ ΣΑΣ ΜΌΝΟ

48 lifo – 14.10.21

Οι οφθαλμολογικές εξετάσεις πρέπει να ξεκινούν στην παιδική ηλικία για την έγκαιρη διάγνωση οποιουδήποτε αδιάγνωστου προβλήματος, το οποίο, πέραν του ότι μπορεί να ενταθεί, μειώνει τη μαθησιακή ικανότητα των παιδιών, και μάλιστα σε μία ηλικία που δεν κατανοούν απολύτως τι συμβαίνει. Έτσι, λοιπόν, ένας μαθητής που δεν βλέπει καλά γιατί έχει μυωπία, εάν δεν φορέσει διορθωτικά γυαλιά θα συνεχίσει να μη βλέπει και δεν θα πηγαίνει καλά στα μαθήματα. Επιπλέον, οι ώρες που μικροί και μεγάλοι περνάμε μπροστά στον υπολογιστή πρέπει να είναι περιορισμένες και η ψυχαγωγία στη φύση, στο ύπαιθρο, όχι με ένα κλικ στο πληκτρολόγιο. Όταν δουλεύουμε στον υπολογιστή ή όταν σερφάρουμε σε οποιαδήποτε οθόνη, πέραν του blue light που αντανακλά στο πρόσωπό μας και μας γερνά, κουράζοντας παράλληλα τα μάτια, ξεχνάμε να βλεφαρίσουμε, έτσι στεγνώνει η επιφάνεια των ματιών, προκαλώντας ξηροφθαλμία. Θα πρέπει, λοιπόν, να κάνουμε συχνά διαλείμματα και διατάσεις, να εστιάζουμε κάπου μακριά, όχι στην τηλεόραση, και να αποφεύγουμε να τρίβουμε τα ερεθισμένα μάτια, γιατί με αυτόν τον τρόπο το πρόβλημα απλώς επιδεινώνεται. Αντ’ αυτού, καλό είναι να χρησιμοποιούμε κολλύριο-τεχνητά δάκρυα για να τα ενυδατώσουμε.

ΌΤΑΝ Ο ΉΛΙΟΣ ΓΊΝΕΤΑΙ ΑΠΕΙΛΉ Οι δραστηριότητες έξω, ειδικά τις ώρες που υπάρχει ηλιοφάνεια, είναι απαραίτητες για πάρα πολλούς λόγους: για την παραγωγή της βιταμίνης D, για τη σύνθεση των ορμονών της ευτυχίας, ώστε να έχουμε ένα αίσθημα ευεξίας, για να χορταίνει το μάτι μας με όμορφες εικόνες, να έχουμε σωματική υγεία και ψυχική ισορροπία. Όταν ο ήλιος είναι πάρα πολύ δυνατός, τόσο στη βόλτα όσο και στα σπορ, θα πρέπει να προστατεύουμε τα μάτια μας με γυαλιά ηλίου με απορροφητικούς ή ανακλαστικούς πλαστικούς φακούς, αλλιώς μπορεί να πάθουν ηλικιακή εκφύλιση της ωχράς κηλίδας, ειδικά όταν είναι διαρκώς εκτεθειμένα στον ήλιο. Ένας άλλος εχθρός είναι οι εαρινές και καλοκαιρινές αλλεργίες, καθώς οι άνθρωποι που έχουν επιπεφυκίτιδα τείνουν να χρησιμοποιούν κολλύρια με κορτιζόνη χωρίς να ρωτούν τον γιατρό. Η κορτιζόνη ανεβάζει την ενδοφθάλμια πίεση εάν χρησιμοποιείται ασύστολα. Μάλιστα, αν δεν μετρηθεί, μπορεί να προκαλέσει γλαύκωμα, το οποίο συνεπάγεται μη αντιστρεπτή καταστροφή του οπτικού νεύρου. Ο σωστός οφθαλμολογικός έλεγχος απαιτεί βυθοσκόπηση, μέτρηση της ενδοφθάλμιας πίεσης και της όρασης για διαθλαστικές παθήσεις και τη διόρθωσή τους, με τα περισσότερα παιδιά να έχουν να αντιμετωπίσουν τη μυωπία, τον αστιγματισμό και την υπερμετρωπία, ενώ οι ενήλικες άνω των 45-50 ετών έχουν να αντιμετωπίσουν και την πρεσβυωπία. Η τελευταία μπορεί να διορθωθεί με διάφορους τρόπους, με πολυεστιακούς φακούς ή και τη μέθοδο monovision, κατά την οποία οι μυωπικοί βαθμοί προσαρμόζονται στο «τεμπέλικο» μάτι, ώστε το καλό μάτι να βλέπει καλά μακριά και το «τεμπέλικο» κοντά.

ΣΥΜΒΟΥΛΈΣ ΓΙΑ ΕΤΉΣΙΑ ΌΡΑΣΗ ΣΤΟ ΠΙΆΤΟ

Από τους παράγοντες που σχετίζονται με τον τρόπο ζωής, το τσιγάρο είναι το πιο καταστροφικό για την υγεία των ματιών, οπότε πρέπει να το αποφεύγουμε. Σε ό,τι αφορά τα συστατικά των τροφίμων, πολύτιμα για τα μάτια είναι τα καροτενοειδή, η λουτεΐνη, η ζεαξανθίνη, το β-καροτένιο. Πρόκειται για ουσίες που περιέχονται σε φρούτα και λαχανικά, οπότε τα καρότα, τα παντζάρια και τα σπαράγγια, μεταξύ άλλων, είναι εξαιρετικά για την υγεία των ματιών, όπως και τα κόκκινα φρούτα του δάσους. Μούρα, cranberries, βατόμουρα και bilberries, δηλαδή φρούτα που βρίσκουμε φρέσκα δυστυχώς για μικρό διάστημα, είναι φάρμακο για την όραση. Αν δεν τα βρούμε φρέσκα, μπορούμε να τα απολαμβάνουμε ως κομπόστα ή ως μαρμελάδα, όπως έκαναν και οι πιλότοι της Βρετανικής Πολεμικής Αεροπορίας στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ώστε να έχουν εξαιρετική όραση κατά τη διάρκεια νυχτερινών πτήσεων για αναγνώριση, κατασκοπευτικές αποστολές ή βομβαρδισμούς.

όραση

ΦΘΙΝΟΠΩΡΟ 2021

Η

συνταγή για υγιή ματιά σε κάθε ηλικία, από τα μαθητικά χρόνια μέχρι τα πολύ ώριμα, περιλαμβάνει αποφυγή του καπνίσματος, θρεπτική διατροφή, συστηματική άσκηση, χρήση προστατευτικών γυαλιών στον ήλιο και μια ζωή εξωστρεφή, όχι σε αποστειρωμένα «κουτάκια». Ο τρόπος με τον οποίο ζούμε, επικοινωνούμε, διασκεδάζουμε και δουλεύουμε, καθισμένοι πολλές ώρες μπροστά σε μια οθόνη, αυξάνει ασύμμετρα την ψηφιακή κόπωση των ματιών. Πρόκειται για ένα σημείο των καιρών που οφείλεται στην κοντινή απόσταση που έχουμε από τους υπολογιστές όταν δουλεύουμε, στην έλλειψη βλεφαρίσματος και στην μπλε ακτινοβολία (blue light) που εκπέμπουν οι led οθόνες. Όταν, δε, σε αυτές τις συνθήκες προστίθεται ένα περιβάλλον καπνιζόντων, τότε η επιβάρυνση πολλαπλασιάζεται. Ο χειρούργος οφθαλμίατρος Στρατής Παροικάκης, διευθυντής του Οφθαλμιατρείου Αθηνών, θυμίζει ότι τα μάτια, εκτός από «καθρέφτης της ψυχής», είναι και «καθρέφτης της υγείας». Ο λόγος για τον οποίο θα πρέπει να εξετάζουμε την όρασή μας κάθε χρόνο από μία ηλικία και μετά είναι γιατί έτσι μπορεί να διαγνωστούν υποκείμενα νοσήματα, με το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα να αφορά τη διάγνωση του διαβήτη μέσα από το διαβητικό οίδημα της ωχράς κηλίδας.

Η όραση είναι η πιο πολύτιμη από τις αισθήσεις και τα μάτια, όπως και κάθε άλλο «κομμάτι» του οργανισμού μας, χρειάζονται γυμναστική και φροντίδα για να διατηρήσουν τη λειτουργικότητά τους. Στη βιολογική φθορά του χρόνου και στους εχθρούς που παραμονεύουν στο περιβάλλον προστέθηκαν οι πρόσφατες σαρωτικές αλλαγές που έφερε η πανδημία του κορωνοϊού στη ζωή μας, καθώς η εισβολή της τηλεργασίας, της τηλεκπαίδευσης, των διαδικτυακών σεμιναρίων και της ψηφιακής ψυχαγωγίας διαταράσσουν την όραση.

See no evil

Παρότι η ηλικιακή εκφύλιση της ωχράς κηλίδας είναι η κύρια αιτία μη αναστρέψιμης απώλειας όρασης σε ολόκληρο τον ανεπτυγμένο κόσμο και στην Ελλάδα, ο κόσμος συνεχίζει να υποτιμά την επίπτωση του νοσήματος στην υγεία και την ποιότητα ζωής. Για την καλύτερη ενημέρωση του κοινού, και επειδή πρέπει να προσέχουμε τα μάτια μας «σαν τα μάτια μας», η εκστρατεία «Βλέπω όσα αγαπώ!» συμβάλλει στην έγκαιρη διάγνωση του… «κλέφτη» της όρασης.

Μ

έσα στον Οκτώβριο η Παγκόσμια Ημέρα Όρασης αποτελεί ιδανική αφορμή για μια επίσκεψη στον οφθαλμίατρο, προκειμένου να ενημερωθούμε για τις παθήσεις των ματιών και ειδικότερα για την ηλικιακή εκφύλιση της ωχράς κηλίδας (ΗΕΩ), μιας ασθένειας που βλάπτει την κεντρική όραση και περιορίζει την ικανότητα του ατόμου να διαβάζει, να γράφει και να αναγνωρίζει πρόσωπα. Οι ηλικιωμένοι ασθενείς που δεν είναι ενήμεροι για τα οφέλη της έγκαιρης διάγνωσης της ασθένειας ενδέχεται να διατρέχουν τον κίνδυνο απώλειας της όρασης, καθώς η ΗΕΩ αποτελεί την κύρια αιτία μη αναστρέψιμης απώλειας της όρασης. Στην πατρίδα μας μία εκστρατεία ενημέρωσης για την πρόληψη και την έγκαιρη διάγνωση της συγκεκριμένης νόσου με σύνθημα «Βλέπω όσα αγαπώ!» υλοποιείται υπό την αιγίδα της Ελληνικής Εταιρείας Υαλοειδούς-Αμφιβληστροειδούς και την υποστήριξη της Bausch Health Hellas. Κατά κύριο λόγο, η ΗΕΩ προσβάλλει άτομα μεγάλης ηλικίας. Το 2004 υπολογίστηκε ότι περίπου 1,75 εκατομμύρια άνθρωποι ηλικίας 40 ετών και άνω στις Ηνωμένες Πολιτείες πάσχουν από ΗΕΩ. Οι κυριότερες αίτιες που συμβάλλουν στην εμφάνιση της πάθησης είναι η γήρανση, η κακή διατροφή, το κάπνισμα, η αρτηριακή υπέρταση, τα καρδιαγγειακά νοσήματα, τα χαμηλά επίπεδα αντιοξειδωτικών και η κληρονομικότητα.

LIFOPUBLI

Όταν οι ευθείες γραμμές στο οπτικό πεδίο στραβώνουν

υγεία ΑΦ Ι Έ Ρ Ω Μ Α

ΠΡΟΛΑΜΒAΝΩ ΤΗΝ ΗΛΙΚΙΑΚΗ ΕΚΦYΛΙΣΗ ΤΗΣ ΩΧΡAΣ ΚΗΛIΔΑΣ ΚΑΙ ΒΛEΠΩ OΣΑ ΑΓΑΠΩ

νίζονται στο κέντρο της όρασης. Σε σπάνιες περιπτώσεις ο ασθενής μπορεί να παρατηρήσει αλλαγή στον τρόπο που αντιλαμβάνεται το χρώμα. Ο καλύτερος τρόπος για την έγκαιρη διάγνωση της νόσου είναι μια ολοκληρωμένη εξέταση ματιών. Η Αμερικανική Ακαδημία Οφθαλμολογίας προτρέπει όλους τους ενήλικες χωρίς συμπτώματα να κάνουν οφθαλμολογική εξέταση κάθε ένα έως δύο χρόνια από την ηλικία των σαράντα ετών.

Μια νόσος με δύο μορφές Ο εκφυλισμός της ωχράς κηλίδας που σχετίζεται με την ηλικία είναι μια πάθηση του αμφιβληστροειδούς. Συμβαίνει όταν ένα μέρος του αμφιβληστροειδούς, που ονομάζεται ωχρά κηλίδα, παρουσιάζει αλλοιώσεις. Στις όψιμες (προχωρημένες) μορφές της νόσου οι πάσχοντες δυσκολεύονται να διακρίνουν λεπτομέρειες όταν κοιτάζουν κάτι κοντά ή μακριά, όμως η περιφερειακή (πλευρική) τους όραση εξακολουθεί να είναι λειτουργική. Για παράδειγμα, κοιτώντας ένα κλασικό ρολόι με δείκτες βλέπουν τους αριθμούς αλλά όχι τους δείκτες. Η νόσος έχει δύο μορφές, την ξηρά, που αφορά το 80% των περιστατικών, και την υγρή, που είναι λιγότερο κοινή, αλλά είναι πολύ πιο σοβαρή και συχνά προκαλεί απώλεια της κεντρικής όρασης.

Σε επίπεδο πρόληψης, τα καλά νέα είναι ότι η όραση μπορεί να προστατευτεί με έγκαιρες οφθαλμικές εξετάσεις ρουτίνας και συγκεκριμένες αλλαγές στον τρόπο ζωής. Αυτές οι αλλαγές και κάποια εξειδικευμένα συμπληρώματα διατροφής μπορούν να βοηθήσουν τα άτομα με ΗΕΩ, μειώνοντας την πιθανότητα κινδύνου απώλειας κεντρικής όρασης.

Πρόληψη με έξυπνα συμπληρώματα διατροφής Σε επίπεδο πρόληψης, τα καλά νέα είναι ότι η όραση μπορεί να προστατευτεί με έγκαιρες οφθαλμικές εξετάσεις ρουτίνας και συγκεκριμένες αλλαγές στον τρόπο ζωής. Αυτές οι αλλαγές και κάποια εξειδικευμένα συμπληρώματα διατροφής μπορούν να βοηθήσουν τα άτομα με ΗΕΩ, μειώνοντας την πιθανότητα κινδύνου απώλειας της κεντρικής όρασης. Η κατανάλωση ορισμένων τροφίμων μπορεί επίσης να μειώσει τον κίνδυνο εκφύλισης της ωχράς κηλίδας. Μελέτες έχουν δείξει ότι τα τρόφιμα που είναι πλούσια σε ω-3 λιπαρά οξέα βοηθούν στην υγεία των ματιών. Άλλα θρεπτικά συστατικά που βοηθούν είναι η λουτεΐνη, η ζεαξανθίνη, ο ψευδάργυρος και οι βιταμίνες C και Ε. Οι ασθενείς με ΗΕΩ μπορούν να επωφεληθούν από ένα συγκεκριμένο μείγμα βιταμινών και μεταλλικών στοιχείων, ενώ και τα υγιή άτομα μπορούν να επιβραδύνουν την εμφάνιση της νόσου, λαμβάνοντας τέτοιου είδους συμπληρώματα διατροφής. Έτσι θα εξακολουθήσουν να βλέπουν όσα αγαπούν χωρίς αλλοιώσεις στο οπτικό τους πεδίο και χωρίς αρνητικό αντίκτυπο σε κάθε στιγμή της ζωής τους.

Στα αρχικά στάδια η ΗΕΩ ενδέχεται να μη δίνει συμπτώματα. Το πρώτο σημάδι που μπορεί να παρατηρήσουμε είναι μια σταδιακή ή ξαφνική αλλαγή στην ποιότητα της όρασής μας ή ότι οι ευθείες γραμμές εμφανίζονται παραμορφωμένες. Αυτό μπορεί σταδιακά να μετατραπεί σε δραματική απώλεια της κεντρικής όρασης. Άλλα συμπτώματα είναι οι σκούρες, θολές ή λευκές περιοχές που εμφα14.10.21 – lifo

49

ΑΦ Ι Έ Ρ Ω Μ Α

υγεία

ΕΥΡΩΚΛΙΝΙΚΗ: ΝΕΑ ΕΠΟΧΗ ΣΤΗΝ ΑΠΩΛΕΙΑ ΒΑΡΟΥΣ ΜΕ ΓΑΣΤΡΙΚΟ ΜΠΟΤΟΞ Το γαστρικό μπότοξ είναι μια νέα, ασφαλής και αξιόπιστη μέθοδος μικρής προς μέτρια απώλειας βάρους, εφόσον γίνεται από εξειδικευμένη ομάδα. Για την επιτυχημένη έκβασή της είναι απαραίτητη η σωστή επιλογή των ασθενών, η προετοιμασία τους και η διαιτολογική τους παρακολούθηση μετά την επέμβαση.

Τ Λαζαρίδης Στέφανος Διευθυντής χειρουργός, Τμήμα Παλινδρόμησης και Παχυσαρκίας, Ευρωκλινική Αθηνών

Κούρκουλος Μιχαήλ Διευθυντής χειρουργός, Τμήμα Παλινδρόμησης και Παχυσαρκίας, Ευρωκλινική Αθηνών

ο γαστρικό μπότοξ είναι μια σύγχρονη τεχνική που μπορεί να δώσει λύση στην παχυσαρκία, η οποία έχει εξελιχθεί σε παγκόσμια επιδημία στις ανεπτυγμένες και τις αναπτυσσόμενες χώρες. Η παχυσαρκία αποτελεί επίσης τη γενεσιουργό αιτία για πολλά άλλα προβλήματα υγείας που επηρεάζουν τόσο την ποιότητα ζωής όσο και το προσδόκιμο επιβίωσης του ασθενούς. Γι’ αυτόν τον λόγο, η σύγχρονη ιατρική προσπαθεί εδώ και χρόνια να βρει την ιδανική θεραπεία για την παχυσαρκία με τεχνολογίες αιχμής. Ακόμα και η πανδημία του κορωνοϊού ανέδειξε τους κινδύνους που σχετίζονται με την παχυσαρκία, καθώς οι παχύσαρκοι ασθενείς διατρέχουν αυξημένο κίνδυνο βαριάς νόσησης και πολλών επιπλοκών από τη λοίμωξη Covid. Στις περιπτώσεις που τα κιλά είναι δύσκολο έως αδύνατο να χαθούν με δίαιτα, οι επεμβατικές θεραπείες αναλαμβάνουν να λύσουν το πρόβλημα και να απαλλάξουν τον/την ασθενή από το πλεονάζον σωματικό βάρος που αποτελεί από μόνο ανεξάρτητο παράγοντα κινδύνου για μια σειρά από νοσήματα «φθοράς».

Ελάχιστη η πιθανότητα επιπλοκών ή αποτυχίας Το γαστρικό μπότοξ είναι μία απολύτως ασφαλής μέθοδος, με ελάχιστη πιθανότητα επιπλοκών. Οι ασθενείς ακολουθούν δίαιτα σύμφωνα με τις υποδείξεις του διαιτολόγου, από τον οποίο και παρακολουθούνται. Εφόσον γίνει σωστή επιλογή ασθενών, οι πιθανότητες αποτυχίας είναι πολύ χαμηλές. Πάντα, όμως, υπάρχει η πιθανότητα επαναπρόσληψης βάρους όταν περάσει η δράση του.

Το μπότοξ στην αισθητική και την ιατρική Το μπότοξ είναι πολύ γνωστό από τη χρήση του στον χώρο της αισθητικής, αφού βοηθάει στην εξαφάνιση των ρυτίδων. Ο τρόπος που το καταφέρνει αυτό είναι η δράση του πάνω στις μυϊκές ίνες. Είναι παράγωγο ενός μικροβίου, του κλωστριδίου της αλλαντίασης, και κατά βάση είναι μια τοξίνη που μειώνει τη δραστικότητα των μυϊκών ινών μέχρι την πλήρη παράλυσή τους. Το αποτέλεσμα της δράσης του εξαρτάται από το σημείο στο οποίο χρησιμοποιείται. Μπορεί στο πρόσωπο να χρησιμοποιείται για αισθητικούς λόγους, όμως χρησιμοποιείται ευρύτατα και στο γαστρεντερικό σύστημα αλλά και σε άλλες περιπτώσεις, όπου ο σκοπός είναι να προκληθεί χαλάρωση του μυϊκού σπασμού, όπως π.χ. στην αχαλασία οισοφάγου.

Η αλλαγή της λειτουργίας του στομάχου στο επίκεντρο

Το μπότοξ στην αντιμετώπιση της παχυσαρκίας

Το στομάχι έχει υπάρξει το κατεξοχήν όργανο στο οποίο στοχεύουν οι περισσότερες επεμβατικές θεραπείες. Από τις ενδοσκοπικές θεραπείες, όπως το γαστρικό μπαλόνι και η ενδοσκοπική γαστροπλαστική, μέχρι τις χειρουργικές επεμβάσεις, όπως το γαστρικό μανίκι και η γαστρική παράκαμψη, οι στρατηγικές απώλειας βάρους περιλαμβάνουν σχεδόν πάντα τη μείωση της χωρητικότητας του στομάχου, ώστε να επιτευχθεί μείωση των προσλαμβανόμενων θερμίδων. Καμία από τις παραπάνω θεραπείες δεν στοχεύει άμεσα στον επηρεασμό της λειτουργίας του στομάχου ως μέσου απώλειας βάρους. Το μπότοξ στομάχου ή γαστρικό μπότοξ αναπτύχθηκε ως τεχνική για να καλύψει αυτό ακριβώς το κενό στην επεμβατική θεραπευτική φαρέτρα.

Μακροχρόνιες έρευνες στις επεμβάσεις παχυσαρκίας έδειξαν ότι η απώλεια βάρους κατά ένα μέρος οφείλεται στην καθυστερημένη γαστρική κένωση που αυτές προκαλούν. Κάπως έτσι γεννήθηκε η θεωρία ότι η παράλυση των μυών του στομάχου μπορεί να οδηγήσει σε καθυστερημένη κένωσή του, με επακόλουθο παρατεταμένο αίσθημα πλήρωσης (γεμάτου στομαχιού), συνεπώς μείωση κατανάλωσης τροφών. Έχουν γίνει πολλαπλές έρευνες στην προσπάθεια να βρεθεί η ιδανική τεχνική, η ποσότητα μπότοξ και τα σημεία έγχυσης, ώστε να επιτευχθεί το ιδανικό αποτέλεσμα. Εφόσον ο ασθενής ακολουθήσει σωστή διατροφή, επιτυγχάνεται μια απώλεια της τάξης των δέκα-δεκαπέντε κιλών ή περίπου 10% του ολικού σωματικού βάρους. Αυτή η απώλεια είναι πολύ χαμηλή σε σύγκριση με τα χειρουργεία παχυσαρκίας που πετυχαίνουν τουλάχιστον το διπλάσιο αποτέλεσμα, αλλά είναι πολύ ικανοποιητική για μια μέθοδο που εκτελείται με απλή γαστροσκόπηση, ολοκληρώνεται σε λίγα λεπτά και έχει ελάχιστους κινδύνους.

Τι είναι το γαστρικό μπότοξ Το μπότοξ είναι γνωστό για τις θεραπευτικές του χρήσεις στην ημικρανία, την υπεριδρωσία και την ακράτεια. Στη συγκεκριμένη μέθοδο απώλειας βάρους η βοτουλινική τοξίνη (Botulinum toxin) εγχύεται σε συγκεκριμένα σημεία του στομάχου, ώστε να αδρανοποιηθούν κάποιες λειτουργίες, με αποτέλεσμα τη μείωση του αισθήματος της πείνας. Το γαστρικό μπότοξ γίνεται με απλή γαστροσκόπηση με μέθη. Ο εξειδικευμένος γιατρός κάνει έγχυση μπότοξ σε συγκεκριμένα σημεία του στομάχου βάσει πρωτοκόλλου. Η διαδικασία διαρκεί γύρω στα τριάντα λεπτά και ο ασθενής επιστρέφει την ίδια μέρα στο σπίτι και στις ασχολίες του.

Σε ποιους ασθενείς απευθύνεται Η μέθοδος απευθύνεται σε άτομα που έχουν στόχο να χάσουν δέκα-δεκαπέντε κιλά και πληρούν συγκεκριμένα κριτήρια βάσει εκτίμησης διαιτολόγου και εξειδικευμένου γιατρού που ασχολείται με παχυσαρκία. Το γαστρικό μπότοξ δεν απευθύνεται σε άτομα με σημαντική νοσογόνο παχυσαρκία, τα οποία χρειάζεται να επιτύχουν σημαντική απώλεια βάρους μέσω μιας χειρουργικής επέμβασης.

Διάρκεια θεραπείας Η απώλεια βάρους από την επέμβαση του γαστρικού μπότοξ ξεκινά λίγες μέρες μετά από αυτήν και φτάνει το μέγιστο μέχρι τους τρεις μήνες. Η διάρκεια δράσης του είναι περίπου έξι μήνες. Σε κάποιες περιπτώσεις μπορεί να είναι απαραίτητη η επανάληψη της μεθόδου άλλες δυο-τρεις φορές κάθε τρεις-έξι μήνες.

Πώς γίνεται η επιλογή των κατάλληλων ασθενών Οι υποψήφιοι ασθενείς εξετάζονται καταρχάς από διαιτολόγο και χειρουργό παχυσαρκίας. Εφόσον υπάρχει ένδειξη, μπορεί

50 lifo – 14.10.21

να χρειαστεί και εκτίμηση από ψυχολόγο. Αφού αποκλειστούν βαριές διατροφικές διαταραχές όπως υπερφαγία, ψυχολογικές διαταραχές και εξαρτήσεις από ουσίες, και αν δεν κριθεί απαραίτητη μια πιο αποτελεσματική χειρουργική επέμβαση, ο ασθενής υποβάλλεται σε ενδοσκόπηση για μπότοξ στομάχου.

Συμπερασματικά, το γαστρικό μπότοξ είναι μια ασφαλής και αξιόπιστη μέθοδος μικρής προς μέτρια απώλειας βάρους, εφόσον γίνεται από εξειδικευμένη ομάδα. Είναι απαραίτητη η σωστή επιλογή και προετοιμασία των ασθενών, καθώς και η διαιτολογική παρακολούθηση μετά την επέμβαση.

Το γαστρικό μπότοξ είναι μια ασφαλής και αξιόπιστη μέθοδος μικρής προς μέτρια απώλειας βάρους, εφόσον γίνεται από εξειδικευμένη ομάδα.

14.10.21 – lifo

51

ΤΟ ΡΆΛΙ ΓΙΑ ΤΟ ΣΩΤΉΡΙΟ ΧΆΠΙ Πέραν των μονοκλωνικών αντισωμάτων, που αναμένονται στο εγγύς μέλλον, διεξάγεται ένα ράλι ταχύτητας μεταξύ δύο φαρμακοβιομηχα-

νιών-κολοσσών, της Pfizer και της Merck Αμερικής, για το ποια θα βγάλει πρώτη στην αγορά ένα αντιικό χάπι που θα σταμάτα την αναπαραγωγή του ιού, εμποδίζοντας την καταστροφική εισβολή του στον οργανισμό. Τα πειραματικά σκευάσματα θα χορηγούνται με τα πρώτα συμπτώματα, με στόχο να εγκριθεί η κυκλοφορία τους όταν ολοκληρωθεί η κλινική έρευνα, ώστε να υπάρξει ένα προφυλακτικό χάπι για την Covid, όπως υπάρχει το Tamiflu για τη γρίπη. Παράλληλα εξελίσσεται και η μελέτη του ισραηλινού φαρμάκου που είναι εισπνεόμενο, με τους ειδικούς να μην έχουν κατασταλάξει ακόμα για το αν θα είναι μια θεραπεία που θα χορηγείται σε νοσοκομειακό περιβάλλον, δηλαδή εντός της Covid κλινικής, ή στο σπίτι.

