Kontakt nr 53 - Księga Przyjścia

53 wiosna 2024 temat numeru:

Księga Przyjścia Hanna Frejlak My, centro-rasistowscy

Anna Dąbrowska, Witold Klaus Przez Lublin do Polski

Anna Mikulska

Zagubiony Piotrków

Adam Michał Ostrowski A przed snem odmówmy apokalipsę

Maciej Możański Co ma Platon do ekranu?

LEWA NAWA

Ernest Małkiewicz

FOTOREPORTAŻ

Praca domowa z integracji

KONIEC KAPITALIZMU

magazyn nieuziemiony magazynkontakt.pl

Magazyn lewicy katolickiej

Wspieraj Kontakt, buduj katolewicę!

Piszemy, rozmawiamy, redagujemy, ilustrujemy, fotografujemy, składamy, drukujemy i wysyłamy!

Chcemy, żeby to wszystko było dostępne dla wszystkich.

Wybier z prenu meratę sponso rską

www.patronite.pl/magazyn-kontakt

Dane do przelewu: Klub Inteligencji Katolickiej Darowizna na cele statutowe – Magazyn Kontakt 42 1560 0013 2000 1706 4454 5707

magazynkontakt.pl redakcja@kik.waw.pl

redaktor naczelny Ignacy Dudkiewicz ignacydudkiewicz@gmail.com zastępcy redaktora naczelnego Ernest Małkiewicz ernest.malkiewicz@kik.waw.pl Maria Rościszewska maria.rosciszewska@kik.waw.pl sekretarz redakcji Bartosz Tarnowski redakcja@kik.waw.pl

zespół redakcyjny:

Stale współpracują:

Ilustrują:

Ala Budzyńska, Paweł Cywiński, Andrzej Dębowski, Anna Dobrowolska, Filip Flisowski, Hanna Frejlak, Tomek Hryciuk, Wanda Kaczor, Kamil Lipiński, Mateusz Luft, Maciej Możański, Jakub Niewiadomski, Ida Nowak, Paulina Olivier, Maciek Onyszkiewicz, Adam Michał Ostrowski, Szymon Rębowski, Cyryl Skibiński, Jan Szerszeń, Bartosz Tarnowski, Misza Tomaszewski, Hubert Walczyński, Jan Wiśniewski

Franciszek Bojańczyk, Rafał Bakalarczyk, Dorota Borodaj, Oscar Cole-Arnal, ks. Andrzej Gałka, Antoni Grześczyk, Stanisław Jaromi OFMConv, Jan Jęcz, Tomek Kaczor, Julia Kern, Karol Kleczka, Stanisław Krawczyk, Katarzyna Kucharska­‑Hornung, Artur Kula, Julia Lis, Krystian Łukasik, Joanna Mazur, Jan Mencwel, ks. Grzegorz Michalczyk, Krzysztof Nawratek, Mateusz Piotrowski, Agnieszka Piskozub-Piwosz, Piotr Popiołek, Zuzanna Radzik, Anna Sands, Joanna Sawicka, Jakub Szymik, Joanna Święcicka, Ignacy Święcicki, Karol Wilczyński, Monika Woźniak, Antoni Zając, Stanisław Zakroczymski, Marta Zdanowska, Konstancja Ziółkowska, Jarosław Ziółkowski, Marysia Złonkiewicz

Viktar Aberamok, Patricija Bliuj-Stodulska, Zofia Borysiewicz, Arina Bożok, Karolina Burdon, Maciek Bykowski, Julia Chibowska, Artur Denys, Piotr Depta-Kleśta, Stanisław Gajewski, Helena Jabłonowska, Marta Jóźwiak, Zofia Klamka, Zuzanna Kowalczyk, Wika Krauz, Rafał Kucharczuk, Magdalena Kwiatkowska, Rafał Kwiczor, Anna Libera, Kuba Mazurkiewicz, Ula Mierzwa, Aleksandra Otulska, Marta Pałka, Agnieszka Probola, Katarzyna Pustoła, Weronika Reroń, Zofia Rogula, Zofia Różycka, Małgorzata Rumińska, Magdalena Sołodyna, Jan Stanisławski, Maria Tołwińska, Christina Yavorchuk, Zuzanna Wicha, Zuzanna Wojda

ul. Freta 20/24 a 00-227 Warszawa koordynatorki wydań papierowych Wanda Kaczor, Ida Nowak redaktorka wspierająca Hanna Frejlak projekt graficzny Urszula Dubiniec urszula.dubiniec@gmail.com skład i łamanie Marcin Kiedio ilustracja na pierwszej stronie okładki Adrianna Iwanejko komiks na str. 2–3 Andrzej Dębowski korekta Ewa Ambroch i zespół redakcyjny wydawca KIK Warszawa Poglądy wyrażane przez autorki i autorów tekstów nie są tożsame z poglądami wydawcy. złożono krojami Range Serif, Bree, Tabac Sans nakład 800 egzemplarzy

2

numer:

53

wiosna 2024

kSIĘGA PRZYJŚCIA

4

Hanna Frejlak

52

Czarni imigranci i białe uchodźczynie. O polskiej hipokryzji

14

Więcej strachu niż miłości

Tych „innych” też stworzył Bóg. Moja prosta wiara każe mi myśleć, że On ich lubi. Modlą się do Niego przecież w lesie na Podlasiu albo w łodziach na Morzu Śródziemnym.

Rozmowa z Anną Dąbrowską i Witoldem Klausem Czas przestać czekać na koniec wojny

24

Agnieszka Kosowicz

Artur Kula Polskość odwieczna, polskość uchodźcza

30

Nina Hetmańska

56

Kim jest cudzoziemiec?

34

Anna Mikulska

Strach – emocjonalny wymyk

62

Proces dwustronny

42

Rutger Bregman Otworzyć bramy

48

Elsi Adajew Gdy granice naprawdę są potrzebne, to nagle ich nie ma

Ignacy Dudkiewicz

Hekla Studio, Marta Żakowska Wizualizacja migracji klimatycznych

64

Krystsina Kahramanian Listy do matki

3

fOTOR EPORTA Ż

kONIEC K A PITA LIZMU

72

88

Ernest Małkiewicz Czy będzie dokąd wracać?

l E WA N AWA

78

Jan Szerszeń Co KRYJE SIĘ za internetową apokaliptyką?

82

Adam Michał Ostrowski Co NAPRAWDĘ skrywają tajemnice fatimskie?

Maciej Możański Obietnica magii ekranów

96

Wielogłos Bezzębność, fun i przemilczenia. Jeszcze raz o „Barbie”

Krytyka przedstawiona w filmie „Barbie” Grety Gerwig staje się niegroźna i pozbawiona zębów, które rzeczywiście mogłyby ugryźć męski kapitalistyczny pośladek.

kSIĘGA PRZYJŚCIA

5

Czarni imigranci i białe uchodźczynie.

O polskiej hipokryzji Polski dyskurs o uchodźcach jest rasistowski. Różnice rasowe nazywane są różnicami kulturowymi i podparte zostają dawno obalonymi teoriami. Dlaczego byliśmy w stanie w ciągu miesiąca przyjąć dwa miliony uchodźczyń i uchodźców z Ukrainy, a równocześnie toczyć spory, czy Polska powinna przyjąć kilka– kilkanaście tysięcy uchodźców w ramach mechanizmu relokacji?

Hanna Frejlak Marta Pałka

J

ak wygląda uchodźca? W polskiej Wi­ kipedii widzimy cztery zdjęcia: czarno­ ‑białą fotografię dzieci ewakuowanych podczas wojny domowej w Hiszpanii – gdyby nie podpis, łatwo można by uznać, że to zwyczajne zdjęcie chłopców z lat trzydziestych; fotografię z 1942 roku przedstawiającą rosyjskich uchodźców w pobliżu Stalingradu – cztery osoby cią­ gną ciężki drewniany wóz pełen ubrań i trudnych do zidentyfikowania toboł­ ków; zdjęcie z 1951 roku pokazujące długi szereg grzęznących w śniegu południo­ wokoreańskich uchodźców, którzy niosą tobołki. I wreszcie najbardziej współ­ czesna fotografia: wnętrze wojskowego ­Boeinga C-17 wypełnionego uchodźcami ewakuowanymi z Kabulu w 2021 roku.

Co łączy te zdjęcia? Jakie wnioski do­ tyczące uchodźców można wyciągnąć z ich analizy? Na pewno pokazują ma­ sowość zjawiska uchodźstwa – nikt nie ucieka sam, zawsze w mniejszej lub

większej grupie. Zdjęcia pochodzą z róż­ kampanię opartą na mechanizmie „za­ nych kontekstów historycznych i geogra­ rządzania strachem”, którą kontynuowali ficznych – można zatem wywnioskować, również po zwycięskich wyborach. Jest to że osoba tworząca artykuł chciała po­ technika manipulacji polegająca na wy­ kazać uniwersalność i ciągłość zjawiska woływaniu w odbiorcach emocji strachu, uchodźstwa. Można by założyć, że takie nakierowywaniu jej na konkretne „zagro­ przedstawienia są w pełni obiektywne żenie”, a następnie stawianiu siebie w roli i nie niosą za sobą żadnych postulatów „obrońcy” – osoby bądź grupy zdolnej oca­ ani przesłanek politycznych. A jednak lić przed rzekomym niebezpieczeństwem. każde wizualne przedstawienie uchodź­ Co istotne, w zarządzaniu strachem re­ ców ma miejsce w pewnym kontekście alne zagrożenie jest dysproporcjonalnie społeczno­‑politycznym i stoją za nim niskie w porównaniu do poziomu emocji, konkretne wyobrażenia i stereotypy. które wywołuje w społeczeństwie.

W Polsce kontekst i ramy dyskusji Skuteczność tej techniki opiera się o uchodźcach nakreślone zostały wraz na sile, jaką ma emocja strachu, która z rozpoczęciem tak zwanego kryzysu mi­ sprawia, że przestajemy reagować na gracyjnego na Morzu Śródziemnym. Za racjonalne argumenty i w panice szu­ jego początek przyjmuje się 2015 rok, kamy obrońcy. Równocześnie zarządza­ kiedy, jak podaje Eurostat, państwa nie strachem dostarcza posługującym członkowskie Unii Europejskiej otrzy­ się nim osobom („handlarzom strachu”) mały dwukrotnie więcej wniosków azy­ bezcenne z punktu widzenia komunikacji lowych niż w 2014 roku (1,2 miliona). politycznej narzędzie – prostą, czytelną, W Polsce ten czas zgrał się z kampanią wzbudzającą emocje opowieść. Role w tej przed wyborami do Parlamentu 25 paź­ historii są jasno rozpisane i oparte na dziernika. To przy okazji tej kampanii tak zwanym trójkącie dramatycznym – prawicowi politycy i polityczki, z po­ schemacie starym jak pierwsze organi­ mocą sprzyjających im mediów, rozpę­ zujące życie społeczne opowieści. Na jego tali genialną z komunikacyjnego i ha­ trzech rogach mamy więc trzy „osoby niebną z etycznego punktu widzenia dramatu”: obrońcę, ofiarę i oprawcę. →

6

kSIĘGA PRZYJŚCIA

W przypadku strategii zarządzania stra­ chem z 2015 roku w tych rolach obsa­ dzono prawicowych polityków, polskie społeczeństwo i uchodźców.

społeczeństwo – jako „obrońców”. Prze­ staliśmy widzieć w uchodźcach osoby pokrzywdzone przez historię i miejsce urodzenia: kobiety, dzieci, mężczyzn z to­ bołkami na plecach, którzy zmuszeni zo­ Pierwotniaki, bakterie i terroryzm stali do ucieczki i którym należy się po­ Jeszcze w maju 2015 roku tylko 21 pro­ moc. Kogo zobaczyliśmy? cent Polaków było przeciwnych przyj­ „Są już przecież objawy pojawienia się mowaniu uchodźców z krajów objętych chorób bardzo niebezpiecznych i dawno konfliktem zbrojnym (Polacy wobec niewidzianych w Europie: cholera na wy­ problemu uchodźstwa, CBOS 81/2015). spach greckich, dyzenteria w Wiedniu, W grudniu 2016 odsetek ten wynosił niektórzy mówią o jeszcze innych, jesz­ już 52 procent (Stosunek Polaków do cze cięższych chorobach. No i są pewne przyjmowania uchodźców, CBOS 1/2017). przecież różnice związane z geografią – Gdy to samo pytanie zadano Polakom różnego rodzaju pasożyty, pierwotniaki, w kwietniu 2017 roku, odnosząc je kon­ które nie są groźne w organizmach tych kretnie do uchodźców z Afryki i Bliskiego ludzi, mogą tutaj być groźne” (Jarosław Wschodu, aż 74 procent respondentów Kaczyński, prezes PiS­‑u, 14.10.2015). wyraziło niechęć do ich przyjmowania „Na uchodźcę­‑muzułmanina należy pa­ (Stosunek do przyjmowania uchodźców, trzeć jak na potencjalnego ­terrorystę” CBOS 44/2017). To – zarówno w sensie (Premier Beata Szydło, 23.03.2017). statystycznym, jak i mentalnym – sko­ „W Polsce nie ma zamachów terrory­ kowa zmiana. stycznych, bo wycofaliśmy się z decyzji, Jako społeczeństwo w ciągu dwóch którą podjął rząd koalicji PO–PSL – przyj­ lat zamieniliśmy role w „trójkącie dra­ mowania tysięcy emigrantów z Afryki matycznym”. Przestaliśmy w uchodź­ Północnej i Bliskiego Wschodu, zwanych cach widzieć „ofiary”, nękane przez ta­ uchodźcami” (Minister spraw wewnętrz­ kich czy innych „oprawców”, siebie zaś, nych i administracji Mariusz Błaszczak, czyli polskie, czy szerzej – europejskie 13.04.2017).

„Wystarczą setki tysięcy niezasymilo­ wanych muzułmanów, żeby roznosić po krajach Europy Zachodniej zarazę terro­ ryzmu. Jak przyjmiemy osoby wyznania muzułmańskiego, to ataki nastąpią też w Polsce” (Jarosław Gowin, prezes Polski Razem, 14.07.2015). „Muszę państwu powiedzieć, że niemal wszyscy z tych krajów, w których dość licznie zagościli uchodźcy, mówią o gi­ gantycznym problemie tamtejszych służb porządku prawnego, o tym, że oni sobie kompletnie z tym nie radzą, z narasta­ jącą agresją, islamizacją, zagrożeniem terrorystycznym. Są tym wręcz prze­ rażeni, zazdroszczą nam, Polakom, za­ zdroszczą nam, Polsce” (Minister spra­ wiedliwości Zbigniew Ziobro, 1.07.2017).

To tylko kilka przykładów wypowie­ dzi najważniejszych polityków i polity­ czek lat 2015–2017 na temat uchodźców.

Gdyby wydać je wszystkie w formie pu­ blikacji książkowej, miałaby ona ładne kilkaset stron.

Co istotne, dehumanizacja uchodźców i budowanie lęku przed nimi odbywały się nie tylko na poziomie wytwarzania błędnej asocjacji pomiędzy zjawiskiem uchodźstwa a wzrostem zagrożenia

7

terroryzmem (czy zagrożeniem bio­ logicznym – sic!). Opowieść o uchodź­ cach stała się opowieścią o „katastrofie naturalnej”. Uchodźcy nie „przybywali” do Europy, a ją „zalewali” (zob. Gowin 2015, 2017); „lawinowo” do niej „na­ pływali” (zob. Duda 2015); byli „falą”, która się „podnosiła”, a nawet przez Europę „przetaczała” (zob. Błaszczak 2016, 2017, Duda 2015, Gowin 2017, Ziobro 2015).

W tych wypowiedziach kryje się od­ powiedź na pytanie, co takiego stało się z polskim społeczeństwem, że w ciągu dwóch lat tak radykalnie zmieniliśmy zdanie w kwestii przyjmowania uchodź­ ców. Zaczęliśmy się ich bać.

Uchodźca­‑muzułmanin­‑terrorysta Naszą masową wyobraźnią zawładnął strach. Idee, które stanęły u jego pod­ staw, najprościej da się streścić w trzech słowach, które – jak skutecznie prze­ konali nas politycy – są ze sobą nie­ rozłącznie związane: „uchodźca, mu­ zułmanin, terrorysta”. Żeby jednak to wyobrażenie skutecznie pracowało w naszych głowach, potrzebny był jeszcze jeden kluczowy element. Ów

uchodźca­‑muzułmanin­‑terrorysta mu­ co – jak nietrudno się domyślić – wy­ siał mieć twarz. O to zadbały prawicowe nika z faktu, że jest rozszarpywana i ob­ media. macywana przez śniade umięśnione mę­ Na okładce „W Sieci” z września 2015 skie ręce. Żebyśmy nie mieli przypadkiem widzimy trzech śniadych mężczyzn wątpliwości, że owe ręce należą do męż­ o groźnych spojrzeniach. Jeden z nich czyzn o gustach estetycznych kojarzo­ ma zarost, czapkę wyglądającą na kau­ nych u nas z gangami lat 90., na jednej kaską i kraciasty szalik. Butnie patrzy z nich widzimy duży złotawy łańcuch, w obiektyw, opierając się o szlaban gra­ a na innej – pokaźny sikor. Żeby nie po­ niczny. W środku widzimy młodego chło­ zostawić choć cienia wątpliwości nawet paka o kruczoczarnych, przykrytych ara­ najmniej bystrym czytelnikom, wydawcy fatką włosach, który patrzy na nas spode zadbali o odpowiedni podpis: „Islamski łba, ciumkając w ustach skręconego pa­ gwałt na Europie”. pierosa. Ostatni z okładkowych boha­ Jak zatem nasza masowa społeczna terów pokazany jest z profilu i trzyma wyobraźnia zaczęła postrzegać uchodź­ polskie godło. ców? „Uchodźca” to mężczyzna – zawsze Okładka „Do Rzeczy” z września 2015 mężczyzna! Pochodzi z szeroko pojętego roku cała pokryta jest jedną fotografią Bliskiego Wschodu, ewentualnie Afryki przedstawiającą tłum śniadych mężczyzn, Północnej. Jest muzułmaninem. Jako najprawdopodobniej czekających przy taki zagraża nam (Polakom, czy sze­ jednym z europejskich przejść granicz­ rzej – Europejczykom) zarówno w sen­ nych. Opatrzona jest krzykliwym żół­ sie fizycznym, jak i kulturowym. W sensie tym tytułem: „Ziemkiewicz: To najeźdźcy, fizycznym, bo rzekomo z dużym praw­ nie uchodźcy”. dopodobieństwem może być terrory­ „W Sieci” z lutego 2016 roku przed­ stą. Jak sugeruje wspomniana okładka stawia z kolei konwencjonalnie atrak­ „W Sieci”, zagraża też „naszym” białym ko­ cyjną blondynkę, owiniętą w seksow­ bietom. W sensie kulturowym, bo normy nie opadającą z jednego ramienia flagę kulturowe, które przynosi do Europy Unii Europejskiej. Kobieta wrzeszczy, są „obce” i „wrogie” naszej „zachodniej, →

