Hoofdstukken
1. Inleiding 3
2. Ontwikkelingen in verlichting rond duurzaamheid 4
3. Overige ontwikkelingen in verlichting 6
4. Trends en ontwikkelingen in (kantoor)verlichting 7 5. Het effect van verlichting op de werknemer 8 6. Kantoorverlichting, waar moet je op letten
7. Verlichting bij Maul
Inleiding
Verlichting op kantoor staat steeds meer in de belangstelling. En terecht. Aan de ene kant kan goede verlichting duurzaam zijn en kosten besparen, anderzijds heeft het een grote invloed op het welzijn van mensen. Investeren in verlichting waarbij de mens centraal staat is dan ook zinvol, omdat gezonde en betrokken werknemers een positieve bijdrage leveren aan de productiviteit van een organisatie.
Onderzoekers van het Amerikaanse DecisionWise hebben aangetoond dat niet-betrokken werknemers gemiddeld 3.600 euro per jaar kosten aan hun werkgever voor elke 10.000 euro aan jaarsalaris. Recent onderzoek van meubelfabrikant Steelcase geeft aan dat 37 procent van de werkers niet geëngageerd is. Aan de andere kant blijkt dat degenen die zich wél inzetten, het beste presteren en een ziekteverzuim hebben dat 20 procent lager ligt. Daarbij blijkt dat de verlichting op de werkplek voor veel werknemers belangrijker is dan technische omstandigheden en sociale factoren.
Daarom staat bij verlichting op kantoor tegenwoordig de human centric benadering centraal, gekoppeld aan onze biologische klok; om beter te zien, je beter te voelen en zo ook beter te functioneren.
Optimale verlichting op de werkplek is een essentiële factor voor het welzijn en de prestaties van elke medewerker. Investeren in hoogwaardige verlichting voor goed verlichte werkplekken loont op de lange termijn, het leidt tot:
• Een betere gezondheid;
• hogere productiviteit;
• een positieve bedrijfscultuur.
Producent van verlichtingstechnologie MAUL biedt vanuit deze gedachte een uitgebreid assortiment aan verlichtingsoplossingen voor kantoren aan. In deze whitepaper laten we ons licht schijnen op de ontwikkelingen in kantoorverlichting en de oplossingen die Maul als Duits producent van verlichtingstechnologie daarbij kan bieden.
Licht is een vorm van elektromagnetische straling. Het menselijk oog kan eigenlijk maar een paar delen ervan zien. Wat we kunnen zien worden aangeduid met de kleurtemperatuur in Kelvin. De lichtstroom flux van de lichtbron wordt gemeten in lumen. De verlichtingssterkte, d.w.z. wat werkelijk oppervlakken zoals een bureau bereikt, wordt berekend in lux. Voorbeeld: op een heldere, zonnige dag is de verlichtingssterkte door de zon 100.000 lux. Als regenwolken de zonnige hemel verduisteren, daalt de verlichtingssterkte tot ongeveer 3500 - 20.000 lux.
2
Ontwikkelingen in verlichting rond duurzaamheid
De Green Deal van de Europese Unie; ook van toepassing op armaturen
Energielabels en ecodesign maken deel uit van de ‘Green Deal’ van de Europese Unie en omvatten alle ‘energiegerelateerde producten’, zoals lichtbronnen, wasmachines of tv-toestellen. Specifiek voor lichtbronnen en bedieningsapparaten zijn er twee nauw met elkaar verbonden voorschriften voor de etikettering van het energieverbruik en voor het ecologisch ontwerp, die in 2021 verplicht zijn gesteld. Zo gaat de regelgeving op het gebied van ecologisch ontwerp in op de minimumeisen voor
lichtbronnen met betrekking tot repareerbaarheid, demonteerbaarheid en functionaliteit. Het gestandaardiseerd verplicht etiket voor energiegerelateerde producten zal naar schatting een jaarlijkse energiebesparing van meer dan 260 TWh opleveren, wat overeenkomt met een vermindering van de uitstoot van broeikasgassen van ongeveer 100 miljoen ton per jaar in 2030. (1)
Energie-efficiëntie snel herkennen De verordening voor de labelling middels de nieuwe energie-efficientieklassen voor lichtbronnen is bedoeld om gebruikers te helpen energiebesparende armaturen te herkennen. De meeste consumenten zijn inmiddels bekend met het energielabel en houden er rekening mee bij hun aankoop. Met de nieuwe verordening zijn de klassen A++ tot en met E per 1 september 2021 vervangen door een nieuwe schaal A tot en met G. Voor die tijd behaalden de meeste armaturen A+ tot A++, waardoor het moeilijk was om de meest efficiënte producten te identificeren.