Η ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΣΥΜΜΕΤΟΧΉ ΜΕ ΒΙΟΔΕΊΚΤΗ ΚΑΙ ΦΆΡΜΑΚΟ Τέλος, υπάρχει και ελληνική συμμετοχή στη φαρέτρα, η οποία αφορά όχι απλώς ένα φάρμακο αλλά μια συγκεκριμένη στρατηγική αντιμετώπισης σαν κι αυτές που συναντούμε στις ανοσοθεραπείες του καρκίνου. Ο επικεφαλής της Ομάδας Μελέτης της Σήψης καθηγητής Λοιμώξεων Ευάγγελος Γιαμαρέλλος και οι συνεργάτες του ολοκλήρωσαν, σε συνεργασία με άλλες χώρες, την πρώτη διεθνή μελέτη για ένα θεραπευτικό anti-Covid σύστημα που χρησιμοποιεί ένα φάρμακο γνωστό για τη ρευματοειδή αρθρίτιδα εδώ και χρόνια, το Anakinra, σε ασθενείς οι οποίοι έχουν υψηλό κίνδυνο να παρουσιάσουν επιδείνωση και να καταλήξουν στη μονάδα εντατικής θεραπείας, διασωληνωμένοι. Το φάρμακο, που είναι ανοσοτροποποιητικός βιολογικός παράγοντας, πρέπει να δοθεί μέσα στις πρώτες μέρες νοσηλείας του ασθενούς και καταστέλλει την καταιγίδα των κυτοκινών, ώστε να μην οδηγηθεί ο ασθενής με πνευμονία σε βαριά αναπνευστική δυσχέρεια. Οι επιλέξιμοι ασθενείς μπορούν να εντοπιστούν με έναν δείκτη που ονομάζεται suPAR και εντοπίζεται με μια απλή αιματολογική εξέταση εντός του νοσοκομείου ή και εντός των τμημάτων επειγόντων περιστατικών (ΤΕΠ). Η συγκεκριμένη εξέταση γίνεται ήδη στα ελληνικά νοσοκομεία, τόσο στα ΤΕΠ όσο και στις Covid κλινικές. Εφόσον εντοπιστούν οι ασθενείς που έχουν κίνδυνο επιδείνωσης, θα μπορέσουν να λάβουν το φάρμακο Anakinra για δέκα μέρες προκειμένου να αποφύγουν εκείνη την ανοσολογική εκτροπή που θα τους οδηγήσει στις ΜΕΘ. Η ομάδα του κ. Γιαμαρέλλου έχει καταθέσει τα αποτελέσματα της ολοκληρωμένης μελέτης της στον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Φαρμάκων, ώστε το σύστημα αντιμετώπισης της Covid πνευμονίας να λάβει έγκριση και να χορηγείται σε ασθενείς που εισάγονται σε Covid κλινικές με συμπτώματα τυπικής πνευμονίας για να μειωθούν κατά 50% οι διασωληνώσεις και κατά 55% οι θάνατοι από τη λοίμωξη του κορωνοϊού.

θεραπεία Covid

ΦΘΙΝΟΠΩΡΟ 2021 ΑΦΙΈΡΩΜΑ ΥΓΕΙΑ 52 lifo – 14.10.21

Μ

ε τον εμβολιασμό να έχει κολλήσει σε ένα ποσοστό που αλλού κρίνεται ικανοποιητικό και αλλού όχι, μεγαλώνει το ιατρικό οπλοστάσιο ενάντια στην Covid, με την αναμενόμενη άφιξη καταρχάς των μονοκλωνικών αντισωμάτων, που ωστόσο δεν θα πρέπει να εκληφθούν ως υποκατάστατο του εμβολιασμού. Όπως εξηγεί ο καθηγητής Φαρμακολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης Αχιλλέας Γραβάνης, ο εμβολιασμός είναι πολυκλωνικός, καθώς επάγει την παραγωγή πληθώρας διαφορετικών αντισωμάτων και ταυτόχρονα την κυτταρική ανοσία, προστατεύοντάς μας με πολλαπλούς μηχανισμούς. Αντίθετα, τα μονοκλωνικά αντισώματα αφορούν μία μόνο κατηγορία αντισωμάτων, «φτιαγμένα» από ένα συγκεκριμένο τμήμα της πρωτεΐνης-ακίδας του κορωνοϊού. Ουσιαστικά, με αυτόν τον τρόπο χορηγούμε έτοιμα τα αντισώματα σε ανθρώπους που έχουν εμβολιαστεί, αλλά δεν θωρακίζονται πλήρως, γιατί έχουν είτε υποκείμενα νοσήματα είτε γενετικές βλάβες που επηρεάζουν την ανοσολογική απάντηση στον εμβολιασμό. Σε κάθε περίπτωση τα μονοκλωνικά αντισώματα που θα έρθουν στην Ελλάδα μετά τη συμφωνία που σύναψε η Ευρωπαΐκή Ένωση με τη φαρμακοβιομηχανία Eli Lilly θα είναι περιορισμένα και προορίζονται για πολύ συγκεκριμένες κατηγορίες πασχόντων, στους οποίους μπορούν να δοθούν με δύο τρόπους. Ο πρώτος είναι η προφυλακτική χορήγηση, δηλαδή η χορήγηση σε ανθρώπους χωρίς συμπτώματα, τους οποίους θωρακίζουμε με επαναλαμβανόμενες δόσεις ανά τρεις μήνες. Ο δεύτερος τρόπος είναι η θεραπευτική χορήγηση και αφορά ανθρώπους με συμπτώματα που ανήκουν σε ομάδες υψηλού κινδύνου και έτσι αποφεύγουν τη βαριά νόσηση, τη διασωλήνωση και τον κίνδυνο θανάτου. Σε κάθε περίπτωση, τα μονοκλωνικά αντισώματα της Eli Lilly χορηγούνται σε νοσοκομειακό περιβάλλον, οπότε ο ασθενής πρέπει να μεταφερθεί στο νοσοκομείο για ενδοφλέβια έγχυση, με βραχεία νοσηλεία. Ένα αισιόδοξο νέο είναι πως τα μονοκλωνικά αντισώματα της Regeneron καταρχάς αλλά και της Eli Lilly μπορούν να αλλάξουν μορφή και να γίνουν σαν τις ενέσεις ινσουλίνης, δηλαδή να χορηγούνται υποδορίως, οπότε ο ασθενής θα μπορεί να κάνει την ένεση στο σπίτι και να μη μεταφέρεται στο νοσοκομείο. Για να μη δημιουργείται σύγχυση στο κοινό, ο κ. Γραβάνης ξεκαθαρίζει ότι τα μονοκλωνικά αντισώματα δεν είναι φάρμακα που χορηγούνται σε ασθενείς νοσηλευόμενους σε ΜΕΘ, αντίθετα πρέπει να δίνονται στα πρώτα εικοσιτετράωρα της λοίμωξης.

Με τον εμβολιασμό να έχει κολλήσει σε ένα ποσοστό που αλλού κρίνεται ικανοποιητικό και αλλού όχι, μεγαλώνει το ιατρικό οπλοστάσιο ενάντια στην Covid, με την αναμενόμενη άφιξη καταρχάς των μονοκλωνικών αντισωμάτων, που ωστόσο δεν θα πρέπει να εκληφθούν ως υποκατάστατο του εμβολιασμού.

Μονοκλωνικά αντισώματα, χάπια και ελληνική θεραπεία στο Covid «οπλοστάσιο»

Τα λεμφώματα ανήκουν στους αιματολογικούς καρκίνους, όπως και οι λευχαιμίες, ωστόσο ο κόσμος δεν είναι ιδιαίτερα ενημερωμένος ούτε για την έγκαιρη διάγνωσή τους ούτε για τον τρόπο αντιμετώπισης και την επιστημονική πρόοδο που έχει συντελεστεί. Γι’ αυτό, εδώ και δύο χρόνια κάθε φθινόπωρο πραγματοποιείται εκστρατεία ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης με «πρεσβευτή» το πράσινο, χρώμα της ελπίδας που δίνει στους ογκολογικούς ασθενείς η ενημέρωση.

υγεία ΑΦ Ι Έ Ρ Ω Μ Α

ΕΜΒΛΗΜΑΤΙΚΑ ΣΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΣ ΝΤΥΘΗΚΑΝ ΣΤΑ ΠΡΑΣΙΝΑ ΓΙΑ ΝΑ ΜΑΘΟΥΜΕ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ ΓΙΑ ΤΟ ΛΕΜΦΩΜΑ

γκόσμια Ημέρα. Οι δύο πλατείες, μέσα από ειδικά διαμορφωμένο περίπτερο, φωτίστηκαν συμβολικά με το πράσινο χρώμα, με στόχο την ενημέρωση του κοινού για το λέμφωμα. Παράλληλα, λεωφορεία στο κέντρο της πόλης ντύθηκαν με τα εικαστικά της εκστρατείας για έναν μήνα, μεταφέροντας το μήνυμα της πρόληψης στους δρόμους του Λεκανοπεδίου, καθώς στην Ελλάδα και στην Ευρώπη η συχνότητα εμφάνισης των λεμφωμάτων βαίνει αυξανόμενη. Τη σημαντική κοινωνική δράση που ρίχνει φως στα παραμελημένα χρόνια νοσήματα, τα οποία εδώ και δεκαεννέα μήνες μένουν στη σκιά της πανδημίας, τίμησαν με την παρουσία τους ο δήμαρχος Αθηναίων Κώστας Μπακογιάννης, ο περιφερειάρχης Αττικής Γιώργος Πατούλης και ο αντιδήμαρχος Δημοτικής Αστυνομίας και Κοινοχρήστων Χώρων Βασίλειος Κορομάντζος. Ο γενικός διευθυντής της Gilead Sciences Ελλάδος & Κύπρου Σάββας Χαραλαμπίδης επισήμανε ότι για δεύτερη συνεχή χρονιά η Gilead ανάβει το πράσινο φως στη γνώση και την ευαισθητοποίηση για τους αιματολογικούς καρκίνους. «Η επιστήμη έχει κάνει σημαντικά βήματα μέσα από καινοτόμες θεραπείες που βοηθούν στην αντιμετώπιση πληθώρας ανίατων και δύσκολων ασθενειών, αναστέλλοντας την εξέλιξή τους. Γι’ αυτό η έγκαιρη διάγνωση του σωστού τύπου λεμφώματος και η χρήση εξελιγμένων θεραπειών μπορούν να καταστούν σωτήριες, θεραπεύοντας πλήρως την ασθένεια ή ελέγχοντας επαρκώς τη νόσο». Από τη μεριά των ασθενών και των οικογενειών τους που βιώνουν την περιπέτεια του καρκίνου, η Καίτη Αποστολίδου, πρόεδρος της ΕΛΛΟΚ, πρόσθεσε ότι: «Το λέμφωμα, παρά το γεγονός ότι συγκαταλέγεται στους συχνούς καρκίνους στην Ευρώπη, με περίπου 900.000 νέα περιστατικά το 2020, παραμένει από τους λιγότερο γνωστούς, για τον οποίο οι περισσότεροι άνθρωποι δεν έχουν επαρκή ενημέρωση. Αν η νόσος διαγνωστεί σε πρώιμο στάδιο, το 75%95% των ασθενών θεραπεύεται. Πολλές φορές, όμως, η διάγνωσή της δεν γίνεται έγκαιρα, γιατί τα συμπτώματά της θεωρούνται κοινά και συνηθισμένα, με αποτέλεσμα πολλοί από εμάς να τα παραβλέπουμε». Δυναμικό «παρών» έδωσε στην εκστρατεία και ο Όμιλος Εθελοντών κατά του Καρκίνου ΑγκαλιάΖΩ, του οποίου η πρόεδρος Αναστασία Πασακοπούλου επισήμανε ότι: «Το “Αγκαλιάζω” υποστήριξε για δεύτερη συνεχή χρονιά την εκδήλωση που πραγματοποιήθηκε την Τετάρτη 15 Σεπτεμβρίου 2021 για την ευαισθητοποίηση και την ενημέρωση του κοινού για το λέμφωμα. Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Λεμφώματος θα θέλαμε να δηλώσουμε την υποστήριξή μας σε όλες τις δράσεις και τις εκδηλώσεις που σκοπό έχουν την ενημέρωση για έγκυρη και έγκαιρη διάγνωση. Απώτερος στόχος η πρόληψη σοβαρών παθήσεων». Η πρόεδρος του Συλλόγου Ασθενών ΚΕΦΙ Ζωή Γραμματόγλου, που βρέθηκε στην πλατεία Συντάγματος εκείνη την ημέρα, δήλωσε: «Τα λεμφώματα είναι μια ετερογενής ομάδα κακοήθων νεοπλασιών του λεμφικού συστήματος, που, εφόσον διαγνωστούν σε αρχικό στάδιο, θεωρούνται ιάσιμα σε πολύ μεγάλο ποσοστό, χάρη στις καινοτόμες θεραπείες. Ο Σύλλογος ΚΕΦΙ στηρίζει τις δράσεις της Παγκόσμιας Ημέρας Ευαισθητοποίησης για το Λέμφωμα με στόχο την ενημέρωση του κοινού και την έγκαιρη διάγνωση της νόσου».

Με κεντρικό μήνυμα «Light It Green», η βιοφαρμακευτική εταιρεία Gilead Sciences, με την υποστήριξη της Ελληνικής Ομοσπονδίας Καρκίνου (ΕΛΛΟΚ) και των συλλόγων ασθενών ΑγκαλιάΖΩ και ΚΕΦΙ, υλοποίησε στις 15 Σεπτεμβρίου εκστρατεία ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης με αφορμή αυτή την Παγκόσμια Ημέρα.

LIFOPUBLI

Γ

ια τους ογκολογικούς ασθενείς η ελπίδα της θεραπείας είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τη γνώση και την ενημέρωση που συμβάλουν στην έγκαιρη διάγνωση και στην καλύτερη έκβαση της νόσου. Η εκστρατεία ενημέρωσης για τα λεμφώματα, δηλαδή τους όχι και τόσο γνωστούς καρκίνους, γίνεται κάθε φθινόπωρο την τελευταία διετία, ντύνοντας εμβληματικά σημεία της πρωτεύουσας με πράσινο φως. Έτσι και φέτος, η πλατεία Συντάγματος και το σιντριβάνι στην Ομόνοια ντύθηκαν στα πράσινα για την Παγκόσμια Ημέρα Ευαισθητοποίησης για το Λέμφωμα. Με κεντρικό μήνυμα «Light It Green», η βιοφαρμακευτική εταιρεία Gilead Sciences, με την υποστήριξη της Ελληνικής Ομοσπονδίας Καρκίνου (ΕΛΛΟΚ) και των συλλόγων ασθενών ΑγκαλιάΖΩ και ΚΕΦΙ, υλοποίησε στις 15 Σεπτεμβρίου εκστρατεία ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης με αφορμή αυτή την Πα-

μπάμπης τζανάκης-διευθυντής εξωτερικών υποθέσεων gilead sciences ελλάδος & κύπρου κώστας μπακογιάννης-δήμαρχος αθηναίων σάββας χαραλαμπίδης-γενικός διευθυντής gilead sciences ελλάδος & κύπρου

14.10.21 – lifo

53

υγεία

ΤΙ ΠΡEΠΕΙ ΝΑ ΓΝΩΡIΖΕΤΕ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΞΕIΑ ΗΠΑΤΙΚH ΠΟΡΦΥΡIΑ

ΑΦ Ι Έ Ρ Ω Μ Α

Υπάρχει μια κατηγορία σπάνιων μεταβολικών διαταραχών που σχετίζονται με την ηπατική λειτουργία και το αίμα, οι οποίες, εάν μείνουν αδιάγνωστες, προκαλούν χρόνια προβλήματα ή δημιουργούν τόσο έντονους πόνους, που οι ασθενείς πιθανόν να οδηγηθούν σε αχρείαστες χειρουργικές επεμβάσεις.

Ο Σπήλιος Μανωλακόπουλος Kαθηγητής Παθολογίας - Γαστρεντερολογίας της Ιατρικής Σχολής του ΕΚΠΑ, Ηπατογαστρεντερολογική Μονάδα, Β’ Παθολογική Κλινική ΕΚΠΑ, ΓΝΑ «Ιπποκράτειο»

ι πορφυρίες είναι σπάνιες μεταβολικές διαταραχές, συνήθως κληρονομικές, που αφορούν τη βιοσύνθεση της αίμης, μιας χημικής ένωσης που συμβάλλει στη σύνθεση σημαντικών πρωτεϊνών, όπως της αιμοσφαιρίνης και της μυοσφαιρίνης. Χαρακτηρίζονται από ανεπάρκεια ενός εκ των οκτώ ενζύμων που παίρνουν μέρος στη βιοσύνθεση της αίμης, με αποτέλεσμα παθολογική άθροιση ενδιάμεσων μεταβολικών προϊόντων (πορφυρινών) και την εμφάνιση εκδηλώσεων στο νευρικό σύστημα ή στο δέρμα. Ανάλογα με το όργανο στο οποίο πρωτίστως διαταράσσεται η βιοσύνθεση της αίμης, οι πορφυρίες χαρακτηρίζονται ως ηπατικές (συχνότερες) ή ερυθροποιητικές. Οι οξείες ηπατικές πορφυρίες εκδηλώνονται με κρίσεις κυρίως του νευρικού συστήματος, χωρίς να αποκλείεται η συνύπαρξη δερματικών συμπτωμάτων, συνήθως φωτοευαίσθητο φυσαλιδώδες εξάνθημα ή υπερτρίχωση. Η συχνότερη οξεία ηπατική πορφυρία είναι η οξεία διαλείπουσα που έχει αμιγώς νευρολογικές εκδηλώσεις. Λοιμώξεις, το στρες, η νηστεία, η κατάχρηση αλκοόλ, η προγεστερόνη και φάρμακα όπως τα

βαρβιτουρικά, τα αντιεπιληπτικά, τα αναισθητικά και η ριφαμπικίνη μπορεί να πυροδοτήσουν κρίσεις. Οι κρίσεις εμφανίζονται συνηθέστερα σε γυναίκες και χαρακτηρίζονται από σοβαρό και διάχυτο κοιλιακό πόνο που δεν μπορεί να αποδοθεί σε συγκεκριμένη αιτιολογία, με εκδηλώσεις αυτόνομης νευροπάθειας, όπως η ταχυκαρδία, η ναυτία ή ο εμετός. Η συμπτωματολογία είναι πολλές φορές τόσο έντονη, που οι ασθενείς οδηγούνται σε χειρουργικές επεμβάσεις (π.χ. σκωληκοειδεκτομή ή χολοκυστεκτομή), χωρίς βέβαια να ανευρίσκεται παθολογία στα αφαιρεθέντα όργανα. Διαταραχές της ψυχικής σφαίρας ή εκδηλώσεις περιφερικής πολυνευροπάθειας, όπως η μυϊκή αδυναμία, η απώλεια αισθητικότητας και ο πόνος στη μέση και στα άκρα, συμπληρώνουν τη συμπτωματολογία. Οι ασθενείς με οξεία ηπατική πορφυρία διατρέχουν αυξημένο κίνδυνο ανάπτυξης χρόνιας νεφρικής νόσου, υπέρτασης, χρόνιας νευροπάθειας και ηπατοκυτταρικού καρκίνου. Η διάγνωση της πορφυρίας γίνεται με τη μέτρηση των ενδιάμεσων προϊόντων σύνθεσης της αίμης, κυρίως στα ούρα ή τα κόπρανα, και συμπληρώνεται, όταν κρίνεται σκόπιμο, με γονιδιακό έλεγχο. Η θεραπεία αποσκοπεί στην πρόληψη και αντιμετώπιση των κρίσεων. Η πρόληψη περιλαμβάνει «ήρεμη» ζωή, αποφυγή του αλ-

κοόλ, της νηστείας και των λοιμώξεων. Πρόσφατα βρέθηκε ότι σημαντική θέση στην πρόληψη κατέχει η θεραπεία με μικρά παρεμβάλλοντα μόρια RNA (siRNA), τα οποία καταστέλλουν την υπερβολική έκφραση της ALA-S και μειώνουν σημαντικά τα επεισόδια κρίσεων. Οι κρίσεις αντιμετωπίζονται με ενδοφλέβια χορήγηση οπιοειδών και υπέρτονων διαλυμάτων γλυκόζης. Μεταμόσχευση ήπατος συνιστάται σε ασθενείς με απειλητικές για τη ζωή τους κρίσεις ή με προοδευτικά επιδεινούμενα νευρολογικά συμπτώματα παρά τη θεραπεία.

Οι πορφυρίες προκαλούν σοβαρό και διάχυτο κοιλιακό πόνο που δεν μπορεί να αποδοθεί σε συγκεκριμένη αιτιολογία, με εκδηλώσεις αυτόνομης νευροπάθειας, όπως η ταχυκαρδία, η ναυτία ή ο εμετός.

υγεία

SKY PREMIUM LIFE BODYGUARD

ΑΦ Ι Έ Ρ Ω Μ Α

Γιατί όλοι χρειαζόμαστε έναν προσωπικό σωματοφύλακα!

Αλεξία Σβώλου

54 lifo – 14.10.21

Ό

λοι μιλάμε για το ανοσοποιητικό, αλλά γνωρίζουμε τι ακριβώς είναι και πώς μπορούμε να το διαφυλάξουμε, διατηρώντας το υγιές και δυνατό; Το ανοσοποιητικό σύστημα είναι ένας πολύπλοκος μηχανισμός που σκοπό έχει να μας υπερασπίζει κατά της επίθεσης εκατομμυρίων βακτηρίων, μικροβίων, ιών, τοξινών και παρασίτων που απειλούν να εισβάλουν στον οργανισμό μας. Ενυπάρχει στο σώμα μας και είναι το πιο βασικό σύστημα για την υποστήριξη της ζωής. Ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια του χειμώνα, και παρ’ όλη τη νέα πραγματικότητα της καραντίνας και της

κοινωνικής αποστασιοποίησης, όλο και κάποιος γύρω μας θα βήξει δυνατά, θα φταρνιστεί ή θα έχει καταρροή. Εμείς μπορούμε αρχικά να θωρακίσουμε τον οργανισμό μας με τρία βασικά «όπλα»: τη σωστή διατροφή, τη συστηματική άσκηση και τον καλό ύπνο. Για τη μέγιστη προστασία του όμως, η Sky Premium Life παρουσιάζει τον προσωπικό σας Bodyguard! Ένα ενισχυμένο και στοχευμένης δράσης συμπλήρωμα διατροφής, για τη στήριξη του ανοσοποιητικoύ και τη μείωση της κόπωσης του οργανισμού. Το Bodyguard είναι προϊόν πολύμηνης έρευνας του επιστημονικού μας προσωπικού και περιέχει σαμπούκο (elderberry), βήτα-γλυκάνες, βιταμίνες C, B12, D3, K2, σελήνιο, ψευδάργυρο και χαλκό, στη σωστή δοσολογία και περιεκτικότητα. Ο σαμπούκος, ή ζαμπούκος, ή κουφοξυλιά, ή αφροξυλιά, ή elderberry, είναι το φυτό με τα περισσότερα ονόματα, γνωστό στην παραδοσιακή πρακτική ιατρική από την αρχαιότητα. Είναι πλούσιο σε θρεπτικά συστατικά, αμινοξέα και πλήθος φυτοχημικών ουσιών, με αντιική και αντιοξειδωτική δράση. Οι βήτα-γλυκάνες είναι φυτικές ίνες σε μορφή πολυσακχαρίτη, που προέρχονται συνήθως από φυτικές πηγές (κριθάρι, βρώμη) ή και από ορισμένα είδη μανιταριών. Συμβάλλουν στην ενίσχυση του ανοσοποιητικού μας συστήματος και στη μείωση

της χοληστερίνης. Η βιταμίνη C και ο ψευδάργυρος είναι επίσης γνωστοί και σημαντικοί παράγοντες για την εύρυθμη λειτουργία του ανοσοποιητικού. Η βιταμίνη D3 είναι γνωστή και ως βιταμίνη του ήλιου, καθώς ο οργανισμός μας μπορεί να τη συνθέσει με λελογισμένη έκθεση στον ήλιο. Συχνά όμως, ένα σημαντικό μέρος του πληθυσμού παρουσιάζει μειωμένα επίπεδα βιταμίνης D, επομένως η χρήση συμπληρωμάτων μπορεί να είναι ωφέλιμη για τον οργανισμό. Το Bodyguard της Sky Premium Life® αποτελεί έναν δυνατό και ολοκληρωμένο συνδυασμό που τονώνει το ανοσοποιητικό σύστημα, μειώνει την κούραση και την κόπωση και ενισχύει τα επίπεδα ενέργειας του οργανισμού μας, για την προστασία από τις προκλήσεις του χειμώνα. Επιπλέον, προσφέρει έντονη αντιοξειδωτική δράση, καθώς προστατεύει τα κύτταρα από το οξειδωτικό στρες. Δεν περιέχει γλουτένη, γλυκόζη και λακτόζη και μπορείτε να το βρείτε στα ράφια των φαρμακείων, σε ένα πανέμορφο, γυάλινο μπουκάλι με 60 κάψουλες (αγωγή 1 μήνα - 2 κάψουλες ανά ημέρα). Κάντε το καθημερινό σας σύμμαχο και θωρακίστε τον οργανισμό σας εκ των έσω, για έναν πιο εύκολο χειμώνα, απαλλαγμένο από περαιτέρω δυσάρεστες εκπλήξεις. Sky Premium Life®… In Love with Life!

Ένα ενισχυμένο και στοχευμένης δράσης συμπλήρωμα διατροφής για τη στήριξη του ανοσοποιητικoύ και τη μείωση της κόπωσης του οργανισμού.

14.10.21 – lifo

55

ματα είναι ακόμα πιο δύσκολα, καταρχάς γιατί δεν υπάρχουν θεραπείες παρά για ελάχιστα, συγκεκριμένα υπάρχουν περίπου εβδομήντα θεραπείες για περισσότερα από 8.000 σπάνια νοσήματα. Για τα υπόλοιπα υπάρχουν φάρμακα για συμπτωματική αντιμετώπιση και ευχολόγια… Η γέννηση ενός παιδιού με σπάνιο νόσημα συχνά επιδρά καταστροφικά στη συνοχή των μελών και στο μέλλον της οικογένειας. Η εμπειρία δείχνει ότι τα ζευγάρια χωρίζουν σε ποσοστό άνω του 90%, με τον πατέρα να φεύγει σχεδόν πάντα από την οικογενειακή εστία. Ο λόγος, σύμφωνα με τους ψυχολόγους, δεν είναι ούτε δειλία, ούτε θυμός, απλώς οι περισσότεροι άνδρες, εξαιτίας του εγωισμού τους, δεν μπορούν να παραδεχτούν ότι έχουν «χαλασμένο» γενετικό υλικό, το οποίο ευθύνεται για την εμφάνιση του σπάνιου νοσήματος. Όπως είχε πει πολλές φορές στο παρελθόν η πρώην πρόεδρος της ΠΕΣΠΑ (Πανελλήνια Ένωση Σπάνιων Παθήσεων) Μαριάννα Λάμπρου: «Από το σπίτι ο πατέρας φεύγει γιατί δεν μπορεί να αντιμετωπίσει αυτό το ζήτημα, καθώς το 85% των σπάνιων νοσημάτων έχει γενετικό υπόβαθρο». Στην ελληνική κοινωνία υπάρχει ένα ρητό που λέει ότι «η σιωπή είναι χρυσός» κι αυτό είναι αληθές μερικές φορές. Στην περίπτωση των σπάνιων νοσημάτων, η σιωπή δεν είναι χρυσός και γενικά στην περίπτωση των ασθενειών δεν πρέπει ποτέ να μένουμε στο καβούκι μας και να μη βλέπουμε τη φυσιολογική προοπτική των πραγμάτων, γιατί μέσα στη μοναξιά όλα φαίνονται διογκωμένα και ανυπέρβλητα. Πρέπει να έχουμε επικοινωνία με τους άλλους ασθενείς και με τον γιατρό μας, να έχουμε το θάρρος της γνώμης μας, να ξέρουμε τα δικαιώματά μας και να τα διεκδικούμε, είτε το νόσημα είναι αποστιγματισμένο είτε κουβαλά ακόμα βαρύ στίγμα, γιατί αυτό δεν δημιουργείται μόνο του, το δημιουργούν οι άνθρωποι και ήρθε η ώρα, σε μια κοινωνία όπου σέβεται ο ένας τον άλλον και θέλει να λέγεται «υπεύθυνη», όλοι μαζί να δείξουμε πως το στίγμα δεν έχει θέση στη ζωή μας. Στην εποχή της ιατρικής, άλλωστε, δεν αντιμετωπίζουμε την ασθένεια αλλά τον άνθρωπο, δεν θεραπεύουμε την ασθένεια αλλά τον ασθενή. Γι’ αυτόν γίνονται όλα, η πρόοδος της επιστήμης, η καινοτομία, οι έρευνες, οι εκστρατείες ενημέρωσης. Αυτόν βάζουμε στο επίκεντρο, αυτόν φέρνουμε στο φως, σβήνοντας κάθε σκιά.