8

kSIĘGA PRZYJŚCIA

Naszą masową wyobraźnią zawładnął strach.

chrześcijańskiej cywilizacji” (czymkol­ „obcym kulturowo” obywatelom i obywa­ wiek owa rzekomo monolityczna cywi­ telkom państw pozaeuropejskich wydał lizacja miałaby być). polski rząd. Jak podaje Eurostat, w 2021 Na ile owe lęki były uzasadnione? roku Polska przyznała jedną trzecią (po­ Z całą pewnością padły na podatny grunt, nad 967 tysięcy) wszystkich pozwoleń na ze względu na relatywnie wysoką liczbę pobyt wydanych w tym roku przez pań­ głośnych zamachów terrorystycznych stwa członkowskie Unii Europejskiej oso­ o podłożu islamistycznym dokonanych bom spoza UE. W 2022 roku po raz ko­ w Europie w latach 2015–2017 (między lejny nasz rząd przodował na tle innych innymi zamachy w Paryżu w listopadzie państw europejskich w wydawaniu po­ 2015 roku, w Brukseli w marcu 2016 roku zwoleń – otrzymało je ponad siedemset czy w Nicei w lipcu 2016 roku). Wciąż jed­ tysięcy obywateli państw nienależących nak, co charakterystyczne dla zarządza­ do Unii. Należy zaznaczyć, że duża część nia strachem, były absolutnie dyspro­ tych pozwoleń przyznana została obywa­ porcjonalne w porównaniu do realnego telom i obywatelkom Ukrainy i Białorusi zagrożenia. Dowodził tego Paweł Cywiń­ (odpowiednio 88 procent w roku 2021 ski w opublikowanym na naszych łamach i 78 procent w 2022), czyli, wedle pra­ w 2017 roku tekście „Najnowszy best­ wicowej narracji, państw „bliskich nam seller handlarzy strachu”. Jak pisał: „Po­ kulturowo”. Pozostałe wizy – a wciąż mó­ lacy naprawdę boją się, że mogą zginąć wimy o kilkuset tysiącach – powędrowały w ataku terrorystycznym. Tymczasem zaś między innymi do Indusów, Turków, ryzyko śmierci w takim zamachu doko­ Pakistańczyków czy Bengalczyków. Co­ nanym w jednym z europejskich państw kolwiek prawicowi politycy mają na myśli, jest ponad dziewięćdziesiąt tysięcy razy mówiąc o „kręgu cywilizacji chrześcijań­ mniejsze niż wylosowanie numerka 20 skiej”, którego podobno musimy bronić w ruletce”. przed „napływem imigrantów”, raczej Szukając odpowiedzi na pytanie o za­ nie odnosili się do tych krajów. sadność tych lęków, warto również przyj­ Co nam jednak mówią te dane? Z jednej rzeć się temu, ile pozwoleń na pobyt strony, trudno o bardziej dobitny dowód

hipokryzji prawicowych władz ewident­ nie niewierzących we własne przekazy odnoszące się do cudzoziemców i zagro­ żenia cywilizacyjnego, które rzekomo ich napływ miałby na nas sprowadzać, trak­ tujących je wyłącznie jako instrument w walce politycznej. Z drugiej strony, pol­ skie społeczeństwo dostało mimowolnie próbkę tego, co oznacza przyjmowanie uchodźców czy imigrantów. Czy zauwa­ żyliśmy wzrost przestępczości na uli­ cach polskich miast? Czy w Warszawie powstały strefy szariatu? A może zaczę­ liśmy nagle chorować na „choroby bar­ dzo niebezpieczne i dawno niewidziane w Europie”? To pytania czysto retoryczne.

Dwie granice i dwie twarze Do sierpnia 2021 roku polska dyskusja o uchodźcach była – choć bardzo gorąca – to jednak teoretyczna. Tak zwany kry­ zys migracyjny na Morzu Śródziemnym wydarzył się przede wszystkim w na­ szych głowach, a nie w naszych miastach czy wsiach. Wynika to z dwóch kwestii.

Po pierwsze, Polska nie leżała na szlaku migracyjnym do Unii Europejskiej (jak na przykład Grecja czy Włochy), a po drugie, nasze władze odmówiły udziału

9

w unijnym mechanizmie relokacji, który rozlokować się w polskich miastach – miał kraje graniczne odciążyć. często w prywatnych mieszkaniach – Wszystko zmieniły jednak dwa wyda­ i odnaleźć się w nowej rzeczywistości. rzenia. W lecie 2021 roku powstał nowy Po trzecie wreszcie, systemowa odpo­ szlak migracyjny prowadzący ze Stam­ wiedź państwa na tak masowy napływ bułu, przez Białoruś, do Polski (jako uchodźczyń i uchodźców była bodaj naj­ pierwszego kraju UE). Korzystały i do bardziej liberalną w skali świata. Polski dziś korzystają z niego osoby między in­ rząd nie stworzył osobnego równole­ nymi z Iraku, Afganistanu, Jemenu czy głego systemu dla cudzoziemców, a włą­ Somalii. Ponadto 24 lutego 2022 roku, czył ich w system krajowy, nadając im wraz z rosyjską agresją, w Ukrainie wy­ pesele czy włączając w system świad­ buchła pełnoskalowa wojna, która spo­ czeń socjalnych. wodowała masowy napływ uchodźczyń Reakcja na kryzys na granicy polsko­ i uchodźców do Polski. ‑białoruskiej była skrajnie odmienna.

Kryzys ukraiński był niespotykany Push­‑backi, czyli wywózki do Białorusi, w skali globalnej co najmniej z trzech dokonywane przez Straż Graniczną; udo­ powodów. Po pierwsze, ze względu na kumentowane przypadki przemocy fi­ skalę i tempo migracji – w ciągu nie­ zycznej i psychicznej dokonywanej na spełna dwóch miesięcy Polska stała się uchodźczyniach i uchodźcach przez pol­ drugim po Turcji państwem goszczącym skich pograniczników; systemowe kry­ najwięcej uchodźców i uchodźczyń na minalizowanie pomocy humanitarnej świecie. Po drugie, ze względu na skalę i represjonowanie aktywistów i akty­ solidarności i oddolnej mobilizacji. Przy wistek; wreszcie – 81 udokumentowa­ kompletnym nieprzygotowaniu struk­ nych śmierci uchodźców w polskich la­ tur państwowych na tak masowy na­ sach (dane na 25 kwietnia 2024 roku za pływ uchodźców obywatelki i obywatele We Are Monitoring). Śmierci z wycień­ zorganizowali się w oddolne struktury, czenia, z głodu, z zimna, z chorób, które które w pierwszych miesiącach skutecz­ łatwo wyleczyć. Śmierci, które nie mu­ nie pomagały Ukrainkom i Ukraińcom siały się wydarzyć.

Systemowa przemoc to jednak nie jedyna odpowiedź na pojawienie się szlaku migracyjnego prowadzącego przez Polskę. Powstała Grupa Granica, w ramach której członkowie organiza­ cji prouchodźczych oraz aktywiści i wo­ lontariusze z całej Polski pomagają i ra­ tują życie zagubionym w polskich lasach uchodźcom. Wielu mieszkańców Podla­ sia zaangażowało się w pomoc. Powstał stworzony przez Klub Inteligencji Ka­ tolickiej w Warszawie Punkt Interwen­ cji Kryzysowej. Prawnicy i prawniczki, często pro bono, angażują się w bronie­ nie aktywistów. Powstają raporty doku­ mentujące przemoc na granicy.

O ile jednak społeczne odruchy so­ lidarności wobec ukraińskich uchodź­ czyń były przez państwo wspierane, a następnie zostały zalegitymizowane i zinstytucjonalizowane, o tyle działal­ ność aktywistów i aktywistek na gra­ nicy polsko­‑białoruskiej – często bez­ pośrednio ratująca życie – była przez to samo państwo kryminalizowana.

O ile, przynajmniej na początku pełno­ skalowej wojny w Ukrainie, media pra­ wicowe i media lewicowe były zgodne w dumie i pochwałach kierowanych →

10

kSIĘGA PRZYJŚCIA

wobec polskiego społeczeństwa soli­ zaszczepić w naszym języku zlepek „nie­ darnie pomagającego uchodźczyniom, legalny imigrant”, który – w odróżnieniu o tyle działający na Podlasiu aktywiści od „prawdziwego uchodźcy” – przyjeż­ i aktywistki mogą liczyć na pełne popar­ dża do Europy w „najlepszym” wypadku, cie mediów jednoznacznie lewicowych, żeby nie pracować i żyć z naszych świad­ rzadziej – centrowych czy liberalnych. czeń socjalnych, a w najgorszym – żeby Media prawicowe nie zostawiają na nich zniszczyć naszą cywilizację. suchej nitki.

Tak się dziwnie składa, że w roli „nie­ Jak to się stało, że społeczeństwo, legalnych imigrantów” obsadzani są za­ które boi się uchodźców, w ciągu mie­ zwyczaj niebiali, najczęściej muzułmań­ siąca przyjęło ich dwa miliony? Dlaczego scy mężczyźni, podczas gdy „prawdziwi uchodźców przekraczających jedną z na­ uchodźcy” to zwykle chrześcijańskie ko­ szych granic wita najbardziej paskudna biety z dziećmi. Kiedy więc Polska przy­ twarz polskiego społeczeństwa, a tych jęła masowo uchodźców z Ukrainy, prawi­ przechodzących przez inną, położoną cowe media pospieszyły z wyjaśnieniem, nieco bardziej na południe granicę wita które miało rozwiać ewentualny dyso­ twarz empatyczna i solidarna? Różnica nans poznawczy – skoro tak długo stra­ jest w przybywających czy może jednak szyliśmy uchodźcami, dlaczego nagle nie w nas? Odpowiedź na dwa ostatnie py­ mamy nic przeciwko ich przyjmowaniu? tania kryje się w odpowiedzi na pyta­ A skoro jednak nie mamy nic przeciwko nie pierwsze. ich przyjmowaniu, dlaczego na jednej granicy wyrzucamy ludzi za płot i po­ Prawdziwe uchodźczynie zwalamy im umierać w lesie, a kilkadzie­ i nielegalni imigranci siąt kilometrów na południe innych ludzi Antyuchodźczy dyskurs ma w Pol­ przyjmujemy z otwartymi ramionami? sce, obok strategii zarządzania stra­ Emblematyczny w tym kontekście jest chem, jeszcze jeden ważny wątek. Jest krótki, acz treściwy artykuł opubliko­ nim rozróżnienie „imigrant­‑uchodźca”. wany na portalu tvp.info miesiąc po wy­ Prawicowym politykom udało się trwale buchu pełnoskalowej wojny w Ukrainie

(28.03.2022) pod tytułem „6 różnic po­ między uchodźcami z Ukrainy a imi­ grantami z Białorusi” autorstwa Patryka Osowskiego (tekst nie jest już dostępny na stronie tvp.info). Już sama ilustra­ cja mówi wiele: dwie zestawione ze sobą fotografie, z których jedna przedstawia dwie młode kobiety z blond włosami, sie­ dzące w pociągu PKP z dziećmi na kola­ nach, a druga – drut kolczasty, a za nim kilkunastu śniadych mężczyzn, z których jeden dzierży łopatę, którą zamierza za­ pewne drut sforsować. Artykuł składa się z sześciu punktów, które jak w pi­ gułce streszczają kluczowe antyuchodź­ cze fake newsy i stereotypy. Każdy z tych punktów został dokładnie opisany i zde­ mentowany na łamach OKO.press przez Magdalenę Chrzczonowicz w artykule z 3 kwietnia 2022 roku – zainteresowa­ nych odsyłam do tego tekstu. Warto tu jednak wymienić dwa podpunkty opisane przez Osowskiego na łamach tvp.info, są to bowiem parasolowe argumenty, które organizują nasze społeczne my­ ślenie i wyobrażenia o uchodźcach: 1. Na granicy polsko­‑białoruskiej ma­ my młodych mężczyzn, a z Ukrainy ucie­ kają kobiety z dziećmi.

11

Jak to się stało, że społeczeństwo, które boi się uchodźców, w ciągu miesiąca przyjęło ich dwa miliony?

2. Owi mężczyźni to „imigranci eko­ zobowiązanie pomagania im. Czy osoby religii, narodowości, przynależności do nomiczni”, a Ukrainki uciekają przed na granicy polsko­‑białoruskiej to fak­ określonej grupy społecznej lub z po­ wojną – są zatem „prawdziwymi uchodź­ tycznie „imigranci ekonomiczni”? Nie wodu przekonań politycznych prze­ czyniami”. mamy pojęcia, ponieważ zamiast wszczy­ bywa poza granicami państwa, którego „Uchodźca” czy raczej „uchodźczyni” to nać wobec nich procedury, które mają jest obywatelem, i nie może lub nie chce zatem biała kobieta z dzieckiem, która na celu sprawdzenie, czy przysługuje im z powodu tych obaw korzystać z ochrony ucieka przed wojną. „Imigrant ekono­ ochrona międzynarodowa, nasze pań­ tego państwa”. miczny” to młody niebiały mężczyzna, stwo wyrzuca ich za płot na Białoruś.

Warto zwrócić uwagę, że w tej defi­ który wyznaje wartości wrogie warto­ Liczy się jednak społeczna wyobraźnia. nicji nie pada słowo „wojna”. Uchodźca ściom europejskim (nawiasem mówiąc, A w jej ramach Polacy, jak zwykle mo­ nie musi zatem uciekać przed wojną – to, jak prawicowi politycy i polityczki wi­ ralni, solidarnie pomagają uchodźcom ucieka przed prześladowaniem. Nie ma dzą „wartości europejskie”, diametralnie i twardo chronią siebie i resztę Europy również mowy o tym, czy uchodźca jest różni się od tego, jak owe wartości po­ przed wrogimi kulturowo „imigrantami biedny czy bogaty, jakiej jest płci, jaką strzegane są w dyskursie liberalnym – ekonomicznymi”. religię wyznaje czy wreszcie – w jaki której wizji europejskości uchodźcy mie­ sposób przedostał się do kraju, w któ­ Uchodźca, czyli kto? liby zatem zagrażać?). rym ubiega się o azyl. Uchodźcą jest za­ Jak zauważa Dobrosław Kot w eseju Przyjmując, że w ponowoczesnym świe­ równo trzydziestopięcioletni gej, który „Tratwa Odysa”: „Ta gra słowami bywa grą cie to prawo stanowi wyznacznik obiek­ znakomicie zarabia jako programista o życie. Przekonywanie, że uchodźcy są tywnej rzeczywistości, pytanie o to, kim i ucieka z Iranu pierwszą klasą linii Emi­ w gruncie rzeczy imigrantami, ma swój jest „prawdziwy uchodźca” rozstrzyga rates, jak i przekraczająca ukraińsko­ wyraźny cel. Uchodźca to ktoś, kogo Konwencja Dotycząca Statusu Uchodź­ ‑polską granicę na piechotę, z toboł­ trzeba przyjąć, ale przecież u bram stoją ców sporządzona w Genewie w 1951 roku kiem na plecach sprzątaczka ze Lwowa imigranci udający uchodźców. A skoro (tak zwana Konwencja Genewska), czyli z trójką małych dzieci. Uchodźcami jest tak, to żadne moralne zobowiązanie nie najważniejszy międzynarodowy doku­ również kilkanaście tysięcy Romów nakazuje ich przyjmowania” (s. 26). ment dotyczący uchodźców, który Pol­ pochodzących z Czech i Słowacji, któ­ Ukazanie jednej grupy osób migru­ ska ratyfikowała w 1991 roku. Według rym w XXI wieku ochronę międzynaro­ jących jako „imigrantów ekonomicz­ Konwencji uchodźcą jest osoba, która: dową przyznała Kanada. I sześcioro Po­ nych”, a nie „uchodźców”, zdejmuje z nas „na skutek uzasadnionej obawy przed laków, którym przyznała status uchodźcy jako społeczeństwa prawne i moralne prześladowaniem z powodu swojej rasy, w 2015 roku. →

12

kSIĘGA PRZYJŚCIA

Straszenie „obcymi kulturowo” czy nazywanie ludzi „nielegalnymi” nie jest już domeną faszyzujących prawicowców.

Stało się powszechnie akceptowanym językiem debaty o migracji.

Wędrujące okno podłości

Tuska było zapewne obnażenie niewąt­ Do opisu dyskursu politycznego często pliwej hipokryzji PiS­‑u w tematach mi­ używa się figury „okna Overtona”. Obra­ gracyjnych, mimowolnie pokazał też wła­ zuje ona, jak przesuwają się ramy dys­ sny cynizm w tej kwestii. Jeszcze w 2015 kursu i w jaki sposób idee, które wcze­ roku Tusk stał solidarnie po stronie pan­ śniej były przez społeczeństwo uznawane europejskich rozwiązań, takich jak relo­ za „nie do pomyślenia” bądź „radykalne”, kacja, które pozwoliłyby odciążyć kraje stopniowo zaczynają wchodzić w ramy graniczne i rozdzielić przybywających „okna” i stawać się „akceptowalne”, „roz­ masowo przez Morze Śródziemne mi­ sądne” czy wręcz „popularne”. grantów we wszystkich państwach Unii „Oglądamy wstrząśnięci sceny z bru­ Europejskiej. W tym kontekście deklaro­ talnych zamieszek we Francji i właśnie wał nawet, że: „Solidarność bez poświę­ teraz Kaczyński przygotowuje doku­ ceń jest hipokryzją, teraz nie potrzebu­ ment, dzięki któremu do Polski przyje­ jemy pustych deklaracji o solidarności, dzie jeszcze więcej obywateli z państw ale działań i liczb”(25.06.2015). Na po­ takich jak – tu cytuję – Arabia Saudyj­ czątku stycznia tego roku, już jako pre­ ska, Indie, Islamska Republika Iranu, mier, był jednak innego zdania: Katar, Emiraty Arabskie, Nigeria czy Is­ „Jeśli chodzi o stanowisko polskiego lamska Republika Pakistanu. Kaczyński rządu w Unii Europejskiej, nie będzie na­ już w zeszłym roku ściągnął z TAKICH szej zgody, akceptacji dla żadnego przy­ [podkreślenie HF] państw ponad 130 ty­ musowego mechanizmu [relokacji mi­ sięcy obywateli. […] Dlaczego Kaczyń­ grantów] i chcę państwa zapewnić, że ski szczuje na obcych i na imigrantów, Polska nie przyjmie nielegalnych mi­ a jednocześnie chce ich wpuścić setki grantów w ramach żadnego takiego me­ tysięcy i to właśnie z takich państw?”. chanizmu. Nie przyjmiemy żadnego mi­ To fragment wypowiedzi Donalda Tu­ granta” – deklarował dziennikarzom na ska z krótkiego filmiku, który umieścił konferencji prasowej. na portalu X 2 lipca 2023 roku, na po­ Fakt, że w opublikowanym na X filmie czątku kampanii wyborczej. Choć celem Tusk mówi o „Islamskiej Republice” Iranu

i Pakistanu, zamiast o „Iranie” i „Pakista­ nie” jest oczywiście nieprzypadkowy. Po­ stanowił załatwić Kaczyńskiego własną bronią i sam wszedł w sprawdzone tory zarządzania strachem, podkreślając, że sprowadzeni przez PiS migranci są wy­ znania muzułmańskiego. A muzułma­ nów, jak nauczyło nas zarządzanie stra­ chem, należy się przecież bać. W drugiej przytoczonej wypowiedzi Tusk posługuje się z kolei skutecznie wprowadzonym do języka debaty publicznej przez prawico­ wych polityków dehumanizującym zlep­ kiem „nielegalny migrant”.