Een QR-code op het etiket leidt naar een Europese database, EPREL, waar alle fabrikanten verdere gegevens over de lichtbron verplicht moeten deponeren. Zo kun je snel en eenvoudig technische informatie en de herkomst van het product achterhalen. Handig bijvoorbeeld om direct voor de aankoop via je smartphone te herkennen of een product wel of niet voldoet aan de Europese specificaties.
Repareren in plaats van weggooien
De Europese Ecodesign verordening vormt een wettelijke bouwsteen om de huidige wegwerpmaatschappij om te vormen tot een meer duurzame en circulaire economie. Aan de ene kant moet de levensduur van producten aanzienlijk worden verlengd door repareerbaarheid. Aan de andere kant moeten producten aan het einde van hun levensduur weer beschikbaar worden gemaakt voor de grondstoffencyclus door ze te kunnen ontmantelen in afzonderlijke onderdelen.
Een van de specificaties in de verordening gaat over de uitwisselbaarheid van lichtbronnen. Iets
wat tot nu toe zelden mogelijk was. Om nu te voorkomen dat armaturen volledig moeten worden weggegooid wanneer de lichtbron defect is zijn de lichtbronnen (en voorschakelapparatuur) van MAUL armaturen niet langer permanent geïnstalleerd, maar vervangbaar. Dit bespaart waardevolle grondstoffen en hulpbronnen, verlengt de levensduur van de armaturen en maakt het mogelijk ze te scheiden voor recycling.
LED verlichtingstechnologie
LED (light-emitting diode) lampen zijn de modernste lichtbronnen. Deze verlichtingstechnologie wordt gekenmerkt door een extreem laag energieverbruik. Daarnaast scoort LED veel beter dan eerdere lichtbronnen op het gebied van lichtrendement en levensduur. De energiebesparing van een LED bedraagt ongeveer 80 procent in vergelijking met een
conventionele gloeilamp. Dankzij de individuele en snelle regelbaarheid maken LED’s een hoge mate van ontwerpflexibiliteit mogelijk. Dat leidt weer tot een grote verscheidenheid aan toepassingen.
Factoren van duurzame verlichting Bewust omgaan met licht helpt het milieu. Daarbij is het interessant voor je budget. Het overzicht laat zien dat meer factoren een rol spelen. Moderne slimme kantoorverlichting integreert het daglicht en past de werking automatisch en dynamisch aan het beschikbare licht aan.
Bij duurzaamheid wil je rekening houden met de hele levenscyclus van een armatuur; van duurzame productie en energiebesparende toepassing tot uiteindelijk gesorteerde afvalstromen.
Bij duurzame verlichting draait het om:
• Lange levensduur
• Zuinige verlichtingstechnologie
• Hoge energie-efficiëntie
• Laag materiaalverbruik
• Gerecycleerde producten
3
Overige ontwikkelingen rond verlichting
Onze woon- en werkomgeving wordt steeds slimmer door de komst van sensoren en draadloze verbindingen. Het op afstand, via je smartphone, aansturen van je verlichting thuis was een van de eerste toepassingen binnen het smart home.