Νοσήματαταμπού, οι λέξεις που δεν λες!

ταμπού

ΦΘΙΝΟΠΩΡΟ 2021 ΑΦΙΈΡΩΜΑ ΥΓΕΙΑ 56 lifo – 14.10.21

Τ

α παλιά εγκλήματα ρίχνουν βαριά σκιά» έλεγε ο σερ Αρθρουρ Κόναν Ντόιλ, συγγραφέας των αστυνομικών μυθιστορημάτων με ήρωα τον θρυλικό ντετέκτιβ Σέρλοκ Χολμς – το ίδιο ισχύει και για κάποια νοσήματα-ταμπού. Υπάρχουν ασθενείς που ακόμα και σήμερα, στο έτος 2021, τους ακολουθεί μια πολύ βαριά σκιά, η σκιά του στίγματος, ντρέπονται να παραδεχτούν ότι νοσούν και πολύ συχνά αυτό καθίσταται σημαντικό εμπόδιο στην έγκαιρη διάγνωση και τη θεραπεία τους. Μία από τις ασθένειες που έχουν ακόμα και σήμερα βαρύ στίγμα είναι η ψωρίαση, καθώς αλλοιώνει την εικόνα του δέρματος, που είναι η εξωτερική μας «βιτρίνα». Η ψωρίαση, αντίθετα από αυτό που πιστεύει εσφαλμένα πολύς κόσμος, δεν είναι μεταδοτική και, φυσικά, υπάρχουν θεραπείες που βοηθούν να καθαρίσει τελείως το δέρμα από τις χαρακτηριστικές ψωριασικές πλάκες. Η ρευματοειδής αρθρίτιδα, όταν εμφανίζεται σε νεότερης ηλικίας άτομα, είναι ασθένεια-ταμπού. Δυστυχώς, πάρα πολλοί ασθενείς που νοσούν είτε από αρθρίτιδα, είτε από ψωρίαση, είτε από άλλες ρευματοπάθειες, δεν παραδέχονται ότι έχουν τέτοιο πρόβλημα στο επαγγελματικό τους περιβάλλον, γιατί φοβούνται την απόλυση. Μάλιστα, μια έρευνα που έγινε στην Ελλάδα έδειξε ότι περισσότεροι από ένας στους τρεις ασθενείς με ψωρίαση ένιωσε ανασφάλεια στη δουλειά του, υπέστη υποβάθμιση ή δεν βρήκε εργασία λόγω της εσφαλμένης εντύπωσης που έχουν οι άνθρωποι για την ασθένεια και γενικά για τις εμφανείς δερματοπάθειες. Άλλα νοσήματα για τα οποία οι ασθενείς ντρέπονται να μιλήσουν είναι οι ψυχικές διαταραχές (βαρύτατο το στίγμα της επιληψίας, της διπολικής διαταραχής και άλλων, σοβαρών ψυχικών νοσημάτων), η ακράτεια και τα σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα, που έχουν υψηλή επίπτωση σε περιθωριακές ομάδες του πληθυσμού. Έτσι, οι ασθενείς με ηπατίτιδα C και B, AIDS και όποιο άλλο νόσημα μεταδίδεται με το σεξ και μολυσμένες βελόνες χρηστών ενδοφλέβιων ναρκωτικών ουσιών θεωρείται ότι «έχουν κυλιστεί στον βούρκο», με αποτέλεσμα η κοινωνία να τους επιφυλάσσει συχνά το γνωστό ρητό «ήθελές τα κι έπαθές τα», λες και φταίνε αυτοί. Ένα τεράστιο κεφάλαιο των νοσημάτων-ταμπού είναι τα σπάνια νοσήματα. Εδώ τα πράγ-

Μπορεί να ακούγεται περίεργο, αλλά ακόμα και σήμερα πολλά νοσήματα συνοδεύονται από μια βαριά σκιά και οι ασθενείς κρύβουν την πάθησή τους, με αποτέλεσμα να απομονώνονται και να μην έχουν ιδιωτική περίθαλψη και φροντίδα. Είναι αυτές οι λέξεις που δεν λες στη δουλειά, στις παρέες, στους γείτονες, γιατί φοβάσαι ότι θα σε αποκλείσουν. Είναι ο φόβος, η ενοχή και η σιωπή, μια σιωπή που δεν είναι χρυσός και πρέπει να σπάσει σήμερα.

υγεία ΑΦ Ι Έ Ρ Ω Μ Α

Η ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΒΡΙΣΚΕΙ ΤΙΣ ΡΙΖΕΣ ΤΗΣ ΣΤΟ ROOTS WELLNESS CENTER

Η διατάραξη της ψυχικής υγείας αποτελεί ένα σοβαρό θέμα που επηρεάζει συνολικά την υγεία του ανθρώπου και εκδηλώνεται με ψυχοσωματικά συμπτώματα, ενώ πολλές φορές μπορεί να επηρεάσει την ποιότητα του ύπνου και άλλους δείκτες υγείας, καταρρακώνοντάς μας.

Από την Αλεξία Σβώλου

Αλεξία Σβώλου

Η ψυχική υγεία τα τελευταία χρόνια έχει βρεθεί στο μάτι ενός κυκλώνα που δεν φαίνεται να σταματά: πρώτα η οικονομική κρίση και τα μνημόνια, μετά ο κορωνοϊός κι έπειτα οι φυσικές καταστροφές. Για να μπορέσει να αντέξει στα αλλεπάλληλα χτυπήματα, χρειάζεται φροντίδα, κατανόηση, χρόνο και διαρκή υποστήριξη, όλα όσα προσφέρονται στο Roots (ρίζες στα ελληνικά), ώστε κάθε άνθρωπος που νιώθει χαμένος να ξαναβρεί τις ρίζες του.

LIFOPUBLI

Τ

ο αποτύπωμα που έχει αφήσει η πανδημία στην ψυχική υγεία ήταν και παραμένει εξαιρετικά βαρύ, καθώς, πέρα από τον φόβο και την άμεση απειλή που νιώσαμε για την υγεία και τη ζωή μας, έχουμε να αντιμετωπίσουμε τις δυσμενείς συνέπειες που προκάλεσαν τα περιοριστικά μέτρα στην ψυχική κατάσταση όλων μας. Απ’ όλες τις ηλικιακές ομάδες δεν υπάρχει κάποια που να δέχτηκε μεγαλύτερη πίεση: οι μεν ηλικιωμένοι φοβήθηκαν και απομονώθηκαν περισσότερο, οι ενήλικες που βρίσκονται σε παραγωγική ηλικία έχασαν τη δουλειά και τη ρουτίνα τους, ενώ και οι έφηβοι πλήρωσαν βαρύτατο τίμημα, γιατί έχασαν τις κοινωνικές τους δραστηριότητες, τον φυσιολογικό χώρο του σχολείου και τις παρέες τους. Η διατάραξη της ψυχικής υγείας αποτελεί ένα σοβαρό θέμα που επηρεάζει συνολικά την υγεία του ανθρώπου και εκδηλώνεται με ψυχοσωματικά συμπτώματα, ενώ πολλές φορές μπορεί να επηρεάσει την ποιότητα του ύπνου και άλλους δείκτες υγείας, αλλοιώνοντας τη ζωή μας. Από μελέτες εκτιμάται ότι η αϋπνία και οι αγχώδεις διαταραχές εξελίσσονται σε σύγχρονη επιδημία, πλήττοντας ποσοστό μεγαλύτερο από το 30% του πληθυσμού, και ότι μέχρι το 2030 η κατάθλιψη θα αποτελεί τρίτη αιτία θανάτου διεθνώς. Το Roots Welness Center δημιουργήθηκε στην Άνοιξη Αττικής από την Αθηνά Τριγένη, κλινικό ψυχολόγο και ψυχοθεραπεύτρια, και μετράει ήδη δε-

κατέσσερα χρόνια ζωής. Έχει σκοπό να προσφέρει αξιόπιστες μορφές ψυχοθεραπείας καθώς και έγκυρες μορφές ολιστικής θεραπείας ψυχής και σώματος που συμβάλλουν στην αντιμετώπιση των δυσκολιών και των ποικίλων προβλημάτων της καθημερινής ζωής. Η αγάπη και η αφοσίωση στο έργο της οδήγησαν την Αθηνά Τριγένη στη δημιουργία μιας ομάδας από εξειδικευμένους δίγλωσσους επαγγελματίες ψυχολόγους, συμβούλους ψυχικής υγείας και ένα δίκτυο εξωτερικών συνεργατών, αποτελούμενο από γιατρούς, διαιτολόγους, γυμναστές, εκπαιδευτικούς κ.λπ., και σύγχρονων θεραπευτικών κέντρων. Σήμερα, το Roots Wellness Center εξυπηρετεί όλο το εύρος της Αττικής με τέσσερις ζεστούς και ασφαλείς χώρους στην Άνοιξη, στην Καλλιθέα, στους Αμπελοκήπους και στου Ζωγράφου, προσφέροντας στα ελληνικά και στα αγγλικά υπηρεσίες ψυχοθεραπείας, συμβουλευτικής και κλινικές εποπτείες σε φοιτητές και επαγγελματίες Ψυχικής Υγείας με απόλυτη εμπιστευτικότητα, κατανόηση και αυθεντικότητα. Η ομάδα του Roots Wellness Center ξεκίνησε πριν από δεκατέσσερα χρόνια ένα ταξίδι για την προώθηση της ψυχικής υγείας και της ευημερίας μέσω της σύνθεσης διαφόρων προσεγγίσεων. Σκοπός της είναι η ευαισθητοποήση σχετικά με τη σημασία της εφαρμογής ολιστικών τεχνικών στην ψυχοθεραπεία και όχι απλώς μια προσέγγιση η οποία είναι γνωστή στο εξωτερικό ως «ιατρική νου και σώματος» (Mind Body Medicine) που ουσιαστικά βλέπει τον άνθρωπο ως όλον, σώμα, νου και πνεύμα συνδεδεμένα. Οι ρίζες αυτής της ολιστικής προσέγγισης βρίσκονται στην αγιουβερδική ιατρική, στην παραδοσιακή κινέζικη και ινδική, που σήμερα συναντά κανείς στη γιόγκα και στον διαλογισμό. Στο Roots οι κλασικές θεραπείες ψυχοθεραπείας συνδυάζονται με την αγιουβερδική ιατρική. Οι υπηρεσίες που προσφέρει περιλαμβάνουν την ψυχοθεραπεία, την ομαδική ψυχοθεραπεία, το coaching, την εκπαίδευση και την πρακτική άσκηση φοιτητών Ψυχολογίας, μαζί με σεμινάρια για ειδικούς αλλά και το γενικότερο κοινό.

https://roots.gr/ www.facebook.com/www.roots.gr www.instagram.com/roots_wellness_center/ www.linkedin.com/company/roots-wellness-center/mycompany/

14.10.21 – lifo

57

ΑΦ Ι Έ Ρ Ω Μ Α

υγεία

δηλητηριάσεις

ΑΦ Ι Έ Ρ Ω Μ Α

υγεία

Προσοχή στις γαστρεντερίτιδες και τις τροφικές δηλητηριάσεις

Του Μιχάλη Αλεβίζου, ρευματολόγου, Ρευματολογικό Ιατρείο Ερρίκος Ντυνάν Hospital Center

58 lifo – 14.10.21

Ό

ταν έχουμε βαρύ πρόγραμμα στο γραφείο, είναι πολύ φυσικό να μαγειρεύουμε για όλη την οικογένεια από την προηγούμενη μέρα, γι’ αυτό καλό είναι να γνωρίζουμε ποια τρόφιμα ενδέχεται να αλλοιωθούν, ειδικά αν κάνουμε το λάθος να τα αφήσουμε για λίγες ώρες εκτός ψυγείου. Εκτός από το ψάρι, που ο περισσότερος κόσμος γνωρίζει ότι αλλοιώνεται εύκολα, γι’ αυτό δεν πρέπει να μένει καθόλου εκτός ψυγείου και να καταναλώνεται γρήγορα, το ίδιο ισχύει για το κοτόπουλο αλλά και για το ρύζι και τα ζυμαρικά. Η πλούσια περιεκτικότητα των δημητριακών σε άμυλο προκαλεί ζύμωση, σε περίπτωση που μείνουν εκτός θερμοκρασίας συντήρησης, προκαλώντας δηλητηρίαση – μάλιστα η δηλητηρίαση από αλλοιωμένο ρύζι ή ζυμαρικά είναι μία από τις πλέον δυσάρεστες εμπειρίες. Φροντίζουμε, λοιπόν, να μη βάζουμε τέτοια τρόφιμα στο lunch-box των παιδιών για το σχολείο, καθώς δεν γνωρίζουμε εάν θα τα φάνε στο ξεκίνημα ή στο τέλος της (σχολικής) ημέρας. Παράλληλα, επειδή αυτή την εποχή κάνουν θραύση οι ιογενείς γαστρεντερίτιδες, οι

οποίες μεταδίδονται πολύ εύκολα στις εξωσχολικές δραστηριότητες των παιδιών (στα σπορ, τα εργαστήρια, τα φροντιστήρια και τα πάρτι) και τα συμπτώματά τους μοιάζουν πολύ με αυτά των τροφικών δηλητηριάσεων, είναι χρήσιμο να μάθουμε ορισμένα πράγματα για το πώς ξεχωρίζουμε τη μία ασθένεια από την άλλη. Οι δύο βασικές διαφορές μεταξύ δηλητηρίασης και ιογενούς γαστρεντερίτιδας είναι ότι η πρώτη εκδηλώνεται κυρίως με ναυτία, πόνο στο στομάχι και εμετό, ενώ στη δεύτερη ο ασθενής υποφέρει και από διάρροιες και πυρετό. Σε κάθε περίπτωση, ο μεγαλύτερος κίνδυνος σχετίζεται με την αφυδάτωση και τη διαταραχή των ηλεκτρολυτών, δύο προβλήματα που πρέπει να αποκατασταθούν άμεσα. Ο ασθενής, παιδί ή ενήλικος, πρέπει να πίνει συχνά μικρές ποσότητες υγρών (νερό, τσάι, χαμομήλι) και θα χρειαστούν ηλεκτρολύτες που μπορούμε να προμηθευτούμε από το φαρμακείο (υπάρχουν σε διάφορες μορφές, η πιο απλή είναι φακελάκι με σκόνη που διαλύεται σε νερό), ώστε να αποκατασταθεί η ηλεκτρολυτική ισορροπία στον οργανισμό του. Η ενυδάτωση και η αποκατάσταση των ηλεκτρολυτών είναι ζωτικής σημα-

σίας για την υγεία, γιατί, σε αντίθετη περίπτωση, υπάρχει κίνδυνος σοβαρής βλάβης στο πάγκρεας και στα νεφρά. Σε περίπτωση που για κάποιον λόγο ο ασθενής δεν μπορεί να πιει υγρό ούτε με το κουταλάκι, θα χρειαστεί να μεταφερθεί στο νοσοκομείο για ενδοφλέβια χορήγηση όρου, ώστε να αποφευχθεί η σοβαρή αφυδάτωση του οργανισμού. Στην ιογενή γαστρεντερίτιδα δίνονται επικουρικά αναλγητικά και αντιπυρετικά, ενώ δεν συστήνεται η χορήγηση αντιεμετικών και αντιδιαρροϊκών σκευασμάτων. Μόλις ο ασθενής νιώσει λίγο καλύτερα και μπορέσει να φάει κάτι του δίνουμε λίγη φρυγανιά, λίγο πουρέ ή μια σπιτική σούπα, αλλά αποφεύγουμε το ψάρι, τα πολύ όξινα φρούτα και τους χυμούς, το γάλα, καθώς και τα καυτερά και βαριά τρόφιμα. Όσο γι’ αυτό που λέγεται ότι τα αναψυκτικά τύπου κόλα βοηθούν στην ανακούφιση από τον κοιλιακό πόνο, η αλήθεια είναι ό,τι ισχύει. Ένα μικρό ποτήρι αναψυκτικού τύπου κόλα στη γαστρεντερίτιδα βοηθά να νιώσουμε καλύτερα, είναι όμως μια «πυροσβεστική» ανακουφιστική παρέμβαση, χωρίς θεραπευτικό χαρακτήρα.

Το φθινόπωρο οι ιογενείς παιδικές λοιμώξεις κάνουν πάρτι, μεταδίδονται εύκολα στους γονείς και κάποιες εξ αυτών έχουν πολύ κοινά συμπτώματα με τις τροφικές δηλητηριάσεις. Ας μάθουμε να τις ξεχωρίζουμε.

ΤΑ ΑΥΤΟΑΝΟΣΑ ΡΕΥΜΑΤΙΚΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΣΤΑ ΧΡΟΝΙΑ ΤΟΥ ΚΟΡΩΝΟΪΟΥ Η λίστα με τα αυτοάνοσα ρευματικά νοσήματα είναι μακριά και τα περισσότερα έχουν «αδυναμία» στις γυναίκες. Η έγκαιρη διάγνωση και η σωστή αντιμετώπισή τους βοηθά να μην εξελιχθεί η βλάβη και να μην επηρεαστεί η ζωή των πασχόντων.

Τ

ο ανοσολογικό σύστημα είναι η άμυνα του οργανισμού απέναντι σε ξένους εισβολείς όπως τα μικρόβια, οι ιοί και τα καρκινικά κύτταρα. Όταν αισθανθεί κίνδυνο από κάποιον εισβολέα, του επιτίθεται. Από την άλλη πλευρά, είναι σχεδιασμένο ώστε να αναγνωρίζει τα κύτταρα και τις πρωτεΐνες του ίδιου του οργανισμού και να μην αντιδρά σε αυτά. Στην περίπτωση των αυτοάνοσων νοσημάτων, όμως, το ανοσολογικό εσφαλμένα επιτίθεται σε υγιή όργανα και ιστούς, δημιουργώντας φλεγμονή. Τα αυτοάνοσα χωρίζονται σε αυτά που προσβάλλουν ένα όργανο, όπως η θυρεοειδίτιδα Hashimoto, και σε αυτά που προσβάλλουν διάφορα όργανα-ιστούς, τα λεγόμενα (συστηματικά) αυτοάνοσα ρευματικά νοσήματα.

Τα αυτοάνοσα ρευματικά νοσήματα Τα κυριότερα είναι η ρευματοειδής αρθρίτιδα, η ψωριασική αρθρίτιδα, η αγκυλοποιητική σπονδυλίτιδα, ο συστηματικός ερυθηματώδης λύκος, το Σύνδρομο Sjögren, το σκληρόδερμα, οι μυοσίτιδες και οι αγγειίτιδες. Αρκετά από αυτά τα νοσήματα εμφανίζονται πιο συχνά στις γυναίκες. Ο λόγος που συμβαίνει αυτό δεν είναι απολύτως γνωστός, αλλά πιστεύουμε ότι ευθύνονται οι ορμόνες του γυναικείου φύλου, τα οιστρογόνα.

Αίτια Αυτό το ερώτημα δεν έχει αποσαφηνιστεί πλήρως. Υπάρχουν, βέβαια, γενετικοί παράγοντες που συντελούν στην εμφάνισή τους. Κάποιος που έχει συγγενή α’ ή β’ βαθμού με ρευματοειδή αρθρίτιδα ή λύκο, έχει αυξημένη πιθανότητα να εμφανίσει αυτά τα νοσήματα. Υπάρχουν οικογένειες των οποίων αρκετά μέλη έχουν διαφορετικά αυτοάνοσα νοσήματα. Πέραν των γενετικών, υπάρχουν και περιβαλλοντικοί παράγοντες κινδύνου, όπως το κάπνισμα, ιδίως στην περίπτωση της ρευματοειδούς αρθρίτιδας. Οι λοιμώξεις και το στρες έχουν ενοχοποιηθεί επίσης για την εμφάνιση αυτών των νοσημάτων.

Μέτρα πρόληψης Όπως συζητήθηκε παραπάνω, το κάπνισμα πρέπει να αποφεύγεται, ιδίως σε άτομα που έχουν συγγενείς α’ ή β’ βαθμού με ρευματοειδή αρθρίτιδα. Αντίστοιχα, πρέπει να αποφεύγεται η έκθεση και σε άλλους εισπνεόμενους τοξικούς παράγοντες, όπως οι διαλύτες, ο αμίαντος, η σκόνη πυριτίου και ο άνθρακας. Επίσης, έχει σημασία η καλή υγιεινή της στοματικής κοιλότητας και η θεραπεία της περιοδοντίτιδας, όταν υπάρχει. Πέραν αυτών, συστήνεται φυσική άσκηση, ισορροπημένη διατροφή, περιορισμός του στρες και διατήρηση της βιταμίνης D σε επίπεδο επάρκειας.

Η επίδραση της πανδημίας Οι ασθενείς με αυτοάνοσα ρευματικά νοσήματα έχουν συννοσηρότητες με αυξημένη συχνότητα (χρόνια πνευμονοπάθεια, νεφροπάθεια, διαβήτη,

καρδιοπάθεια και παχυσαρκία), οι οποίες είναι παράγοντες κινδύνου για σοβαρή νόσηση από τον κορωνοϊό. Η ανοσοκατασταλτική αγωγή που λαμβάνουν οι ρευματοπαθείς σχετίζεται γενικά με αυξημένο κίνδυνο λοιμώξεων και διερευνάται αν το ίδιο ισχύει και για τον κορωνοϊό. Οι ρευματοπαθείς που εκτίθενται ή προσβάλλονται από τον κορωνοϊό θα πρέπει να επικοινωνούν με τον θεράποντα ρευματολόγο τους, γιατί ενδέχεται να διακοπεί προσωρινά η αντι-ρευματική αγωγή τους. Η απόφαση αυτή είναι εξατομικευμένη και λαμβάνει υπόψη τη σοβαρότητα του ρευματικού νοσήματος και τη βαρύτητα της λοίμωξης Covid-19. Τέλος, ο εμβολιασμός κατά της Covid-19 συστήνεται στους ρευματοπαθείς για την πρόληψη της λοίμωξης. Μάλιστα συστήνεται και 3η δόση εμβολίου, τουλάχιστον έναν μήνα μετά την ολοκλήρωση των δύο δόσεων των εμβολίων mRNA (Pfizer, Moderna), για την επίτευξη ισχυρότερης ανοσολογικής απάντησης και καλύτερης προστασίας έναντι του ιού.

Αρκετά από αυτά τα νοσήματα εμφανίζονται πιο συχνά στις γυναίκες. Ο λόγος που συμβαίνει αυτό δεν είναι απολύτως γνωστός, αλλά πιστεύουμε ότι ευθύνονται οι ορμόνες του γυναικείου φύλου, τα οιστρογόνα.

— Ποιες είναι οι πιο συχνές παθήσεις στις οποίες προσφέρει περίθαλψη το Μεσογειακό Κέντρο Αποκατάστασης; Προσφέρουμε ολοκληρωμένες και εξειδικευμένες υπηρεσίες αποκατάστασης σε τρεις μεγάλες «κατηγορίες» ασθενών. Καταρχάς σε πάσχοντες με νευρολογικές παθήσεις (εγκεφαλικά επεισόδια, κρανιοεγκεφαλικές παθήσεις, πολλαπλή σκλήρυνση, παθήσεις-κακώσεις νωτιαίου μυελού, όγκοι εγκεφάλου ή νωτιαίου μυελού, σύνδρομο Guillain-Barré, μυοπάθειες μονάδας, Νόσος Πάρκινσον κ.ά.), σε ανθρώπους με ορθοπεδικές παθήσεις (μετά από ορθοπεδικές επεμβάσεις, πολυκαταγματίες, με κακώσεις σπονδυλικής στήλης, ακρωτηριασμούς, ρευματοπάθειες) και σε ασθενείς μετά από νόσηση με SARS-COV-2. — Τι έχει αλλάξει από παλιότερα στην αποκατάσταση του ασθενή με εγκεφαλικό επεισόδιο και άλλα νευρολογικά υπολείμματα; Γιατί κάποτε αυτοί οι ασθενείς ουσιαστικά θεωρούνταν «ξεχασμένοι»; Η ολιστική προσέγγιση του ασθενή από τον φυσίατρο, μαζί με την ανάπτυξη των κέντρων αποκατάστασης, προσφέρει τη δυνατότητα για καλύτερες υπηρεσίες αποκατάστασης. — Πόσο άλλαξε η λοίμωξη του κορωνοϊού και οι postCovid επιπλοκές την ανάγκη της αποκατάστασης και τι μήνυμα στέλνετε στους ασθενείς που έχουν διασωληνωθεί και έχουν μείνει στην εντατική; Καλούμαστε να αντιμετωπίσουμε προβλήματα όπως τραχειοστομία, γαστροστομία, μυοπάθεια, αναπνευστική ανεπάρκεια, σαρκοπενία, δυσχέρεια στη σίτιση, ψυχολογικά προβλήματα, αδυναμία βάδισης, κό-

πωση, δύσπνοια, αίσθημα παλμών, κεφαλαλγία, αϋπνία, διαταραχές μνήμης και συγκέντρωσης κ.ά. Για τη συντριπτική πλειονότητα των ασθενών που λαμβάνουν εξειδικευμένες υπηρεσίες αποκατάστασης το μήνυμα είναι πως η πρόγνωση είναι καλή. — Τι ρόλο παίζει η ηλικία του πάσχοντος στην αποκατάσταση και μέχρι ποια ηλικία αναμένεται καλύτερη πρόβλεψη; Δεν υπάρχει ηλικιακό όριο και ασθενής που να μην ωφελείται από την αποκατάσταση, αν και η δυνατότητα του εγκεφάλου ενός νέου να εξοικειωθεί με τα καινούργια δεδομένα μιας νευρολογικής βλάβης (νευροπλαστικότητα), οι φυσικές δυνάμεις και το μυϊκό του σύστημα παρέχουν ένα καλύτερο περιβάλλον για αποκατάσταση. — Τι διαφορετικό προσφέρει το Μεσογειακό Κέντρο Αποκατάστασης, ποια φιλοσοφία το διέπει και πώς εναρμονίζεται με το πνεύμα μιας αρχαίας λουτροπόλης, η οποία υπήρξε προορισμός αποκατάστασης για Ρωμαίους στρατηγούς, με εξαιρετικό κλίμα και ιαματικά νερά; Η φιλοσοφία μας συνοψίζεται στην παροχή άριστων υπηρεσιών αποκατάστασης με επικέντρωση στον ασθενή, στις ανάγκες και στα ελλείμματά του σε ένα κλίμα οικογενειακό και άκρως επαγγελματικό. Εξειδικευμένα και εξατομικευμένα προγράμματα αποκατάστασης, με άριστη ιατρονοσηλευτική φροντίδα, μέσα σε ένα πανέμορφο φυσικό περιβάλλον δίνουν το κάτι διαφορετικό. Από την αρχαιότητα πολλοί διάλεγαν το Λουτράκι για την αποκατάστασή τους και αυτό το πνεύμα και την αύρα έχουμε οδηγούς.