Co mówią nam te wypowiedzi Tuska?

Poza chyba dość oczywistym faktem, że obecny premier nie jest najbardziej nie­ złomnym politykiem, jeśli chodzi o stanie twardo na straży wyznawanych idei, po­ kazują one przesunięcie „okna Overtona”.

Straszenie „obcymi kulturowo”, muzuł­ manami czy Arabami, czy nazywanie lu­ dzi „nielegalnymi” nie jest już domeną faszyzujących prawicowców. Stało się powszechnie akceptowanym, ogólnoobo­ wiązującym językiem debaty o migra­ cji. Jako radykalna postawa traktowany jest dziś raczej postulat, by wpuszczać ludzi starających się o azyl i poddawać

13

ich opisanym w prawie procedurom we­ ryfikacji, czy przysługuje im jakaś forma ochrony międzynarodowej. * Polski dyskurs o uchodźcach jest dyskur­ sem ściśle rasistowskim. Różnice rasowe nazywane są różnicami kulturowymi i podparte zostają pseudonaukowymi, dawno obalonymi teoriami w rodzaju „zderzenia cywilizacji” Samuela Hunting­ tona. A jednak fakt pozostaje faktem: jako Polacy byliśmy w stanie w ciągu miesiąca przyjąć dwa miliony uchodź­ czyń i uchodźców z Ukrainy (i wspaniale!), a równocześnie toczyć zażarte spory do­ tyczące tego, czy Polska powinna przy­ jąć kilka–kilkanaście tysięcy uchodź­ ców w ramach mechanizmu relokacji.

Spory, które były jednym z czynników dających PiS­‑owi bezwzględne zwycię­ stwo w wyborach parlamentarnych i pre­ zydenckich w 2015 roku. Byliśmy w sta­ nie w ciągu miesiąca przyjąć dwa miliony

uchodźczyń i uchodźców z Ukrainy (i, raz jeszcze, wspaniale!), a równocze­ śnie godzimy się na to, że w naszych la­ sach, wzdłuż naszej granicy ludzie giną i są wywożeni i wyrzucani do autory­ tarnej Białorusi, bo mieli czelność szu­ kać lepszego życia. I, co należy podkre­ ślić, giną i są wywożeni nadal, pomimo zmiany władzy.

W marcu 2022 roku, niedługo po wy­ buchu pełnoskalowej wojny w Ukrainie, na ówczesnym Twitterze pojawił się wpis osoby o nicku @ayosogunro (tłumacze­ nie własne): „Nie mogę się nadziwić, że Europa la­ mentowała nad «kryzysem migracyj­ nym» w 2015, kiedy około 1,4 miliona uchodźców uciekało przed wojną w Sy­ rii, a mimo to w ciągu kilku dni szybko wchłonęła 2 miliony Ukraińców, w to­ warzystwie flag i przy akompaniamen­ cie muzyki fortepianowej. Europa nigdy nie miała kryzysu migracyjnego. Ma kry­ zys rasistowski”.

Hanna Frejlak zajmuje się analizą i strategią w agencji Pacyfika. Jest antropolożką kultury, redaktorką Magazynu Kontakt. Podczas studiów prowadziła badania w środowisku warszawskich konserwatywnych katolików i wśród uchodźców z Afryki Zachodniej na Sardynii. Angażuje się w różne działania prouchodźcze.

Marta Pałka instagram.com/ tata_pisze

14

kSIĘGA PRZYJŚCIA

Czas przestać czekać na koniec wojny W temacie migracji działamy reaktywnie – nie mamy planowania strategicznego. Śmialiśmy się z PRL‑u, że mieli plany długoletnie: pięciolatki czy siedmiolatki. To, jak te plany wychodziły, to inna sprawa, ale sama idea planowania wieloletniego w sprawie takiej jak migracja jest naprawdę dobra i sensowna.

Z Anną Dąbrowską i Witoldem Klausem rozmawiają Ernest Małkiewicz i Bartosz Tarnowski Kamil Kowalski

Na początku pełnoskalowej inwazji Rosji na Ukrainę rozmawialiśmy o tym, jakie nadzieje na przyszłość budzi pozytywna reakcja Polaków na uchodźców. Co zmie‑ niło się od tego czasu?

Witold Klaus: Tak naprawdę zmie­ niło się wszystko. Nie wiem, czy prze­ staliśmy być dumni, ale myślę, że w dużej mierze tę dumę zawłaszczył rząd, który w grudniu odszedł. Może stwierdzenie, że ludzie, którzy po­ magali, poczuli się zdradzeni, jest za mocne, ale na pewno poczuli się zmę­ czeni. W pierwszym odruchu zareago­ wali spontanicznie, dając z siebie wiele, ale licząc na to, że władza przejmie kie­ dyś ich obowiązki. To stało się jednak w bardzo niewielkim zakresie, a wiele osób musiało wrócić do codziennych zadań – pomaganie jest ważną rzeczą, ale nie sposób wymagać, by było sta­ łym elementem życia. A potem przy­ szły wybory i z nimi antyimigranckie nastroje wyrażane przez różne partie.

Kulminacją tych nastrojów było refe­ rendum – na szczęście nieudane, ale

opłakane w skutkach: wytworzyło wo­ kół migracji negatywną narrację, która przecież na początku wojny koncen­ trowała się na wsparciu, wspólnotowo­ ści i solidarności. Niestety później rząd przestał jawnie deklarować, że poma­ ganie osobom uciekającym z Ukrainy jest ważne. Część osób poczuła się więc zwolniona z obowiązku – nie tylko udzielania konkretnej pomocy oso­ bom uchodźczym w Polsce, ale nawet z solidarności – zarówno z osobami uciekającymi przed wojną, jak i z tymi, którzy nadal walczą w Ukrainie.

Solidarność w Polsce wydaje się raczej spontaniczną emocją, która szybko się wypala, niż trwałą wartością. Co musia‑ łoby się stać, by polska solidarność stała się podstawą do działań na poziomie syste­mowym mimo uwikłania politycz‑ nego tematu migracji?

WK: Aby emocje się utrwaliły, trzeba przejść w publicznych i politycznych rozmowach o migracji na poziom wartości. I nie chodzi mi tu o poziom

emocji – że to biedni ludzie, więc trzeba im pomóc, tylko dlaczego po­ moc osobom w potrzebie jest ważna jako stały element działania państwa i społeczeństwa. Różnym osobom – nie tylko uchodźczym. Musimy za­ tem przestać mówić o „ciepłej wodzie w kranie”, czyli o tym, że rząd powi­ nien zapewnić przyziemne, choć ważne, świadczenia, a przejść na inny poziom rozmowy o Polsce i naszym miejscu w świecie. Tylko rozmowa o warto­ ściach daje nam możliwość przej­ ścia na inny poziom wrażliwości oraz świadomości.

Anna Dąbrowska: Warto też zdać sobie sprawę ze swojego uprzywile­ jowania. W Polsce wciąż funkcjonuje myślenie o naszym państwie jako kraju na dorobku, któremu przez to, że samo mało ma, trudno jest dzie­ lić się z innymi. Ta historia o naszym kraju jest już od dawna nieprawdziwa – nie była prawdziwa latem 2021, gdy zaczął się kryzys na granicy polsko­ ‑białoruskiej, ani zimą 2022, gdy →

16

kSIĘGA PRZYJŚCIA

zaczęła się pełnoskalowa inwazja na Ukrainę.

Jesteśmy dość bogatym krajem, dobrze osadzonym w strukturach międzyna­ rodowych, i – nawet jeśli na co dzień nie jesteśmy tego świadomi – w chwi­ lach kryzysu jest to doskonale wi­ doczne. Z tych przywilejów wypływają zobowiązania wobec tych, którzy nie mieli tyle szczęścia w życiu: to powinno być podstawą naszej solidarności.

Co jeszcze pokazuje nam reakcja Pola‑ ków na przybycie osób uchodźczych z Ukrainy?

AD: Dla mnie wojna w Ukrainie i zwią­ zany z nią problem migracyjny to hi­ storia o społeczeństwie obywatel­ skim – nie o przypadkowych ludziach, lecz takich, którzy mając narzędzia zarówno do pracy w sytuacji kryzy­ sowej, jak i do pracy ze sobą wzajem­ nie – umieją się wspierać. Dziś na placu boju zostały struktury istniejące od dawna, czyli społeczeństwo obywatel­ skie sformalizowane w organizacjach społecznych – ludzie, którzy dzięki swojej eksperckiej wiedzy i doświad­ czeniu potrafią działać w kryzysie. My

nie staliśmy się aktywistami 24 lutego.

To, co robiliśmy po wybuchu pełno­ skalowej inwazji, jest częścią naszej pracy, jaką jest pomoc migrantom i migrantkom w Polsce. Do tej pracy mamy wszelkie narzędzia, umiemy ją wykonywać dobrze i skutecznie, nie wypalając się jednocześnie, nawet je­ śli państwo jest w swoich działaniach nieobecne.

WK: Polska nie jest krajem tylko poli­ tyków i polityczek. Organizacje spo­ łeczne są silnym sektorem, w którym jest wiele osób eksperckich i warto, by władze to dostrzegły. Jednak nie w taki sposób, jak często dziś bywa – że wła­ dze zapraszają nas i eksploatują nasze zasoby wiedzy. Rząd powinien wcho­ dzić w realne partnerstwa i płacić za wiedzę. Nie tylko za samą ekspertyzę, ale również wspierając instytucjonal­ nie organizacje społeczne.

Po początkowej dumie z otwartości i gościnności pojawia się coraz więcej niechęci i aktów wrogości pomiędzy narodami.

AD: To nie jest tak, że akty wrogości wobec Ukraińców pojawiły się nagle.

One są obecne od początku III RP. My je obserwujemy od lat i próbujemy nimi zarządzać – mowa tu zarówno o poziomie mikronierówności, jak i jawnej dyskryminacji czy atakach fizycznych. Nic nowego, tylko skala jest inna – może jeszcze to, że rząd ustami różnych polityków i polity­ czek podgrzewał atmosferę wzajem­ nej wrogości oraz usprawiedliwiał lu­ dzi, którzy dopuszczali się tego typu przestępstw.

WK: Można też spojrzeć na zamknięte w listopadzie 2023 roku śledztwo IPN‑u dotyczące akcji „Wisła” i tego, jakiego języka używają osoby, które je prowadziły. Ich zdaniem „ewaku­ acja osób o narodowości ukraińskiej, łemkowskiej i polskiej miała charak­ ter prewencyjny i ochronny, a nie re­ presyjny”. To bardzo dobrze pokazuje, że elity polskiego społeczeństwa lek­ ceważąco i bez zrozumienia odnoszą się do mniejszości ukraińskiej w Pol­ sce, która w związku z akcją „Wisła” została bardzo pokrzywdzona.

Czy przez dwa lata, które minęły od wybu‑ chu pełnoskalowej inwazji na Ukrainę,

17

coś się zmieniło? Czy można dziś mówić o wsparciu systemowym ze strony państwa?

AD: Od lat działamy bez systemu.

Tym, co było szczególnie dojmująco widoczne po rozpoczęciu wojny, był brak działającego systemu zarządza­ nia kryzysowego. Ludzie organizowali właściwie wszystko, poza miejscami zbiorowego zakwaterowania. Ale łóżko pod dachem to nie jest koniec ani na­ wet początek drogi – osobie migru­ jącej trzeba dostarczyć wiele innych dóbr i usług, żeby faktycznie można było powiedzieć, że zaopiekowaliśmy wszystkie jej potrzeby w pierwszych godzinach po przybyciu do Polski. A za­ rządzanie kryzysem to jeszcze dbanie o nasze zasoby ludzkie – by zaanga­ żowani nie czuli się pokrzywdzeni i by byli w tym długim biegu gotowi na ko­ lejne dni ciężkiej pracy. Żeby tak rze­ czywiście było, aktualna sytuacja wy­ maga gruntownej zmiany na poziomie zarówno centralnym, jak i wojewódz­ kim oraz lokalnym.

WK: Pierwszy moment po wybuchu kryzysu jest zawsze trudny, może na­ wet nie do zaplanowania. Natomiast

kiedy już napływ ludzi jest w miarę oczywiście problem nie tylko naszego ustabilizowany, powinno wejść pań­ państwa, lecz również Unii Europej­ stwo. To się nie stało. Jesteśmy w Pol­ skiej. Przekłada się on jednak coraz sce przyzwyczajeni do działania akcyj­ bardziej na relacje społeczne w naszym nego, od kryzysu do kryzysu. Działamy kraju. Nie mamy żadnej narracji – ani reaktywnie, a nie proaktywnie i dla­ odgórnej, ani oddolnej – dotyczącej tego nie mamy planowania strategicz­ tego, jak zmieniają się społeczności lo­ nego w całym naszym myśleniu o pań­ kalne w związku z tym, że Polska stała stwie w ciągu ostatnich trzydziestu lat. się nagle krajem bardzo różnorodnym Śmialiśmy się zawsze z PRL‑u, że mieli i jest pod silną presją migracyjną. plany długoletnie: pięciolatki czy sied­ miolatki. I oczywiście to, jak te plany To są wyzwania, które można dostrzec wychodziły, to inna sprawa, ale sama z pewnego oddalenia. A gdybyśmy zeszli idea planowania wieloletniego jest na­ na poziom bardziej praktyczny? prawdę dobra i sensowna.

AD: Przyzwyczailiśmy się do wojny.

Nikt już specjalnie nie zajmuje się Jakie są najbardziej palące wyzwania, któ‑ uchodźcami i uchodźczyniami. A na rymi powinien się zająć nowy rząd? pewno nikt z rządu nie zadaje sobie py­ AD: Można by zacząć od tego, o czym tań: Co dalej z dziećmi, które wciąż nie mówił już Witek – czyli od tworzenia chodzą do szkoły? Co dalej z punktami szerszej strategii, bo spora część spo­ noclegowymi, w których utknęli ludzie łeczeństwa obywatelskiego zmęczyła niebędący w stanie się usamodzielnić? się, wypaliła i sfrustrowała brakiem Słowo „usamodzielnienie” w ostatnich wsparcia i dostrzeżenia problemów miesiącach jest na ustach wszystkich, przez polskie państwo. ale nic się za nim nie kryje, a już na Do tego trzeba dodać problem po­ pewno żadne pieniądze ani plan. Do­ dwójnych standardów powiązanych brze byłoby też zbadać nie naszą per­ z systemowym rasizmem w myśleniu cepcję ustawy o pomocy obywatelom o sytuacji migracyjnej w Polsce – to Ukrainy w związku z wojną, tylko →

18

kSIĘGA PRZYJŚCIA

Polska nie jest krajem tylko polityków i polityczek.

to, co o tej ustawie myślą uchodźcy i uchodźczynie.

Czy głosy uchodźców są dziś w takim razie w ogóle słyszalne?

WK: Mnie się wydaje, że głosy uchodź­ ców słychać, ale tylko takie, które są dziękczynne. Takie są nawet mile wi­ dziane. Na początku kryzysu o oso­ bach z Ukrainy mówiono, że to są go­ ście w Polsce. Z jednej strony jest to bardzo ładna narracja, bo przed go­ ściem otwiera się dom i jest się dla niego przyjaznym. Z drugiej strony gościem jest się tylko na chwilę. A tu przecież gość nie ma dokąd wrócić, bo wojna nadal trwa i nie wiadomo, kiedy się skończy.

Dochodzi do tego narracja o tym, że te osoby są nam „bliskie kulturowo” – a to określenie najczęściej oznacza bia­ łego chrześcijanina, obywatela Ukrainy (bo już niekoniecznie innych państw regionu). Takie myślenie pokutuje w umysłach polityków i polityczek – a więc osób, które są odpowiedzialne za budowanie odpowiednich polityk i bieżących odpowiedzi na problemy.

Ale jego skutkiem jest to, że takiej

„bliskiej” osobie państwo nie musi bar­ dzo pomagać, bo sama się jakoś zinte­ gruje w polskim społeczeństwie.

W Lublinie liczbę mieszkańców szacuje się między trzysta dwadzieścia a cztery‑ sta tysięcy. Ile spośród nich to obywatele i obywatelki Ukrainy?

AD: W tej chwili możemy mówić o około dwudziestu tysiącach uchodź­ ców i dziesięciu–piętnastu tysiącach tych, którzy przyjechali tu do pracy i na studia. Szacuje się jednak, że przez pierwsze cztery tygodnie kryzysu przez Lublin przejechało, zatrzymu­ jąc się na jakiś czas, nawet 1,2 miliona osób – ponad cztery razy więcej niż jest mieszkańców Lublina. Precyzyj­ nych danych brak, choć samorząd lu­ belski stara się nadrobić tę lukę.

W takiej sytuacji partycypacja obywa‑ teli i obywatelek Ukrainy w sprawach miejskich powinna być oczywistością. Jak wygląda rzeczywistość?

AD: To po naszej – Polek i Polaków – stronie jest to, by zapraszać migran­ tów i uchodźców do dialogu. Łatwo to pominąć, bo są prawdopodobnie

najgrzeczniejszymi migrantami, ja­ kich sobie można wyobrazić – grzecz­ nie pracują, nie wychylają się za bardzo, generalnie są niewidoczni. Pewnie tro­ chę boją się polskiego społeczeństwa i różnych faszyzujących środowisk.

Wczoraj w Sejmie mieliśmy przykład zamykający wiele dialogów (rozmowa została przeprowadzona dzień po wo­ tum zaufania dla rządu i antysemic­ kim wyskoku Brauna – przyp. B. T.).

Powtarzam to od lat: lokalne czy pań­ stwowe polityki integracji i migracji są dla nas. Jeśli nie sprawimy, że osoby uchodźcze będą czuły współodpowie­ dzialność za miasto, jeśli nie będą włą­ czone w dialog o państwie lub najbliż­ szej okolicy, to prędzej czy później one będą się izolować i stworzą alterna­ tywne zamknięte społeczności.

Czy taki dialog jest możliwy, jeśli ktoś boi się skrytykować nasze społeczeństwo, jest grzeczny i się nie wychyla?

AD: Dlatego właśnie warto słuchać i za­ chęcać do tego, by nie mówili tylko grzecznych i miłych rzeczy. My w ich oczach możemy zobaczyć swoją lo­ kalną społeczność. Tam, gdzie ona

19

ludzi, którzy wyjechali do Polski, po prostu tutaj zostanie. Twórzmy roz­ wiązania teraz, by mieć jak najmniej napięć i niepokojów społecznych, które będą w nas uderzały.

Po drugie, musimy zarządzać tym kryzysem. Nic tu się samo nie zrobi.