Dankzij sensoren kunnen slimme verlichtingssystemen hun omgeving scannen en zich zo aanpassen aan veranderende situaties. Ze detecteren bewegingen, helderheid en de aanwezigheid van mensen om het licht daarop te optimaliseren. Zo worden de lichtbronnen automatisch geregeld. Dat levert niet alleen ge-
mak op, maar helpt ook om energie te besparen. Individuele verlichting in een netwerk kan met elkaar communiceren om een gesynchroniseerde verlichtingservaring te creëren. Slimme verlichting kun je eenvoudig bedienen via je smartphone. Je kunt het ook makkelijk aanpassen aan voorkeuren en behoeften.
De meeste slimme verlichtingssystemen werken via draadloze technologieën zoals ZigBee of Bluetooth. Dit vergemakkelijkt niet alleen het netwerken van de apparaten, maar zorgt ook voor energiebesparende communicatie. Daarnaast geeft het gebouwbeheerders zicht op het gebruik en verbruik.
Op termijn zou het zelf mogelijk worden om je draadloze internetverbinding aan te sturen vanuit je LED-verlichting. Dat kan leiden tot tien keer sneller internet.
De technologie is er, maar de uitvoering blijft voorlopig bij een belofte op termijn. Al heeft de internationale organisatie IEEE in 2023 de standaard IEEE 802.11bb vrijgegeven, speciaal voor LiFi. Dit is een vendor-onafhankelijke standaard, wat ervoor moet zorgen dat meer fabrikanten apparaten die LiFi ondersteunen op de markt gaan brengen.
4
Kantoorverlichting; trends en ontwikkelingen
We werken anders, zeker na de coronapandemie, zijn mobieler, kunnen onze bedrijfsapplicaties in de cloud benaderen, waardoor de grenzen tussen werk en thuis vervagen. Ergonomie speelt niet alleen op kantoor een rol, maar ook in het thuiskantoor.
Het streven is een prettige omgeving die de gezondheid en vitaliteit bewaakt én tegelijkertijd zorgt dat je productief kunt werken. Of het nu gaat om geconcentreerd werken, een rustig gesprek met z’n tweeën of creatieve vergaderingen in een grote groep: de flexibele invulling van de werkomgeving vraagt om hulpmiddelen die zich aanpassen aan de persoon én de situatie. Dan heb je verlichtingsarmaturen nodig die zich voortdurend kunnen aanpassen aan veranderende werkomstandigheden, die elke beweging volgen en ook draadloos functioneren. Kortom; slimme oplossingen vereenvoudigen de bediening, zijn energiebesparend én bevorderen het welzijn.
Omdat we tegenwoordig gemiddeld 90 procent van de dag binnen doorbrengen, is verlichting veel belangrijker voor ons dan voor eerdere generaties. Naast het ondersteunen van klassieke visuele taken heeft licht ook een grote invloed op ons gevoel van welzijn.
Met de ontdekking van fotoreceptoren in het oog die de innerlijke klok beïnvloeden, is biologisch effectief licht oftewel ‘Human Centric Lighting’ in de belangstelling gekomen van wetenschappers en kantoorontwerpers. Daarbij staat de invloed van licht op onze biologische klok centraal.
Het effect van verlichting op de werknemer
Verkeerde verlichting beïnvloedt de gezondheid
Goede verlichting is een voorwaarde voor gezonde ogen en betere prestaties. Te weinig licht of te harde contrasten beïnvloeden de gezondheid en ons welzijn.
Het kan leiden tot snellere vermoeidheid, hoofdpijn of oogklachten zoals branderige of tranende ogen. Reflectie op het beeldscherm leidt daarnaast tot een slechte lichaamshouding, wat ook klachten als rug- of nekpijn kan veroorzaken.
Gezond licht werkt
Biologisch effectief licht staat in
dienst van onze gezondheid, welzijn en prestaties. Licht beïnvloedt dan ook niet alleen ons dagritme, maar ook ons prestatieniveau.