Η ολιστική προσέγγιση του ασθενή από τον φυσίατρο, μαζί με την ανάπτυξη των κέντρων αποκατάστασης, προσφέρει τη δυνατότητα για καλύτερες υπηρεσίες αποκατάστασης. LIFOPUBLI

Συνέντευξη του φυσίατρου Χρήστου Γκάρτζιου, επιστημονικού υπεύθυνου του Μεσογειακού Κέντρου Αποκατάστασης, στην Αλεξία Σβώλου

Η πανδημία έδωσε νέα έννοια στον όρο «αποκατάσταση», καθώς η λοίμωξη του κορωνοϊού αφήνει τα λεγόμενα long covid συμπτώματα. Στο Λουτράκι, εκεί όπου τη ρωμαϊκή εποχή ο στρατηγός Λεύκιος Κορνήλιος Σύλλας επούλωνε τις πληγές των στρατιωτών του, και στο Μεσογειακό Κέντρο Αποκατάστασης οι πιο σύγχρονες τεχνικές βοηθούν ασθενείς με εγκεφαλικά, τραύματα, Covid, Πάρκινσον, πολλαπλή σκλήρυνση και άλλες παθήσεις να ξανασταθούν, λειτουργικοί, στα πόδια τους. Από το 2014, που λειτουργεί το Μεσογειακό Κέντρο Αποκατάστασης, έχει εξυπηρετήσει πάνω από 2.500 ασθενείς, ενώ στις εγκαταστάσεις του λειτουργεί και ξενώνας φιλοξενίας για τις ανάγκες των πασχόντων και των οικογενειών τους.

ΑΦ Ι Έ Ρ Ω Μ Α

υγεία

ΑΠΟΚΑΤAΣΤΑΣΗ ΣΤΗΝ ΙΑΜΑΤΙΚH ΛΟΥΤΡOΠΟΛΗ, ΜΕ ΙΣΤΟΡIΑ ΑΙΩΝΩΝ

14.10.21 – lifo

59

ΑΦΙΈΡΩΜΑ ΥΓΕΙΑ

ΟΥΡΑΓΟΊ ΚΑΙ ΠΡΩΤΑΘΛΗΤΈΣ ΣΤΟ ΠΕΔΊΟ ΤΟΥ ΕΜΒΟΛΙΑΣΜΟΎ

60 lifo – 14.10.21

Στον αντίποδα της Ελλάδας, που με κόπο φτάνει το 59% της εμβολιαστικής κάλυψης στο σύνολο του πληθυσμού της και το 68% στους ενηλίκους, η

Πορτογαλία, η Μάλτα, η Ισλανδία, η Ιρλανδία και η Δανία έχουν εμβολιάσει ποσοστό μεγαλύτερο από το 90% του πληθυσμού τους και έχουν επιστρέψει στην απόλυτη κανονικότητα. Βέβαια, υπάρχουν και χώρες με πολύ χαμηλότερο σκορ από το δικό μας, με τη Βουλγαρία να είναι ο απόλυτος ουραγός της Ευρώπης, αφού μόνο το 23% του ενήλικου πληθυσμού της έχει εμβολιαστεί. Εξίσου χαμηλές επιδόσεις καταγράφουν η Ρουμανία, η Σλοβακία, η Κροατία και η Λετονία. Από το καλοκαίρι ο αναπληρωτής καθηγητής Επιδημιολογίας Δημήτρης Παρασκευής, ο καθηγητής Πνευμονολογίας Στέλιος Λουκίδης, ο καθηγητής Επιδημιολογίας Γκίκας Μαγιορκίνης και η καθηγήτρια Παιδιατρικής-Λοιμωξιολογίας Βάνα Παπαευαγγέλου προειδοποιούσαν ότι ο κίνδυνος επιδημιολογικής αύξησης και κορύφωσης του 5ου κύματος της πανδημίας αφορά τις περιοχές με χαμηλή εμβολιαστική κάλυψη και τώρα, που διανύουμε τον Οκτώβριο, τα λόγια τους είναι πιο επίκαιρα από ποτέ. Ακριβώς επειδή η εμβολιαστική κάλυψη σε αρκετές περιοχές είναι ακόμα χαμηλή, οι ειδικοί, με επικεφαλής την πρόεδρο της Εθνικής Επιτροπής Εμβολιασμών και καθηγήτρια Παιδιατρικής-Λοιμωξιολογίας Μαρία Θεοδωρίδου, θυμίζουν σε όλους τους ανθρώπους άνω των 60 ετών και τους ανοσοκατεσταλμένους να κάνουν την αναμνηστική δόση του εμβολίου Covid, μαζί με τους υγειονομικούς, που εκτίθενται υπερβολικά στον κίνδυνο του κορονοϊού. Η κ. Θεοδωρίδου προσθέτει πως μαζί με την τρίτη δόση οι ηλικιωμένοι και όλοι όσοι ανήκουν σε ευπαθείς ομάδες πρέπει να κάνουν και το αντιγριπικό εμβόλιο, γιατί δεν υπάρχει διασταυρούμενη ανοσία μεταξύ του ενός εμβολίου και του άλλου. Επιπλέον, η γρίπη που θα εμφανιστεί φέτος μπορεί να είναι επικίνδυνη, γιατί πέρσι δεν είχαμε κρούσματα, συνεπώς η ανοσία στην κοινότητα είναι πολύ χαμηλή και τα δύο εμβόλια είναι απαραίτητα. Στα θετικά της υπόθεσης αξίζει να προσμετρηθεί η αύξηση του ποσοστού εμβολιασμού στους έφηβους ηλικίας 15-17 ετών. Ήδη οι έφηβοι είναι εμβολιασμένοι σε ποσοστό 32%, ενώ είναι εμβολιασμένα και ένα στα τέσσερα παιδιά ηλικίας 12-14 ετών, με την κ. Παπαευαγγέλου να ανησυχεί ιδιαίτερα για τα υπολείμματα που αφήνει η λοίμωξη του κορωνοϊού και να προειδοποιεί ότι ακόμα και παιδιά που νοσούν σχεδόν ασυμπτωματικά έχουν post-Covid συμπτώματα που τα ταλαιπωρούν για καιρό. Σε ό,τι αφορά τα εργαλεία διαχείρισης της πανδημίας, πέραν του εμβολίου, φαίνεται ότι η πολύ τακτική εξέταση με self-test ή rapid test (όταν απαιτείται) σηκώνει τείχος, αναχαιτίζοντας τη διασπορά της Covid στις τάξεις, σε συνδυασμό πάντα με τη μάσκα.

κύμα Covid

ΦΘΙΝΟΠΩΡΟ 2021

Μ

ε νωπές ακόμα τις οδυνηρές μνήμες από τον περσινό Οκτώβριο και τον μαύρο Νοέμβρη που ακολούθησε στη Βόρεια Ελλάδα, σε μια εποχή, βέβαια, που δεν υπήρχε εμβόλιο για τον κορωνοϊό, οι ειδικοί βλέπουν με ανησυχία την αύξηση του ιικού φορτίου στη Λάρισα, στη Θεσσαλονίκη και στις όμορες περιοχές, με τον επιδημιολογικό χάρτη να είναι κατακόκκινος από τον Θεσσαλικό Κάμπο και πάνω. Άλλο σημάδι κινδύνου αποτελεί το γεγονός ότι τα κρούσματα της συμπρωτεύουσας εξισώνονται με αυτά της Αττικής, παρότι η Αττική έχει τουλάχιστον τριπλάσιο πληθυσμό. Οι επιστήμονες της Επιτροπής Εμπειρογνωμόνων προβληματίζονται σχετικά με τα αίτια αυτού του φαινομένου, που είναι συνδεδεμένο με τη χαμηλή εμβολιαστική κάλυψη όλων αυτών των περιοχών. Προφανώς τα κρούσματα είναι ευθέως ανάλογα με τη χαμηλή εμβολιαστική κάλυψη. Εκεί που δεν υπάρχει ικανό τείχος ανοσίας η μετάλλαξη Δέλτα διαδίδεται σαν πυρκαγιά και προκαλεί περισσότερες νοσήσεις, με τις μονάδες εντατικής θεραπείας των νοσοκομείων της Θεσσαλονίκης να είναι σχεδόν γεμάτες και τους γιατρούς να ανησυχούν για το τι μέλλει γενέσθαι αν χρειαστεί να μεταφερθούν ασθενείς από τα περιφερειακά νοσοκομεία των υγειονομικών περιφερειών της Μακεδονίας στη συμπρωτεύουσα. Την ώρα που ο πληθυσμός της Αττικής είναι ικανοποιητικά εμβολιασμένος –ο βόρειος και ο νότιος τομέας πρωταγωνιστούν στην εμβολιαστική κάλυψη, έχοντας να επιδείξουν ποσοστά που αγγίζουν το 80%–, σε περιοχές της Βόρειας Ελλάδας βλέπουμε ποσοστά πολύ χαμηλότερα, από 42% έως 52%, με αρκετές περιοχές από τη Λάρισα μέχρι την Πιερία, την Πέλλα και το Κιλκίς να μην έχουν εμβολιασμένο ούτε τον μισό πληθυσμό τους. Τα βαθύτερα αίτια αυτής της διαφοροποίησης αναζητούνται, σύμφωνα με κύκλους της Επιτροπής Εμπειρογνωμόνων, σε ζητήματα συμπεριφοράς και τρόπου σκέψης των Βορειοελλαδιτών, ενώ σοβαρές ευθύνες αποδίδονται και σε εκκλησιαστικές και παραεκκλησιαστικές οργανώσεις που αποκλίνουν από την επίσημη θέση της Εκκλησίας, η οποία προωθεί τον εμβολιασμό, καθώς και σε ισχυρούς πυρήνες ακροδεξιών που χρησιμοποιούν ως άρμα τους το αντιεμβολιαστικό κίνημα, όπως άλλωστε απέδειξαν τα πρόσφατα γεγονότα στο ΕΠΑΛ Σταυρούπολης.

Για μία ακόμα χρονιά οι περιοχές της Βόρειας Ελλάδας τραβούν τα φώτα της δημοσιότητας με τα αυξημένα κρούσματα και τις νοσηλείες που δοκιμάζουν (ξανά) τις αντοχές των νοσοκομείων, καθώς εκεί το ποσοστό της εμβολιαστικής κάλυψης δεν ξεπερνά το 45% και προβληματίζει τους επιστήμονες.

Με το βλέμμα στραμμένο στο πέμπτο κύμα της Covid, που απειλεί τον Βορρά

14.10.21 – lifo

61

62 lifo – 14.10.21

701

ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗ

Ιώκο Ιωάννης Κοτίδης: Έργο για έναν άνθρωπο μονάχα – μέρος πρώτο Ο εικαστικός και ηθοποιός Ιώκο Ιωάννης Κοτίδης εγκαινιάζει τη «Μάντρα» της Διονυσίου Αρεοπαγίτου, ένα ιστορικό υπαίθριο θέατρο της μπελ επόκ που επανενεργοποιείται από το Ίδρυμα Ωνάση με μια εγκατάσταση που συνδυάζει εικαστικές και παραστατικές τέχνες και μουσική. Η drag περσόνα του καλλιτέχνη Imiterasu κάνει lip-sync πάνω στο ποίημα Αντίστροφη Αφιέρωση της Μάτσης Χατζηλαζάρου και καλεί τους θεατές σε μια ατομική εμπειρίαερωτική εξομολόγηση, μια κατεπείγουσα πρόσκληση να τακτοποιήσουν άμεσα τις «εκκρεμότητές» τους, να επικοινωνήσουν, να συνδεθούν. Μάντρα, Διονυσίου Αρεοπαγίτου 2 14/10-14/11, καθημερινά 14:00-22:00 Είσοδος ελεύθερη με προκράτηση θέσης

64

THE WEEK Τι καινούργιο ξεκινάει αυτή την εβδομάδα

66

ΣΙΝΕΜΑ Οι νέες ταινίες της εβδομάδας

68

ΕΙΚΑΣΤΙΚΑ Ο Ιώκο ετοίμασε ένα «έργο για έναν άνθρωπο μονάχα»

69

ΒΙΒΛΙΟ Όλα είναι δρόμος

70

ΒΙΒΛΙΟ Στάθης Γουργουρής: «Ο Καβάφης δεν ανήκει πουθενά – ανήκει παντού»

72

φωτό: παρισ ταβιτιαν

ΒΙΒΛΙΟ Εσύ πώς αντιστέκεσαι στοστομίσος;

14.10.21 – lifo

63

4   ΒΙΒΛΙΟ «13Ο Φεστιβάλ ΛΕΑ»

Το Ιβηροαμερικανικό Φεστιβάλ Λογοτεχνίας Εν Αθήναις-ΛΕΑ γίνεται στην πόλη από το 2008 και φέτος θα αποτίσει φόρο τιμής στην Ελληνική Επανάσταση με αφορμή την επέτειο των 200 χρόνων. Ο Έλληνας συγγραφέας και διπλωμάτης Βασίλης Παπαδόπουλος, ο Κουβανός διπλωμάτης Οριόλ Μαρέρο και ο Μεξικανός δραματουργός Λουίς Εδοάρδο Τόρες θα συνομιλήσουν για τους «εθνικούς» ποιητές Διονύσιο Σολωμό (Ελλάδα), Χοσέ Μαρτί (Κούβα) και Ραμόν Λόπες Βελάρντε (Μεξικό).

απο tην ελενη τζαννατου

the week

17/10, Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος, λεωφ. Ανδρέα Συγγρού 364, Καλλιθέα, είσοδος ελεύθερη με ηλεκτρονική προεγγραφή

1 4 - 20 o ktω β ρ ιου 20 21

STOEP TH S PR ES

ΘΕΑΤΡΟ

1   ΕΙΚΑΣΤΙΚΑ «Atelier Portable» της Εύας Μήταλα Έχοντας ως έμπνευση την ποιητική συλλογή του Πολ Κλοντέλ Εκατό φράσεις για βεντάλιες, η Εύα Μήταλα παρουσιάζει το «φορητό ατελιέ» της. Η καλλιτέχνις εμπνέεται από τις περιηγήσεις της στην Ανατολή, συγκεντρώνοντας βεντάλιες, μικρά ιαπωνικά ενθύμια από τα ταξίδια της, ενώ αφομοιώνει πράγματα και από τις εμπειρίες της στο Σαν Φρανσίσκο και στην Αθήνα. Μια έκθεση που αποτυπώνει τον «εκλεκτικό γυναικείο νομαδισμό» σε μια σειρά γλυπτών μικρών διαστάσεων και μεταξοτυπιών σε οργάντζα.

της ποίησης. Η θεατρική παράσταση που ανεβαίνει στο θέατρο Θησείον από τη θεατρική ομάδα «Τhe 3rd person theatre group», σε σκηνοθεσία Βαλάντη Φράγκου, διαδραματίζεται σε μία ημέρα, σχεδόν σε πραγματικό χρόνο. Τέσσερα άτομα ψάχνουν την ενότητά τους, κάτι που τα ωθεί το ένα στο άλλο, ώσπου να δύσει ο ήλιος και να χωριστούν ξανά. Από 18 Οκτωβρίου, Θέατρο Θησείον, Τουρναβίτου 7, Αθήνα, είσοδος: 10-12 ευρώ

3   ΘΕΑΤΡΟ «Έργα Χειρός»

14/10-18/12, Κέντρο Σύγχρονης Τέχνης Ιλεάνα Τούντα, Αρματολών & Κλεφτών 48, Αμπελόκηποι, είσοδος ελεύθερη

2   ΘΕΑΤΡΟ Η «Ανταλλαγή» του Πολ Κλοντέλ από τη θεατρική ομάδα «Τhe 3rd person theatre group»

Ένα από τα πιο αξιόλογα κείμενα της παγκόσμιας δραματουργίας, η Ανταλλαγή, που γράφτηκε δύο φορές, το 1890 και ξανά το 1950, ψάχνει το ένστικτο

64 lifo – 14.10.21

5   ΜΟΥΣΙΚΗ «Cosmos: Venezuelan Brass Ensemble»

Η Αίθουσα Πολλαπλών Χρήσεων του πιο πολυσύχναστου σταθμού μετρό της Αθήνας μεταμορφώνεται για λίγες μέρες προκειμένου να φιλοξενήσει πενήντα τρία μοναδικά κοστούμια από το βεστιάριο του Εθνικού Θεάτρου. Ανάμεσα στους σχεδιαστές των κοστουμιών βρίσκουμε τους Αντώνη Φωκά, Σπύρο Βασιλείου, Γιώργο Βακαλό, Νίκο Χατζηκυριάκο-Γκίκα, Βασίλη Βασιλειάδη, Γιώργο Ανεμογιάννη, Λίζα Ζαΐμη, Βασίλη Φωτόπουλο. Η έκθεση τιμά το θεατρικό παρελθόν μας και κάποιες μέρες μπορείτε να την απολαύσετε με ξενάγηση από εθελόντριες φοιτήτριες του Τμήματος Θεατρικών Σπουδών του ΕΚΠΑ. Έως 18/10, μετρό Συντάγματος, Αίθουσα Πολλαπλών Χρήσεων, είσοδος ελεύθερη

«Φθινόπωρο Χειμώνας» του Λαρς Νορέν σε σκηνοθεσία Νίκου Μαστοράκη Έργο του Λαρς Νόρεν, βραβευμένου Σουηδού θεατρικού συγγραφέα με επιρροές από τον Στρίντμπεργκ και τον Μπέργκμαν, το Φθινόπωρο Χειμώνας είναι ένα οικογενειακό δράμα, μέρος της τριλογίας Τρία Αστικά Κουαρτέτα, και κυκλοφόρησε το 1992. Μια παράσταση που σκηνοθετεί ο Νίκος Μαστοράκης και πρωταγωνιστούν οι Μπέτυ Αρβανίτη, Άννα Καλαϊτζίδου, Μαρία Καλλιμάνη και Άλκης Παναγιωτίδης. Τα κρυμμένα μυστικά μια οικογένειας ξετυλίγονται ώσπου να καταρρεύσει το πρότυπο της «καλής και υγιούς οικογένειας». 15/10-28/11, Θέατρο Οδού Κεφαλληνίας, Κεφαλληνίας 16, Κυψέλη, είσοδος: 1315 ευρώ

Παιδιά του El Sistema της Βενεζουέλας, οι Venezuelan Brass Ensemble αποτελούν τους πιο ταλαντούχους μουσικούς χάλκινων πνευστών στη χώρα τους. Ο ήχος τους είναι συχνά ανατρεπτικός, συνδυάζοντας τη φρεσκάδα του τώρα με τον σεβασμό στο παρελθόν. Με εμφανίσεις σε μερικά από τα πιο ξακουστά venues του κόσμου, όπως το Royal Albert Hall στο Λονδίνο και το Carnegie Hall στη Νέα Υόρκη, οι Venezuelan Brass Ensemble έρχονται για μια εμφάνιση στην Αθήνα με μαέστρο τους τον Andres David Ascanio Abreu, διευθυντή του Ακαδημαϊκού Ορχηστρικού Προγράμματος και μουσικό ακαδημαϊκό διευθυντή του El Sistema στη Βενεζουέλα. 18/10, Eθνική Λυρική Σκηνή - Αίθουσα Σταύρος Νιάρχος, λεωφ. Ανδρέα Συγγρού 364, Καλλιθέα, είσοδος: 5-15 ευρώ

6   ΠΕΡΦΟΡΜΑΝΣ «Η διπλωματία της ουροδόχου κύστης» Μια ιδιαίτερη διάλεξη-περφόρμανς, στην οποία ο διακεκριμένος εικαστικός από τη Βηρυτό Zιάντ Aντάρ συνεργάζεται με τη συγγραφέα Rasha Salti, ώστε μέσα από τη σάτιρα να εξετάσει τον τρόπο που η παγκοσμιοποίηση της αγροτικής οικονομίας παρεμβαίνει στο φυσικό περιβάλλον και επηρεάζει τις διατροφικές συνήθειες. Ο καλλιτέχνης επιλέγει να μελετήσει τη σχέση της Δύσης με τη λεκάνη της Μεσογείου μέσα από την ιστορία της πατάτας, της ντομάτας και της οροβάγχης, ενός φυσικού ζιζανίου που τις καταστρέφει. Την περφόρμανς θα συνοδεύσει η προβολή του ντοκιμαντέρ Όταν ο Βάγκνερ συνάντησε τις ντομάτες. 16 & 17/10, Στέγη Ιδρύματος Ωνάση, λεωφ. Ανδρέα Συγγρού 107, Αθήνα, είσοδος: 5-14 ευρώ

7   ΠΑΡΤΙ Bios x AB7 x FADE Radio

ΘΕΑΤΡΟ

To Bios συνεργάζεται με την 7η Μπιενάλε της Αθήνας και το Fade Radio, μια ραδιοφωνική κοινότητα για όσους αγαπούν το underground, για να στήσουν μαζί ένα τριήμερο πάρτι στην πλατεία Σανταρόζα, από αυτά που τόσο μας έλειψαν. Jeph Vagner και DJ Scammer (14/10), Breakin Moves και Liegota (15/10), DJ Problems και Poor J’Darr (16/10) αναλαμβάνουν τα μουσικά ηνία στο ειδικά διαμορφωμένο pop-up bar που έχει στήσει το Bios στον χώρο και αφήνουν το σώμα μας να ακολουθήσει. 14-16/10, πλατεία Σανταρόζα, Αρσάκη 1, Αθήνα, είσοδος ελεύθερη

«Η Τριλογία των Λήμαν Μπράδερς» του Στέφανο Μασίνι σε σκηνοθεσία Βαγγέλη Θεοδωρόπουλου Ο Βαγγέλης Θεοδωρόπουλος γιορτάζει τριάντα χρόνια στη σκηνοθεσία και καταπιάνεται με ένα έργο που έχει μεταφραστεί σε είκοσι τέσσερις γλώσσες και έχει ανέβει στο παρελθόν από σκηνοθέτες όπως ο Σαμ Μέντες. Η ιστορία των Λήμαν Μπράδερς είναι συγχρόνως η ιστορία της Αμερικής αλλά και της παγκόσμιας οικονομίας. Από το 1844 που ο Εβραίος Χεγιούν Λήμαν πήγε στις ΗΠΑ και άνοιξε ένα κατάστημα υφασμάτων μέχρι τη σύμπραξη, λίγα χρόνια αργότερα, με τους αδερφούς του Εμάνουελ και Μάγιερ, και από την ίδρυση μιας οικονομικής αυτοκρατορίας, που επιβίωσε 164 χρόνια, μέχρι την κατάρρευση το 2008 της τράπεζας επενδύσεων Λήμαν Μπράδερς, σημαίνοντας την έναρξη της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης. Οι Μάκης Παπαδημητρίου, Αργύρης Ξάφης και Μιχάλης Οικονόμου ανεβαίνουν στη σκηνή για να αφηγηθούν την Τριλογία των Λήμαν Μπράδερς. 13/10-7/11, Θέατρο Ιλίσια, Παπαδιαμαντοπούλου 4, Ιλίσια, είσοδος: 1720 ευρώ

the week

EKΔΗΛΩΣΕΙΣ

8   ΘΕΑΤΡΟ «Προδοσία» του Χάρολντ Πίντερ σε σκηνοθεσία του Αιμίλιου Χειλάκη

Ένα ερωτικό τρίγωνο, τρεις άνθρωποι που προδίδουν και προδίδονται. Το έργο του νομπελίστα Χάρολντ Πίντερ αναποδογυρίζει την ιστορία, για να την αφηγηθεί από το τέλος προς την αρχή. Μια παράσταση που διακόπηκε λόγω πανδημίας ανεβαίνει και πάλι στο θεατρικό σανίδι με τους Αθηνά Μαξίμου, Λάζαρο Γεωργακόπουλο και Αιμίλιο Χειλάκη στους κεντρικούς ρόλους – ο τελευταίος έχει αναλάβει και τη σκηνοθεσία. Μέσα από εννέα σκηνές η παράσταση επιχειρεί να πραγματευτεί τη σκληρότητα της αλήθειας.

Μια έκδοσηντοκουμέντο που φωτίζει γνωστά και άγνωστα πρόσωπα της Ελληνικής Επανάστασης

Η ΙΣΤΟΡΊΑ ΈΧΕΙ ΠΡΌΣΩΠΟ ΜΟΡΦΈΣ ΤΟΥ 1821 ΣΤΗΝ ΕΛΛΆΔΑ ΤΟΥ ΌΘΩΝΑ ΑΠΌ ΤΟΝ ΒΈΛΓΟ ΔΙΠΛΩΜΆΤΗ BENJAMIN MARY

Από 15 Οκτωβρίου, Θέατρο Βρετάνια, Πανεπιστημίου 7, Αθήνα, είσοδος: 10 ευρώ

9   ΧΟΡΟΣ «Salema Revisited» «Σάλεμα» σημαίνει «μια πάλη με τον χρόνο, την ακινησία και τη στιγμή». Ο Αντώνης Φωνιαδάκης, ορμώμενος από τη χορευτική παράδοση της ιδιαίτερης πατρίδας του, της Κρήτης, αλλά και τη μεγάλη πείρα του στον σύγχρονο χορό, επιχειρεί να παντρέψει τις δύο προσεγγίσεις σε μια χορευτική παράσταση που κινείται μεταξύ δύο διαφορετικών ρυθμών και μελωδιών. Ένα παράξενο σκηνικό παιχνίδι που θέλει να ξυπνήσει μνήμες και συναισθήματα, σε παγκόσμια πρεμιέρα.

Η επιστημονική επιμέλεια και ο συντονισμός της έρευνας είναι της Χαρίκλειας Γ. Δημακοπούλου Έρευνα και κείμενα: Ιφιγένεια Βογιατζή, Μαρία Γιουρούκου, Χαρίκλεια Γ. Δημακοπούλου, Δήμητρα Κουκίου, Leonora Navari, Γιώργος Τζεδόπουλος Η έκδοση κυκλοφορεί σε όλα τα ενημερωμένα βιβλιοπωλεία και online στο www. adventuresa.gr

16 & 17/10, Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, Βασιλίσσης Σοφίας & Κόκκαλη 1, Αθήνα, είσοδος: 8-40 ευρώ

Τ

ο βιβλίο Η Ιστορία έχει πρόσωπο – Μορφές του 1821 στην Ελλάδα του Όθωνα από τον Βέλγο διπλωμάτη Benjamin Mary έρχεται να φωτίσει με έναν ξεχωριστό τρόπο τους πρωταγωνιστές της Ελληνικής Επανάστασης. Η έκδοση του Ιδρύματος Σύλβιας Ιωάννου και της Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας της Ελλάδος περιλαμβάνει 125 άγνωστα και ανέκδοτα μέχρι σήμερα σχέδια με 320 μοναδικά πρόσωπα από το λεύκωμα του Benjamin Mary (1792-1846). Ο Mary, o πρώτος Βέλγος διπλωμάτης στην Ελλάδα και ζωγράφος, μέσα από τη διεισδυτική ματιά του αποτύπωσε τις προσωπογραφίες αγωνιστών, πολιτικών, ιερωμένων, λογίων και καθημερινών ανθρώπων των μέσων του 19ου αιώνα. Ανέδειξε γνωστά και άγνωστα πρόσωπα που έπαιξαν τον δικό τους ρόλο σε ένα από τα πιο σημαντικά κεφάλαια της ελληνικής ιστορίας, ζητώντας συχνά από τους εικονιζόμενους να υπογράψουν οι ίδιοι τις προσωπογραφίες. Επίσης, η παρατηρητικότητά του κατά τη διάρκεια της Εθνικής Συνέλευσης του 1843- 1844 είχε ως αποτέλεσμα τη δημιουργία σειράς σχεδίων συλλαμβάνοντας μια μοναδική ιστορική στιγμή. Το Ίδρυμα Σύλβιας Ιωάννου απέκτησε πρόσφατα το λεύκωμα και, σε συνεργασία με το Εθνικό Ιστορικό Μουσείο, δημιούργησε έναν καλαίσθητο τόμο ιστορικής σημασίας, ως συμβολή στον εορτασμό των 200 χρόνων από την Ελληνική Επανάσταση. Στο πρώτο μέρος οι συνεργάτες της έκδοσης αναλύουν τα χαρακτηριστικά του λευκώματος ως τεκμηρίου, την ιστορική περίοδο, ενώ καταγράφεται η ζωή και η καλλιτεχνική πλευρά του διπλωμάτη B. Mary. Στο δεύτερο μέρος παρουσιάζονται οι προσωπογραφίες και στο τρίτο μέρος παρατίθενται βιογραφικά σημειώματα των προσώπων που απεικόνισε ο Mary.

14.10.21 – lifo

65

Dune Η πολυαναμενόμενη ταινία που βασίζεται στο μυθιστόρημα του Φρανκ Χέρμπερτ κάνει πρεμιέρα αυτήν την εβδομάδα.