Państwo musi wziąć za to zarządza­ nie odpowiedzialność.

Po trzecie, musimy tworzyć dobrą nar­ rację. Siła dobrych historii płynących z Warszawy, z ulicy Wiejskiej, czy z na­ szych samorządów lokalnych o tym, jak wygląda nasza społeczność, jest ogromna.

Jak takie narracje mogłyby wyglądać?

nie domaga w opinii osób migranc­ kich, pewnie też zawodzi w innych kon­ tekstach, na przykład usług dla osób z niepełnosprawnościami czy wspar­ cia osób LGBTQ+.

Co jest potrzebne, abyśmy usłyszeli głos migrantów i uchodźców?

AD: Z jednej strony musimy oczywiście dostarczyć ludziom wiedzę – zresztą nie tylko migrantom, lecz również polskiemu społeczeństwu – na temat tego, czym jest właściwie partycypa­ cja i jakimi metodami można zabrać głos w dyskusjach o mieście. Z dru­ giej strony – bez komunikatu „z góry” ludzie nie poczują się zaproszeni. Nie­ zbędne jest więc przekonanie żywione przez władze lokalne, że ten głos musi zostać wysłuchany.

W Lublinie promujemy myślenie, że migranci to nowi mieszkańcy miasta.

Dzięki temu mamy szansę wprowadzić ich do miejskich dyskusji – bo wcze­ śniej przez całe lata władze mówiły, że migrantami i legalizacją pobytu zaj­ muje się Urząd Wojewódzki. Ale my nie oczekujemy, że teraz to miasto bę­ dzie legalizowało ich pobyt czy pracę.

Chcemy świadomości, że migranci nie żyją w próżni – gdzieś mieszkają, na­ wiązują relacje, chodzą do szkoły czy do lekarza i pracują. W obowiązku miasta jest systematycznie dowiadywać się od migrantów: jak im się u nas żyje i czego by potrzebowali, by żyło się lepiej?

WK: W Polsce pokutuje też przekona­ nie, że polityka migracyjna powinna być nową, osobną polityką. Tymcza­ sem ona musi się łączyć się z innymi, już istniejącymi politykami. Wojna w Ukrainie obnażyła kryzys polskiego systemu edukacji, mieszkalnictwa czy ochrony zdrowia. Nie naprawiając tych systemów, nie jesteśmy w stanie zbu­ dować sensownej polityki migracyjnej ani integracyjnej.

Czy – poza próbami zmiany społecznej narracji – jesteśmy w stanie systemowo bądź doraźnie przeciwdziałać tej sytuacji i deeskalować napięcia? Przecież wojna w Ukrainie nie wydaje się zbliżać do szyb‑ kiego końca.

AD: Po pierwsze, musimy przestać cze­ kać na koniec wojny. Nie czekajmy z rozwiązaniami do momentu, kiedy Zełenski ogłosi zwycięstwo – część

AD: Dobrze by było, by u nas w Lublinie raz na kwartał władze miasta organi­ zowały konferencję prasową. Przykła­ dowo, prezydent mógłby przedstawić fakty i dane, czyli ile osób ostatnio do nas przyjechało, ile się zameldowało, ile mieszka w miejscach zbiorowego zakwaterowania. Ważne, by te fakty były częścią szerszego obrazu sytu­ acji lokalnej, na przykład informowa­ nia o nowo podejmowanych inwesty­ cjach. Dostarczanie takiej wiedzy jest szalenie ważne: dzięki temu można przeciwstawić te informacje przeka­ zom z memów czy fejkowych kont ru­ skich trolli.

WK: Czy to wszystko, o czym mówi Ania, się wydarzy, zależy bardzo od polityki i narracji nowego rządu. Na ile rządzący uznają, że migracje są istotnym tematem, z którym trzeba się zmierzyć, chociaż nie jest to ła­ twe. Na pewno jednak zmierzyć się na­ leży, nie wolno go – jak robiono przez lata – ignorować.

AD: Prezydent Lublina po tym, co zro­ bił Grzegorz Braun, ogłosił, że jedni gaszą, a my zapalamy świece chanu­ kowe, i zaprosił mieszkańców na spa­ cer śladami lubelskich Żydów. To nie musi być nic wielkiego, czasami w ta­ kich rzeczach też buduje się opowieść o wartościach. →

20

kSIĘGA PRZYJŚCIA

Wczoraj nawet polski episkopat potrafił w ciągu godziny wydać komunikat potę‑ piający Brauna…

WK: Ale to, że to przytaczamy, pokazuje, jak niewielkie mamy wobec polskiego Kościoła wymagania. Powinniśmy od niego oczekiwać jasnego wsparcia osób uchodźczych – Kościoły na Za­ chodzie i prowadzone przez nie orga­ nizacje są naturalnym sojusznikiem osób w drodze i z doświadczeniem mi­ gracyjnym. W Polsce jedynie Klub In­ teligencji Katolickiej, prowadzący na granicy z Białorusią Punkt Interwen­ cji Kryzysowej, może być tym pozy­ tywnym wyjątkiem.

W Lublinie powstała Komisja Dialogu Obywatelskiego do spraw integracji imigrantów i imigrantek. Skąd takie roz‑ wiązanie? Czy to jest pomysł, który się sprawdza?

WK: Zanim porozmawiamy wię­ cej o Lublinie, to powiem dwa słowa o Warszawie, w której podobna komi­ sja (do spraw cudzoziemców) powstała mniej więcej piętnaście lat temu. Mó­ wię o tym nie po to, by chwalić War­ szawę, tylko by pokazać, że pomysł, który u zarania jest dobry, może prze­ rodzić się w miejsce bezowocnych de­ bat, które nikogo nie interesują. Samo powstanie ciała konsultacyjnego nie jest żadnym sukcesem. Ważne jest to, kto je koordynuje, kto przychodzi na spotkania, jak odnosi się do takiego ciała samorząd. W Lublinie ta komi­ sja działa.

AD: Historia Komisji Dialogu Obywa­ telskiego do spraw integracji w Lubli­ nie nie jest też historią nową. W 2013 roku w ramach projektu we współ­ pracy ze szwajcarskim kantonem Ne­ uchatel, jednym z zadań miasta było powołanie Grupy Wsparcia Integra­ cji – nieformalnego ciała pierwotnie powiązanego z prezydentem, a po­ tem z miejskim Biurem Partycypa­ cji Społecznej. Grupa ta miała roz­ mawiać na temat zmieniającego się

kształtu wspólnoty samorządowej Lublina. Traf chciał, że była to bardzo międzysektorowa grupa – nie tylko przedstawiciele organizacji społecz­ nych i miasta, ale też na przykład ko­ mendy policji czy instytucji samorzą­ dowych jak Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie. Ta grupa spotykała się bar­ dzo regularnie – przez kilka lat raz na miesiąc. W pewnym momencie jednak zaczęłam mieć poczucie, że formuła nieformalnej struktury – niby przy­ klejonej do urzędu, ale bez umocowa­ nia – wyczerpała się, że nie da się dalej egzekwować pewnych spraw. W 2020 roku pojawiła się możliwość, by zało­ żyć Komisję Dialogu Obywatelskiego – postanowiłam przetrzeć ten szlak.

Jak tworzy się taką grupę doradczą?

Samorząd był temu przychylny?

AD: Trzeba pięciu organizacji, które składają wspólny dokument woli. Do­ świadczenie Grupy Wsparcia Integra­ cji skonsolidowało środowisko spo­ łeczne – zgromadziłam więc naszych partnerów i złożyłam wniosek w urzę­ dzie. Podpis prezydenta powinien być już tylko formalnością – jednak

czekałam na niego dziewięć miesięcy, nieustannie dopytując prezydenta, co stało się z wnioskiem i dlaczego mu­ simy tyle czekać. Wszyscy widzieliśmy, jak zmienia się nasza rzeczywistość, a jednak z powodów politycznych przyjęcie tego do wiadomości i pod­ jęcie działań w tej sprawie było tak trudne, że decyzja była przeciągana w nieskończoność.

Czy organizacje zrzeszone w KDO tworzą inną jakość, niż mogłyby, działając poza Komisją, pojedynczo?

AD: Podam przykład. 18 lutego 2022 roku zwołałam specjalne posiedzenie tej komisji, na które zaprosiłam mię­ dzy innymi prezydenta miasta, wo­ jewodę, przedstawicieli ambasady Ukrainy i organizacji mniejszości ukraińskiej. Zadałam im pytanie: Jak jesteśmy przygotowani na ewentu­ alną wojnę w Ukrainie? Dla mnie było oczywiste, że ona wybuchnie – pyta­ nie tylko kiedy. Stworzyłam więc – na podstawie moich doświadczeń z gra­ nicy polsko­‑białoruskiej – listę po­ trzebnych rzeczy i działań, którymi społeczeństwo obywatelskie będzie

21

Przyzwyczailiśmy się do wojny.

Nikt już specjalnie nie zajmuje się uchodźcami i uchodźczyniami.

musiało się zająć, gdy dojdzie do wy­ buchu wojny. Pytałam prezydenta: Co mamy, a na co jeszcze nie jesteśmy go­ towi? To właśnie na podstawie tej listy działań funkcjonował Lubelski Spo­ łeczny Komitet Pomocy Ukrainie po rozpoczęciu inwazji – weszły do niego prawie wszystkie organizacje, które wchodzą w skład KDO. WK: Zobaczcie, jakim paradoksem jest to, że to Ania, przedstawicielka spo­ łeczeństwa obywatelskiego, wychodzi z planem i pomysłem. Władze miały swoje spotkania, ale nie pomyślały, by zaprosić osoby z organizacji społecz­ nych, na przykład na posiedzenia grupy zarządzania kryzysowego.

AD: Bo nie mają do nas zaufania. Im się wydaje, że wyniesiemy tajne informacje i będziemy je rozpowiadać na mieście.

Wychodzi więc na to, że działanie KDO to nie jest możliwe do zaaplikowania roz‑ wiązanie systemowe, tylko trochę lepiej umocowana działalność społeczeństwa obywatelskiego.

WK: A może nawet mocniej: to wszystko nie jest opowieścią o działaniu sys­ temowym czy obywatelskim, tylko

o lokalnej – wybacz, Aniu – wariatce, która ma potrzebę zmiany i wymu­ sza ją na wszystkich dookoła. Zostaje ona doceniona dopiero wtedy, gdy ma miejsce naprawdę gigantyczny kry­ zys i okazuje się, że sprawdzają się wszystkie jej prognozy. To nawet nie jest siła sektora, tylko siła poszcze­ gólnych osób liderskich w tym sekto­ rze. Przecież w innych miastach mamy organizacje, które są w miarę silne – tylko nie mają tak rozpoznawalnych osób liderskich i przez to mają inną, znacznie mniejszą, siłę oddziaływa­ nia na władze lokalne.

Co jeszcze, oprócz doraźnego wspar‑ cia humanitarnego, udało się zrobić w ramach KDO, co przełożyło się na lepsze życie imigrantów i imigrantek?

AD: Najważniejszą sprawą – poza po­ mocą humanitarną – jest powstanie Baobabu, przestrzeni do spotkań, po­ znawania się, budowania relacji, wła­ snych inicjatyw nowych i starych mieszkańców miasta, testowania na­ rzędzi integracyjnych, wreszcie two­ rzenia narracji o mieście, o zmianach, które się w nim dzieją.

Baobab to miejsce integracji lokalnej w centrum Lublina. Kto spotyka się w Baobabie i po co tam przychodzi?

AD: Z naszych wyliczeń wynika, że w ciągu tego roku mieliśmy dwadzie­ ścia tysięcy gości. To tyle, ile chcie­ liśmy mieć w przyszłości, a nie tyle, ile zakładaliśmy, że będziemy mieli w pierwszych ośmiu miesiącach dzia­ łania. Z samego front desku, czyli punktu informacji, w którym poma­ gamy załatwić proste rzeczy i tłuma­ czymy kwestie administracyjne, korzy­ sta miesięcznie od 1000 do 1300 osób.

To głównie migranci i migrantki, ale już nie tylko uchodźcy i uchodźczynie z Ukrainy. W ostatnim czasie poszerzy­ liśmy działania o hub antydyskrymina­ cyjny, w którym dyżury pełnią osoby o różnych tożsamościach i wywodzący się z różnych backgroundów kulturo­ wych. To ważne, by pokazywać, że Ba­ obab to miejsce dla wszystkich.

Skoro to miejsce dla wszystkich – czy przychodzą tu również Polki i Polacy?

AD: Najtrudniej jest nam przeko­ nać właśnie Polki i Polaków do tego, by korzystali z tej przestrzeni →

22

kSIĘGA PRZYJŚCIA

Musimy tworzyć dobrą narrację. Siła historii płynących z Warszawy czy z samorządów lokalnych jest ogromna.

i uczestniczyli w oferowanych zaję­ ciach. Jednak to też powoli się zmie­ nia – ludzie potrzebują czasu, by zro­ zumieć, czym właściwie jest Baobab. To przecież niestandardowe miejsce: nie jest muzeum ani centrum zajęć o in­ nych kulturach, tylko miejscem, w któ­ rym możemy poznać się wzajemnie w taki tylko sposób, w jaki będziemy chcieli. Choć oczywiście organizujemy też warsztaty, bo mamy warsztatow­ nie lekką i ciężką. To w ten sposób naj­ częściej trafiają do nas Polki i Polacy – zapisują się na zajęcia, a potem okazuje się, że uczestniczą w nich też Ukraińcy i Ukrainki, dziewczyny z Zimbabwe i chłopaki z Arabii Saudyjskiej.

Działa też u nas biblioteka wielokultu­ rowa, a dla migrantów porady prawne oraz wsparcie psychologiczne. Prowa­ dzimy lekcje języka polskiego, twier­ dząc nieustannie, że bez języka nie ma integracji; ale też zachęcamy polską społeczność, by uczyła się choćby albo przynajmniej podstawowych zwrotów w języku ukraińskim. Oczywiście nie po to, by kogoś „ukrainizować”, tylko by ułatwić nawiązanie relacji ze swo­ imi sąsiadami.

Czy myślicie, że Baobab jest czymś, co da się przenieść do innych miast, czy to spe‑ cyfika Lublina, że ta przestrzeń działa tak prężnie?

WK: Pomysł bardzo łatwo przenieść do innych miast. Trzeba tylko dostrzec, że usługi, które dostarcza Baobab, nie są czymś wyjątkowym. Warto to więc zaproponować, a przy tym dostoso­ wać do lokalnych potrzeb i oczekiwań osób migrujących. Nie muszą tego ro­ bić organizacje społeczne – to może być jednostka samorządowa, jak dom kultury. I znowu – w Warszawie jest Centrum Wielokulturowe, które działa od wielu lat, ale nie tak prężnie jak Ba­ obab, między innymi dlatego, że bu­ dżet jest bardzo niski, a lokalizacja da­ leka od centrum.

Wracając jeszcze do tematu integracji cudzoziemców…

AD: Warto pamiętać, by nie mówić o integracji cudzoziemców, a o inte­ gracji społeczności. Nie jest to pro­ ces jednostronny, w którym ktoś ma się zintegrować z nami, tylko po naszej stronie też muszą być do tego chęci.

Podejrzewam, że wielu z nas w kon‑ tekście przybyszów słyszało w prze‑ kazach w szkole nie tyle o integracji, nawet jednostronnej, ile o asymila‑ cji. Od najmłodszych lat, przez pod‑ stawówkę, gimnazjum i liceum to właśnie asymilacja pojawiała się jako warunek, by mniejszość mogła sobie dobrze żyć w ramach innego kraju. Zmiana tak głęboko wtłoczo‑ nej narracji to katorżnicza praca u podstaw.

AD: I niestety, dokładnie według klucza asymilacji często działamy wobec mi­ grantów i migrantek. Na pewno robiła tak szkoła za czasów Czarnka, która od razu po przybyciu z Ukrainy kazała no­ wym uczniom zdawać polską maturę.

A przecież trzeba było stworzyć moż­ liwości, by zdawali oni ukraińską ma­ turę – w systemie i języku, w którym dobrze się odnajdywali. Tymczasem my powiedzieliśmy tym ludziom, że cała ich przyszłość w Polsce zależy od tego, czy znają teksty kultury polskiej, co jest absurdem.

WK: Ta praca, o której mówiliście, to jest po prostu nasz obowiązek. Je­ śli nie zaczniemy wymagać od Polek

23

i Polaków, by zmienili język i nasta­ wienie, to przygotujemy sobie to, czym często straszą nas politycy i po­ lityczki – getta różnego rodzaju, ta­ kie jak w niektórych miejscach Fran­ cji. Można przywołać też przykład historyczny: Żydzi byli świetnie za­ symilowaną społecznością w większo­ ści państw Europy, co nie uchroniło ich w żaden sposób przed naznacze­ niem i eksterminacją. Myślenie asy­ milacyjne cały czas obraca się dokoła kategorii „obcego”, którego bardzo łatwo zdefiniować. Musimy porzu­ cić ten sposób myślenia dla naszego własnego dobra.

Jak waszym zdaniem będzie wyglą‑ dać sytuacja uchodźców w Polsce za parę miesięcy bądź za rok, kiedy dużo organizacji pomocowych i państw zachodnich straci już zainteresowa‑ nie sytuacją w naszym kraju?

AD: Dodam do tego pytania jeszcze je­ den wątek: bo oczywiście, za organiza­ cjami i państwami zachodnimi idą pie­ niądze i lepszy bądź gorszy know how.

Ale za stratą zainteresowania przycho­ dzi też sytuacja, kiedy przez legislację

Unii Europejskiej przeszedł Pakt Mi­ gracji i Azylu, do którego teraz przyj­ mowane są akty wdrażające. I to on tak naprawdę będzie od teraz warunkował sytuację związaną z naszą wschodnią granicą: ustali kogo, na jakich warun­ kach i w jaki sposób będziemy do Pol­ ski wpuszczali. Z pewnością zabeto­ nuje już istniejące podwójne standardy i doprowadzi bezpośrednio do łamania praw człowieka osób, które będą pró­ bowały się dostać do Polski. Wszystko jedno, którą granicą.

WK: A to, jak dokładnie będzie wy­ glądała ta sytuacja, zależeć będzie przede wszystkim od nowo powoła­ nego rządu, bo to on będzie inicjował nowe prawo i prowadził politykę Pol­ ski w Unii Europejskiej. Wszyscy ocze­ kujemy, że ułoży sytuację inaczej, niż robiono to przez dotychczasowych osiem lat…

Czyli będziemy bez rasizmu uszczelniać granice?

WK: Tak. Ironizując, można powiedzieć, że postawi się płot wszędzie i trak­ tując wszystkich na równi, nie wpu­ ścimy nikogo.

Anna Dąbrowska jest prezeską lubelskiego stowarzyszenia Homo Faber; współprzewodnicząca Konsorcjum Migracyjnego.

Obecnie prowadzi działania programujące politykę integracyjną na poziomie miasta. Przewodnicząca Komisji Dialogu Obywatelskiego ds. integracji migrantów i migrantek w Lublinie.