Hoe reageren je werknemers op licht? Welke rol speelt daglicht op onze stemming en uiteindelijk onze fysieke en mentale gezondheid? Aspecten die in het moderne verlichtingsmanagement een rol spelen.
Licht wordt (biologisch) effectief als we het juiste lichtspectrum of de vereiste intensiteit op het juiste moment van de dag kunnen gebruiken. Want dan ondersteunt het ons en werkt het niet tégen ons. De bevindingen
van de lichttherapie (5), die met succes wordt toegepast in de geneeskunde, worden nu dus ook gebruikt op de werkplek.
Meer fouten, minder prestaties Ook ons presteren is deels afhankelijk van de juiste verlichting. Als de verlichtingssterkte te laag is, daalt de productiviteit en neemt het foutenpercentage toe, zo blijkt uit een recente studie van de Vakgroep Lichttechniek van de Technische Universiteit in het Duitse Illmenau.
kantoorverlichting; waar moet je op letten
Algemene verlichting en werkplekverlichting, welk licht voor welk soort werk.
Goed afgestemde en slimme verlichting verhoogt de motivatie, vermindert gezondheidsrisico’s en ongevallen en leidt tot geconcentreerder werken met snellere en betere resultaten.
Licht afstemmen op mensen en hun taken
Iedereen stelt andere eisen aan verlichting, afhankelijk van het tijdstip van de dag of het jaar, de leeftijd en de visuele taak. Hoe individueler het licht wordt aangepast aan de werksituatie en de persoon, hoe beter het resultaat. Er moet rekening worden gehouden met een aantal factoren. Hieronder noemen we een aantal aspecten voor een optimale ruimteverlichting:
Aandachtspunten:
• Individueel in te stellen
• Verlichtingssterkte
• Kleurweergave
• Kleurtemperatuur
• Energie-efficiëntie
• Voldoen aan de richtlijnen
• Veiligheid (elektronisch, optisch en mechanisch)
• Dynamische aanpassingen
• Daglicht
• Helderheid vermijden
Regels en voorschriften als oriëntatie
Omgevingsfactoren (daglicht, grootte van de ruimte, kleur en textuur van het oppervlak, d.w.z. mat of glanzend) spelen ook een grote rol in het verlichtingseffect. Er zijn verschillende regels voor de ergonomische inrichting van een werkplek. Antwoorden op het gebied van verlichting worden onder andere gegeven op basis van de richtwaarden van de bindende Europese norm DIN EN 12464-1 “Verlichting van werkplekken - Overdekte werkplekken” bindend.
De technische regels voor werkplekken (Arbeitsstättenregeln - ASR) weerspiegelen de vereiste stand van de techniek, arbeidsgeneeskunde en hygiëne en andere verzekerde wetenschappelijke bevindingen voor de veiligheid en gezondheid van werknemers bij het inrichten en gebruiken van werkplekken. Ze worden vastgesteld of aangepast door het Comité voor Arbeidsplaatsen (ASTA) en gepubliceerd door het Federale Ministerie van Arbeid en Sociale Zaken (BMAS) in het Gemeenschappelijk Ministerieel Staatsblad (GMBl).
• DIN EN 12464-1, Licht en verlichting - Verlichting van werkplekken - Deel 1: Binnenwerkplekken.
Deze bevat onder andere nader omschreven specificaties voor verlichtingssterktes bij verschillende taken:
• Archiveren, kopiëren, verkeerszones 300/500* lux
• Schrijven, lezen, gegevensverwerking 500/1000* lux
• Technisch tekenen 750/1500* lux
• Laboratoria, meetstations 500/750* lux
• Receptie, balies 300/750* lux
* De tweede waarde houdt rekening met speciale vereisten, bijv. weinig daglicht, ongewoon laag contrast of kleine leestaken of wanneer nauwkeurigheid vereist is.
Om een idee te geven, natuurlijk daglicht heeft een waarde tussen de 10.000 en 100.000 lumen (1 Lux staat gelijk aan 1 lumen per vierkante meter).