Σινεμά

απο toν θοδωρη κουτσογιαννοπουλο

Αριστούργημα Πολύ Καλό Καλό Ικανοποιητικό Μέτριο

Κακό

66 lifo – 14.10.21

σύνοψη: Ο Πολ Ατρείδης, ο χαρισματικός διάδοχος του Οίκου των Ατρειδών, καλείται να ταξιδέψει στον πιο επικίνδυνο πλανήτη του Διαστήματος για να διασφαλίσει το μέλλον της οικογένειας και του λαού του. Με τις μεγάλες δυνάμεις να παρασύρονται σε μια ανελέητη σύγκρουση για το «μπαχαρικό των μπαχαρικών» του πλανήτη Αράκις, την πολυτιμότερη ουσία στην αυτοκρατορία, μόνο όσοι δαμάσουν τον φόβο τους θα μπορέσουν να επιβιώσουν.

Ο

πόλεμος στον αφιλόξενο, αμμώδη πλανήτη Αράκις ανάμεσα στον Οίκο των Ατρειδών και τους Χαρκόνεν γίνεται για το περίφημο μπαχαρικό, ένα ελιξίριο που παρατείνει τη ζωή και έχει μαγικές ιδιότητες, σαφής μεταφορά για μια ουσία που αναμειγνύει το πολύτιμο πετρέλαιο και το άλλο καύσιμο, τα ναρκωτικά. Ας σημειώσουμε πως ο Φρανκ Χέρμπερτ δημοσίευσε την πρώτη από τις πολλές περιπέτειες του Dune το 1965, συναισθανόμενος την κουλτούρα που θα κυριαρχούσε τα επόμενα χρόνια, συνειδητοποιώντας επίσης πως το Μεσανατολικό έχει δραματουργικές προοπτικές και προσφέρεται για αλληγορία επιστημονικής φαντασίας που όχι μόνο παντρεύει διαφορετικούς και παραπάνω από έναν μύθους (μια συγγραφική πρωτοτυπία εκ μέρους του) αλλά γεφυρώνει πολιτισμικά τη Δύση με την Ανατολή, χωρίς να χρειαστεί να καταφύγει εμφανώς σε παραμύθια. Ο Δούκας των Ατρειδών (Όσκαρ Άιζακ) και το αρχοντόπουλο, ο γιος του Πολ (Τιμοτέ Σαλαμέ), που κατέχει ικανότητες την ισχύ των οποίων δεν ελέγχει ακόμα, είναι οι ευγενείς που αναλαμβάνουν την προστασία μιας ερήμου με μαντιλοφόρες και αντάρτες κρυμμένους στους βράχους, τους Φρέμεν. Αυτοί, με το που βλέπουν τον νεαρό Πολ, τον χαιρετίζουν ως τον νέο Μεσσία – ενδεχομένως έχουν δίκιο, αφού κι εκείνος έχει οράματα, συνήθως δυσοίωνα, και έχει την αδιόρατη αίσθηση μιας ιερής αποστολής, όποτε δεν ονειρεύεται μια ατίθαση πριγκίπισσα με το πρόσωπο της Ζεντέγια. Ο ψηλός, λιγνός, εν αγνοία του προφήτης (που έχει κληρονομήσει τις δυνάμεις του από τη μητέρα λαίδη Τζέσικα, μια ενδιαφέρουσα

παραλλαγή της Παναγίας, όπως την υποδύεται ανήσυχα η Ρεμπέκα Φέργκιουσον) προσπαθεί να βάλει τάξη στο πολιτικό χάος, αλλά, σαν την κατάρα που βαραίνει τους δικούς μας Ατρείδες, πρέπει συνεχώς να προλαμβάνει το κακό που αναγγέλλεται, έχοντας την επιπλέον «φρίκη» πως είναι ανεπαρκής ή, ακόμα χειρότερα, μια απειλή για τους άλλους. Ο Σαλαμέ τεστάρει το star power που υποσχέθηκε με τις ανεξάρτητες παραγωγές και όντως στερεώνεται καλά και φυσικά σε ένα έπος μεγαλειώδους κλίμακας, όπου παρελαύνει μια πλειάδα πασίγνωστων ηθοποιών, από τον Τζέισον Μομόα και τον Τζος Μπρόλιν ως τον Χαβιέρ Μπαρδέμ και τη Σαρλότ Ράμπλινγκ, η οποία ως ηγουμένη Γκάιους Έλεν Μοχίατ (τι όνομα!) του ιερού τάγματος Μπένε Τζέσεριτ, όπου ανήκει και η μητέρα του Πολ, κλέβει την παράσταση με τη σκηνή του βασανιστηρίου στον έντρομο, τρεμάμενο Πολ – ακόμη και πίσω από το μαύρο βέλο, το βλοσυρό, σχεδόν σνομπ βλέμμα της σπάει κόκαλα, αναμένοντας την έκβαση, ταυτόχρονα υπερασπιζόμενη την αρχαία αλήθεια και μια ανώτερη φωνή μέσα της. Ο Καναδός σκηνοθέτης απλοποιεί ή, μάλλον, νοικοκυρεύει μια πολύ δύσκολη υπόθεση: να ξεδιαλύνει τον μίτο μιας πλοκής φορτωμένης με πολλούς χαρακτήρες, που ευτυχώς χειρίζεται με κομψότητα έστω και στον λίγο ωφέλιμο χρόνο τους, σε διαφορετικά σκηνικά, εικαστικά επιμένοντας σε φυσικά, μνημειώδη, φαραωνικά σετ και απτούς, κινηματογραφικά καθορισμένους χώρους. Το αισθητικό αποτέλεσμα, γι’ ακόμη μια φορά, τον δικαιώνει. Η άνυδρη Γη της Επαγγελίας που εποφθαλμιούν οι αποικιοκράτες και πασχίζουν να διατηρήσουν οι δύσπιστοι, αγριεμένοι, φτωχοί, αν και προηγμένοι σε τεχνολογία επιβίωσης γηγενείς κρύβει θανάσιμες απειλές στο υπέδαφος, μαζί με το δυσεύρετο macguffin που όλοι επιθυμούν, και αποτελεί τον τόπο συνάντησης μιας ταινίας 155 λεπτών, υφολογικά όμορης του Blade Runner και του Arrival, απότοκης της πυρετώδους αμφιβολίας του Λόρενς της Αραβίας, όχι το τρελαμένο πρότυπο μονομαχιών σε επερχόμενα videogames και

INFO DUNE σκηνοθεσία:

Ντενί Βιλνέβ πρωταγωνιστούν:

Τιμοτέ Σαλαμέ, Ρεμπέκα Φέργκιουσον, Όσκαρ Άιζακ, Ζεντέγια

διαγαλαξιακές εκρήξεις για τους άμυαλους ποπκορνάδες, με συνεχώς κλιμακούμενη αφήγηση, σε σημείο που μοιάζει με μια γιγαντιαία εισαγωγή για κάτι που θα έρθει, με τη λίγο ασαφή υπόσχεση το επόμενο επεισόδιο να είναι διαυγέστερο – και καλύτερο. Είναι μια παράξενη επιστημονική φαντασία αυτή η βελτιωμένη απόδοση του Dune (εύκολο, αφού εκείνη του Λιντς έκανε τάκλιν σε οποιαδήποτε λογική συνάφεια, ενώ του Χοντορόφσκι αρκέστηκε στα μελανά storyboards), αφού η επιστήμη παίζει μικρό ρόλο και η φαντασία παραχωρεί τη θέση της στη νομοτέλεια της τραγωδίας και σε ένα υβρίδιο ιουδαιοχριστιανικού οριενταλισμού. Το εξαίρετο γούστο του Βιλνέβ αφομοιώνει επιδράσεις και θεματικές, ωστόσο μια συνεχής εκκρεμότητα συννεφιάζει το αποτέλεσμα, σαν το διαρκώς τρομαγμένο βλέμμα του Σαλαμέ, μέχρι την οιονεί τελική σκηνή: το cliffhanger της ταινίας φρενάρει απότομα, πριν προλάβουμε να διακρίνουμε γκρεμό ή ελπίδα στον μακρινό ορίζοντα, εκεί όπου αχνοφαίνεται ο διαρκής, με την πιθανή εξαίρεση του Sicario, διάλογος του Καναδού δημιουργού με το ανοίκειο – η ανοιχτή παρτίδα των πρωταγωνιστών του με την ευθύνη μιας ανώτερης αποστολής, όταν συνειδητοποιούν το άχθος της πραγματοποίησής της, χωρίς ωστόσο να γνωρίζουν πλήρως τους όρους και τις συνέπειες. VILLAGE RENTI 1,4,7,8,9,13,14,20-VILLAGE MALL 3,4,5,7,8,11,12-VILLAGE PAGRATI 4-VILLAGE AG.DIMITRIOS 2,5-ODEON ESCAPE 2,4,5-ΑΕΛΛΩ 4-ΑΘΗΝΑΙΟΝ 1-ΑΙΓΛΗ 2-CINERAMA-WEST CITY 1,2-ΗΛΕΚΤΡΑ ΘΕΡΙΝΟ-ΙΝΤΕΑΛ-ΚΗΦΙΣΙΑ 2-ΚΙΝΗΜΑΤΟΘΕΑΤΡΑ ΚΩΝΣΤΑΝΤΑΡΑΣ-ΒΛΑΧΟΠΟΥΛΟΥ 1-ΜΙΚΡΟΚΟΣΜΟΣ-ΝΑΝΑ 5,6-ΣΙΝΕ ΦΛΟΙΣΒΟΣ ΘΕΡΙΝΟΣΙΝΕ ΧΟΛΑΡΓΟΣ-ΣΠΟΡΤΙΓΚ 1-TOWN CINEMAS 1,2,4-ΤΡΙΑ ΑΣΤΕΡΙΑ 1-ΑΜΑΡΥΛΛΙΣ ΘΕΡΙΝΟ-ΜΠΟΜΠΟΝΙΕΡΑ ΘΕΡΙΝΟ-ΣΙΝΕ ΠΑΛΛΗΝΗ ΘΕΡΙΝΟ-ΣΙΣΣΥ ΘΕΡΙΝΟΦΛΟΙΣΒΟΣ 1-ΟΝΕΙΡΟ ΘΕΡΙΝΟ-ΣΙΝΕ ΠΑΡΑΔΕΙΣΟΣ-ΣΙΝΕΑΚ

Η τελευταία μονομαχία the last duel

σκηνοθεσία: Ρίντλεϊ Σκοτ πρωταγωνιστούν: Ματ Ντέιμον, Άνταμ Ντράι-

βερ, Τζούντι Κόμερ σύνοψη: Όταν ο ιππότης Zαν ντε Καρούζ επιστρέφει από τον πόλεμο και μαθαίνει πως ένας φίλος του, ο Ζακ Λε Γκρι, έχει βιάσει τη σύζυγό του Μαργκερίτ, ζητά από τον βασιλιά να εγκρίνει το αίτημά του για μονομαχία. Αν χάσει, η Μαργκερίτ θα καεί στην πυρά για ψευδή κατηγορία. Μια σεκάνς μονομαχίας στον βαθύ, λασπωμένο Μεσαίωνα ανοίγει δυναμικά το Last Duel, φέρνοντας στον νου επικές μνήμες του Μονομάχου, της μεγάλης επιτυχίας του Ρίντλεϊ Σκοτ. Μετά τη διαδικαστική προετοιμασία, φευγαλέα πλάνα των θεατών (ανάμεσά τους και ο βασιλιάς της Γαλλίας) και το πρώτο ισχυρό χτύπημα, η αναμέτρηση ανάμεσα στον Ζαν ντε Καρούζ και τον Ζακ λε Γκρι διακόπτεται και η ιστορία που εκτυλίσσεται αναδρομικά δεν έχει καμία σχέση με την οσκαρική οδύσσεια του Μάξιμους Ντέσιμους Μερίντιους, αλλά αποκαλύπτει σταδιακά τις πολλές αιτίες και την επώδυνη αφορμή για το φινάλε που θα κρίνει τη ζωή του ενός από τους δύο ευγενείς του δέκατου τέταρτου αιώνα. Μπρούτος και ακαλλιέργητος, αλλά άνδρας πιστός και υπεύθυ-

ΠΡΩΤΗ ΠΡΟΒΟΛΗ νος, με μπέσα και πάστα πολεμιστή, ο Ζαν ντε Καρούζ του Ματ Ντέιμον υπερασπίζεται την τιμή της γυναίκας του και, βεβαίως, τη δική του, όταν εκείνη του μαρτυρά πως ο Ζακ λε Γκρι (Άνταμ Ντράιβερ), ευνοούμενος του δούκα Ντ’ Αλανσόν (Μπεν Άφλεκ), ο οποίος παρεμπιπτόντως τον απεχθάνεται και του φέρεται επιτιμητικά από την πρώτη στιγμή που διασταυρώνονται στο πανί, τη βίασε μέσα στο οικογενειακό τους κάστρο. Με δομή που παραπέμπει στο Handmaiden και εφαρμόζει το περίφημο Rashomon effect, η διαδρομή προς το περιστατικό και η ίδια η «αμφισβητούμενη φάση» αναλύεται σε τρία διαφορετικά μέρη με ισάριθμες οπτικές γωνίες, όπως τις υποστηρίζουν ο Ζαν, ο Ζακ και η σύζυγος Μαργκερίτ. Διασκευάζοντας το ιστορικό μυθιστόρημα του Αμερικανού συγγραφέα και ακαδημαϊκού Έρικ Τζέγκερ, ο Ρίντλεϊ Σκοτ στρέφει με αυθεντική περιέργεια την κάμερα που χειρίζεται ο πολύπειρος Ντάριους Βόλσκι στις εκδοχές που υπέγραψαν διαδοχικά ο Ματ Ντέιμον για τον δικό του χαρακτήρα, ο Μπεν Άφλεκ, ο οποίος δίνει φωνή στο πουλέν του, τον Ζαν λε Γκρι, και η Νικόλ Χολοφσένερ, υποψήφια για Όσκαρ για το υπέροχο Θα μπορούσες ποτέ να με συγχωρέσεις, η οποία δίνει σάρκα και οστά στο outsider αυτής της απίστευτης αληθινής ιστορίας. Σε μια ταινία 158 λεπτών που αναπόφευκτα υποπίπτει στην επανάληψη της κατασκευής της, το γυναικείο pov, που βρίθει ΜeΤoo αντανακλαστικών, είναι και το πιο ενδιαφέρον, πετυχαίνοντας να ξεχωρίσει τις αποχρώσεις σε μια υπόθεση που ο θεατής

εύλογα νομίζει πως έχει εξαντλήσει από τις δύο προηγούμενες φορές που έχει δει το «έργο». Γι’ αυτό και η Τελευταία Μονομαχία ουσιαστικά ανήκει στην Τζόντι Κόμερ, την 28χρονη Βρετανή νικήτρια στα Emmy και τα Bafta για το τηλεοπτικό της tour de force στο «Killing Eve». Η ανατρεπτική της επιδρομή στην τρίτη πράξη προσκαλεί το μυαλό να ανακαλέσει τη στάση της στο σύνολο της πλοκής και να εκτιμήσει εκ νέου τον ρόλο της δίπλα στο υπερβολικό machismo των ανδρών που την πλαισιώνουν και, ο καθένας με τον τρόπο του, την παραμερίζουν. Ο χώρος που δίνει ο Σκοτ στους ηθοποιούς του τον δικαιώνει. Ο Ντέιμον είναι άψογος στην υπηρεσία της συνολικής υπόθεσης της ταινίας, όπως πάντα, τέλειος εκφραστής της ιδιότητας του ερμηνευτή. Ο Ντράιβερ παίζει τον Λε Γκρι σαν απατεώνας Μπάιρον, ένας οπορτουνιστής του ρομαντισμού με απεριόριστες αλλαγές στο ηχόχρωμα του χαρακτήρα του. Σε μικρό σε διάρκεια ρόλο ο Άφλεκ μοιάζει με αναχρονιστική κωμική ανακούφιση, καθώς παιχνιδίζει σαν εκτροχιασμένος Καζανόβας και δεν πατάει σε καμία δόκιμη προφορά. Ακόμη και ο Άλεξ Λόθερ στον ρόλο του Κάρολου ΣΤ’ προσδίδει σατανική παιδικότητα σε έναν γελοίο ηγέτη. Όσο για τον Σκοτ, ξεδίνει στην τελική σεκάνς, επιδεικνύοντας με σαδιστική έμφαση ποιο από τα τρία σενάρια προτιμά πραγματικά. VILLAGE RENTI 12,17-VILLAGE MALL 6,9-VILLAGE PAGRATI 2-VILLAGE AG.DIMITRIOS 3-ODEON ESCAPE 7-ΑΒΑΝΑ 1,2-ΑΕΛΛΩ 2-ΑΙΓΛΗ 2-WEST CITY 1,2-ΔΑΝΑΟΣ 1-ΚΙΝΗΜΑΤΟΘΕΑΤΡΑ ΚΩΝΣΤΑΝΤΑΡΑΣ-ΒΛΑΧΟΠΟΥΛΟΥ 2-ΝΑΝΑ 2-ΣΠΟΡΤΙΓΚ 2-TOWN CINEMAS 3-ΤΡΙΑ ΑΣΤΕΡΙΑ 2-ΑΡΤΕΜΙΣ-ΟΝΕΙΡΟ

14.10.21 – lifo

67

EΓΚΑΤΆΣΤΑΣΗ φωτό: παρισ ταβιτιαν

Ο Ιώκο ετοίμασε ένα «έργο για έναν άνθρωπο μονάχα» Σε μια παλιά θεατρική μάντρα της μπελ επόκ, μια βίντεο-εγκατάσταση που συνδυάζει το drag με την ποίηση της Μάτσης Χατζηλαζάρου καλεί τους θεατές σε μια άκρως προσωπική ερωτική εξομολόγηση.

Εικαστικά

απο ton αλεξανδρο δι α κ οσαββ α

68 lifo – 14.10.21

Α

κριβώς δίπλα στην Ωνάσειο Βιβλιοθήκη βρισκόταν κάποτε ένα υπαίθριο αθηναϊκό θέατρο. Η μάντρα στην αρχή της Διονυσίου Αρεοπαγίτου δημιουργήθηκε το 1909, την εποχή της μπελ επόκ, πριν ακόμα και από την πολύ γνωστή Μάντρα του Αττίκ, και αποτελεί ένα αντιπροσωπευτικό δείγμα αρχιτεκτονικής θεάτρου ανοιχτού χώρου εκείνης της περιόδου. Το φαινομενικά εγκαταλελειμμένο οικόπεδο επανασυστήνεται από το Ίδρυμα Ωνάση, που πρόκειται να το αναστηλώσει και να το χρησιμοποιήσει για αναπάντεχες πολιτιστικές δράσεις χωρίς αντίτιμο. Η αρχή γίνεται με ένα black box που έχει στηθεί στο σημείο και θα υποδεχτεί ένα πρωτότυπο concept που συνδυάζει το video art, την ποίηση, την εικαστική εγκατάσταση, τη μουσική και το drag, και μάλιστα θα έχει διαδραστικό χαρακτήρα με το κοινό. Ο λόγος για το πρώτο μέρος του πρότζεκτ Έργο για έναν άνθρωπο μονάχα, που εγκαινιάζει ο Ιώκο (Ιωάννης Κοτίδης), ένας πολυτάλαντος καλλιτέχνης που οι περισσότεροι γνωρίσαμε ως ηθοποιό στη βραβευμένη με Χρυσό Φοίνικα ταινία του Βασίλη Κεκάτου Η απόσταση ανάμεσα στον ουρανό κι εμάς. Με αφορμή το ποίημα «Αντίστροφη Αφιέρωση», που έγραψε η Μάτση Χατζηλαζάρου για τον Ανδρέα Εμπειρίκο το 1985, δέκα χρόνια μετά τον θάνατό του, δύο χρόνια προτού πεθάνει η ίδια και δεκαετίες αφότου είχαν χωρίσει, ο Ιώκο σκηνοθέτησε την drag persona του Imiterasu σε μια lip-syncing απαγγελία, όπου ακούγεται η πραγματική φωνή της Μάτσης από παλιά ηχογράφηση. Η εμπειρία αυτής της εγκατάστασης μέσα στο black box θα είναι αυστηρά προσωπική και μοναχική και

θα διαρκεί περίπου ένα τέταρτο – οι θεατές θα εισέρχονται ένας-ένας. «Το θέμα της τριλογίας είναι η ερωτική εξομολόγηση. Η δική μου βιντεο-εγκατάσταση ονομάζεται “Terrarium”. Το καλοκαίρι του ’17 ήρθα σε επαφή με τη δουλειά της Μάτσης Χατζηλαζάρου, πράγμα που με εκνεύρισε πολύ. Πέρα από το ότι θέλουμε να μεγαλοπιανόμαστε, λέγοντας πως είναι η πρώτη υπερρεαλίστρια ποιήτρια που έχουμε, είναι μια συγκλονιστική καλλιτέχνιδα. Εκνευρίστηκα, λοιπόν, που δεν την είχα ψάξει παραπάνω μόνος μου. Ήρθα αντιμέτωπος με τα έργα της χωρίς να ξέρω τη σχέση της με τον Εμπειρίκο, πράγμα που με διέλυσε. Η πρόταση για το έργο ήταν έτοιμη μέχρι το ’19, την επεξεργαζόμασταν σε διάφορα live με τον συνεργάτη μου τον, Panu, που έχει γράψει τη μουσική. Η βιντεοσκόπηση ήταν προγραμματισμένη για τις 16 Μαρτίου 2020. Δεν έγινε γιατί είχε ξεκινήσει το lockdown, και μεταφέρθηκε για τον Μάιο. Στόχος μου ήταν να φτιάξω ένα ησυχαστήριο, οπουδήποτε, με υλικά ανακυκλώσιμα, που θα λειτουργεί ως εξομολογητήριο για κάθε θεατή. Είναι κάποια πρόσωπα, όπως η Μάτση ή η Τζίνα Ρόουλαντς, που, ενώ δεν είμαστε υποχρεωμένοι να μας αρέσουν, αν κάποιος δεν τα ερωτευτεί, δεν του έχω εμπιστοσύνη – είναι λίγο ακραίο αυτό που λέω, το ξέρω, είναι δική μου πετριά». Ο Ιώκο επιμένει πως η drag περσόνα του θέλει να παραμείνει εκτός σινεμά και θεάτρου, γιατί ως ηθοποιός έχει άλλες ανάγκες. Τη χρησιμοποιεί μόνο σε δικά του πρότζεκτ, με υλικά που αγαπά, και σε πρότζεκτ φίλων που εμπιστεύεται. Επέλεξε το drag, μια τέχνη εξόχως πολιτική και σύγχρονη, καταρχάς ακριβώς επει-

INFO ΙΩΆΝΝΗΣ ΙΏΚΟ ΚΟΤΊΔΗΣ ΈΡΓΟ ΓΙΑ ΈΝΑΝ ΆΝΘΡΩΠΟ ΜΟΝΆΧΑ – ΜΈΡΟΣ ΠΡΏΤΟ Μάντρα, Διονυσίου Αρεοπαγίτου 2 14/10-14/11, καθημερινά 14:00-22:00 Είσοδος ελεύθερη με προκράτηση θέσης

δή περιλαμβάνει ως βασικό συστατικό της το lip-sync. «Εννοείται πως δεν μιμούμαι τη Χατζηλαζάρου, σε καμία περίπτωση. Δεν είμαι μίμος, οπότε δεν με ενδιέφερε να μπω σε τέτοια διαδικασία. Τώρα, για τις ακραίες περιπτώσεις, φασίστες και απαρχαιωμένα μυαλά, η απάντηση στο “γιατί drag;” είναι “γιατί έτσι γουστάρω”. Δεν θα ρωτήσουμε τον Χαλεπά γιατί ήθελε να κάνει την Κοιμωμένη. Θα μου πεις, είσαι ο Χαλεπάς; Όχι, αλλά είναι ο πήχης μου. Γενικά, δεν νομίζω ότι το drag απειλεί κάποιον, πέρα από την εύθραυστη αρρενωπότητα. Είναι σαν να λέμε γιατί μελάνι και όχι μολύβι. Όπως έλεγε η Νίνα Σιμόν, δεν μπορείς να είσαι καλλιτέχνης, αν δεν είσαι καλλιτέχνης του καιρού σου. Τι θα έπρεπε να κάνουμε όλα τα queer άτομα, και όχι μόνο, όλοι οι άνθρωποι που δεν χωράμε στο πρότυπο της κρινοδάχτυλης πρωταγωνίστριας, της ενζενί, σε όλη αυτήν τη μονόπαντη αηδία που τρώμε τόσα χρόνια στη μούρη –και ευτυχώς που δεν χωράμε– για να υπάρξουμε και να ακουστούν οι ιστορίες που αγαπάμε;». Σε έντονο κίτρινο background του «εδώ και τώρα», φορώντας ένα γκρι πουλόβερ που είχε φτιάξει η γιαγιά του Ιώκο για τον πατέρα του, που συμβολίζει το «από εδώ και πριν», η Imiterasu απαγγέλλει, λοιπόν, Μάτση Χατζηλαζάρου. Το έργο ξεκινά με έναν ξερόβηχα. «Η ίδια αποκαλούσε τον Εμπειρίκο “γκουγκουχάκι”, ίσως από το “γκουχ γκουχ” του τσιγαρόβηχα. Ήταν η κοινή τους γλώσσα. Το θαύμα της κοινής γλώσσας δύο ανθρώπων!». Χώμα καλύπτει τον πάτο του black box, φύλλα βρίσκονται πεσμένα τριγύρω και η ποιήτρια απευθύνεται σ’ εσένα που έχεις αφήσει εκκρεμότητες. «Είχε αναφέρει κάποτε η Μάτση στον Στάθη Τσαγκαρουσιάνο ότι έλεγε στη Μαργκερίτ Γιουρσενάρ το εξής, πριν γράψει την “Αντίστροφη Αφιέρωση”: “ Ίσως είμαστε πολύ εγωιστές, και όχι όσο πρέπει γενναιόδωροι όταν έχουμε ένα παράπονο με κάποιον”». Η αίσθηση του θανάτου και του πόσο κοντά μας είναι προσωπικά μού θυμίζει τις εκκρεμότητες. Εξού και το χώμα εντός της εγκατάστασης και τα φύλλα γύρω από αυτήν, εξού και “Terrarium”, μια αμφισημία σε σχέση με τη ζωή και τον θάνατο. Ωδή στην απώλεια δεν είναι σίγουρα. Όμως μιλήστε πριν να είναι αργά. Δεν έχουμε όλοι την ευχέρεια της πένας της Μάτσης». Το νόημα της εξομολόγησης ολοκληρώνεται με τον Ιώκο να καλεί τους θεατές, μετά την έξοδό τους από την εγκατάσταση, εφόσον το επιθυμούν και είναι σε θέση, να γράψουν δύο αφιερώσεις. Τη μία θα την πάρουν μαζί τους για να τη δώσουν ιδανικά εκεί που θα έπρεπε να δοθεί. Η άλλη θα κρατηθεί, με τη συγκατάθεσή τους, από τον καλλιτέχνη, με στόχο να χρησιμοποιηθεί σε κάποιο μελλοντικό πρότζεκτ. «Στόχος μου είναι η διαφύλαξη της τρυφερότητας σε καιρούς κυνισμού και ψευδοκυνισμού. Παρατηρώντας με παρέες τις σχέσεις και την αλληλεπίδραση μεταξύ των ανθρώπων συνειδητοποιήσαμε πως δεν γίνεται δύο άτομα να θέλουν το ίδιο πράγμα και να μην το λένε. Οι σχέσεις είναι θαύματα, όταν συμβαίνουν. Αλλά υπάρχει αυτό το σφίξιμο, που το βλέπω πρώτα-πρώτα σ’ εμένα, ένα τεράστιο κλείσιμο, η επικοινωνία μειώνεται με τον καιρό. Μπορώ να σου βγάλω την ψωλή μου στο Instagram αλλά όχι την καρδιά μου. Μιλάω κυρίως για τη δική μας γενιά. Σίγουρα δεν μπορούμε να απαρνηθούμε τον φόβο του θανάτου και της μοναξιάς. Προκειμένου να τον σπρώξουμε κάτω από το χαλί, θα κάνουμε οποιαδήποτε μαλακία μάς έρθει στο κεφάλι. Θα βρούμε υποκατάστατα, που δεν είναι βοηθήματα».