Witold Klaus jest doktorem habilitowanym nauk prawnych, profesor w Instytucie Nauk Prawnych Polskiej Akademii Nauk oraz badacz w Ośrodku Badań nad Migracjami Uniwersytetu Warszawskiego, kryminolog, badacz migracji, aktywista społeczny. Współprzewodniczący Konsorcjum Migracyjnego.

Kamil Kowalski www.kowalskikamil.pl

25

Polskość odwieczna, polskość uchodźcza Nowoczesna polskość tworzyła się na uchodźstwie. Wyrosła z tradycji wielokulturowej i wieloreligijnej Rzeczypospolitej. Współczesne wskazywanie na monoetniczność narodu, oparte na rzekomo historycznych argumentach, należy podważać, prezentując alternatywną narrację o przeszłości, w której inność nie oznacza słabości, lecz siłę.

lub próbie jej tworzenia. Za przykład ta­ utworzenia społeczności o specyficznych, kiego działania w bańce liberalnej może a wręcz wyjątkowych cechach. Wedle tej służyć musical „1989”, podkreślający i analogicznych wizji Polacy istnieli za­ konieczność zbudowania pozytywnego wsze (a przynajmniej od ponad dziesięciu mitu o polskiej transformacji systemo­ stuleci), a ich ojcowie i babki byli Pola­ wej. Prawica ma martyrologiczne ani­ kami tak samo jak czytelniczki „Dziejów o właściwie definiuje polskość? Przyj­ macje produkowane przez IPN, zwykle Polski”. Możemy więc mówić – posiłkując mując wizję wypływającą z polskiego oparte na resentymencie wobec Zachodu, się pojęciem socjologa Michała Łuczew­ hymnu narodowego, można założyć, że który miał nas zdradzić. Prawdopodobnie skiego – o wierze w „odwieczny naród”. uchodźstwo. Taka teza zostałaby jed­ najsłabiej wypada w tym porównaniu le­ W tym obrazie minimalizowana jest rola nak odebrana przez część – głównie wica, której brakuje szerszej i całościowej czynników nie­‑polskich, które jeśli już prawicowych – środowisk za fałszywą propozycji pamięci społecznej. Ma ona istnieją, to zwykle celem podkreślenia i zderzona z kosmogonicznym mitem jednak istotne osiągnięcia na poziomie dobrych cech Polek i Polaków, rzekomo o chrzcie z 966 roku jako źródle odwiecz­ lokalnym, takie jak łódzkie krzewienie charakteryzujących ten naród. Są nimi nego narodu polskiego. Czy ta debata – tradycji Rewolucji 1905 roku. na przykład tolerancja (związana z kon­ która bynajmniej nie ogranicza się do Popkultura nie jest jednak wyłącznym federacją warszawską z XVI wieku, ma­ dwóch wizji – kiedyś się zakończy? Nie budulcem wizji polskości. Wspomniane jącą czynić Rzeczpospolitą „państwem sądzę. Natomiast związane z nią wyobra­ wyobrażenie „odwieczne” ma także silne bez stosów”) czy bohaterstwo (którego żenia nieustannie pozostają w centrum oparcie w historiografii. Za symbol pra­ ma dowodzić ratowanie Żydów podczas nadwiślańskiej debaty publicznej. Kształ­ wicowych pozycji może służyć twórczość Zagłady; tej postawie poświęcona jest tują one dyskurs polityczny, kulturalny Andrzeja Nowaka, krakowskiego histo­ nawet instytucja o dumnej nazwie: Mu­ czy historyczny. Tym samym warte są ryka i profesora, którego monumentalne zeum Polaków Ratujących Żydów podczas bliższego przyjrzenia się. Zwłaszcza „Dzieje Polski” zawierają między innymi II wojny światowej im. Rodziny Ulmów gdy wizja „odwieczna” cieszy się więk­ cytowany już przeze mnie mit kosmogo­ w Markowej). Ta opowieść nie zawiera szą popularnością od „uchodźczej”, a to niczny. Zdaniem Nowaka źródłem narodu w sobie refleksji nad wielokulturowością, ta druga zdaje się lepiej umocowana polskiego jest chrzest z 966 roku. Tym cudzoziemstwem ani uchodźstwem. Ani historycznie. samym nie można mówić o Polkach, Po­ nad szeroko rozumianą innością.

Każde wyobrażenie o polskości w dużej lakach i Polsce bez katolicyzmu. Złącze­ Równocześnie to właśnie „odwiecz­ mierze opiera się na pamięci społecznej nie narodu i wyznania doprowadziło do na” wizja jest tą, na której zwykle → Artur Kula

Maria Tołwińska ­

C

26

kSIĘGA PRZYJŚCIA

Głównym bohaterem opowieści ciągnącej się przez kolejne części podręczników jest dumny naród polski.

była – i wciąż jest – oparta edukacja hi­ storyczna w szkołach. Głównym bohate­ rem opowieści ciągnącej się przez kolejne części podręczników jest dumny naród polski. W trudzie i znoju musi zmagać się z Krzyżakami, Kozakami, Szwedami, bol­ szewikami, lecz zawsze na końcu zwycię­ ża. Nawet jeśli nie faktycznie, to z pewno­ ścią moralnie. Takie założenie prowadzi w swojej skrajności do wytworzenia po­ staci Małego Powstańca, który z dzie­ ci posłanych na śmierć czyni herosów.

Powyższe uwagi nie są wyłącznie cie­ kawostką historyczną ani krytyką do­ minującej polityki pamięci. Podejmuję je w związku z faktem, że – jako polskie społeczeństwo – stoimy przed znacznymi przeobrażeniami demograficznymi. Tym samym powinniśmy być gotowi i gotowe na udział w (kolejnej) dyskusji o polsko­ ści, gdyż to pojęcie także będzie wyma­ gało przynajmniej częściowego przedefi­ niowania. Uchodźstwo związane z wojną w Ukrainie czy kryzysem humanitarnym na pograniczu polsko­‑białoruskim ma miejsce od kilku lat. A przecież jest to jedynie część większego zjawiska, opar­ tego przede wszystkim na migracji za­ robkowej. Potrzebujemy więc polityki

migracyjnej, modelu integracyjnego i de­ baty podejmującej te kwestie całościowo.

Potrzebne są porównania, raporty, ana­ lizy. Niemniej ta debata nie może opierać się wyłącznie na danych. Jej drugi – rów­ nie ważny, a być może ważniejszy – po­ ziom odwołuje się do emocji. Kluczową rolę odgrywają w niej wyobrażenia spo­ łeczne, nadzieje i strachy. Zdają sobie z tego sprawę publicyści i politycy mó­ wiący o no­‑go zones, udostępniający viralowe nagrania z przedmieść Paryża lub w haniebny sposób przedstawiający treści zoofilskie na wielkim ekranie za ich plecami. W ramach tych argumen­ tów historia odgrywa kluczową rolę, bo to ona rzekomo dowodzi cywilizacji, któ­ rej należy bronić. Równocześnie histo­ ria nie przynależy wyłącznie do jednego środowiska. Jest narzędziem dostępnym dla wszystkich, z którego można rów­ nież skorzystać do wykazania bezpod­ stawności „odwiecznej” polskości, kon­ frontując ją z Polską jako bytem, który przez większość swojego istnienia był wielokulturowy, a ponadto jego nowo­ czesna (a więc wynikająca z XIX wieku) forma została w dużej mierze stworzona w warunkach uchodźstwa.

Między prawdą a narracją stara wojna wiecznie trwa Zatrzymajmy się najpierw na chwilę przy samej historii i jej statusie. Histo­ ria jest nauką tworzącą narracje na te­ mat przeszłości. Do tej drugiej nie mamy bezpośredniego dostępu. Stąd, badając ją, musimy opierać się na źródłach histo­ rycznych i na ich podstawie (od)tworzyć to, co minione. Nie oznacza to jednak całkowitego relatywizmu. Wspomniane źródła tworzą ramy, w których działają historyczki. Niemniej wyciągane wnio­ ski oraz przedstawiane na ich podstawie narracje różnią się od siebie. Czasami się uzupełniają, a czasami są całkowicie sprzeczne. Żadna z nich nie posiada mo­ nopolu na prawdę. Rywalizacja między narracjami i związana z nią konieczność wyboru jednej z nich bywa określana po­ lityką historyczną lub polityką pamięci.

W 2015 roku, podczas kryzysu migra­ cyjnego, oczywista była zależność mię­ dzy noszeniem koszulek patriotycznych a stosunkiem wobec uchodźców. Choć Polska nie była jednym z krajów, do któ­ rych realnie kierowały szlaki migracyjne, to dyskusja na ich temat była zażarta.

Nawiązywano w niej między innymi do

27

Jana III Sobieskiego i odsieczy wiedeń­ skiej. Polska jako przedmurze chrześci­ jaństwa miała ponownie stać na straży europejskiej cywilizacji.

Obecna debata związana ze zmianami demograficznymi jest kontynuatorką poprzedniej. Budowa płotu na granicy polsko­‑białoruskiej była kolejnym do­ wodem na nieustająco kluczową rolę emocji. Na siłę zarządzania za pomocą strachu. Pomijając coraz częściej pod­ noszony argument potencjalnego zagro­ żenia ze strony Rosji, płot początkowo miał chronić Polki i Polaków przed „za­ lewem” i „falą” migrantów. Potencjalna obecność kilkunastu lub kilkudziesięciu tysięcy osób z Syrii, Jemenu, Sudanu czy Kuby miałaby stanowić poważne niebez­ pieczeństwo wobec polskości.

Za wolność naszą i waszą W narracjach o polskim XIX wieku czę­ sto podkreśla się hasło „za wolność naszą i waszą” symbolizujące solidarność mię­ dzy ludami Europy. Zanim jednak doszło do kucia nowoczesnych form polsko­ ści na uchodźstwie, istniały wcześniej­ sze oblicza polskiej państwowości, któ­ rych podstawą nie był naród rozumiany

jako wspólnota wszystkich osób dzielą­ cych daną kulturę czy terytorium. Stąd pisanie o źródłach narodu w momencie chrztu z 966 roku jest skrajnym uprosz­ czeniem. Pomijającym stulecia funkcjo­ nowania państwa, w którym „naród” był pojęciem politycznym, oznaczającym szlachciców mających prawo do współ­ decydowania o państwie. Słynne gente Ruthenus, natione Polonus (pochodze­ niem Rusin, narodowością Polak) nie oznaczało stopniowej polonizacji – we współczesnym rozumieniu tego słowa – szlachty litewskiej ani rusińskiej, lecz jej uczestnictwo w systemie politycznym, jaki tworzyła Rzeczpospolita. To samo podejście widoczne było w niesławnych słowach Szczęsnego Potockiego, który po rozbiorach stwierdził: „Znikło już i to państwo, i to imię, jak znikło tyle innych w dziejach świata. Każdy z przeszłych Po­ laków ojczyznę sobie obrać powinien. Ja już jestem Rosjaninem na zawsze”. Cy­ tat ten zwykle jest wykorzystywany do udowodnienia zdradzieckiego charak­ teru Potockiego. Zdaje się jednak rów­ nież dobrym źródłem do zrozumienia świadomości XVIII‑wiecznych szlachci­ ców. Tym samym, zamiast postrzegania

Polski jako ciągłości między 966 rokiem a współczesnością, rzetelniejsze zdaje się uwzględnianie jej wielokulturowych tra­ dycji. W tym bycia tworzoną także przez społeczności, które do dziś walczą o by­ cie wystarczająco rozpoznanym (jak Ma­ zurzy). Oddzielnym tematem pozostaje kwestia chłopstwa i jego tożsamości na­ rodowej. Nie jest jasne, kiedy mieliby do­ znać zaszczytu dołączenia do odwiecz­ nej polskości.

Natomiast wiek XIX, w polskim przy­ padku, można spiąć klamrą między trze­ cim rozbiorem z 1795 roku a powsta­ niem II Rzeczypospolitej w 1918 roku.

Stąd podstawową cechą polskiej histo­ rii w tym okresie jest brak w pełni su­ werennego państwa polskiego. Działania mające na celu zmianę tej sytuacji od­ bywały się na terytoriach państw zabor­ czych oraz na emigracji. Zwykle w tych miejscach Polacy byli innymi. Fakt istnie­ nia rozbudowanych autonomii, w Wol­ nym Mieście Krakowie czy w drugiej połowie wieku w Galicji, a także czę­ ściowo niezależnej państwowości w la­ tach 1807–1830 (Księstwo Warszawskie, Królestwo Polskie) nie zmieniał nieusta­ jącego celu – wspólnego przynajmniej →

28

kSIĘGA PRZYJŚCIA

dla części społeczeństwa polskiego – któ­ rym było odzyskanie możliwości suwe­ rennego stanowienia w niepodległym państwie. W historiografii ta specyfika braku państwowości bywa skrywana pod hasłem „ziem polskich”, niemniej jego znaczenie nie jest jasne. Może ono ozna­ czać zarówno granice sprzed trzeciego rozbioru, jak i wszystkie terytoria, na których mieszkały osoby mówiące po polsku, czy wszelkie ziemie, które kiedyś historycznie należały do Korony Króle­ stwa Polskiego lub Wielkiego Księstwa Litewskiego. Tego rodzaju pojęcia nie po­ winny zasłaniać ciągłej prekarności i nie­ ustających zmian prawno­‑politycznych, z którymi Polki i Polacy mierzyli się pod­ czas XIX wieku. Polskość formowała się w poczuciu niepewności.

Walka o polskość na uchodźstwie była trudna nie tylko ze względu na warunki zewnętrzne, lecz również te wewnętrzne.

To stronnictwa demokratyczne – osta­ tecznie reprezentowane w czasach Wiel­ kiej Emigracji przede wszystkim przez Towarzystwo Demokratyczne Polskie (TDP) – postulowały konieczność odzy­ skania niepodległości, podczas gdy partie arystokratyczno­‑konserwatywne bloko­ wały działania narodowe (jak chęć utwo­ rzenia polskiego Sejmu na uchodźstwie) czy wspierały francuskie plany wysłania części polskich uchodźców do Algierii ce­ lem wzmocnienia tamtejszych sił kolo­ nizujących. Działania narodowotwórcze miały więc egalitarny i radykalny cha­ rakter. Jego przejawem było zakończenie manifestu TDP z 1836 roku słowami: „My dla garstki uprzywilejowanych nie po­ święcimy szczęścia dwudziestu milionów, a przelana krew bratnia spadnie tylko na głowy tych, co w zapamiętaniu własny egoizm nad wspólne dobro i wyjarzmie­ nie Ojczyzny przeniosą”. W podobny spo­ sób można scharakteryzować podchorą­ żych, którzy doprowadzili do wybuchu powstania listopadowego w 1830 roku wbrew opinii konserwatywnej generalicji.

Innym, bardziej umiarkowanym, spo­ sobem tworzenia polskości były wszelkie

formy pracy organicznej, kojarzonej przede wszystkim z zaborem pruskim.

Niemniej i w tym przypadku docho­ dziło do wewnętrznych napięć. Demo­ kratyczny charakter działań gospodar­ czych czy społecznych na rzecz polskich interesów był często atakowany przez ziemiaństwo czy kler katolicki, będące zainteresowane zachowaniem status quo w ramach wypracowanej autono­ mii. Działania „Straży”, organizacji sta­ nowiącej odpowiedź na niemiecką na­ cjonalistyczną Hakatę, zderzały się z atakami biskupów, w tym prymasów Polski, bojących się osłabienia pozycji Ko­ ścioła katolickiego w konsekwencji na­ pięć polsko­‑niemieckich. Trudno tym sa­ mym utrzymać hipotezę o katolicyzmie jako odwiecznej i stałej części polskości.

Oczywiście nie było też tak, że two­ rzenie nowoczesnej polskości składało się z samych pięknych kart. Polski na­ cjonalizm – jak każdy inny – budowany był na wykluczaniu czy odbieraniu tożsa­ mości. O ile w przypadku walki z Hakatą możemy pisać o opieraniu się niemiec­ kiemu imperializmowi, o tyle w kwestii antysemityzmu czy zwalczaniu ukra­ ińskiego procesu narodowotwórczego

przez Polki i Polaków nie sposób szukać wymówek. Natomiast pisanie historii własnych narodów w sposób krytyczny może prowadzić do lepszego zrozumienia procesów społecznych prowadzących do ich powstania. Pozwala to uniknąć two­ rzenia historiografii opartej na resenty­ mencie, w której dana społeczność była zawsze tą zdradzaną i poniżaną.

Historia Polski nie jest więc wyjąt­ kowa. Doświadczenia uchodźstwa czy braku własnej państwowości w XIX wieku były wspólne dla wielu narodów kształ­ tujących się w tym czasie w Europie. To z wielości podobnych przeżyć powstały takie hasła jak „za wolność naszą i wa­ szą”. Solidarność, przynajmniej przez część dziewiętnastego stulecia, była postawą łączącą ludy walczące o swoje prawa. Dychotomia między „odwieczno­ ścią” a „uchodźstwem” nie jest więc wy­ łącznie polska. Drugie z tych podejść jest wystarczająco znaczące, by było moż­ liwe pisanie historii XIX wieku w Euro­ pie z jego perspektywy. I konfrontowanie wyobrażeń stojących za Twierdzą Europa z uchodźczymi dziejami ludów i naro­ dów, które dziś tak mocno chcą schro­ nić się za murami.

29

Polska przez większość swojego istnienia była wielokulturowa, a jej nowoczesna forma została w dużej mierze stworzona w warunkach uchodźstwa.

Na północ od Lampedusy przeprowadziła Nina Hetmańska, któ­ Nowoczesna polskość tworzyła się więc rej artykuł znajduje się w tym numerze. na uchodźstwie oraz w warunkach braku Z tych powodów proponuję, by w deba­ w pełni suwerennego państwa. Ponadto cie łączyć lokalne z regionalnym. Wska­ wyrosła z tradycji wielokulturowej i wie­ zywać na kluczową rolę doświadczenia loreligijnej Rzeczypospolitej. Współcze­ uchodźstwa w kształtowaniu polskości sne wskazywanie na monoetniczność i podkreślać konieczność działań ponad­ narodu, oparte na rzekomo historycz­ narodowych. Ostatecznie, jak rapował nych argumentach, należy więc podwa­ donGURALesko, równocześnie „na po­ żać, równocześnie prezentując alterna­ łudnie od Lampedusy dryfuje łódź pełna tywną narrację o przeszłości, w której ludzi, których świat obrócił się w gruzy”, inność nie musi oznaczać słabości, lecz a „w Górnym Usnarzu, na leśnej ściółce, może oznaczać siłę. W ten sposób histo­ choruje siostra, głoduje brat. Rząd w te­ ria może stać się nauką o przeszłości zo­ lewizji odtrąbił sukces. Wciąż rosną mury, rientowaną na przyszłość. wciąż świszczy bat”.