Verder zijn er nieuwe aanbevelingen, die aangeven dat je vanaf je 32e levensjaar elk jaar erbij één procent meer licht nodig hebt. Jaren geleden hebben onafhankelijke onderzoeken aangetoond dat zestigjarigen vier keer zoveel licht nodig hebben als twintigjarigen om dezelfde indruk van helderheid te krijgen. (bron: licht.de)
Direct en indirect licht combineren
In kantoren met natuurlijke elementen, zoals planten en zonlicht, is een 15% hoger niveau van welzijn, 6% hogere productiviteit en 15% hogere creativiteit gerapporteerd.(2)
Ander onderzoek toont aan dat blootstelling aan fel licht via kunstmatige lichtkoepels, zorgt voor psychologisch comfort, verhoogde productiviteit en een betere gezondheid.(3)(4)
Indirect versus direct licht
De optimale oplossing is een evenwichtige combinatie van daglicht, algemene achtergrondverlichting en individueel regelbare verlichting op de werkplek. Dit wordt het best bereikt door indirecte algemene verlichting te combineren met directe taakverlichting, bijvoorbeeld een naar boven stralende staande armatuur en een bureaulamp voor gerichte taakverlichting. Vergeet bij algemene verlichting ook niet de verlichting via de wanden, bijvoorbeeld via akoestische scheidingswanden met ruimtelijke verlichting.
Voordelen
• Individualiteit: op elke werkplek kan de verlichtingssterkte individueel worden aangepast aan de persoon en de activiteit.
• Duurzaam: de basisverlichting (meestal lager dan de taakverlichting) wordt alleen feller als dat nodig is (bijv. als er iemand passeert), vooral in ongebruikte gebieden. Armaturen met sensoren doen dit automatisch.
• Flexibel: de verlichting kan snel worden aangepast als de ruimte verandert.
• Verblindingsvrij: geen reflecties of verblinding op schermen of in het aangezicht.
Rekening houden met biologische verlichtingseffecten
Bij huidige verlichtingsontwerpen wordt rekening gehouden met niet-visuele effecten van licht (biologische verlichtingseffecten). Als model hiervoor dient het verloop van natuurlijk zonlicht. Dit kan bijdragen aan betere prestaties én een positievere stemming. Licht dat het oog van bovenaf en van voren raakt, is bijzonder effectief. Dit kun je bijvoorbeeld bereiken met plafondarmaturen over een groot oppervlak of met staande armaturen met indirecte lichtcomponenten. Tafel- en taakarmaturen kunnen nuttige aanvullingen zijn voor het uitvoeren van klassieke visuele taken zoals lezen. Koele witte en heldere verlichtingsinstellingen zijn aan te bevelen om het dagritme te ondersteunen, dus vooral ‘s ochtends en gedurende de dag. Voor overdag geldt de stelregel dat ten minste 240 lux MEDI het oog moet bereiken, waarbij de kleurtemperatuur moet kunnen worden aangepast aan het tijdstip van de dag. ‘s Avonds geniet warm wit licht met een lage intensiteit de voorkeur.
Licht dat het oog binnenkomt
Plat van boven en van voren
Lichtgevoelige cellen in het oog reageren op blauw licht
Hoog biologisch effect van het licht
7 Verlichting bij Maul
MAUL: Traditie en innovatie gaan hand in hand
De Duitse producent Jakob Maul GmbH is vooral bekend als een toonaangevende Duitse merkfabrikant van kantoorbenodigdheden. Het bedrijf werd in 1912 in het Odenwald opgericht door meestergereedschapsmaker Jakob Maul. Inmiddels staat de vierde generatie van de familie aan het roer. Maatschappelijk verantwoord ondernemen, oog voor de eigen werknemers en respect voor de hulpbronnen uit de natuur, gekoppeld aan duurzaamheid, hebben altijd deel uitgemaakt van de MAUL-filosofie.