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

φερνάντο πεσσόα

Ο Οδοιπόρος ΕισαγωγήΜετάφρασηΣημειώσεις: Μαρία Παπαδήμα Εικονογράφηση: Γιώργος Παγγοζίδης Εκδόσεις Gutenberg Σελ.: 80

Όλα είναι δρόμος Ο Πορτογάλος συγγραφέας γράφει ένα παράξενο παραμύθι για τη δύναμη της εμπειρίας και για το τι σημαίνει να παραδίνεσαι άνευ όρων στο ταξίδι και στον δρόμο.

μακριά και έξω από μένα». Κι εκεί που ξανασκεφτόταν τη φράση του Άντρα με τα Μαύρα, συνειδητοποίησε ότι δεν τη θυμόταν, παρά εν μέρει. Γιατί, τελικά, η φράση που του είχε πει ο Άντρας με τα Μαύρα ήταν «μην κοιτάζεις τον Δρόμο, ακολούθησέ τον μέχρι τέλους». Κι ο μέχρι τότε ευτυχισμένος έφηβος άρχισε να ακολουθεί τον δρόμο, ψάχνοντας τον Άντρα με τα Μαύρα. Κι έτσι, έγινε Οδοιπόρος. Ο Φερνάντο Πεσσόα γράφει ένα κανονικό παραμύθι, που στο υπόβαθρό του βρίσκεται μια διαδικασία μύησης και αναζήτησης, όπως, για παράδειγμα, συμβαίνει στον μύθο του Μαγικού Αυλού. Ο Άντρας με τα Μαύρα, η κεντρική μορφή αυτού του παραμυθιού, «αποπνέει την αυστηρότητα, την εσωτερικότητα, την απομάκρυνση από τα εγκόσμια, τη θλίψη, τον κίνδυνο, αλλά κυρίως αντιπροσωπεύει τον Δρόμο μιας ανοιχτής αναζήτησης χωρίς τέλος», γράφει η μεταφράστρια του Οδοιπόρου Μαρία Παπαδήμα στο εισαγωγικό κείμενο της έκδοσης. Ο Οδοιπόρος χρονολογείται γύρω στο 1917. Αυτή την εποχή ο Πεσσόα ασχολείται με τη θεοσοφία, τον αποκρυφισμό, την αριθμολογία, την αστρολογία. Η Μαρία Παπαδήμα γράφει ότι τον συγγραφέα «απασχολούν πολύ οι πνευματιστικές πρακτικές, θεωρεί ότι έχει χαρίσματα μέντιουμ, ασχολείται με την κατάρτιση ωροσκοπίων και σκέφτεται να ασκήσει το επάγγελμα του αστρολόγου». Καταρτίζει ωροσκόπιο της Πορτογαλίας, ωροσκόπιο δικό του (είχε γεννηθεί στις 13 Ιουνίου 1888 στη Λισαβόνα) αλλά και ωροσκόπια των ετερωνύμων του, δηλαδή των λογοτεχνών που είχε επινοήσει, του Αλμπέρτο Καέιρο, του Άλβαρο ντε Κάμπος και του Ρικάρντο Ρέις. Είπαμε ότι ο Οδοιπόρος είναι παραμύθι. Και στον δρόμο που παίρνουν και αφήνουν, οι ήρωες των παραμυθιών συναντούν δράκους, τέρατα, μάγους και μάγισσες, παράξενες γυναικείες υπάρξεις. Μετά από μέρες οδοιπορίας, ο δικός μας οδοιπόρος βρίσκεται μπροστά στα τείχη μιας πόλης. Αποφασίζει να μπει και να μείνει εκεί για καιρό. Στην πόλη αυτή συναντά μια κοπέλα, που την ερωτεύεται αμέσως. Η κοπέλα αυτή ήταν η Ηδονή. Κάθε φορά που το μυαλό του γύριζε στον δρόμο και στη φυγή, η μορφή της αγαπημένης στεκόταν εμπόδιο. Μπορεί να ήταν μαγεμένος από τη μορφή της κοπέλας, αλλά αυτά τα μάγια δεν είναι τελικά παρά αιχμαλωσία. Αποφασίζει λοιπόν να φύγει, νύχτα, σαν δραπέτης. «Μπροστά μου, ποτάμι παγωμένο κάτω από το κρύο φεγγαρόφωτο, ο Δρόμος προεκτεινόταν ατελείωτα». Κι εδώ, έτσι απότομα, τελειώνει ο Οδοιπόρος γιατί το διήγημα, όπως λέει η μεταφράστριά του, ακολουθεί τον πεσσοανικό κανόνα του ανέκδοτου και του ανολοκλήρωτου. Αλλά ας μην απογοητευόμαστε. Το διήγημα συνοδεύεται από ένα άλλο κείμενο που αποτελεί αναπόσπαστο μέρος του και όπου ο Πεσσόα δίνει περιληπτικά τη συνέχεια της ιστορίας και αποκαλύπτει το τέλος της. Ο Οδοιπόρος συνεχίζει την πορεία. Φτάνει σε μια δεύτερη πόλη, πιο βαθιά στο εσωτερικό της χώρας. Συναντά μια κοπέλα, την ερωτεύεται. Τη λένε Δόξα. Ο Δρόμος είναι όμως πιο δυνατός. Στην τρίτη πόλη, συναντά ακόμη ένα κορίτσι. Φοράει ένα σιδερένιο δαχτυλίδι. Τη λένε Εξουσία. Θυμάται όμως το πεπρωμένο και φεύγει πάλι. Σε μια κωμόπολη ερωτεύεται την κόρη του παπά. Αλλά και με αυτή συμβαίνει ό,τι και με τις άλλες. Την αποχαιρετάει. Προχωράει κι άλλο στο εσωτερικό της χώρας και φτάνει σ’ ένα χωριό, κρυμμένο από τον άλλο κόσμο. Ερωτεύεται και κει μια κοπέλα που ζει μόνη, αφοσιωμένη στον διαλογισμό. Τη λένε

Σοφία. Φεύγει και πάλι. Στον δρόμο συναντά και άλλες υπάρξεις. Άλλη τη λένε Ερωτα, άλλη τη λένε Μοίρα του Θανάτου. Μετά από πολύ περπάτημα, σε μια καλύβα συναντά μια δεσποσύνη που μόλις την είδε κατάλαβε ότι σ’ αυτήν είχαν βρει μορφή όλες οι επιθυμίες του. Στο δάχτυλό της φορούσε ένα χρυσό δαχτυλίδι. Ήταν η Προσωπικότητά του. Όλα είναι όμως δρόμος. Κι άρχισε πάλι να βαδίζει και να περπατά. Ο Πεσσόα ξέρει πολύ καλά να δημιουργεί σασπένς, ακόμα και όταν γράφει παραμύθι. Δεν θα αποκαλύψω, λοιπόν, το τέλος του Οδοιπόρου του, καθώς δεν αγαπώ τα σπόιλερ. Σημασία έχει να ακολουθείς τον δρόμο μέχρι τέλους. Και ο ήρωας του Πεσσόα τον ακολουθεί, κάνοντάς μας να σκεφτούμε πόσο αρχετυπικός είναι αυτός ο λογοτεχνικός χαρακτήρας. Τόσο αρχετυπικός όσο και ο Οδυσσέας. Είπαμε κιόλας ότι η μετάφραση είναι της Μαρίας Παπαδήμα. Δεν θα γράψω τίποτε άλλο για την ποιότητά της παρά μόνο ότι ο ελληνικός Πεσσόα είναι ταυτισμένος με τη Μαρία Παπαδήμα.

FERNANDO PESSOA Ο αναρχικός τραπεζίτης

απο toν n iko μ πακουν ακη

Μτφρ.: Μαρία Παπαδήμα Εκδόσεις Gutenberg Σελ.: 88 Αυτό το διήγημα, που γράφτηκε το 1922, μας εκπλήσσει για την επικαιρότητά της σάτιράς του. Δεν είναι τυχαίο ότι αγαπήθηκε πολύ στην Ελλάδα κατά τα χρόνια της κρίσης. Το χρήμα, η εξουσία και η πρακτική πλευρά της ζωής.

Βιβλίο της ανησυχίας (δύο τόμοι) Μτφρ.: Μαρία Παπαδήμα Εκδόσεις Gutenberg Σελ.: α’ τόμος: 424, β’ τόμος: 432 Το πιο πεσσοϊκό από τα βιβλία του Πεσσόα και από τα κορυφαία της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας. Ακατάτακτο ως είδος, χαρακτηρίζεται ως αυτοβιογραφία χωρίς γεγονότα, «σύνθεση του Μπερνάρντο Σοάρες, βοηθού λογιστή στην πόλη της Λισαβόνας».

Βιβλίο

Μ

ια φορά κι έναν καιρό ήταν ένας έφηβος που ζούσε ευτυχισμένος με την οικογένειά του σε μια πόλη δίπλα στη θάλασσα. Καμία έγνοια δεν αποσπούσε το πνεύμα του. Ας πούμε, ο έρωτας ή η λύπη για την απουσία του δεν είχαν έρθει ακόμη να ταράξουν τη διαύγεια της ζωής του. Περνούσε τα απογεύματά του σ’ έναν πευκώνα, στην άκρη της αγροικίας του, όπου διάβαζε ή διαλογιζόταν. Μερικές φορές κοίταζε τον δρόμο. Έβλεπε τις άμαξες που πήγαιναν κι έρχονταν, τα άλογα, τους ταξιδιώτες. Στο τέλος μιας καλοκαιρινής μέρας που κοίταζε τον δρόμο, είδε έναν άντρα ντυμένο στα κατάμαυρα να έρχεται από το μέρος της πόλης. Όταν ο άντρας πλησίασε τον έφηβο, τον ρώτησε κάτι. Τι ακριβώς τον ρώτησε δεν θυμάται, «γιατί τόσο ήμουν όλος μάτια, ώστε δεν τον άκουγα». Αυτή η συνάντηση ήταν καταλυτική γιατί ο ευτυχισμένος έφηβος που τα είχε όλα ένιωσε ξαφνικά να του λείπουν όλα. Ήταν ένα συναίσθημα που δεν το είχε ξανασυναντήσει στα διαβάσματά του ούτε είχε ακούσει να μιλάνε γι’ αυτό. Ώσπου κάποια στιγμή θυμήθηκε τα λόγια που του είχε πει ο Άντρας με τα Μαύρα: «Μην κοιτάζεις τον Δρόμο, ακολούθησέ τον». Και τότε άρχισε να σκέφτεται τη φυγή. Οι γονείς του και οι φίλοι ήθελαν να τον κρατήσουν κοντά τους. Και όταν ήρθε η μέρα του ταξιδιού και όλοι γύρω του έκλαιγαν, αυτός δεν έδινε προσοχή στους θρήνους. «Κάτι με τραβούσε

Περί θανάτου και άλλων μυστηρίων Μτφρ.: Μαρία Παπαδήμα Εκδόσεις Gutenberg Σελ.: 96 Αυτοκτονίες, φόνοι, θάνατοι, δικαιολογημένοι ή αναιτιολόγητοι, κοντολογίς η εμπειρία του θανάτου διατρέχει αυτήν τη συλλογή δώδεκα διηγημάτων του Πεσσόα, που παρέμεναν ανέκδοτα μέχρι πρόσφατα.

Τα ποιήματα του Άλβαρο ντε Κάμπος Μτφρ.: Μαρία Παπαδήμα Εκδόσεις Gutenberg Σελ.: 376 Ποιήματα του Πεσσόα που υπογράφονται όμως από τον ετερώνυμό του Άλβαρο ντε Κάμπος, γραμμένα στο διάστημα 1913-1930. (Ο Πεσσόα πέθανε το 1930). Ο Ντε Κάμπος είναι δημιούργημα της μυθοπλασίας του Πεσσόα, που δημιουργεί με τη σειρά του μυθοπλασία.

Τα ποιήματα του Αλμπέρτο Καέιρο Μτφρ.: Μαρία Παπαδήμα Εκδόσεις Gutenberg Σελ.: 248 Το σύνολο των ποιημάτων του Αλμπέρτο Καέιρο, ετερώνυμου του Πεσσόα. Στο σύνολο της δημιουργίας του Πεσσόα ο επινοημένος Καέιρο θεωρείται δάσκαλος. Γι’ αυτό στον τόμο συναντώνται και οι άλλοι ετερώνυμοι: ο Ρικάρντο Ρέις, που γράφει τον πρόλογο, και ο Άλβαρο ντε Κάμπος, στη μνήμη του οποίου δημοσιεύονται σημειώσεις. 14.10.21 – lifo

69

ενα πορτρέτο του ποιητη και χειρογραφα ποιηματων απο το ψηφιακο αρχειο καβαφη

Βιβλίο

απο την τινα μανδηλαρα

Στάθης Γουργουρής: «Ο Καβάφης δεν ανήκει πουθενά – ανήκει παντού» O καθηγητής Συγκριτικής Λογοτεχνίας, κοινωνικών και κλασικών σπουδών στο Κολούμπια μιλά στη LiFO για την εμπειρία του ως επιμελητή των μαθημάτων του Διεθνούς Θερινού Σχολείου Καβάφη, τη στενή του σχέση με τον Έντουαρντ Σαΐντ αλλά και την πολυσυζητημένη κρίση που περνούν τα τμήματα ανθρωπιστικών σπουδών σε όλο τον κόσμο.

Κ

αθηγητής Συγκριτικής Λογοτεχνίας, κοινωνικών και κλασικών σπουδών στο Κολούμπια, συγγραφέας ερευνητικών κειμένων, όπως τα Έθνος Όνειρο, Στοχάζεται η λογοτεχνία;, Μαθήματα εγκόσμιας κριτικής κ.ά., τα οποία έχουν προκαλέσει αίσθηση στη διεθνή θεωρία και επαινέθηκαν από στοχαστές όπως ο Έντουαρντ Σαΐντ ή ο Ετιέν Μπαλιμπάρ, αλλά και συνεργάτης κορυφαίων εντύπων, ο Στάθης Γουργουρής δεν έχει πάψει να αναρωτιέται και να αρθρογραφεί πάνω στη συνύφανση ποιητικής και πολιτικής φιλοσοφίας αλλά και σχετικά με τα διάφορα καλλιτεχνικά κινήματα, το σινεμά ή τη μουσική. Τα τελευταία χρόνια τον είδαμε να επιμελείται τα μαθήματα του Διεθνούς Θερινού Σχολείου Καβάφη σε συνεργασία με το Ίδρυμα Ωνάση και να προασπίζεται την οικουμενικότητα και τον ανατρεπτικό χαρακτήρα που έχουν ο λόγος και οι στίχοι του Αλεξανδρινού ποιητή. — Μέσα από το έργο σας, πανεπιστημιακό, συγγραφικό, ακόμα και ποιητικό, έχετε αναδείξει την ανατρεπτική και επαναστατική δύναμη της λογοτεχνίας εν αντιθέσει προς τον κλασικό εργαλειακό ρόλο που της επιφυλάσσει η κυρίαρχη εκπαίδευση. Θέλετε να μας πείτε πώς ακριβώς εννοείτε αυτή την επαναστατική ορμή; Η λογοτεχνία δεν είναι μόνο καλλιτεχνική έκφραση που αφορά την υποκειμενικότητα του δημιουργού, είναι και παρέμβαση στα δεδομένα μιας κοινωνίας, πάντα στο πλαίσιο μιας συγκυρίας, δηλαδή σε συγκεκριμένες συνθήκες ανθρωπίνων πράξεων και εμπειριών. Αυτές τις συνθήκες και τις συγκυρίες η λογοτεχνία τις ταράζει, τις μεταμορφώνει. Με αυτή την έννοια η λογοτεχνία,

70 lifo – 14.10.21

κάθε τέχνη γενικά, είναι εξ ορισμού ποιητική. Οι Αρχαίοι κατανοούσαν πλήρως τι σημαίνει ποιείν. Μιλάμε για τις ποιητικές δυνάμεις του ανθρώπου, για τη δυνατότητα δημιουργίας νέων οπτικών και αντιλήψεων, διαφορετικών ψυχοκοινωνικών και νοηματικών πεδίων, μορφών που δεν υπάρχουν. Αυτή η ορμή είναι πάντα ανατρεπτική – καλώς ή κακώς, είναι άλλο θέμα, πολιτικό. — Νομίζω, πάντως, ότι αυτά συνδέονται στο έργο σας. Φαίνεται, άλλωστε, από τον τρόπο με τον οποίο περιπλέκετε προσωπικά βιώματα από μια άκρως επαναστατική εποχή με γνωριμίες σε καφενεία και σπίτια κορυφαίων προσωπικοτήτων όπως ο Φουκό, ο Ντεριντά, ο Τζέιμσον, ο Μπαλιμπάρ, η Μπάτλερ και, φυσικά, ο Σαΐντ. Αυτό δεν έχει να κάνει με την ίδια την πρόσληψη της λογοτεχνίας; Υπήρξα τυχερός στη ζωή μου γιατί βρέθηκα σε μια συγκεκριμένη ιστορική φάση νεαρός φοιτητής στην Αμερική, η οποία βρίσκεται πάντα στο επίκεντρο όσον αφορά τη ριζοσπαστική σκέψη και έρευνα, καθώς συγκεντρώνει κάθε πρωτοπορία. Κάθε βίωμα, πάντως, επηρεάζει τον τρόπο σκέψης και πράξης μας, αν και, προσωπικά, επειδή ακριβώς μεγάλωσα στην Αθήνα, έτυχε να αναπτύξω από νωρίς συγκεκριμένη αντίληψη για τη λογοτεχνία ως κάτι παγκόσμιο, πολύγλωσσο, χειροπιαστό και υπερβατικό. Και αυτό το οφείλω πρωτίστως στη μητέρα μου, η οποία γνώριζε πολύ καλά και λάτρευε τη λογοτεχνία και με έτρεφε με βιβλία απ’ όλα τα μέρη και τις παραδόσεις του κόσμου. — Θέλετε να μας πείτε για το περιστατικό με το μάθημα για τον Καβάφη που σας ζήτησε ο Σαΐντ να κάνετε στο μεταπτυχιακό του σεμινάριο; Είναι γνωστή η στενή σχέση που είχατε, μάλιστα ο ίδιος είχε πει ότι το έργο σας κατέχει σημαίνουσα θέση στο

Στάθης Γουργουρής

πνευματικό στερέωμα. Αναφέρθηκα στο περιστατικό σε μια ομιλία που έκανα στο πλαίσιο των «Καβαφείων» στην Αλεξάνδρεια το 2017. Το κείμενο περιλαμβάνεται σε ένα βιβλίο που θα δημοσιεύσει σύντομα η Νεφέλη. Έχει τίτλο Το εγκόσμιο και το παγκόσμιο - Συνομιλίες με τον Έντουαρντ Σαΐντ και συγκεντρώνει όλα μου τα γραπτά για τον Σαΐντ, μερικά ανέκδοτα στην Ελλάδα, καθώς και δύο συνεντεύξεις που έχουμε κάνει. Όντως το 1995 μου είχε ζητήσει να κάνω ένα μάθημα στο μεταπτυχιακό του σεμινάριο για τον Καβάφη. Τότε συζητάγαμε συχνά για τον Καβάφη, αφενός γιατί τον αγαπούσε πολύ και τον θεωρούσε κορυφαίο ποιητή και αφετέρου γιατί σκόπευε να τον συμπεριλάβει στο βιβλίο του για το ύστερο ύφος. Οπότε, τον ρώτησα γιατί δεν το έκανε ο ίδιος, μ’ εμένα στο φοιτητικό ακροατήριο. Και με εξέπληξε, απαντώντας ότι δεν είναι σωστό να διδάξει έναν ποιητή τη γλώσσα του οποίου δεν γνωρίζει. Και αυτό είναι χαρακτηριστικό του Σαΐντ, ο οποίος έτρεφε τεράστιο σεβασμό στις αρχές της Συγκριτικής Λογοτεχνίας ως επιστήμης που βασίζεται στην πρωτεύουσα σημασία της γλώσσας. Ήταν, πράγματι, μια συγκλονιστική εμπειρία, γιατί καθόταν απέναντί μου, μαζί με τους υπόλοιπους φοιτητές. Και μου έκανε και ερωτήσεις, σηκώνοντας το χέρι του. Κάθε φορά που διδάσκω σε αυτή την αίθουσα βλέπω αυτή την εικόνα. Πριν από τρία χρόνια δίδαξα ένα σεμινάριο για τον Σαΐντ στην ίδια αίθουσα. Μου ήταν αδύνατο να μην αναφερθώ στο γεγονός. — Πάντως, στις μελέτες σας για τον Καβάφη φαίνεται να δίνετε έμφαση στην αντισυμβατικότητά του, στο ότι καταφερόταν εναντίον του κανόνα τόσο μορφολογικά όσο και ουσιαστικά, ως στυλ και στάση ζωής. Θέλετε να μας μιλήσετε για τη δική σας πρόσληψη του φαινομένου Καβάφης; Η πρόσληψη μου είναι κοντά σ’ αυτήν του Δημήτρη Παπανικολάου στο βιβλίο του Σαν κι εμένα καμωμένοι…, όπου παρουσιάζει την αντισυμβατικότητα, την αντικανονικότητα του Καβάφη καλύτερα από κάθε άλλον. Και πολύ σωστά βάσει των ποιημάτων, όχι βάσει κάποιας βιογραφίας, κάποιου προσωπικού ίχνους. Όταν μιλάμε για στάση ζωής του Καβάφη, μιλάμε πάντα με όρους ποιητικής. Μιλάμε για την τεράστια δύναμη μιας ποιητικής αντίληψης του κόσμου, που σημαίνει παρέμβαση, και δη παράβαση των εκάστοτε δεδομένων, του καθεστώτος, προφανώς λογοτεχνικού, αλλά και κοινωνικού, ηθικού και

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ πολιτικού. Ο ερωτισμός του Καβάφη, ο οποίος είναι κύριος μοχλός στην ποίησή του, είναι στάση ζωής ως ποίηση και εννοείται ότι συνδέεται με την ευρύτερη αντίληψή του για την ποίηση, το πώς διένειμε τα ποιήματά του ανάκατα σε φυλλάδια π.χ. ή το πώς ο ποιητής ή ο άνθρωπος γενικά στέκεται ηθικά απέναντι στην εξουσία, στην κανονικότητα, κι αυτό το βλέπουμε στον τρόπο που σκηνοθετεί τις διάφορες περσόνες της Ιστορίας. — Θέλετε να μας εξηγήσετε τη σύνδεση του Καβάφη με το ύστερο ύφος; Το ύστερο ύφος είναι μια ιδέα του Αντόρνο σε σχέση με τα τελευταία έργα του Μπετόβεν, τα οποία είναι όντως ανατρεπτικά και ασύμβατα με το υπόλοιπο έργο του. Ο Αντόρνο τα είδε ως ένδειξη του πώς ένας δημιουργός στο τέλος της ζωής του αρνείται τη λεγόμενη γεροντική σοφία, αρνείται να κάνει μια σούμα και να επαναπαυθεί στις δάφνες του, αντίθετα πράττει εναντίον του έργου του, παραβαίνει τις προσδοκίες, ακόμη και του εαυτού του, και ρισκάρει κάτι που προηγουμένως θα ήταν ανέφικτο. Ο Σαΐντ είναι αυτός που συνδέει τον Καβάφη με το ύστερο ύφος. Με τη διαφορά, όμως, ότι στον Καβάφη αυτό δεν ισχύει για τα τελευταία του ποιήματα, αφορά σχεδόν όλο του το έργο. Μπορούμε να πούμε ότι ο Καβάφης δραματοποιεί το ύστερο ύφος της εποχής του. Λέγεται ότι ήταν αναχρονιστικός σε σχέση με τον μοντερνισμό – ανήκει και στον δέκατο ένατο αιώνα–, αλλά ίσως γι’ αυτό, σίγουρα πάντως για την ποιητική του εν γένει, η οποία αφορά και τη στάση ζωής του, είναι εν τέλει αντικανονικά μοντερνιστής. Το ύστερο ύφος είναι εκ των πραγμάτων αντικανονικό ύφος. — Όπως υπογραμμίζετε στην εισαγωγή του πρόσφατου τεύχους του περιοδικού «boundary 2» (τεύχος 48.2, Μάιος 2021), αποκλειστικά αφιερωμένου στο Αρχείο Καβάφη, κεντρικός σκοπός του πρότζεκτ του Διεθνούς Θερινού Σχολείου Καβάφη ήταν να αποφύγει τα τετριμμένα με τους ειδικούς «καβαφιστές» να μιλούν εκ περιουσίας αλλά να δημιουργήσει ένα ανοιχτό φόρουμ ανταλλαγής ιδεών γύρω από το φαινόμενο Καβάφη. Σε ποιο βαθμό νομίζετε ότι το καταφέρατε; Είμαι πανευτυχής με το αποτέλεσμα κι αυτό οφείλεται σε όλους τους συνεργάτες, τον οργανισμό του Ιδρύματος Ωνάση στο σύνολό του. Το συγκεκριμένο θέμα του Θερινού Σχολείου του 2019, το οποίο συντονίσαμε μαζί με τον Τάκη Καγιαλή, ήταν η σπουδή του Καβάφη στο πλαίσιο της αποικιοκρατίας και των αυτοκρατοριών, της βρετανικής κυρίως. Πρόκειται για ένα ζήτημα που δεν νομίζω ότι έχει αναπτυχθεί όπως του αρμόζει. Εκεί, λοιπόν, συγκεντρώθηκε μια ομάδα κριτικών διεθνούς εμβέλειας, Ελλήνων και ξένων, που συνέθεσε μια απίστευτη ατμόσφαιρα ανταλλαγής ιδεών μαζί με τους φοιτητές, που πάλι ήταν ένα μείγμα Ελλήνων και ξένων από διάφορα μέρη του κόσμου. Χρόνια τώρα προσπαθώ να δημιουργήσω στην Ελλάδα ένα διεθνές παιδαγωγικό κλίμα, να βοηθήσω να φτιαχτεί

ένα πλαίσιο μάθησης που να ξεπερνάει τα σύνορα – όλα τα σύνορα. Η επιτυχία αυτού του εγχειρήματος φαίνεται σε αυτόν τον τόμο, που θα κυκλοφορήσει σύντομα και στα ελληνικά, όχι μόνο γιατί αποτυπώθηκε για πρώτη φορά μια συζήτηση για τον Καβάφη σε σχέση με την αποικιοκρατία αλλά γιατί κάθε κείμενο μπορεί μεν να φέρει την υπογραφή ενός συγγραφέα αλλά έχει σμιλευτεί συλλογικά, μέσα από μια παιδαγωγική συνεύρεση. Υπογραμμίζω επίσης ότι το «boundary 2», που μας φιλοξένησε αφιερώνοντάς μας ειδικό τεύχος, έχει τεράστια ιστορία στον χώρο της κριτικής σκέψης στην Αμερική. Ιδρυτής του υπήρξε ο μέγας Γουίλιαμ Σπανός, με εξώφυλλα τότε από χαρακτικά της Βάσως Κατράκη. Αν ζούσε τώρα θα ήταν περήφανος. — Γιατί, αλήθεια, νομίζετε ότι μας απασχολεί ακόμα τόσο έντονα ο Καβάφης; Γιατί είναι απαράμιλλος. Και γιατί δεν ανήκει πουθενά – ή ανήκει παντού. Αυτό πλέον είναι αυταπόδεικτο. Γιατί ναι μεν στέκει και ποιεί σε έναν τόπο, την Αλεξάνδρεια, αλλά ξεπερνάει τα όρια, τα σύνορα. Στέκεται μέσα στον κόσμο. Όταν μιλάει για παρελθόν, μιλάει στο παρόν. Κι όταν μιλάει για θέματα ελληνικά, μιλάει παγκοσμίως. — Επειδή είναι γνωστή η κρίση που αντιμετωπίζουν τα τμήματα των ανθρωπιστικών σπουδών, πώς έχουν τα πράγματα στα πανεπιστήμια σήμερα; Υπάρχουν κοιτίδες αντίστασης; Αυτή είναι μεγάλη και ξεχωριστή συζήτηση, κατά βάθος πολιτική. Η τεχνοκρατική αντίληψη του κόσμου, η οποία βλέπει τα πράγματα ουδέτερα, αντικειμενικά και προ παντός μετρήσιμα, είναι κυρίαρχη αξία αυτήν τη στιγμή παγκοσμίως. Είναι καπιταλιστική αξία, αυτό πρέπει να λέγεται με το όνομά του, δεν είναι ιδέα μου, είναι πραγματικότητα. Σκοπός των ανθρωπιστικών επιστημών δεν είναι μόνο να μετρούν το υπάρχον αλλά και να το αμφισβητούν, να αμφισβητούν κάθε δήλωση βεβαιότητας και να καταγγέλλουν τις δομές που δεν επιτρέπουν την αμφισβήτηση. Επίσης, σκοπός τους είναι να εφευρίσκουν άλλες μορφές πράξης ή και ανθρώπινης ζωής, να μεταμορφώνουν, να ποιούν. Έχουμε θεοποιήσει την ανάλυση και έχουμε ξεχάσει την σύνθεση. Εκεί, λοιπόν, έγκειται, κατά τη γνώμη μου, η ένδεια της ακαδημαϊκής σκέψης σήμερα. Κριτική δεν σημαίνει μόνο ανάλυση των δεδομένων, σημαίνει κρίση, δηλαδή εκτίμηση, αξιολόγηση, απόφαση, κάτι που ενδεχομένως οδηγεί στην αλλαγή, τη μεταποίηση των δεδομένων. Και εκεί, βέβαια, υπεισέρχεται η πολιτική. Τι λανθάνει πίσω τα δεδομένα; Πώς μπορούμε όχι μόνο να φανερώσουμε τι κρύβουν αλλά και να αλλάξουμε τις συνθήκες ισχύος αυτής της απόκρυψης; Αλλά και να αναρωτηθούμε: αυτή η αλλαγή πού οδηγεί; Ποιος την οδηγεί; Ποιος επωφελείται; Για ποιον προορίζεται αυτή η καταστολή; Γι’ αυτό, για μένα, ποίηση και πολιτική ταυτίζονται, συνυφαίνονται. Όχι ιδεολογικά, μορφολογικά.