Odzyskując polskość, nie powinni­ Polskość nie jest „odwieczna” ani śmy tracić z oczu perspektywy regional­ „uchodźcza”, lecz kategorie te pozwa­ nej. Współcześnie – podobnie jak w XIX lają na uporządkowanie wyobraźni na­ wieku – Polska nie znajduje się w uni­ rodowej, w ramach której funkcjonu­ kalnej sytuacji. Kwestie przemian demo­ jemy i umiejscawiamy zarówno siebie, graficznych i związanej z nimi potrzeby jak i innych. To z nich ostatecznie wypły­ redefinicji pojęć odnoszących się do toż­ wają emocje, które odgrywają kluczową samości są przynajmniej europejskim, je­ rolę w debacie o uchodźstwie. Dlatego śli nie globalnym, zjawiskiem. Budowa tym bardziej takie pojęcia jak „Polska”, Twierdzy Europa nie kończy się na pło­ „polskość” czy „Europa” nie powinny być cie przy granicy z Białorusią. Nie jest to zbywane ani marginalizowane przez le­ także proces związany wyłącznie z in­ wicę lub – szerzej – wszelkie osoby, które frastrukturą materialną. Analizę prawną w obecnym kryzysie humanitarnym wi­ tego zjawiska w kontekście francuskim dzą przede wszystkim tragedię osób

próbujących dotrzeć do Europy. Odda­ nie tych pojęć stronnictwom i partiom głoszącym potrzebę obrony „cywilizacji” będzie prowadzić do skutków trudnych do odwrócenia.

Artur Kula jest doktorantem Uniwersytetu Warszawskiego oraz École des hautes études en sciences sociales (EHESS) w Paryżu. Absolwent historii i prawa w Kolegium MISH UW, a także historii na Uniwersytecie Oksfordzkim. Zajmuje się tematyką wyobraźni społecznych oraz praw człowieka.

Maria Tołwińska instagram.com/ mariatolwinska

30

kSIĘGA PRZYJŚCIA

Kim jest cudzoziemiec?

Jak stajemy się cudzoziemcami i jak przestajemy nimi być? Pod przykrywką pozornie obiektywnych kategorii prawnych i administracyjnych kryją się kategorie moralne i normatywne. To one wyznaczają normy, które rządzą społeczeństwem i wyznaczają jego granice.

Nina Hetmańska Ania Libera Tekst jest fragmentem przetłumaczonego wstępu do pracy magisterskiej obronionej na Uniwersytecie Panthéon­‑Sorbonne (Paris I).

W

e Francji mieszka dziś blisko pięć milionów osób, które nie posia­ dają obywatelstwa tego kraju. Część z nich urodziła się tutaj, inni znaleźli w nim schronienie. Pracują tu i studiują, niektórzy decydują się pozostać, bo wy­ szli za mąż, inni się żenią, by nie mu­ sieć wyjeżdżać. Każdy z nich nieustan­ nie zbiera dowody na swoje istnienie.

Próbuje potwierdzić fakt studiowania, pracowania czy posiadania życia ro­ dzinnego w nadziei, że uda się spełnić administracyjne warunki bycia rozpo­ znanym. Detektywistyczna praca nad własnym życiorysem łączy bardzo róż­ norodne ścieżki życia, które określa się ­cudzoziemstwem.

Kumail mieszka we Francji od dzie­ sięciu lat. Od czasu opuszczenia Paki­ stanu trzynaście lat temu jest „nieudoku­ mentowany” (sans­‑papier). Nie­mniej nie można dać się zwieść temu określeniu,

ponieważ Kumail – podobnie jak inne osoby pozostające w analogicznej sytu­ acji – organizuje swoje życie wokół zdoby­ wania dokumentów administracyjnych.

Kiedy wchodzi do budynku prefektury, jego sześćdziesięciolitrowy plecak wy­ pełniony jest dokumentami mającymi potwierdzić jego miejsce zamieszka­ nia oraz „integrację ze społeczeństwem francuskim”. To potwierdzenia opłat, od­ rzucenia wniosków o przyznanie azylu, deklaracje podatkowe, certyfikaty, dy­ plomy, poświadczenia opłacenia karty miesięcznej czy dokumentacja medyczna.

Ten olbrzymi zbiór dokumentów cha­ rakteryzuje pewna osobliwość związana z danymi osobowymi okaziciela. Niektóre z pism zawierają litery SP w miejscu imie­ nia i nazwiska. Jak się okazuje, pracownik francuskiego urzędu ds. imigracji i inte­ gracji (OFII), mając trudności z rozróżnie­ niem imienia i nazwiska na pakistańskim dowodzie osobistym, uznał za stosownie uprościć sprawę i wpisać SP, niefortunny akronim oznaczający „bez imienia” (sans prénom), co gorzko przypomina o statu­ sie sans­‑papier.

Gloria, 26-letnia kongijska matka, mieszka z synem na ulicy. Miała szczęście,

ponieważ udało jej się zapisać dziecko do szkoły, co nie jest łatwe bez pozwolenia na pobyt. W Grecji, pierwszym europej­ skim kraju, do którego dotarła, przy­ znano jej ochronę międzynarodową.

Spędziła rok w obozie dla migrantów w oczekiwaniu na decyzję władz azylo­ wych. Chociaż Grecja i Francja, a także pozostałe państwa członkowskie Unii Europejskiej są stronami Konwencji Ge­ newskiej z 1951 roku, ochrona w jednym z krajów nie daje prawa do osiedlenia się w innym. W konsekwencji francuskoję­ zyczna kobieta z byłej kolonii belgijskiej staje się prawnie zobowiązana do pozo­ stania w kraju, na którego brzegach zo­ stała uratowana z morza. Powyższy fakt oraz nieznajomość języka greckiego – co w praktyce uniemożliwiało znalezienie pracy w kraju, którego stopa bezrobocia w tym czasie wynosiła 25 procent, a do­ datkowo codziennie naruszano w nim prawa migrantów – okazały się we Fran­ cji prawnie nieistotne. Prefektura odmó­ wiła zarejestrowania wniosku Glorii trzy razy z rzędu. Ona jednak nie poddała się, a czwarta próba okazała się skuteczna.

Dziś po raz kolejny opowiada o gwałcie oraz torturach, których doświadczyła →

32

kSIĘGA PRZYJŚCIA

w Kinszasie, a także o złym traktowa­ niu podczas migracji oraz powodach złożenia przez nią wniosku o ochronę międzynarodową. Jeśli odpowiedź bę­ dzie pozytywna, pozwoli jej to zapisać się na szkolenie zawodowe, co planuje od momentu przyjazdu, oraz wypro­ wadzić się ze schroniska prowadzo­ nego przez Czerwony Krzyż. Jeśli jednak jej historia zostanie uznana za niewia­ rygodną, Gloria nie tylko nie otrzyma statusu we Francji, lecz również straci greckie zezwolenie na pobyt i będzie za­ grożona deportacją do Demokratycznej Republiki Konga.

Oumar jest Francuzem. On również jest „nielegalny” we Francji. Urodził się w malijskiej rodzinie w Senegalu, skąd przeprowadził się do Paryża wraz ze swoją matką i bratem w wieku siedem­ nastu lat. Jego pradziadek służył w Legii Cudzoziemskiej, dzięki czemu uzyskał francuskie obywatelstwo i przekazał je matce Oumara. Jej syn planował podjęcie odpowiednich kroków celem uzyskania potwierdzenia posiadania obywatelstwa po przybyciu do Francji, ale zamiary te pokrzyżowały się, gdy matka chłopaka dowiedziała się o jego homoseksualności

i wyrzuciła go na ulicę. Dziesięć lat póź­ niej, wciąż nie mogąc uzyskać zaświad­ czeń posiadanych przez matkę, Oumar nie był w stanie przedstawić kompletnej dokumentacji przed sądem, by potwier­ dzić swoje francuskie obywatelstwo. Jego sytuacja administracyjna uniemożliwiła mu podjęcie studiów na uniwersytecie, uzyskanie umowy o pracę czy ubiega­ nie się o niewypłaconą pensję za kilka miesięcy pracy na czarno. Oumar przy­ znaje, że wszystkie relacje, które nawią­ zał we Francji, naznaczone są zależnością: psychologiczną, finansową, administra­ cyjną. Dziś, gdy na horyzoncie pojawia się możliwość uzyskania dowodu oso­ bistego, twierdzi, że jedynym powodem, dla którego potrzebuje zostać uznanym za Francuza, jest chęć wyjazdu z Francji do Berlina lub Brukseli, „by nie mieć nic wspólnego z tym krajem”.

Te trzy historie pozwalają postawić pytanie, zadane przez Michela Agiera – antropologa i badacza migracji: „Lecz jak stajemy się cudzoziemcami i jak prze­ stajemy nimi być?”. Wspomniane osoby zobowiązane są do nieustannego wy­ kazywania spełniania kryteriów celem uzyskania statusu prawnego we Francji.

Pod przykrywką pozornie neutralnych i obiektywnych kategorii prawnych i ad­ ministracyjnych, które mają po prostu opisywać rzeczywistość społeczną lub biologiczną, kryją się kategorie moralne i normatywne. To one wyznaczają normy, które rządzą społeczeństwem i wyzna­ czają jego granice.

Oumar, Gloria i Kumail nie są „osobami o nieuregulowanej sytuacji”, „uchodź­ cami” ani „studentami zagranicznymi” wyłącznie w urzędzie czy przed sądem.

Ich status prawny kształtuje ich istnie­ nia także poza światem czysto admini­ stracyjnym: wpływa na ich kluczowe de­ cyzje życiowe, takie jak wybór studiów czy kariery zawodowej. Określa ich za­ robki oraz dzielnice, w których mogą za­ mieszkać. Przenika aż do życia intym­ nego czy cielesności. Poza podleganiem kategoriom prawa cudzoziemskiego stają się cudzoziemcami w pełnym znaczeniu tego słowa.

Jak wskazał filozof Étienne Bali­ bar, pojęcie „cudzoziemca” może odno­ sić się do różnicy antropologicznej, je­ śli jest rozumiane jako reprezentacja różnic niemożliwych do zasymilowania w ramach przestrzeni politycznej. Co do

33

Fakt, że cudzoziemiec może zostać opisany wyłącznie przez jedną kategorię, redukuje wiele wymiarów jego istnienia.

zasady, prawo – a prawo cudzoziemskie wspólnego mianownika”, który będzie łą­ w szczególności – zawiera w sobie silny czył bardzo różne historie osób niemają­ wymiar antropologiczny: tworzy pewną cych ze sobą nic wspólnego – poza tym, że wizję człowieka, której przypisuje okre­ spełniają definicję danej podmiotowości. ślone wartości. Kategoryzacja prawna, Fakt, że cudzoziemiec może zostać opi­ wprowadzająca różne „typy” człowieka, sany wyłącznie przez jedną kategorię, za­ działa więc jak fabryka różnic. myka go w jego statusie i redukuje wiele Kategorie prawne tworzą zatem wymiarów jego istnienia. Kategoryzacja fakty. Powinniśmy jednak uważać na prawna może być postrzegana jako na­ rzekomy obiektywizm tych pierwszych. rzędzie przypisywania tożsamości lub – W dziedzinie prawa cudzoziemskiego cytując prawniczkę Barbou des Places – pozornie obiektywne i neutralne ka­ „proces zamykania świata”. tegorie przenoszą rzeczywistość biolo­ Żeby zmienić prawo migracyjne, mu­ giczną lub społeczną na rzeczywistość simy najpierw zrozumieć sedno stoją­ prawną. Równocześnie są one interpre­ cej za nim filozofii. Rzecz nie w tym, że tacją rzeczywistości migracyjnej doko­ „cudzoziemcy” czy „migranci” po pro­ nywaną przez władze publiczne zgodnie stu nie istnieją. Na tym polega wła­ z ich interesami. Kategoryzacja umoż­ dza, że – poprzez swoją performatyw­ liwia państwu narodowemu i teryto­ ność – może takie kategorie wytwarzać rialnemu zrekonstruowanie i zinterna­ i egzekwować ich status przy pomocy lizowanie rzeczywistości migracyjnej biurokratycznego aparatu przemocy. poprzez definicję zewnętrzną. Skąd je­ Aby jednak przejść do krytyki prawa steś? Spoza. cudzoziemskiego, należy najpierw Ceną tłumaczenia faktów społecznych ­zadać następujące pytania: jakie są jest ich uproszczenie. Prawo – pojmo­ jego polityczne, społeczne i podmio­ wane jako abstrakcyjny, ogólny i uniwer­ towe skutki? I gdzie leżą granice jego salny system – nie jest w stanie uchwy­ performatywności? cić człowieka w całej jego złożoności.

Redakcja i tłumaczenie: Artur Kula Sprowadza go więc do „najmniejszego

Nina Hetmańska ukończyła prawo na UW oraz filozofię społeczną i polityczną na paryskiej ­Sorbonie. Działaczka paryskich i brukselskich stowarzyszeń udzielających pomocy migrantom.

Na Wolnym Uniwersytecie Brukselskim (ULB) przygotowywała doktorat dotyczący prawa osób nieudokumentowanych do posiadania praw. Jej badania przerwała nagła śmierć w 2022 roku.

W 2023 roku Wydawnictwo Uniwersytetu Brukselskiego wydało jej książkę „La fabrique des étrangers. Sujets à la frontière”.

Ania Libera instagram.com/ania_libera

35

Proces dwustronny Integracja to pojęcie, które trudno uchwycić. Odbywa się ona na wielu obszarach – edukacji, kultury, pracy czy przeciwdziałania przemocy i dyskryminacji. Rozmawiać o niej jest tym trudniej, że widzimy głównie sytuacje, w których się nie udała.

Anna Mikulska Joanna Bębenek

M

aks, mój brat, ma osiem lat i chodzi do drugiej klasy podstawówki. Jed­ nym z jego pierwszych kolegów w szkole był Amir, który przyjechał do Polski z Włoch. A przynajmniej tak przedsta­ wia to Maks, chociaż z geografią jeszcze u niego różnie. Doskonale za to rozu­ mie rzeczy, które nam, dorosłym, czę­ sto sprawiają wiele trudu.

– Nie musimy bać się kogoś, kto jest z innego kraju. Przecież każdy jest inny, wygląda inaczej, ma inny kolor skóry. Tak nas stworzył Pan Bóg – powiedział mi, gdy zaczynałam pracę nad tym tekstem. Po­ prosiłam go wtedy, żeby pomógł mi wy­ jaśnić czytelnikom,­jak powinna wyglą­ dać integracja migrantów (użyłam innych słów, ale dobrze wiedział, o co mi chodzi).

Podobnie zdawały się myśleć kilku­ latki z Ukrainy, z którymi rozmawiałam, badając sytuację ukraińskich uchodź­ ców w Polsce na początku 2023 roku.

Część z nich rozmawiała ze mną po

polsku – i nie rozumieli mojego zdzi­ wienia, że tak szybko nauczyli się no­ wego języka. Okazało się, że nic tak nie integruje jak plac zabaw.

Z dziecięcej perspektywy tworzenie różnorodnego społeczeństwa wydaje się bardzo proste. Dlaczego więc dorosłym sprawia tyle trudności?

Podwójne standardy Pamiętam, jak kilka dni po rozpoczęciu rosyjskiej agresji na Ukrainę pojecha­ łam do Przemyśla, by relacjonować ewa­ kuację uchodźców i uchodźczyń. Wśród przeważającej większości kobiet i dzieci z ukraińskim paszportem, pojawiły się też młode osoby z Indii, Maroka, Nige­ rii czy RPA. Byli to w dużej mierze stu­ denci i studentki – uczelnie w Ukrainie były dla nich jedną z tańszych opcji stu­ diów w Europie.

Polacy, którzy tłumnie przyjechali do Przemyśla zaoferować pomoc uchodź­ com, często zdawali się mieć bardzo jasny obraz „idealnego uchodźcy”, a w zasadzie uchodźczyni. Niektórzy, oferując noc­ leg w swoim domu, stali z kartonem, na którym widniało zdanie: „Przyjmę matkę z dzieckiem”.

Jednego wieczoru kibice lokalnych klu­ bów sportowych skrzyknęli się, by bro­ nić miasta przed tymi, którzy nie byli uchodźcami, jakich oczekiwano. Sama byłam świadkiem wyzwisk rzucanych w stronę czarnej kobiety, rozmawiałam też z pracownikami indyjskiej organi­ zacji humanitarnej, którzy zostali przez kibiców zaatakowani. Panowała atmos­ fera strachu.

W internecie szybko pojawiły się ko­ lejne doniesienia o ciemnoskórych męż­ czyznach, którzy mieli atakować i okra­ dać miejscowych. Plotki rozeszły się błyskawicznie, chociaż nikt, z kim roz­ mawiałam, nie doświadczył przemocy ze strony uchodźców. Mimo to nieuf­ ność narastała. „Co to za studenci, któ­ rzy nie mówią biegle po rosyjsku ani ukraińsku?” – słyszałam.

Policja potwierdziła, że doszło do jed­ nego incydentu – ataku cudzoziemca na właściciela sklepu ABC w Medyce (przy granicy z Ukrainą). Atakujący usłyszał za­ rzut usiłowania rozboju. Dodała, że żad­ nych innych aktów przemocy ze strony uchodźców nie odnotowano. Jednocze­ śnie zatrzymano cztery osoby, które na­ padły na trzech cudzoziemców – dwóch →

36

kSIĘGA PRZYJŚCIA

Nic tak nie integruje jak plac zabaw.

mężczyzn i kobietę. 1 marca funkcjona­ Ale pomyślałam, że jak wszystkim po­ jest największym wyzwaniem – religia, riusze wylegitymowali łącznie 163 osoby, magam, to im też pomogę. Byli tak zmę­ normy społeczne? I czy takie uogólnie­ następnego dnia – 134. czeni, że spali całą dobę, nie chcieli nic nia są w ogóle uzasadnione?

W ciągu 24 godzin nieukraińscy do jedzenia. A jak już odespali, to wyszli Zapytałam o te kwestie Olgę Khabi­ uchodźcy wyparowali. Częścią z nich uśmiechnięci, wypachnieni. I się okazało, bulinę, doktorantkę i laureatkę pro­ zaopiekowały się rodzime ambasady że to mili i sympatyczni ludzie”. gramu stypendiów miasta stołecznego i wróciła do swoich krajów. Niektó­ Warszawy badającą imigrację z Gruzji rzy zostali przewiezieni do innych wo­ Język otwiera drzwi w Polsce i migrantkę z Białorusi. jewództw w Polsce. Pojawiały się rela­ Od tamtych wydarzeń minęły ponad Tłumaczy, że aby zrozumieć, z czym cje zdezorientowanych ludzi, którzy dwa lata. W Polsce mieszka około mi­ mierzą się imigranci i społeczeństwo skarżyli się, że nikt nie tłumaczył im, liona uchodźców i uchodźczyń z Ukrainy. przyjmujące, należy przyjrzeć się prak­ dokąd są zabierani ani dlaczego. Być Jednocześnie sytuacja na granicy polsko­ tykom kulturowym, czyli w zasadzie może było to zwykłe nieporozumie­ ‑białoruskiej nie uległa poprawie – straż wszystkiemu, co nas otacza – od kuchni, nie, a być może w ten sposób jak naj­ graniczna nadal wywozi do Białorusi lu­ przez zarządzanie czasem, po sposoby szybciej starano się rozładować napię­ dzi, głównie z Bliskiego Wschodu i Afryki komunikacji. cia w mieście.