Vakmanschap en hightech - dat is waar MAUL vandaag de dag voor
Lichtbronnen onderworpen aan duurtests
staat. Met eigen productiefaciliteiten in Duitsland en export naar heel Europa. Een eigen R&D afdeling zorgt voor een hoge mate van innovatie. Moderne testprocessen en intensieve testreeksen zorgen voor de constante kwaliteit en veiligheid van alle MAUL-producten.
Sinds de jaren 90 voert MAUL ook verlichting voor de werkplek in haar assortiment. Zo biedt MAUL inmiddels meer dan 100 verschillende armaturen op het gebied van plafondlampen, LED-panelen, vloerlampen, bureaulampen en mobiele lampen. Elk product wordt ondersteund door meer dan 25 jaar ervaring in de ontwikkeling en productie van armaturen. Het bedrijf richt zich vanuit duurzaamheid, gezondheid en vei-
ligheid op het bieden van de beste verlichtingskwaliteit op de werkplek.
Veilig en betrouwbaar
Pas nadat het intensieve tests heeft doorstaan, wordt een armatuur opgenomen in het MAUL assortiment. Elk onderdeel wordt zorgvuldig getest door de eigen en externe technici.
Zo leveren we betrouwbare kwaliteit om een lange levensduur te garanderen en hulpbronnen te sparen. Dit betreft niet alleen de elektronica (bijv. isolatie, elektromagnetische straling) maar ook de mechanica/statica en optica. In het eigen laboratorium voor langetermijntests worden de lichtbronnen voortdurend onderworpen aan duurtests.
Up-to-date met richtlijnen en verordeningen
MAUL implementeert consciëntieus alle wettelijke eisen en normen voor armaturen, en dat zijn er meer dan 26. Op verzoek kun je bij MAUL een conformiteitsverklaring opvragen. Daarin leggen we in detail uit wat dit voor een armatuur inhoudt.
greener@work: hulpbronnen besparen - energie besparen - het milieu beschermen
Bij MAUL is de bescherming van het milieu stevig verankerd in alle aspecten van de organisatie. Zo zijn we optimaal in staat om rekening te houden met milieuaspecten; vanaf het idee tot aan het end-of-life van een product, bij de dagelijkse werkzaamheden en bij beslissingen over het bedrijfsbeleid. Daarom is het familiebedrijf ook gecertificeerd voor zijn milieumanagement volgens de internationale ISO 14001-norm. Dit geldt ook voor armaturen. Zo was MAUL een van de vroege gebruikers van LED als energiebespa-
Bronvermelding
1. Gesloten Ulbricht meetkogel = integrerende bol voor de registratie van fotometrische metingen
2. Armatuurkoppen van de MAULsolaris lichtbron tijdens de duurtest
3. Timer voor de uitvoering van de cyclus-interval in de duurtest Foto: Maul
rende verlichtingstechnologie. Later waren ze een van de eerste bedrijven die de uitwisselbaarheid van lichtbronnen in alle modellen garandeerde in overeenstemming met de Europese Ecodesign-richtlijnen, die we eerder bespraken. MAUL richt zich daarbij op grondstof besparende ontwerpen, materiaalscheiding plus recycling in de materiaalkringloop en een lange productlevensduur.
greener@work; MAUL Verlichting met vervangende lichtbron en aansturingsapparatuur
1. Bron: GEDELEGEERDE VERORDENING (EU) 2019/2015 VAN DE COMMISSIE van 11 maart 2019 tot aanvulling van Verordening (EU) 2017/1369 van het Europees Parlement en de Raad met betrekking tot de energie-etikettering van lichtbronnen, Punt 3
2. 14. Chief Wellbeing Officer by Steven MacGregor, 2018
3. 15. Canazei et al., Lighting Research and Technology 2015, 48 p.
4. 16. Canazei et al., Gerontology 2017, 63 p.
5. Arzneimittelkommission der deutschen Ärzteschaft (AkdÄ) (2006): Empfehlungen zur Therapie der Depression. 2. Auflage. In: Arzneiverordnung in der Praxis.