Όταν μιλάμε για στάση ζωής του Καβάφη, μιλάμε πάντα με όρους ποιητικής. Μιλάμε για την τεράστια δύναμη μιας ποιητικής αντίληψης του κόσμου, που σημαίνει παρέμβαση, και δη παράβαση των εκάστοτε δεδομένων, του καθεστώτος, προφανώς λογοτεχνικού, αλλά και κοινωνικού, ηθικού και πολιτικού.

ΔΙΑΤΡΟΦΉ ΚΑΙ ΣΥΝΑΙΣΘΉΜΑΤΑ: ΈΝΑ ΒΙΒΛΊΟ-ΟΔΗΓΌΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΌΗΣΗ ΤΗΣ ΆΡΡΗΚΤΗΣ ΣΧΈΣΗΣ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΉΣ ΜΕ ΤΗΝ ΨΥΧΙΚΉ ΜΑΣ ΥΓΕΊΑ Ο Γιάννης Διαμαντόγλου απαντά σε μια σειρά από ερωτήματα που αφορούν τη συναισθηματική διατροφή

Η Κυκλοφορεί σε όλα τα βιβλιοπωλεία από τις εκδόσεις Αρμός. www.armosbooks.gr Facebook: armos.ekdoseis. ekdiloseis Instagram: armosbooks Με αγορές άνω των 20 ευρώ online οι εκδόσεις Αρμός προσφέρουν δωρεάν μεταφορικά!

διατροφή έχει αποσυνδεθεί πλέον από τη βιολογική ανάγκη να ικανοποιήσουμε το αίσθημα της πείνας. Αποτελεί μέσο έκφρασης συναισθημάτων, τρόπο διασκέδασης και φυσικά κοινωνικής συναναστροφής. Σε πολλές περιπτώσεις η κατανάλωση τροφής συνδέεται με την αντιμετώπιση αρνητικών συναισθημάτων. Για να κατανοήσουμε τη συναισθηματική διατροφή, αρκεί να αναρωτηθούμε τι μας οδηγεί στο ψυγείο. Αν η διατροφή σας σάς προκαλεί άγχος, αν οι ενοχές δεν σας αφήνουν να απολαύσετε το αγαπημένο σας γεύμα ή αν καταβάλλεστε από τύψεις και ενοχές μετά την κατανάλωση ενός λουκούλλειου γεύματος, ο Γιάννης Διαμαντόγλου στο βιβλίο Διατροφή και Συναισθήματα σας προ(σ) καλεί να ανακαλύψετε πώς μπορείτε να φροντίζετε τον εαυτό σας διατροφικά και να αισθάνεστε καλά και σε πλήρη σύνδεση με τα συναισθήματά σας. Στο βιβλίο που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Αρμός θα βρούμε απάντηση σε σημαντικά ερωτήματα. Πώς τα τρόφιμα που τρώμε επηρεάζουν το πώς αισθανόμαστε; Ποια συναισθήματα μας οδηγούν στην παρηγοριά του φαγητού; Υπάρχει διατροφή της ευτυχίας; Ποιοι παράγοντες μάς ωθούν συστηματικά προς ανθυγιεινές διατροφικές συνήθειες; Πώς συνδέεται η συναισθηματική σχέση με το φαγητό με την παιδική ηλικία; Τελικά το φαγητό μπορεί να αποτελεί θεραπευτικό μέσο;

Το Διατροφή και Συναισθήματα είναι ένα βιβλίο-οδηγός που φωτίζει την άρρηκτη σχέση μεταξύ της διατροφής και της ψυχικής μας υγείας και μέσα από τις σελίδες του μας αποκαλύπτει τον τρόπο να συνδέσουμε και πάλι την τροφή μας με την ευχαρίστηση.

14.10.21 – lifo

71

ΔΟΚΙΜΙΟ

Βιβλίο

απο την τινα μανδηλαρα

Ε

υτυχώς, η Κάρολιν Έμκε, μία από τις σημαντικότερες Γερμανίδες διανοούμενες, δεν μασάει τα λόγια της: καταφέρεται με δριμύτητα εναντίον όλων όσοι αναπαράγουν τη ρητορική του μίσους, την ίδια στιγμή που φροντίζει να μας επαναφέρει στην τάξη, καλώντας μας να αποφεύγουμε την υιοθέτηση των ίδιων στρατηγικών αντεπίθεσης. Με απτά παραδείγματα είτε από τη γερμανική δημόσια σφαίρα είτε από την αμερικανική και ευρωπαϊκή επικαιρότητα αλλά και με ουσιαστικό φιλοσοφικό υπόβαθρο, αναλαμβάνει με το άκρως παρεμβατικό και σημαντικό βιβλίο της Εναντίον του μίσους να μας θυμίσει σε τι συνίσταται η ρητορική του μίσους και πώς μπορούμε να την κατανοήσουμε αλλά και να αντιπαρέλθουμε την παράδοξη λογική της. Σύμφωνα με τη συγγραφέα, διόλου δεν ωφελεί να απαντάμε με ένα κρεσέντο αντίστοιχα επιθετικών επιχειρημάτων και δράσεων, αλλά, αντίθετα, αφού αναλύσουμε τους λόγους της πάντοτε παράλογης έκρηξης και οργής, να παρεμβαίνουμε – και φυσικά να είμαστε σε εγρήγορση στην περίπτωση όχι μόνο ενδεχόμενων επιθέσεων αλλά και της κατασκευής της ρητορικής ενός λόγου που χτίζεται σταδιακά και με σχολαστική προσοχή, γι’ αυτό και είναι πολύ πιο ύπουλος. Και εδώ ακριβώς έγκειται η πρωτοτυπία του βιβλίου της διακεκριμένης αυτής δημοσιογράφου και συγγραφέως. Στο ότι όχι μόνο μας καλεί στη δράση αλλά επιπλέον μας κάνει να αναρωτηθούμε σχετικά με όλους αυτούς τους ύποπτους μηχανισμούς κατασκευής γεγονότων έκτακτης ανάγκης που προβάλλονται από δήθεν πνευματικά κέντρα υπό τον μανδύα της «ανησυχίας», λες και, όπως τονίζει χαρακτηριστικά, «η ανησυχία δεν έχει τη δύναμη να βυθίζει κάποιον στο σκότος, να του στερεί κάθε σταθερότητα και σιγουριά, κάθε έννοια ευτυχίας και ευμάρειας, όπως γράφει ο Γκαίτε στον Φάουστ». Εν προκειμένω, δεν μιλάμε μόνο για οργισμένους ρατσιστές ή για τους λεγόμενους «ψεκασμένους» αλλά για φιλήσυχους και «ανήσυχους» πολίτες με τους οποίους συντάσσονται όλοι οι δήθεν ουδέτεροι παρατηρητές που στρέφουν αλλού το κεφάλι, όταν έρ-

χονται αντιμέτωποι με αντίστοιχα φαινόμενα, και φροντίζουν με κάθε τρόπο να εξωραΐζουν την αποστασιοποίησή τους, νομιμοποιώντας φυσικά τον υφέρποντα ρατσισμό. Είναι οι ίδιοι που συνήθως αντιμετωπίζουν τους ξένους ως αόρατους, τους πάσχοντες ως θύματα που πήγαιναν γυρεύοντας, τους διαφορετικούς ως παράφρονες. Αυτοί που μπορεί να μην προέβησαν ποτέ σε πράξεις βίας αλλά παρέμειναν θεατές σε βίαια περιστατικά, δικαιολογώντας από μέσα τους τα διάφορα ξεσπάσματα του μίσους, τα οποία, σημειωτέον, δεν έχουν ποτέ σαφή αιτία πρόκλησης. Ωστόσο «το μίσος δεν δημιουργείται εκ του μηδενός» αλλά μέσα από συγκεκριμένους μηχανισμούς αναπαραγωγής –ίντερνετ, δημόσια φόρα, talk shows, στίχους μουσικής–, δηλαδή μέσα από «συγκεκριμένα συμφραζόμενα, εντός των οποίων νοηματοδοτείται και εκ των οποίων συγκροτείται». Πάντοτε κάποιος άλλος φταίει, κάποιος παραμονεύει για να μας κάνει κακό, και συνήθως είναι ο αδύναμος, το ουσιαστικό θύμα των ιστορικών συγκυριών και καταστάσεων, ο «ανώμαλος», ο «λαθρομετανάστης», ο «άπιστος», ο «ξένος», ο οποίος μετατρέπεται συλλήβδην σε εχθρό. Έχοντας και η ίδια η Έμκε υποστεί πολλάκις τέτοιες επιθέσεις ως ακτιβίστρια δημοσιογράφος και ομοφυλόφιλη για τον τρόπο, όπως λέει, που αγαπά, που σκέπτεται και γράφει, μπορεί να καταθέσει τη δική της εμπειρία, επισημαίνοντας ωστόσο ότι υπάρχουν πολλοί, λιγότερο «προνομιούχοι» από την ίδια, οι οποίοι δέχονται επιθέσεις απλώς και μόνο για την εμφάνιση ή το χρώμα του δέρματός τους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα οι Αφροαμερικανοί, με τραγικές περιπτώσεις όπως ο Τζορτζ Φλόιντ αλλά και ο Έρικ Γκάρνερ, στον οποίο η Έμκε αναφέρεται εκτενώς, οι εκπρόσωποι διαφορετικών θρησκειών, οι γκέι και, φυσικά, οι τρανς, οι οποίοι μάχονται ακόμα να καταχωρίσουν τα εξασφαλισμένα από τα διάφορα ευρωπαϊκά συντάγματα δικαιώματά τους. Όλοι αυτοί, με άλλα λόγια, που δύσκολα γίνονται αποδεκτοί μόνο και μόνο επειδή είναι διαφορετικοί και καταλήγουν να χρίζονται «εχθροί», σύμφωνα με διάφορα ρητά και

carolίν έμcκε Εναντίον του μίσους

Μτφρ.: Χρήστος Αστερίου Εκδόσεις Πόλις Σελ.: 248

Εσύ πώς αντιστέκεσαι στο μίσος; Με το βιβλίο της «Εναντίον του μίσους» που μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Πόλις σε μετάφραση Χρήστου Αστερίου, η γνωστή διανοούμενη Κάρολίν Έμκε αναλύει τα αίτια της διαφορετικής έκφρασης του μίσους ενάντια στον «ξένο» και τον «διαφορετικό» και μας καλεί να επαναπροσδιορίσουμε τη στάση μας. 72 lifo – 14.10.21

άρρητα νομοθετήματα, υπόγειες χειρονομίες, διοικητικές ντιρεκτίβες ή αισθητικές φόρμες που εκφράζονται μέσα από μουσικές και ταινίες. «Μέσω αυτών συγκεκριμένα πρόσωπα κρίνονται αποδεκτά, κατάλληλα, σημαντικά, και άλλα υποδεέστερα, ξένα και εχθρικά», εξηγεί η συγγραφέας. Υποκείμενα αυτών των ενεργειών είναι συνήθως οι προασπιστές της εκάστοτε «ομοιογένειας» ή «καθαρότητας», οι οποίοι επιμένουν είτε σε αρχέγονα φύλα –αμιγώς αρσενικά ή θηλυκά– είτε σε καθαρές φυλές και έθνη, αγνοώντας προφανώς την υπενθύμιση του Μπένεντικτ Άντερσον μέσω των Φαντασιακών Κοινοτήτων, πως όλες οι κοινότητες είναι κατά βάση φαντασιακές και πως, φυσικά, δεν υπάρχουν στην ιστορία έθνη που να μην είναι μεικτά. Απέναντι σε αυτούς τους διαχωρισμούς των φύλων ή των εθνών, ανάμεσα σε εμάς και τους άλλους, η συγγραφέας μάς θυμίζει το παράδειγμα από την αρχαία γραμματική, το οποίο επικαλείται συχνά ο Μέντελσον, της χρήσης των αρχαιοελληνικών συνδέσμων «μεν» και «δε», που μπορεί να επιδράσει θετικά στη σκέψη μας, καθώς συνιστά την καλύτερη απάντηση στα δίπολα με τη συμφιλιωτική του χρήση: «Είναι ο μεν κόσμος στον οποίο γεννήθηκες, είναι και ο δε κόσμος στον οποίο επιλέγεις να ζεις». Τα πράγματα, επομένως, δεν είναι «είτε… είτε» αλλά «μεν και δε». Ευτυχώς, όπως τονίζει η συγγραφέας, μπορούμε ακόμα να απολαμβάνουμε την καθησυχαστική «ύπαρξη πολιτισμικής ή θρησκευτικής και σεξουαλικής διαφορετικότητας εντός κοσμικού κράτους», που είναι η μόνη συγκολλητική δύναμη για μια ανοιχτή και ελεύθερη κοινωνία. Αυτήν οφείλουμε να προασπιστούμε με κάθε τρόπο, φροντίζοντας να ανατρέχουμε πού και πού, εφόσον η λήθη ενδέχεται να αποτρέπει την εξέλιξη, στις αμαρτωλές ιστορίες του παρελθόντος, όπως το Άουσβιτς, και να συνεχίζουμε να υποστηρίζουμε σταθερές όπως η κοσμικότητα και τα ανθρώπινα δικαιώματα. Όσο για το πώς πρέπει να δράσουμε, η ίδια συνιστά ψυχραιμία, αμφισβήτηση των εδραιωμένων αντιλήψεων, άσκηση στην ενσυναίσθηση και στον σεβασμό της διαφορετικής γνώμης αλλά και υποστήριξη, τόσο σε ατομικό όσο και συλλογικό επίπεδο, της πολυμορφίας. Κυρίως, όμως, θεωρεί πως είναι επιβεβλημένη η καθημερινή εξάσκηση στην κατά Φουκό τέχνη της παρρησίας που τελικά τερματίζει όλες τις συσχετίσεις, τις εννοιολογικές και συμβολικές διαστρεβλώσεις που επιμένουν να στήνουν κάποιες κοινωνικές ομάδες κυριολεκτικά στον τοίχο – ενίοτε να τις θέτουν και κάτω από την μπότα ενός αμείλικτου φασίστα. Με άλλα λόγια, μας καλεί σε διαρκή επανεξέταση και επαναπροσδιορισμό όλων των υφιστάμενων εννοιών και αντιλήψεων μέσα από άλλες μορφές λόγου γιατί μόνο έτσι μπορούμε να παίρνουμε δύναμη ώστε να προχωρούμε. Και γιατί τελικά μόνο έτσι μπορούμε να γίνουμε όχι μόνο καλύτεροι, με λιγότερο μίσος, αλλά και πιο ευτυχείς: «Κοινωνική αντίσταση εναντίον του μίσους σημαίνει, κατά τη γνώμη μου, και επανακατάληψη του πεδίου της φαντασίας. Στις πείσμονες στρατηγικές εναντίον της αγανάκτησης και περιφρόνησης ανήκουν –κι αυτό ίσως εκπλήξει αν προσμετρήσουμε όσα αναφέρθηκαν πρωτύτερα– και ιστορίες ευτυχίας». Γιατί δεν υπάρχουν μόνο το δικαίωμα και η υποχρέωση στη συμμετοχή αλλά κυρίως το δικαίωμα του να μπορεί φαντάζεται κανείς την ευτυχία. Και αυτό είναι, ίσως, το σημαντικότερο: η κατάκτηση της πολιτικής τρυφερότητας ως απάντηση στο μίσος.

in love again. φωτο: γιωργοσ αδαμοσ

701

ΤΑ ΓΛΥΚΆ ΠΟΥ ΤΡΏΕΙ Η ΑΘΉΝΑ ΤΏΡΑ ΠΛΈΟΝ ΚΡΑΤΆΜΕ ΧΏΡΟ ΓΙΑ ΛΕΠΤΟΔΟΥΛΕΜΈΝΕΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΊΕΣ, ΓΛΥΚΆ ΜΕ ΑΠΑΙΤΗΤΙΚΈΣ ΤΕΧΝΙΚΈΣ, ΠΑΣΠΑΛΙΣΜΈΝΑ ΜΕ ΦΑΝΤΑΣΊΑ, ΠΟΥ ΑΚΟΛΟΥΘΟΎΝ ΤΗΝ ΕΠΟΧΙΚΌΤΗΤΑ ΚΑΙ ΑΝΑΔΕΙΚΝΎΟΥΝ ΤΗΝ ΠΟΙΌΤΗΤΑ ΤΗΣ ΠΡΏΤΗΣ ΎΛΗΣ ΤΟΥΣ.

14.10.21 – lifo

73

από τη ζωη παρασιδη

Τ

ελευταία ακούω κάποιους να σχολιάζουν ότι τα γλυκά της Αθήνας κοστίζουν κάτι παραπάνω. Ισχύει, και ο λόγος γι’ αυτό δεν είναι άλλος από το ότι η ποιότητα των υλικών τους, η διαδικασία που απαιτεί η δημιουργία τους και η φαντασία που συχνά εμπεριέχουν έχουν ανέβει κατακόρυφα. Όπως έχουμε πλέον αξιόλογο street food, πραγματικό ψωμί, προσεγμένα ποτά και καφέ που κάποιοι μπορούν να κρίνουν τα χαρακτηριστικά του όπως άλλοι του κρασιού, έτσι και τα γλυκά δεν θα μπορούσαν να μην ακολουθήσουν αυτή την τάση που θέλει ό,τι υπάρχει γύρω από τη γεύση μας να γίνεται με τον αρτιότερο τρόπο. Πολλοί νέοι και φημισμένοι ζαχαροπλάστες της πόλης είναι λάτρεις της γαλλικής σχολής, έχουν αφήσει πίσω τους τα έτοιμα μείγματα και κάθε είδους ευκολία, δουλεύουν με εκλεκτό βούτυρο, φτιάχνουν γλυκά που απαιτούν λεπτοδουλειά και εναλλάσσουν τις προτάσεις τους στις κομψές βιτρίνες τους ακολουθώντας την εποχικότητα. Υπάρχουν βέβαια και κάποιοι αυτοδίδακτοι,

pavlov’s lab

ΓΕΥΣΗ

πηγαία ταλέντα που εκπλήσσουν με τις ιδέες που παρουσιάζουν. Και ενώ τα γλυκά διαχρονικά δαιμονοποιούνται ως μια πρόσκαιρη ευχαρίστηση που μόνο περιττές θερμίδες έχει να μας προσφέρει, αυτήν τη στιγμή βρίσκονται σε τέτοιο επίπεδο, που αποτελούν πραγματική απόλαυση. Τα νέα γλυκά της Αθήνας είναι κομψοτεχνήματα, έχουν πολυεπίπεδη γεύση, νόημα και τόση-όση ζάχαρη – παρακάτω θα βρείτε κάποια που δεν έχουν και καθόλου.

καλά και τη Βίκυ Νταλαγιάννη, παρουσιάζει γλυκά με γαλλικό αέρα, συνταγές που εκμεταλλεύονται και αναδεικνύουν τον πλούτο της εγχώριας πρώτης ύλης. O pastry chef αγαπάει το φιστίκι Αιγίνης και το φωνάζει σε μια τάρτα που για να ετοιμαστεί καθημερινά απαιτεί τέσσερις τεχνικές. Αυτή η φίνα τάρτα ψήνεται και ξαναψήνεται μέχρι να ολοκληρωθεί, έχει τέσσερις διαφορετικές υφές, μία τραγανή για βάση, μία μαλακή και μία ρευστή στο εσωτερικό, και μία αέρινη στην κορυφή – το φιστίκι, φυσικά, συμμετέχει σε όλες. Πρόκειται για ένα γλυκό-εμπειρία γεύσης.

PAVLOV’S LAB Στη Νέα Ερυθραία ο Alex Pavlov χρησιμοποιεί τα καλύτερα και πιο φρέσκα υλικά, σύγχρονες τεχνικές, εμπνέεται τόσο από την παράδοση όσο και από την καινοτομία. Από το 2014, στο εργαστήριό του αλλάζουν τις προτάσεις τους ανάλογα με την εποχή και δημιουργούν κάθε γλυκό από την αρχή, επιλέγουν κορυφαία συστατικά, τα σπάνε, τα ανακατεύουν, τα λιώνουν και τα ψήνουν. Κοιτάζοντας στη βιτρίνα τους βρίσκω δύσκολο να μην σας κεντρίσει το βλέμμα η crémeux από passion fruit που στέκεται πάνω σε ένα κραμπλ με εσπεριδοειδή. Ένα από τα γλυκά που έχουν καθιερώσει αυτό το μπουτίκ ζαχαροπλαστείο είναι εντυπωσιακό τόσο σε εμφάνιση όσο και σε γεύση, δοκιμάστε το χωρίς δεύτερη σκέψη.

Μυστρά 39, Γλυφάδα, 212 1067019

ΣΟΥIT BY BABIS ZIDILIS

Πατριάρχου Γρηγορίου Ε’, Νέα Ερυθραία, 211 0124691 σουit by babis zidilis

OURSE ourse

74 lifo – 14.10.21

Στο πολυσυζητημένο ζαχαροπλαστείο των νοτίων προαστίων, ο πολυβραβευμένος Σπύρος Πεδιαδιτάκης, που έχει θητεύσει στη διάστερη Σπονδή, σε συνεργασία με τον Στέφανο Τσου-

Όταν ήταν μικρότερος, ο Μπάμπης Ζιντίλης έλεγε πως θα ανοίξει μπαρ. Τελικά καταπιάστηκε με τη ζαχαροπλαστική, φτιάχνοντας τα επιδόρπια πολλών γνωστών και καλών εστιατορίων, μεταξύ των οποίων το Funky Gourmet και το Opso του Λονδίνου. Τελικά, αποφάσισε να εγκατασταθεί στο Παλαιό Φάληρο και να ανοίξει ένα ζαχαροπλαστείο που φέρνει σε tiki bar. Του αρέσει να κάνει pairing τα γλυκά του με ρούμια, προσφέρει πολλές από τις γλυκές συνταγές που έχει σερβίρει στο παρελθόν και έχουν κλέψει τις εντυπώσεις στις εστιατορικές σάλες. Ανάμεσά τους θα βρείτε μια τάρτα καφέ, η οποία αλλάζει και γίνεται με δύο διαφορε-

YUM GUILTFREE

Τερψιθέας 47, Παλαιό Φάληρο, 210 9886192

IN LOVE AGAIN Η νέα άφιξη της Αθήνας με τον τριπλό χαρακτήρα. Εκτός από τον ποιοτικό καφέ που προσφέρει και τα φυτά εσωτερικού (κυρίως) χώρου που διαθέτει προς πώληση, λειτουργεί και ως pastry shop, έχοντας μάλιστα δημιουργήσει μια σειρά πρωτότυπων γλυκών. Μπορεί κάποια από αυτά να έχουν γνώριμα ονόματα, όμως τα γλυκά του In Love Again δεν μοιάζουν με άλλα γιατί, πολύ απλά, βασίζονται σε συνταγές από την αλκοολούχα λίστα ενός από τα πενήντα καλύτερα μπαρ στον κόσμο. «Αποστάζοντας» το αρωματικό και γευστικό προφίλ των ποτών του Baba Au Rum, ο σεφ Μιχάλης Νουρλόγλου έχει δημιουργήσει μια βιτρίνα γλυκών με πολύ ενδιαφέροντα twists. Το δημοφιλέστερο κοκτέιλ στον πεζόδρομο της Κλειτίου δεν θα μπορούσε να μη μετατραπεί σε γλυκό, έτσι το Spicy Baba dark edition είναι μια απολαυστική, πυκνή μους σοκολάτας με τζίντζερ κονφί, γλάσο καφέ και κόκκινα μούρα που πρέπει να γευτείτε. Κλειτίου 3, Αθήνα

POULETTE Η Αθήνα έχει δοκιμάσει, έχει απολαύσει, έχει απορρίψει κι έχει αποθεώσει διάφορες εκδοχές του cheesecake. Η πιο πρόσφατη τάση γύρω από αυτό το γλυκό το ήθελε καμένο, όπως υπαγορεύει η βασκική συνταγή του. Πριν από πέντε χρόνια η Κατερίνα Λιβά άφησε πίσω της όσα είχε σπουδάσει σχετικά με τα οικονομικά και μια επιτυχημένη δεκαετή πορεία σε διάφορες εταιρείες προκειμένου να ασχοληθεί με τη μεγάλη της αγάπη, τη ζαχαροπλαστική. Εκπαιδεύτηκε σε Ελλάδα και Ιταλία κι έπειτα άνοιξε το δικό της εργαστήριο και σικ ζαχαροπλαστείο στην Αγία Παρασκευή. Τότε ήταν που έφτιαξε το δικό της cheesecake, που γίνεται συνέχεια sold-out. Ανάμεσα στα γλυκά καλλιτεχνήματα που στήνει καθημερινά, η Κατερίνα, ή Poulette, ψήνει ελαφρά το cheesecake της στον φούρνο και σε καλαθάκι μπαμπού μέχρι να δέσει η βελούδινη κρέμα τυριού που αρωματίζει με τόνκα. Στη βάση του το μπισκότο είναι χειροποίητο βουτύρου, στην κορυφή του έχει compote από φρούτα του δάσους. Ελληνοσερβικής Φιλίας 64, Αγία Παρασκευή, 211 1114172

yum guiltfree

Όπως έχουμε πλέον αξιόλογο street food, πραγματικό ψωμί, προσεγμένα ποτά και καφέ που κάποιοι μπορούν να κρίνουν τα χαρακτηριστικά του όπως άλλοι του κρασιού, έτσι και τα γλυκά δεν θα μπορούσαν να μην ακολουθήσουν αυτή την τάση που θέλει ό,τι υπάρχει γύρω από τη γεύση μας να γίνεται με τον αρτιότερο τρόπο.