Subsaharyjskiej, którzy chcą ubiegać się – Im dalej leżą od siebie kraje społe­ Strach przed „obcymi kulturowo” zo­ w Polsce o ochronę. czeństwa przyjmującego i wysyłającego, stał spotęgowany przez kryzys humani­ Rządzący do niedawna politycy Prawa tym więcej wyzwań we wzajemnym ro­ tarny na granicy polsko­‑białoruskiej i na­ i Sprawiedliwości zrobili wiele, by prze­ zumieniu się, a największym z nich jest gonkę rządu oraz prawicowych mediów, konać opinię publiczną, że fantastycznie język – mówi Olga. która trwała wtedy w najlepsze. poradziliśmy sobie z przyjęciem Ukra­ Dlatego emigracja bardzo często od­ Właścicielka pensjonatu pod Prze­ ińców. Jednocześnie zapewniali, że oby­ bywa się do krajów sąsiednich, które wy­ myślem, u której w tamtym czasie się watele Syrii, Iraku czy Erytrei są dla na­ dają się znane i podobne. Przykładów nie zatrzymałam, opowiadała mi, jak bała szego społeczeństwa zagrożeniem. trzeba szukać daleko – Białorusini prze­ się przyjąć do siebie marokańskich stu­ Abstrahując od politycznych celów śladowani przez reżim Łukaszenki decy­ dentów z Charkowa. Naszą rozmowę takiej retoryki, pytanie brzmi – czy dowali się najczęściej na wyjazd do Gruzji opisałam w OKO.press: „Przyszli opatu­ rzeczywiście integracja osób z państw (dawniej wchodzącej w skład ZSRR, gdzie leni w koce, no a człowiek się boi, bo się pozaeuropejskich jest trudniejsza niż można komunikować się w języku rosyj­ w mediach osłuchał, że niebezpieczni. tych z kraju sąsiedniego? Jeśli tak, to co skim) albo do Polski.

37

– Dla nas opanowanie języka polskiego afgańskim sąsiadom, którzy mieszkają Kuchnia Konfliktu stała się Kuchnią Ko­ nie jest aż tak dużym wyzwaniem, po­ w Polsce od dziesięciu lat i z powodze­ biety Wędrowne. To dopełnienie pro­ dobnie jak dla Ukraińców, a język otwiera niem prowadzą sklep spożywczy Żabka. jektu fundacji – oddanie podmiotowości wiele drzwi w nowym kraju – ciągnie da­ i sprawczości osobom z doświadczeniem lej Olga. Jest to więc pierwszy krok do Kuchnia jak laboratorium migracji. dalszej integracji – w szkole, na rynku Azhari jest jednym z bohaterów trwającej Kampanie fundraisingowe na rzecz pracy, z lokalną społecznością. właśnie kampanii „Bezgranicznie”, orga­ pomocy uchodźcom, przekonuje Jarmiła, Na barierę językową jako jedną z głów­ nizowanej przez Fundację Kuchnia Kon­ zazwyczaj przedstawiają je jako osoby nych trudności w Polsce wskazuje fliktu i inicjatywę Podróżnych Ugościć. bezradne, uzależnione od pomocy hu­ 23-letni Azhari Faizi, uchodźca z Afga­ Oprócz niego w kampanii występują rów­ manitarnej. Stłoczone na łodziach, w ko­ nistanu. Kilka miesięcy po przejęciu wła­ nież inni uchodźcy i uchodźczynie miesz­ lejce po zupę, w kocach NRC – tak często dzy przez talibów przyleciał do Polski. kający w Polsce – Nilofar, dziennikarka, o nich myślimy.

Razem z siostrą trafił do ośrodka dla cu­ przedsiębiorczyni, afgańska działaczka – Nasz projekt miał na celu odczaro­ dzoziemców w Dębaku, pod Warszawą. na rzecz praw kobiet; Sitora z Tadżyki­ wanie tego obrazu, pokazanie, że osoby – Nikt nie mówił tam po angielsku, to stanu, dziennikarka i twórczyni podca­ uchodźcze mają różne historie, zaintere­ było bardzo ciężkie – wspomina i do­ stu „Nowy Tryb Życia”; Manzi z Rwandy, sowania, zawody i wielki potencjał, który daje: – Gdyby polski rząd zorganizował instruktor tańca. A także Ira z Ukrainy, wnoszą do naszej społeczności. właściwe kursy językowe dla cudzoziem­ Elsi z Czeczenii, Manuel z Wenezueli, Am­ Tak jak w Kuchni Konfliktu, gdzie pra­ ców, byłoby nam wszystkim znacznie sal z Afganistanu i Ajra z Białorusi. cowali ludzie z różnych stron świata – łatwiej.

– Zależało nam, by ta kampania nie Tadżykistanu, Afganistanu czy Białorusi.

Dziś Azhari uczęszcza na kursy języka tylko przedstawiała osoby uchodźcze, ale Niewielkie zaplecze działało jak labora­ polskiego prowadzone przez organizacje była przez nie współtworzona na każdym torium, w którym powstaje wielokultu­ pozarządowe. Również dzięki NGO‑som etapie – tłumaczy Jarmiła Rybicka, jedna rowe społeczeństwo. i aktywistom znalazł pierwszą pracę – jest z organizatorek kampanii i współzałoży­ – Jestem bardzo daleka od tego, by baristą w BAZA by ­Inclusive.Buzz, war­ cielka Kuchni Konfliktu. – Pod tą nazwą powiedzieć, że stworzenie takiego szawskiej kawiarni tworzonej przez i dla jeszcze dwa lata temu kryła się nie tylko społeczeństwa jest łatwe – mówi Jar­ osób z doświadczeniem migracji. Różnice fundacja, ale też bistro w sercu Warszawy. miła. – Prowadzenie razem kuchni sta­ kulturowe nie sprawiają mu trudności Dziś lokal zarządzany jest przez wiało przed nami trudności, takie jak w codziennym życiu, podobnie jak jego uchodźczynie i od nazwy ich inicjatywy bariera językowa. Na przykład wtedy, →

38

kSIĘGA PRZYJŚCIA

kiedy kucharz zamiast papryki ze spi­ A najtrudniejsze w tym wszystkim jest zarówno migrantów i migrantki, jak żarni przyniósł mopa. budowanie kultury otwartości. i społeczeństwo przyjmujące” – pisze Oprócz języków w kuchni mieszały się – To umiejętność, którą trzeba wy­ Anna Dąbrowska, prezeska stowarzysze­ wszelkie charaktery, wartości i poglądy. kształcić. Zacząć powinniśmy już w szko­ nia Homo Faber, w „Szkicu do lokalnych W niektórych sytuacjach ta różnorod­ łach, nie tylko wśród uczniów, ale i na­ polityk integracyjnych”, dokumencie po­ ność prowadziła do konfliktów. Jarmiła uczycieli – tłumaczy Khabibulina. Dodaje, mocniczym skierowanym do samorzą­ wspomina, jak jeden z kucharzy nie mógł że w środowisku szkolnym odbywa dów. Dwustronność ta oznacza, że za­ pogodzić się z tym, że jego przełożoną się również nauka danych norm spo­ równo gospodarze, jak i nowo przybyli jest kobieta, w dodatku młodsza. W kraju, łecznych i rozumienia danej kultury. mieszkańcy gmin powinni podjąć dzia­ z którego pochodził, nie było to normą. – Mówimy tu choćby o umiejętności za­ łania na rzecz tworzenia społeczności, – Po dłuższej rozmowie doszliśmy do dawania pytań nauczycielom, czyli czymś, w której wszystkim będzie się żyło dobrze. porozumienia, wyjaśniając sobie, że nie co dla dzieci z Białorusi czy Ukrainy jest Tylko tyle i aż tyle. Istnieją inicjatywy, ma merytorycznych przeciwskazań, by trudne, z uwagi na inne wzorce wynie­ które wypracowały własne strategie ta kobieta zarządzała zespołem. Od tam­ sione ze swojej poprzedniej szkoły – do­ współżycia. Pytam Jarmiłę Rybicką, co tej pory temat już się nie pojawił. Różnice daje. Jeśli tych różnic nie zaadresuje się rekomendowałaby samorządom chcą­ kulturowe wymagają dodatkowej uważ­ już na samym początku, tacy uczniowie cym wypracować swoje polityki integra­ ności, ciekawości i wysiłku. Inaczej kon­ mogą czuć się zagubieni i będą woleli się cyjne. Zaczyna od tego, że brakuje współ­ flikty trudno rozwiązać – wyjaśnia Jarmiła. izolować. Podobnie jak dorośli. pracy na poziomie lokalnym i rządowym.

– Bardzo łatwo jest się nie integro­ Po chwili jednak przerywa.

Zaczyna się w szkole wać, jeśli nie mamy do tego motywacji – – Szczerze mówiąc, nie mam siły po­ Z badań Olgi Khabibuliny wynika, że mówi Huseyin Celik, 23-letni uchodźca wtarzać tych rekomendacji, bo mam po­ kluczową kwestią w skutecznej inte­ z Turcji, którego wspomnienia ukazały się czucie, że razem z innymi organizacjami gracji na poziomie państwa są: dostęp­ w zbiorze „Pamiętniki Uchodźcze” wyda­ od lat mówimy to samo, ale nic się nie ność instytucji publicznych, głównie nym przez Magazyn Kontakt. zmienia – kwituje. pod względem językowym, wyrówny­ – Pozostajemy wtedy w swojej strefie Podobnie uważa Maciej Mandelt wanie szans w procedurach legalizacji komfortu, wśród naszych rodaków. Znam z wrocławskiego Stowarzyszenia No­ pobytu niezależnie od kraju pochodze­ osoby, które wciąż myślą o Polakach ste­ mada, które od lat wspiera cudzoziemców nia oraz ułatwienie uczniom wchodze­ reotypowo, bo nigdy nie odważyły się w Polsce. Jego zdaniem władze wciąż nie nia w nowy system edukacji. W szkołach wejść w polskie społeczeństwo – uważa. dostrzegają migrantów żyjących w Polsce. kluczową rolę w tym procesie odgrywają Huseyin mieszka w Polsce od prawie – Są nieobecni w tworzeniu i reali­ asystenci międzykulturowi, czyli osoby, pięciu lat. Przyjechał, bo marzył o stu­ zowaniu polityk. Spójrzmy na nową które pomagają dzieciom cudzoziemskim diach zagranicznych, a z drugiej strony umowę koalicyjną, w której nie ma o nich w zrozumieniu lekcji, ale też pośredni­ nie zgadzał się z władzami swojego kraju. wzmianki, albo na obietnice polityków czą w relacjach między nauczycielami Dziś z uwagi na zaangażowanie poli­ i polityczek, którzy nie adresują ich do a rodzicami. Niestety, jest ich cały czas tyczne – jest dziennikarzem i aktywi­ migrantów żyjących w Polsce, chociaż za mało – w ubiegłym roku szkolnym stą – nie może wrócić do ojczyzny. jest ich tu coraz więcej – tłumaczy. w całej Polsce było ich zaledwie kilku­ Bardzo szybko zaczął się uczyć języka Najczęściej słyszymy o migrantach set. Brakuje jasnych danych, ilu spośród polskiego. Wyjechał do Olsztyna na dzie­ nieudokumentowanych, docierających nich to asystenci z językiem ukraińskim – więć miesięcy, bo tam szkoła językowa do Unii Europejskiej szlakami migra­ w ciągu roku przybyło około dwustu ty­ była tańsza niż w Warszawie. Wrócił do cyjnymi, którzy pracują w szarej strefie. sięcy uczniów z Ukrainy – a ilu mówi stolicy, gdzie oprócz wolontariatu w Du­ Ale to nie jest pełny obraz – żyją w Pol­ na przykład po arabsku czy hiszpańsku. naj Instytut Dialogu chodzi na katolic­ sce osoby, które przyjechały do pracy Wojna w Ukrainie pokazała, że pol­ kie msze i uczy się tradycji judaizmu – sezonowej, ze statusem uchodźcy, inną ski system zaniedbuje edukację dzieci wszystko po to, by poznać inne religie formą ochrony czy podwójnym obywa­ imigrantów. Lukę wypełniają organi­ i kultury. Dzięki tej otwartości, przeko­ telstwem. Ci bardzo często wydają się zacje pozarządowe, które organizują nuje, poznał i zrozumiał też samego siebie. niewidzialni, a przecież Polska już dawno kursy dla nauczycieli czy tworzą dwu­ temu z kraju emigracyjnego stała się kra­ języczne materiały do nauki. Inicjatywę Oddać głos jem imigracyjnym. podejmują też niektóre samorządy, ale Integracja powinna być rozumiana Za dowód niech posłużą statystyki: wciąż brakuje rozwiązań systemowych. jako „dwustronny proces, obejmujący jak wynika z danych Eurostatu, w 2021

39

Osoby uchodźcze mają różne historie, zainteresowania, zawody i wielki potencjał, który wnoszą do naszej społeczności.

roku Polska wydała niemal milion ze­ zwoleń na pobyt – najwięcej spośród wszystkich państw Unii Europejskiej (brak danych dla Polski i Chorwacji za rok 2022).

– Integracja nie jest prosta, ale roz­ wiązania już tu są, a przede wszystkim są sami migranci i migrantki, którym wystarczy oddać głos – uważa ­Mandelt.

Tylko żeby to zadziałało, uczestnic­ two musi być realne. – Samorządy nie mogą ich traktować jak kwiatek do ko­ żucha, a jednak często tak to właśnie wygląda – dodaje.

Działania lokalne Rzeczywiście, niezależne działania samo­ rządowe na rzecz migrantów i uchodź­ ców nie są w Polsce regułą – jednym z nie­ wielu przykładów jest Pomorze. Gdańsk stworzył radę imigrantów i imigrantek przy miejskim samorządzie oraz własny model integracji imigrantów już w 2016 roku.

Zadania w zakresie koordynowania integracji cudzoziemców na poziomie regionu realizuje między innymi Samo­ rząd Województwa Pomorskiego (SWP), chociaż nie posiada wprost kompetencji

ustawowych w tym zakresie. Takie dzia­ łania pozwalają realizować na przykład zapisy Strategii Rozwoju Województwa Pomorskiego do roku 2030 czy środki zabezpieczone w nowym programie ope­ racyjnym Fundusze Europejskie dla Po­ morza. Dzięki europejskim funduszom rozwojowym, wraz z jedenastoma re­ gionami europejskimi pod okiem Zgro­ madzenia Regionów Europy, SWP bierze udział w projekcie „EU­‑BELONG: Między­ kulturowe podejście do integracji mi­ grantów w regionach Europy”, który jest współfinansowany przez Fundusz Azylu, Migracji i Integracji Unii Europejskiej, a wspierany przez międzynarodowe i eu­ ropejskie instytucje oraz organizacje, ta­ kie jak Rada Europy.

– Właśnie w ramach tego projektu wraz z wieloma interesariuszami two­ rzymy dla Województwa Pomorskiego trzyletni plan strategiczny integracji migrantów – informuje Agnieszka Za­ błocka, zastępczyni dyrektorki Regio­ nalnego Ośrodka Polityki Społecznej SWP. – Niestety, ani na poziomie Polski, ani Europy dotychczas nie opracowano stra­ tegii integracji migrantów, tym samym nie ma wytycznych ani rekomendacji dla

regionów, jak takie dokumenty strate­ giczne tworzyć. Musimy więc działać na własną rękę. A to właśnie na pozio­ mie regionalnym powinna odbywać się koordynacja działań integracyjnych w kraju – dodaje.

Działania samorządów na rzecz cu­ dzoziemców są ograniczane przez fun­ dusze. Pomoc Pomorza w zakwaterowa­ niu uchodźców z Ukrainy jest finansowo zabezpieczona na kolejny rok. Pytanie jednak brzmi: co stanie się z osobami, które do tego czasu nie zdążą się usa­ modzielnić? Co z osobami z niepełno­ sprawnościami, które mierzą się z pro­ blemami na rynku pracy?

Na to Zabłocka nie ma odpowiedzi, a tu problemy się nie kończą. Wskazuje też na braki kadrowe w administracji w obsza­ rze wsparcia cudzoziemców – począwszy od kwestii związanych z legalizacją ich pobytu. Do tego, zwłaszcza w kontekście trwającej już 27 miesięcy wojny w Ukra­ inie, to bardzo wypalająca praca. Kadrze potrzebne są wysokiej jakości szkole­ nia, wsparcie psychologiczne i superwizja.

Dobrze byłoby też zatrudniać w urzędach cudzoziemców, ale na tę chwilę przepisy to uniemożliwiają. →

40

kSIĘGA PRZYJŚCIA

Błędem byłoby zakładać, że terroryzm wynika z jakichś uniwersalnych cech etnicznych czy kulturowych.

Skąd się bierze terroryzm?

Praktyczne rozwiązania to jedno, ale migracje to temat często wiążący się ze strachem i uprzedzeniami, które trzeba zaadresować. Po 2015 roku niechęć czę­ ści europejskiego społeczeństwa do mi­ grantów i uchodźców wynikała przede wszystkim z obawy o wzrost zagroże­ nia terroryzmem. W ciągu kolejnych lat Europa doświadczyła serii zamachów – w Brukseli 22 marca 2016 roku, 14 lipca w Nicei, 24 lipca w Ansbach, 19 grudnia w Berlinie.

Do większości zamachów przyznało się tak zwane Państwo Islamskie, a spraw­ cami byli głównie obywatele państw eu­ ropejskich, których rodzice bądź dziad­ kowie byli migrantami. Na przestrzeni lat 2014–2017, czyli w szczycie ataków ter­ rorystycznych w Europie, zaledwie kil­ koro sprawców rzeczywiście dotarło do Europy szlakami migracyjnymi.

Badania International Centre for Couter­‑Terrorism (ICCT), prowadzone przez profesora Graiga R. Kleina una­ oczniają, że samo przyjmowanie mi­ grantów i uchodźców nie oznacza, iż wzrośnie skala terroryzmu. Kluczowe jest za to, w jakich warunkach te osoby

przebywają i jak są traktowane w kraju goszczącym. Stąd, według niektórych badań, istnieje związek pomiędzy skalą terroryzmu a liczbą uchodźców. „Jednak to, w jaki sposób i dlaczego tak się dzieje, jest szeroko dyskutowane i złożone, obej­ muje różnorodne procesy, w tym rady­ kalizację w obozach dla uchodźców, gra­ bieże pomocy humanitarnej, rywalizację o zasoby w kraju przyjmującym lub prze­ noszenie napięć etnicznych czy społecz­ nych z krajów ojczystych” – pisze Graig R. Klein.

Błędem byłoby założenie, że terroryzm wynika z jakichś uniwersalnych cech et­ nicznych czy kulturowych. Ataków ter­ rorystycznych nie dokonują wyłącznie skrajnie radykalni muzułmanie – warto tu wspomnieć choćby o baskijskiej ETA, separatystycznej organizacji terrory­ stycznej działającej do 2018 roku, która pozbawiła życia setki osób.