Η Λίζα Βαβούρη έχει αδυναμία στη σοκολάτα, αλλά καθόλου στη ζάχαρη. Αυτοδίδακτη καθώς είναι στις αναλογίες που απαιτεί ένα ισορροπημένο γλυκό, πειραματίστηκε πολύ για να βρει αυτές που θα εξυπηρετούσαν τη δική της υγιεινή ιδέα και κάπως έτσι αποφάσισε να δημιουργήσει το Yum Guiltfree, που είναι ό,τι λέει το όνομά του. Ετοιμάζει νόστιμα γλυκά χωρίς προσθήκη ζάχαρης ή υποκατάστατων, φτιαγμένα μόνο με ξηρούς καρπούς, αποξηραμένα φρούτα, φρέσκα φρούτα και μέλι. Άρχισε να δοκιμάζει συνδυασμούς φτιάχνοντας μικρές μπάλες πρωτεΐνης και ενέργειας, οι οποίες μέχρι σήμερα αποτελούν σήμα κατατεθέν της. Φτιάχνει, λοιπόν, κάποιες με αμύγδαλα, βασιλικούς χουρμάδες και σταφίδες, με επικάλυψη από λευκή σοκολάτα, με τζίντζερ, γαρίφαλο, κανέλα και κόκκινη σκόνη παντζαριού που τους χαρίζει χρώμα. Αυτές οι μπουκιές οι γεμάτες ένταση μπαχαρικών και φθινοπωρινή γεύση ίσως να σας θυμίσουν Χριστούγεννα.

ξυπνάνε συναισθήματα και να διεγείρουν τις αισθήσεις, όπως η κλασική μεν, σύγχρονη δε απόδοση του St. Honoré, του «προστάτη των ζαχαροπλαστών», που χτίζεται με μερικές από τις πιο απαιτητικές τεχνικές, καραμελωμένη σφολιάτα, choux, χειροποίητη κρέμα ζαχαροπλαστικής και γκανάς διογκωμένης βανίλιας. Λεωφ. Κηφισίας 340, Νέο Ψυχικό, 210 6755000

ΤHE COOKIE SPOT Προερχόμενοι από τον χώρο της γραφιστικής και του μάρκετινγκ, η Αμάντα Λυμπέρη και ο Δημήτρης Πλουμιστός μοιράζονταν την ίδια αγάπη για τα cookies. Γι’ αυτό και μετά από πολλές σπιτικές δοκιμές και αμέτρητες παρ-

Ξενοφώντος 40, Γλυφάδα, 210 9613374

DIMITRIS ECONOMIDES O Δημήτρης Οικονομίδης ήθελε να δημιουργήσει ένα κατάστημα-μοντέρνο ύμνο στην αστική Αθήνα, όπου θα παρασκευάζει μόνο εκλεπτυσμένες γεύσεις. Ο pastritect, όπως αυτοχαρακτηρίζεται, που έχει την έδρα του στο Νέο Ψυχικό, πιστεύει ότι η διαρκής αναζήτηση της καλής πρώτης ύλης μπορεί να κάνει έναν ζαχαροπλάστη να δημιουργήσει αυτό που δεν κάνουν οι άλλοι. Περιγράφει τις γεύσεις που τον σημάδεψαν στην πορεία του ως «συναισθηματικά χτυπήματα», υποστηρίζει πως κάθε επιδόρπιο οφείλει να είναι μια πολύπλευρη εμπειρία με νόημα και σκοπό. Τα κορυφαία γλυκά του θέλει να

τhe cookie spot

τίδες μπισκότων αποφάσισαν να ανοίξουν τον δικό τους χώρο, το πρώτο baked to order cookie spot στην Αθήνα. Aπό την πρώτη δαγκωνιά θα καταλάβετε ότι όσα προσφέρουν είναι ζυμωμένα με τα καλύτερα υλικά και φρεσκοφουρνισμένα. Χρησιμοποιούν αυθεντική ελβετική σοκολάτα, φρέσκο αγελαδινό βούτυρο, πραγματική βανίλια, φιστίκια Αιγίνης, φρούτα της εποχής. Το Apple cinnamon, το μπισκότο τους με βρώμη, μήλο και κανέλα το προτείνουν σε όσους αναζητούν ένα boost πριν από τη δουλειά. Λεωφ. Κηφισίας 129, Αμπελόκηποι, 210 6983637

dimitris economides

τικούς, λαχταριστούς τρόπους: με κρέμα μασκαρπόνε, εσπρέσο, αλάτι και καβουρδισμένο καρπό κακάο ή με καραμέλα από σοκολάτα γάλακτος και δύο διαφορετικές κρέμες από εσπρέσο.

poulette

14.10.21 – lifo

75

PERSONAL SHOPPER

MARKET RESEARCH ñ

Saint Laurent Κοκάλινα γυαλιά ηλίου. Σε επιλεγμένα καταστήματα

î

SOPHIA Γλυπτό Female Torso. www.sophia.com.gr

î

Πλαίσιο Φωτογραφική μηχανή Fujifilm Instax Mini 90. www.plaisio.gr

ö

Paraphernalia Πορσελάνινο πιάτο. www.paraphernalia.gr

«Άνοιξε την πόρτα ξανά»: Έκθεση ζωγραφικής της Λίτσας Κασούμη Τη δέκατη τρίτη ατομική της έκθεση με 70 έργα μεικτής τεχνικής και θέμα «Άνοιξε την πόρτα ξανά» πραγματοποιεί η ζωγράφος Λίτσα Κασούμη στο πολιτιστικό κέντρο του Δήμου Αθηναίων ΜΕΛΙΝΑ στο Θησείο (Ηρακλειδών 66 & Θεσσαλονίκης), από τις 20 Οκτωβρίου μέχρι τις 5 Νοέμβριου. Με τα έσοδα από το μικρό βιβλίο που έγραψε η Λίτσα Κασούμη για την έκθεση θα προσφερθεί στήριξη και ενίσχυση στα παιδιά της Κιβωτού του Κόσμου, για τα οποία η στέγη, η τροφή, η ένδυση, η μόρφωση και, πάνω απ’ όλα, η οικογενειακή αγάπη και θαλπωρή είναι προτεραιότητα. Κατά τη διάρκεια της έκθεσης θα τηρηθούν όλα τα προβλεπόμενα μέτρα υγειονομικής προστασίας. Για τη διευκόλυνση των φίλων και των επισκεπτών τα εγκαίνια θα διαρκέσουν τρεις ημέρες 20, 21 και 22 Οκτωβρίου, ενώ η έναρξή τους θα γίνει την Τετάρτη 20 Οκτωβρίου, στις 17:00.

ñ

Calvin Klein Jeans Ανδρικό μπουφάν ιριδίζον. Στο εμπορικό κατάστημα Golden Hall

î

GANNI Mini τσάντα από τη συλλογή ΦθινόπωροΧειμώνας ’21/’22 www.simple-caracters.gr

î

Sky Premium Life Συμπλήρωμα διατροφής Sky Premium Life Turmeric. Στα φαρμακεία

õ

õ

Converse Από τη συλλογή Converse x JeanMichel Basquiat. Σε επιλεγμένα καταστήματα

76 lifo – 14.10.21

Maybelline Κραγιόν Superstay Matte Ink Liquid. Στα καταστήματα καλλυντικών

Brand of the Year η Πλαίσιο στα Digital Media Αwards Καινοτομία, πολυκαναλική εξυπηρέτηση, προσωποποιημένη ψηφιακή επικοινωνία, στοχευμένη προσέγγιση των κοινών της: πρακτικές που χάρισαν στην Πλαίσιο μια ιδιαίτερα τιμητική διάκριση και 10 ακόμα μοναδικά βραβεία στα Digital Media Αwards, τον θεσμό που καθιέρωσε η Boussias Communications και αναδεικνύει κάθε χρόνο τις βέλτιστες πρακτικές στον απαιτητικό χώρο των ψηφιακών εκδόσεων. Συγκεκριμένα, η Πλαίσιο τιμήθηκε με την κορυφαία και πιο σημαντική διάκριση της διοργάνωσης, αυτήν του Digital Βrand of the Year, που αναγνωρίζει την ηγετική της θέση στον ψηφιακό χώρο και την παροχή omnichannel υπηρεσιών υψηλού επιπέδου. Παράλληλα, απέσπασε 10 ακόμη βραβεία για τις ενέργειές της σε όλο το φάσμα της επικοινωνίας της, αξιοποιώντας πάντα τη δύναμη των ψηφιακών μέσων.

ΈΧΕΙΣ ΓΟΎΣΤΟ Βιβέτα Στρατηγού Βιβέτα, πότε ξεκίνησες να ασχολείσαι με τη μόδα; Από πολύ μικρή. Στα δεκαεφτά άρχισα να φτιάχνω τα πρώτα ρούχα για μένα και πολύ αργότερα αποφάσισα πως θέλω να ασχοληθώ επαγγελματικά με τη μόδα. Στην ουσία, πλέον, να ζω απ’ αυτό.

Σχεδιάστρια/ιδρύτρια του La Cocotte Athens

Τι ήταν αυτό που σε έκανε να ξεκινήσεις να σχεδιάζεις τα δικά σου ρούχα; Η ανάγκη μου να μην ακολουθώ ακριβώς τη μόδα αλλά να έχω ένα προσωπικό στυλ. Είναι κάπως μαγικό να θέλεις κάτι και να μπορείς να το φτιάξεις μόνος σου. Πότε και πώς δημιουργήθηκε το brand σου, το La Cocotte; Περίπου πριν από επτά χρόνια και αφού αποφάσισα πως μετά από δεκατρία χρόνια, η εταιρεία στην οποία εργαζόμουν, που είχε τελείως διαφορετικό αντικείμενο, δεν μπορούσε πλέον να μου προσφέρει τίποτα δημιουργικό. Τα παράτησα όλα λοιπόν και ξεκίνησα από την αρχή. Από πού αντλείς έμπνευση; Κυρίως από τη μουσική κουλτούρα, μια και η μόδα με τη μουσική ήταν πάντα δύο αλληλένδετες βιομηχανίες. Επειδή όμως αυτό που κάνω είναι κατά βάση αυτό που λέμε sur mesure, δηλαδή ένα ρούχο «κομμένο και ραμμένο» στα μέτρα του καθενός, σαφώς επηρεάζομαι και από την ανάγκη του εκάστοτε πελάτη. Πώς επιλέγεις τα υφάσματά σου; Κυρίως από τα patterns. Λατρεύω το βελούδο και τα μπροκάρ, αλλά πολλές φορές επιλέγω κάποιο ύφασμα σε συνάρτηση με το ρούχο που έχω σχεδιάσει. Επίσης, έχω έναν εθισμό στο μαύρο χρώμα.

από τηn αφροδιτη σακκα φωτο: παρισ ταβιτιαν

Πώς θα περιέγραφες το προσωπικό σου στυλ; Γενικά, δεν μου αρέσουν οι ταμπέλες, οπότε δεν νομίζω πως χρειάζεται να περιγράψω το στυλ μου με κάποιον όρο. Πιστεύω πως όλοι θα έπρεπε να ντύνονται όπως ακριβώς θέλουν και επιτέλους κάποια στιγμή να εκλείψουν τα στερεότυπα τόσο στην εμφάνιση όσο και στον τρόπο ζωής. Ποια είναι τα δικά σου style icons; Josephine Baker, Coco Chanel, Marlene Dietrich, David Bowie, Madonna, Prince, Siouxsie Sioux, Poison Ivy Rorschach, Lady Gaga, Iris Apfel. Υπάρχει ένα item στην ντουλάπα σου που έχει ξεχωριστή σημασία για σένα; H αλήθεια είναι πως δεν μπορώ να σκεφτώ κάποιο επειδή δεν δένομαι συναισθηματικά με τα αντικείμενα. Λατρεύω όμως ένα vintage κιμονό κεντημένο στο χέρι, το οποίο πλέον διακοσμεί έναν τοίχο στο σαλόνι μου. Τι φοράς σήμερα και πόσο κοστίζει; Ένα φόρεμα που έχω φτιάξει η ίδια, μπλούζα δίχτυ (€15) από κάποιο e-shop, harness (€20) από Bershka, tooth necklace (€50) από τη χαρισματική Maru_jewelry και second-hand αρβύλες (€30) από το αγαπήμενο Yesterday’s bread. Πού πηγαίνεις τώρα; Στα πέριξ του κέντρου και των Εξαρχείων για ποτό με φίλους. @lacocotteathens

14.10.21 – lifo

77

starfax

ΖΥΓΟΣ [23.9/22.10] Τύχη και εύνοια είναι ΥΔΡΟΧΟΟΣ [20.1/19.2] τα χαρακτηριστικά των επόμενων ημερών, ξεκινώντας από τις 15/10, που πραγματοποιείται το τρίγωνο Ήλιου - Δία και συμβαίνει μόνο δύο φορές τον χρόνο. Στον τομέα της δημιουργικότητας και του έρωτα θα υπάρξουν σημαντικές εξελίξεις και θα είναι ιδανική μέρα για το ξεκίνημα μιας ερωτικής σχέσης ή ενός έργου που θα κερδίσει τις εντυπώσεις. Η επιστροφή του Ερμή και του Δία σε ορθόδρομη πορεία στις 18/10 σηματοδοτεί την παύση καθυστερήσεων και εμποδίων σε επαγγελματικές ή προσωπικές σας υποθέσεις και θα μπορέσετε να βελτιώσετε την ερωτική σας ζωή οι ελεύθεροι, ενώ θα είναι εξαιρετική εποχή για εσάς που σκοπεύετε να δημιουργήσετε οικογένεια. Η Πανσέληνος στον Κριό στις 20/10 ενεργοποιεί τον τομέα των σχέσεων και των συνεργασιών και θα σας δοθεί η ευκαιρία να κλείσετε μια καλή συμφωνία ή να επισημοποιήσετε τη σχέση σας.

ΣΚΟΡΠΙΟΣ [23.10/22.11] Ένα ευνοϊκό διάστημα ξεκινά για την οικιακή σας ζωή και η πιο τυχερή μέρα θα είναι στις 15/10, που πραγματοποιείται το τρίγωνο Ήλιου - Δία. Η συγκεκριμένη όψη συμβαίνει μόνο δύο φορές τον χρόνο, οπότε, αν σκοπεύετε να ασχοληθείτε με αγοραπωλησίες ακινήτων, θα πετύχετε μια καλή συμφωνία που θα αυξήσει τα κέρδη σας. Μυστικές διαπραγματεύσεις θα έχουν αίσια αποτελέσματα. Στις 18/10 Δίας και Ερμής επιστρέφουν σε ορθόδρομη πορεία και επανέρχονται οι ισορροπίες στις σχέσεις με τα αγαπημένα σας πρόσωπα, ενώ παράλληλα θα σας δοθεί η ευκαιρία να κάνετε κάποιες επιδιορθώσεις σε βλάβες του σπιτιού που σας είχαν αποδιοργανώσει. Η Πανσέληνος στον Κριό στις 20/10 ολοκληρώνει έναν κύκλο στα επαγγελματικά σας, ανοίγοντας νέες προοπτικές που θα συμβάλουν στην αύξηση του εισοδήματός σας και στην επαγγελματική σας καταξίωση.

ΤΟΞΟΤΗΣ [23.11/21.12] Είστε περιζήτητοι αυτή την εποχή και θα εκτιμηθούν οι δεξιότητές σας από πρόσωπα που θα συμβάλουν στην επαγγελματική σας εξέλιξη. Η 15η Οκτωβρίου, με το τρίγωνο του Ήλιου με τον κυβερνήτη σας τον Δία, είναι από τις πιο τυχερές μέρες και επειδή η συγκεκριμένη όψη πραγματοποιείται μόνο δύο φορές τον χρόνο, δώστε έμφαση στην επικοινωνία και στην προώθηση των υπηρεσιών σας. Εμπορικές υποθέσεις και ό,τι αφορά την εκπαίδευση ευνοούνται. Στις 18/10 επιστρέφουν σε ορθόδρομη πορεία ο Ερμής και ο Δίας και αρχίζουν να δρομολογούνται έργα που είχαν μείνει στην άκρη, ενώ θα βελτιωθούν και οι σχέσεις με οικείους. Η κοινωνική σας ζωή θα είναι πιο έντονη και θα γνωρίσετε νέα πρόσωπα, με τα οποία θα έχετε κοινά ενδιαφέροντα. Η Πανσέληνος στον Κριό στις 20/10 τονίζει την ερωτική σας ζωή και το τρίγωνο με τον Δία φέρνει θετικές εξελίξεις στα ερωτικά σας.

από τη μα ρ ιβ ίκυ καλλέ ρ γ η (s tar f ax@ li f o. g r )

78 lifo – 14.10.21

ΑΙΓΟΚΕΡΩΣ [22.12/19.1] Οι εξελίξεις στα οικονομικά σας και στην καριέρα θα είναι σημαντικές από τις 15/10 που πραγματοποιείται το τρίγωνο Ήλιου - Δία. Ο Δίας, ο πλανήτης των χρημάτων, ενεργοποιεί τον τομέα των οικονομικών σας και καθώς η συγκεκριμένη όψη, που συμβαίνει μόνο δύο φορές τον χρόνο, είναι η πιο τυχερή, πρέπει να εστιάσετε σε διαπραγματεύσεις και επενδύσεις. Στις 18/10 επιστρέφουν Δίας και Ερμής σε ορθόδρομη πορεία και αρχίζουν να υποχωρούν τα εμπόδια που προκαλούσαν στασιμότητα στα σχέδιά σας, όπως και οι καθυστερήσεις στα οικονομικά σας, οπότε θα ωφεληθείτε ποικιλοτρόπως. Επαφές με πρόσωπα εξουσίας θα ευνοηθούν, αυξάνοντας τη δημοτικότητά σας. Η Πανσέληνος στον Κριό δίνει έμφαση στον τομέα του σπιτιού και, καθώς είναι σε τρίγωνο με τον Δία, φέρνει έσοδα μέσω της ακίνητης περιουσίας ή της επιχείρησής σας. Ιδανική στιγμή για να κάνετε βελτιώσεις στον χώρο σας.

ΔΙΔΥΜΟΣ [21.5/21.6]

Η τύχη είναι με το μέρος σας αυτή την εποχή και πρέπει να επικεντρωθείτε στους στόχους σας. Στις 15/10 το τρίγωνο Ήλιου - Δία είναι η πιο τυχερή μέρα και επειδή η συγκεκριμένη όψη πραγματοποιείται μόνο δύο φορές τον χρόνο, βάλτε τα δυνατά σας όσοι ασχολείστε με τις σπουδές και όσοι σκοπεύετε να επεκτείνετε τις επιχειρηματικές σας δραστηριότητες στο εξωτερικό. Στις 18/10 επιστρέφουν ο Δίας στο ζώδιό σας και ο Ερμής σε ορθόδρομη πορεία, ανταμείβοντας τους κόπους προηγούμενων μηνών, ενώ θα διευκολυνθείτε σε διαδικαστικά ζητήματα. Εκδόσεις, επαφές με πελάτες και εμπορικές υποθέσεις θα φέρουν κέρδη. Η Πανσέληνος στον Κριό στις 20/10 φωτίζει τον τομέα της επικοινωνίας και θα σηματοδοτήσει την έναρξη μιας νέας εποχής, ευνοώντας τη διαφήμιση και την προώθηση των υπηρεσιών σας.

Μια νέα εποχή ξεκινά για εσάς, καθώς προκύπτουν ευκαιρίες για πρόοδο σε σπουδές και σε ό,τι αφορά την επιχείρησή σας, ειδικά στις 15/10 που πραγματοποιείται το τρίγωνο του Ήλιου με τον Δία. Αξιοποιήστε τη μέρα προς όφελός σας καθώς συμβαίνει μόνο δύο φορές το χρόνο. Οι φοιτητές εντείνετε τις προσπάθειές σας, όσοι έχετε διαδικαστικά θέματα προσπαθήστε να τις διευθετήσετε αυτήν τη μέρα, όσοι έχετε δική σας επιχείρηση δώστε έμφαση σε επαφές με το εξωτερικό. Με την επιστροφή του κυβερνήτη σας Ερμή και του Δία σε ορθόδρομη πορεία ανακτάτε την αυτοπεποίθησή σας, οπότε είναι ιδανική εποχή για να ασχοληθείτε με την ερωτική σας ζωή. Η Πανσέληνος στον Κριό στις 20/10 θα φωτίσει τον τομέα της κοινωνικής σας ζωής και παράλληλα θα σας δώσει την ευκαιρία να ενώσετε τις δυνάμεις σας με ομοϊδεάτες.

ΙΧΘΥΣ [20.2/20.3]

ΚΑΡΚΙΝΟΣ [22.6/22.7]

Αξιοποιήστε το επόμενο διάστημα για να βελτιώσετε τα οικονομικά σας, καθώς με το τρίγωνο του Ήλιου με τον Δία στις 15/10 θα έχετε την τύχη με το μέρος σας. Η συγκεκριμένη όψη πραγματοποιείται μόνο δύο φορές τον χρόνο και στο ζώδιό σας δίνει ευκαιρίες για αύξηση του εισοδήματος. Ιδανική μέρα για να ζητήσετε ένα δάνειο, να κάνετε αίτηση για επιχορήγηση ή να κλείσετε μια συμφωνία αγοραπωλησίας. Στις 18/10 επιστρέφουν ο Δίας και ο Ερμής σε ορθόδρομη πορεία και έπειτα από ένα διάστημα καθυστερήσεων στα οικονομικά σας, θα καταφέρετε να βάλετε μια τάξη στις οφειλές σας. Η Πανσέληνος στον Κριό ενεργοποιεί τον τομέα των χρημάτων και θα είναι μια καλή στιγμή για να επενδύσετε ένα μέρος των πόρων σας σε μια καινοτόμο ιδέα.

Αίσιες οι εξελίξεις για τα οικονομικά σας το προσεχές διάστημα. Στις 15/10 το τρίγωνο του Ήλιου με τον Δία, που είναι η πιο τυχερή όψη και πραγματοποιείται μόνο δύο φορές τον χρόνο, βρίσκεται στον άξονα οικιακή ζωή - κοινοί πόροι και θα σας έρθουν χρήματα είτε μέσω της ακίνητης περιουσίας είτε μέσω ενός συνεργάτη σας. Ιδανική στιγμή για να διαπραγματευτείτε τη ρύθμιση μιας οφειλής. Στις 18/10 η επιστροφή του Ερμή και του Δία σε ορθόδρομη πορεία φέρνει νέες ευκαιρίες σε όσους αναζητάτε νέα πηγή εσόδων, ενώ παράλληλα θα δρομολογηθούν και υποθέσεις του σπιτιού ή της επιχείρησής σας που είχαν σκαλώσει λόγω της ανάδρομης πορείας. Η Πανσέληνος στον Κριό στις 20/10 είναι η μόνη της χρονιάς που τονίζει τον τομέα της καριέρας και θα ανοίξει μια νέα πόρτα για τα επαγγελματικά σας.

ΚΡΙΟΣ [21.3/20.4] Οι επόμενες μέρες θα είναι πιο ευνοϊκές, με ευκαιρίες. Στις 15/10 ο Ήλιος θα βρίσκεται σε τέλεια αρμονική όψη με τον Δία, κάτι που συμβαίνει μόνο δύο φορές τον χρόνο, και θα είναι εξαιρετική μέρα για γάμο ή για το ξεκίνημα μιας συνεργασίας. Στις 18/10 Δίας και Ερμής επιστρέφουν σε ορθόδρομη πορεία και επαναφέρουν την αρμονία στις σχέσεις σας, η κοινωνική σας ζωή θα είναι πιο έντονη και θα υποχωρήσουν κάποια προβλήματα που προκαλούσαν εμπόδια και καθυστερήσεις. Προωθήστε την επιχείρησή σας και ενημερωθείτε σχετικά με νέες τεχνολογίες. Στις 20/10 η μοναδική Πανσέληνος της χρονιάς στο ζώδιό σας θα αποτελέσει μια καθοριστική στιγμή για εσάς. Ο Άρης, ο κυβερνήτης σας, σε σύνοδο με τον Ήλιο και σε τρίγωνο με τον Δία θα φέρουν επιτυχίες σε σημαντικούς τομείς της ζωής σας, δίνοντάς σας την πληρότητα που αναζητάτε.

ΛΕΩΝ [23.7/23.8]

Αυτή την εποχή έχετε όλες τις συνθήκες με το μέρος σας και μπορείτε να πετύχετε πολλά. Στις 15/10 ο κυβερνήτης σας ο Ήλιος, σε τρίγωνο με τον Δία, φέρνει τύχη και νέες ευκαιρίες, οπότε πρέπει να αξιοποιήσετε τη μέρα, καθώς η συγκεκριμένη όψη συμβαίνει μόνο δύο φορές τον χρόνο. Μπορείτε να κλείσετε μια καλή συμφωνία με πολλές δυνατότητες κέρδους, να προωθήσετε με επιτυχία τα προϊόντα ή τις υπηρεσίες σας, ή να διευρύνετε το δίκτυο των συνεργατών σας. Στις 18/10 επιστρέφουν Ερμής και Δίας σε ορθόδρομη πορεία και πλέον θα μπορείτε να συνεννοείστε άνετα με συνεργάτες, ενώ θα ευνοηθούν και εμπορικές υποθέσεις, μια και ο Ερμής σ’ εσάς ενεργοποιεί τον τομέα της επικοινωνίας. Η Πανσέληνος στον Κριό στις 20/10 δίνει ευκαιρίες για ταξίδια και επιτυχία στις σπουδές ή για τη σταθεροποίηση μιας συμφωνίας.

ΤΑΥΡΟΣ [21.4/20.5]

Εβδομάδα σημαντικών εξελίξεων, καθώς μια από τις πιο δυνατές μέρες του μήνα θα είναι στις 15/10, οπότε πραγματοποιείται το τρίγωνο Ήλιου - Δία, μια σπάνια όψη που συμβαίνει μόνο δύο φορές τον χρόνο. Στο δικό σας ζώδιο ενεργοποιεί τους τομείς της εργασίας και της καριέρας/φήμης, καθιστώντας την ιδανική στιγμή για συνέντευξη, παρουσίαση των υπηρεσιών σας σε πελάτη και για διαπραγματεύσεις. Επίσης, μπορείτε να συζητήσετε με τον εργοδότη σας και να αυξήσετε τις αποδοχές σας. Στις 18/10 ο Ερμής και ο Δίας επιστρέφουν σε ορθόδρομη πορεία και κάποια εμπόδια που προκαλούσαν στασιμότητα στην εφαρμογή ενός σημαντικού εγχειρήματος αρχίζουν να υποχωρούν, ανοίγοντας νέες προοπτικές. Η Πανσέληνος στον Κριό στις 20/10 σας υπενθυμίζει πως πρέπει να ρίξετε τους ρυθμούς για να ξεκουραστείτε, ταυτόχρονα όμως το τρίγωνο Ήλιου - Δία φέρνει την επιβράβευση.

ΠΑΡΘΕΝΟΣ [24.8/22.9]

Sudoku No 701 2

1

3 5

6 4 3

9

7

5 2 1 8

1 5 6 8

3

4

7 4

2 1 4 8

8 7

1

Η λύση του προηγούμενου 3 9 8 7 5 4

2 6 7 1 9 8

1 5 4 6 3 2

4 3 6 5 1 9

9 1 2 4 8 7

8 7 5 3 2 6

7 2 3 9 6 5

6 4 1 8 7 3

5 8 9 2 4 1

6 3 9 8 5 1 4 2 7 2 5 8 7 6 4 1 9 3 1 4 7 2 3 9 8 5 6

Οι επόμενες μέρες θα είναι πολύ σημαντικές για τα επαγγελματικά σας και εκεί θα πρέπει να στρέψετε την προσοχή σας. Το τρίγωνο του Ήλιου με τον Δία στις 15/10 είναι η πιο τυχερή όψη και πραγματοποιείται μόνο δύο φορές τον χρόνο, τονίζοντας τους τομείς των οικονομικών και της εργασίας, βελτιώνοντας δηλαδή τα οικονομικά σας μέσω μιας νέας και πιο προσοδοφόρας απασχόλησης ή της αύξησης των εσόδων μέσω της επιχείρησής σας. Όπως και να έχει, κάτι καλό βρίσκεται καθ’ οδόν. Στις 18/10 επιστρέφουν ο κυβερνήτης σας Ερμής και ο Δίας σε ορθόδρομη πορεία και αρχίζουν να μπαίνουν σε μια ροή τα οικονομικά σας, αλλά θα πρέπει να αποφύγετε τα περιττά έξοδα. Η Πανσέληνος στον Κριό στις 20/10 σηματοδοτεί το κλείσιμο ενός κύκλου οφειλών και δίνει ευκαιρίες για μια νέα πηγή εσόδων.

14.10.21 – lifo

79