Istotne jest jednak to, w jaki sposób osoby migrujące odnajdą się w kraju pochodzenia. I tu kluczowa jest rola in­ tegracji – przeciwdziałanie gettoizacji, sprawne włączanie cudzoziemców do rynku pracy i otwartość społeczeństwa przyjmującego. Zaniedbanie tych kwestii

może prowadzić do wyobcowania i rady­ kalizacji migrantów i uchodźców, z czego korzystają organizacje terrorystyczne.

Ktoś mógłby jednak powiedzieć, że lepiej dmuchać na zimne i szczel­ nie zamknąć zewnętrzne granice Unii Europejskiej. Tyle że coraz bardziej za­ awansowane technologie stosowane na granicach nie zatrzymają migracji – te zawsze były, są i będą. Zamiast obrażać się na rzeczywistość, lepiej spróbować ją zrozumieć.

Polak z innego kręgu kulturowego Integracja to pojęcie, które ciężko uchwy­ cić. Odbywa się na wielu obszarach – edu­ kacji, kultury, pracy czy przeciwdziała­ nia przemocy i dyskryminacji (podaję za Konsorcjum Migracyjnym). Rozmawiać o niej jest tym trudniej, że widzimy głów­ nie sytuacje, w których integracja się nie udała. Dlatego protesty wybuchające co jakiś czas, na przykład we Francji, pod­ noszone przez społeczność migrancką, są wodą na młyn dla polityków i pu­ blicystów, którzy przekonują, że „obcy kulturowo” nigdy nie odnajdą się w eu­ ropejskim społeczeństwie. I rzadko przy­ glądamy się powodom tych protestów

41

i wybuchów agresji, a są nimi najczęściej poczucie niesprawiedliwości, wyklucze­ nie społeczne i rasizm. „Do Polski ma się relokować [z Niemiec – przyp. red.] kilkaset tysięcy osób, którzy są nam obcy kulturowo, nie mają zamiaru się tu relokować, nie mają zamiaru budzić się tu z zadowoleniem” – komentował poseł Kukiz ’15 Marek Jakubiak w stycz­ niu 2024 roku na antenie Telewizji Re­ publika. Dodał, że „tylko kilka procent imigrantów chce pracować” (czego nie potwierdzają żadne badania) i to wła­ śnie ci niechętni do pracy będą reloko­ wani z Niemiec do Polski.

W podobnym tonie wypowiadał się w październiku 2023 roku poseł Kon­ federacji, Krzysztof Bosak: – Nie możemy wpuszczać do Polski i osiedlać ludności spoza naszego kręgu kulturowego – mówił dla DoRzeczy.pl.

W takich wypowiedziach często po­ jawia się też argument o tak zwanych no­‑go zones i strefach szariatu, które miały powstać na Zachodzie. Dziennika­ rze Outriders w ramach projektu „Strefy Strachu” sprawdzili, czy rzeczywiście ist­ nieją takie miejsca. Jeden z ich bohate­ rów, kryminolog Jerzy Sarnecki z Uni­ wersytetu Sztokholmskiego, stwierdził, że w Szwecji nigdy nie było stref no­‑go.

Zwrócił też uwagę, że nie ma związku pomiędzy zwiększeniem liczby prze­ stępstw w Szwecji a wzrostem imigra­ cji. Istnieje za to problem porachunków między gangami, do których rzeczywiście należą głównie cudzoziemcy, ale ci, któ­ rych rodzice bądź dziadkowie przybyli do Szwecji, a oni sami urodzili się już tam. „Stworzyło się coś w rodzaju subkultury przemocy w biedniejszych dzielnicach, w których duża część mieszkańców jest bezrobotna. To dość unikalne dla Szwecji, bo na przykład w Niemczech i Francji też są dzielnice, które borykają się z biedą i bezrobociem, ale tam nie ma tak du­ żego problemu związanego ze wzrostem przemocy. Nie do końca potrafimy wy­ jaśnić, dlaczego w Szwecji jest inaczej” – mówił Sarnecki.

Brak aktywizacji zawodowej i wyklu­ czenie społeczne to tylko dwa z powodów przestępczości wśród osób z kolejnego pokolenia imigrantów. Ale te same me­ chanizmy działają choćby w przypadku czarnych mieszkańców USA czy Romów w Europie. To na większości spoczywa zadbanie o to, by mniejszości miały po­ czucie bezpieczeństwa i równe szanse.

Udawanie, że przestępstwa i ataki ter­ rorystyczne dokonywane przez cudzo­ ziemców nie istnieją, niczemu dobremu nie służy. Jest jednak ogromne ryzyko, że jeśli jedynie przez ich pryzmat będziemy patrzeć na imigrację, sprzed oczu znik­ nie nam zdecydowana większość cudzo­ ziemców, którzy bardzo dobrze odnaj­ dują się w nowym kraju i jednocześnie są potrzebni starzejącemu się społeczeń­ stwu Europy.

– Niektórzy badacze argumentują, że gdy różnica kulturowa między krajami pochodzenia a krajami docelowymi jest szczególnie duża, imigranci i ich potom­ kowie w zasadzie nie mogą przyjąć norm społecznych kraju goszczącego. Tym­ czasem dowody empiryczne nie popie­ rają tych twierdzeń – mówi Aliaksei ­Bashko z Ośrodka Badań nad Migracjami.

Ekspert powołuje się między innymi na badania Ronalda F. Ingleharta i Pippy Norris (Uniwersytety Harvarda i Michi­ gan) z 2012 roku, z których wynika, że wartości muzułmańskich imigrantów mieszkających w krajach OECD, doty­ czące równości płci i poparcia dla warto­ ści demokratycznych, są bliższe warto­ ściom chrześcijan w krajach goszczących niż muzułmanów w krajach ich pocho­ dzenia. Pozostają co prawda bardziej kon­ serwatywni w kwestii wolności seksual­ nej i wartości religijnych, chociaż inne badania wskazują, że poparcie dla mał­ żeństw jednopłciowych wśród muzuł­ manów między innymi w USA znacząco wzrosło w ciągu ostatniej dekady. Inte­ grację cudzoziemców ze społeczeństwem przyjmującym widać zwłaszcza w kolej­ nych pokoleniach – tak w sferze społecz­ nej, jak i na rynku pracy.

Jednak na każdy z argumentów za skutecznością integracji migrantów i uchodźców pojawi się kontrargument pokazujący, że to nie może się udać. Tylko czy cała ta debata nie sprowadza się do szukania obcości w Obcym? Czy nie jest tak, że polska katoliczka może mieć wię­ cej wspólnego z afgańską muzułmanką niż z koleżanką z klasy?

– Nie mam pojęcia, czym ten mityczny krąg kulturowy miałby być – uważa Ma­ ciej Mandelt. – Żaden kraj nie ma jed­ nolitej kultury. Równie dobrze z innego kręgu kulturowego może być dla mnie Polak, wychowany w innej tradycji, o in­ nych poglądach.

Być może zamiast stawiać pytania o in­ tegrację cudzoziemców, lepiej zapytać o to, na ile my na tę integrację jesteśmy otwarci. Bez chęci z naszej strony kon­ flikty, nieporozumienia i przemoc będą narastać. To wyzwanie, przed którym nie uciekniemy. Wobec tego należy szukać rozwiązań, które pozwolą łatwo i poko­ jowo żyć w wieloetnicznej, zmieniającej się Europie. Integracja to w końcu pro­ ces dwustronny.

Anna Mikulska jest dziennikarką i badaczką.

Pisze o migracjach i uchodźstwie. Publikowała reportaże między innymi z Lampedusy, irackiego Kurdystanu czy Hiszpanii.

Laureatka w konkursie Festiwalu Wrażliwego. Wcześniej związana z Amnesty International. Współtworzy projekt reporterski „Historie o Człowieku”.

Joanna Bębenek instagram.com/ bbnk_graphic

42

kSIĘGA PRZYJŚCIA

Otworzyć bramy W naszej erze „globalizacji” poza krajem swojego urodzenia żyje w sumie zaledwie 3 procent wszystkich mieszkańców naszej planety. Co dziwne, właściwie jedynie dla ludzi świat nie stoi otworem. Towary, usługi i papiery wartościowe przemieszczają się po całym globie.

Rutger Bregman Agnieszka Probola Fragment pochodzi z rozdziału dziewiątego książki „Utopia dla Realistów” Rutgera ­Bregmana wydanej po polsku przez ­Wydawnictwo Czarna Owca.

W

yobraźcie sobie, że istnieje spo­ sób na zlikwidowanie biedy na ca­ łym świecie, doprowadzenie do tego, aby wszyscy mieszkańcy Afryki żyli powy­ żej obowiązującego na Zachodzie progu ubóstwa, i dodanie przy okazji kilku mie­ sięcznych pensji do naszych kieszeni.

Znamy go od lat. To najlepszy plan, jaki nie został dotąd zrealizowany. Mam na myśli otwarcie granic. Nie tylko dla bananów, instrumentów pochodnych oraz iPhone’ów, ale również dla każ­ dego z nas – pracowników umysłowych, uchodźców oraz zwykłych ludzi poszu­ kujących lepszych pastwisk.

Z czterech różnych badań ekono­ mistów wynika, że w zależności od po­ ziomu mobilności światowego rynku pracy szacowany produkt światowy brutto wzrósłby od 67 do 147 procent.

W praktyce oznacza to, że otwarcie gra­ nic spowodowałoby dwukrotny wzrost

zamożności całego globu. Skłoniło to jed­ wojny światowej granice istniały przede nego z naukowców z Uniwersytetu No­ wszystkim na mapie. Paszporty były wojorskiego do stwierdzenia, że w tej rzadkością, a państwa je wydające (ta­ chwili „na chodnikach leżą banknoty kie jak Rosja czy Imperium Osmańskie) o nominale biliona dolarów”. A ekono­ uznawano za barbarzyńskie. Poza tym mista z Uniwersytetu Wisconsin obli­ dokumenty te miał zlikwidować na dobre czył, że otwarcie granic spowodowałoby cud XIX‑wiecznej techniki, czyli pociąg. wzrost dochodu przeciętnego Angol­ A potem wybuchła wojna. Z dnia na czyka o dziesięć tysięcy dolarów rocz­ dzień państwa zamknęły granice, aby za­ nie, a Nigeryjczyka o 22 tysiące dolarów bezpieczyć się przed napływem szpiegów rocznie. Po co więc zawracać sobie głowę oraz uniemożliwić wyjazd ludziom, któ­ spieraniem się o drobne okruchy pomocy rzy byli potrzebni do prowadzenia dzia­ rozwojowej, skoro zamiast tego mogliby­ łań wojennych. W 1920 roku społeczność śmy po prostu otworzyć na oścież wrota międzynarodowa podpisała na konferen­ do Krainy Obfitości? cji w Paryżu pierwsze w historii uzgodnie­ Może to brzmieć szokująco, ale z dru­ nia dotyczące paszportów. W tamtych la­ giej strony, zaledwie sto lat temu gra­ tach każdy, kto próbowałby podróżować nice były wciąż otwarte. „Paszporty śladami Phileasa Fogga, musiałby ubie­ istnieją po to, żeby zatruwać życie po­ gać się o dziesiątki wiz, przechodzić przez rządnym ludziom” – wytknął brytyj­ setki punktów kontroli bezpieczeństwa skiemu konsulowi w Suezie detektyw i byłby poddawany niezliczonym rewi­ Phileas Fogg, bohater powieści Juliusza zjom osobistym. Natomiast w naszej erze Verne’a „W osiemdziesiąt dni dookoła „globalizacji” poza krajem swojego uro­ świata”. Z kolei gdy podróżnik domagał dzenia żyje w sumie zaledwie 3 procent się przystawienia stempla, konsul wyja­ wszystkich mieszkańców naszej planety. śnił mu: „Pan zapewne wie, że poświad­ Co dziwne, właściwie jedynie dla ludzi czenie paszportu przestało już obowią­ świat nie stoi otworem. Towary, usługi zywać i że praktycznie do niczego nie i papiery wartościowe przemieszczają jest potrzebne?”. W przededniu pierwszej się po całym globie. Istnieje swobodny →

44

kSIĘGA PRZYJŚCIA

przepływ informacji. Wikipedia jest do­ stępna w trzystu językach i ta liczba wciąż rośnie, a National Security Agency (NSA) może bez problemu sprawdzić, w co na swoim smartfonie gra jakiś John z Teksasu.

Oczywiście nadal istnieją pewne ba­ riery handlowe. Na przykład w Europie obowiązuje cło na gumę do żucia (1,2 euro za kilogram), a w Stanach Zjednoczone na importowane kozy (0,68 dolara za sztukę). Gdyby jednak znieść te bariery, gospodarka światowa wzrosłaby zaledwie o kilka punktów procentowych. Między­ narodowy Fundusz Walutowy uważa, że po zniesieniu pozostałych jeszcze ograni­ czeń związanych z kapitałem, można by wygospodarować co najwyżej 65 miliar­ dów dolarów. Lant Pritchett, ekonomi­ sta z Harvardu, twierdzi, że to niewielka kwota. Otwarcie granic dla siły roboczej spowodowałoby o wiele większy wzrost bogactwa – tysiąc razy większy. Gdyby wyrazić to cyframi, wyglądałoby to tak: 65 000 000 000 000 dolarów, słow­ nie: sześćdziesiąt pięć bilionów dolarów.

Granice dyskryminują Wzrost gospodarczy nie jest rzecz ja­ sna lekarstwem na wszystko, lecz poza

granicami Krainy Obfitości nadal sta­ Granice są najistotniejszą pojedynczą nowi siłę napędową postępu. W tle przyczyną dyskryminacji w całej histo­ wciąż jest niezliczona ilość ludzi do na­ rii ludzkości. Nierówności pomiędzy karmienia, dzieci do wykształcenia i do­ ludźmi żyjącymi w tym samym kraju mów do zbudowania. Otwartym grani­ są niczym w porównaniu z tymi, które com sprzyja również etyka. Załóżmy, istnieją pomiędzy osobami o różnych że John z Teksasu umiera z głodu. Prosi obywatelstwach. Obecnie najbogatsze mnie o jedzenie, ale ja odmawiam. Czy 8 procent mieszkańców naszej planety jeśli John umrze, będzie to moja wina? zarabia połowę całego światowego do­ Prawdopodobnie jedynie pozwoliłem chodu, a najbogatszy 1 procent posiada mu umrzeć, co nie jest z pewnością do­ ponad połowę całego światowego bogac­ brym uczynkiem, ale nie jest również twa. Najbiedniejszy miliard ludzi odpo­ morderstwem. wiada za 1 procent całej światowej kon­ A teraz wyobraźcie sobie, że John nie sumpcji, podczas gdy najbogatszy miliard prosi mnie o jedzenie, ale idzie na targ, za 72 procent. gdzie spotka wielu innych ludzi chętnych do wymiany swoich towarów za pracę, Premia za miejsce zamieszkania jaką on mógłby wykonać. Tym razem jed­ Nic więc dziwnego, że miliony ludzi pu­ nak wynajmuję paru łotrów, którzy go kają do wrót Krainy Obfitości. W krajach tam nie wpuszczają. Kilka dni później rozwiniętych oczekuje się od pracow­ John umiera z głodu. Czy nadal mógł­ ników, że będą elastyczni. Jeśli chcemy bym uważać się za niewinnego? dostać pracę, powinniśmy szukać najle­ Historia Johna doskonale pasuje do piej opłacanej oferty. Gdy jednak w nasze globalizacji typu „wszystko oprócz siły ślady idzie wyjątkowo elastyczna siła ro­ roboczej”. Miliardy ludzi zmuszane są do bocza z krajów rozwijających się, nagle pracy za stawkę wynoszącą ułamek tej, zaczynamy postrzegać tych ludzi jako którą dostaliby w Krainie Obfitości za wy­ darmozjadów ekonomicznych. Osoby konywanie tych samych zajęć. A wszystko ubiegające się o azyl otrzymają go jedy­ to dzieje się z powodu istniejących granic. nie wtedy, jeśli w kraju, z którego przybyli,

45

W przededniu pierwszej wojny światowej granice istniały przede wszystkim na mapie.

Paszporty były rzadkością, a państwa je wydające uznawano za barbarzyńskie.

mogą być prześladowani ze względu na wieku 150-procentowa przepaść na przekonania religijne lub pochodze­ tle rasowym w zarobkach jest niczym nie. Jeśli się jednak nad tym zastano­ w porównaniu z niesprawiedliwościami wimy, okaże się, że to dość osobliwe spowodowanymi istnieniem granic. rozumowanie.

Mieszkający i pracujący w Stanach Zjed­ Weźmy na przykład małą dziewczynkę noczonych obywatel Meksyku zarabia z Somalii. Prawdopodobieństwo, że ponad dwa razy więcej niż jego pozo­ umrze przed ukończeniem piątego roku stający wciąż w ojczyźnie rodak. Ame­ życia, wynosi 20 procent. Dla porówna­ rykanin dostaje prawie trzy razy więcej nia: współczynnik śmiertelności amery­ pieniędzy od wykonującego taką samą kańskiego żołnierza walczącego w wojnie pracę Boliwijczyka, nawet jeśli obaj po­ secesyjnej wynosił 6,7 procent, w drugiej siadają ten sam poziom umiejętności oraz wojnie światowej 1,8 procent, a w woj­ są w tym samym wieku i tej samej płci. nie wietnamskiej 0,5 procent. Mimo to, W przypadku Nigeryjczyka różnica w za­ jeśli matka tego somalijskiego dziecka robkach na jego niekorzyść jest jeszcze nie jest „prawdziwym” uchodźcą, nie wa­ większa, aż ośmioipółkrotna – uwzględ­ hamy się jej odesłać z powrotem do oj­ niając już różnice w sile nabywczej w tych czyzny, na front odznaczający się wy­ dwóch krajach. „Wpływ amerykańskiej soką śmiertelnością. granicy na zarobki pracowników o ta­ W XIX wieku nierówności wiązały się kiej samej rzeczywistej wydajności jest z przynależnością do danej klasy społecz­ większy od jakiejkolwiek do tej pory zba­ nej, obecnie zaś z miejscem zamieszka­ danej formy dyskryminacji płacowej (ze nia. Mimo to oburzamy się głównie na względu na płeć, rasę czy pochodzenie niesprawiedliwość występującą w naszej etniczne)” – zauważa trzech ekonomi­ ojczyźnie. Porusza nas to, że mężczyźni stów. To apartheid na skalę globalną. zarabiają więcej niż kobiety wykonujące W XXI wieku prawdziwą elitą nie są ci, taką samą pracę, a biali Amerykanie do­ którzy urodzili się w odpowiedniej rodzi­ stają więcej od ciemnoskórych. Jednak nie czy klasie społecznej, lecz ci urodzeni nawet istniejąca w latach 30. ubiegłego we właściwym kraju. Ta współczesna elita

jest jednak niewystarczająco świadoma szczęścia, jakie ją spotkało. […] Śmiało, bogaćcie się Nawet w świecie bez patroli granicznych wielu ubogich nigdzie nie wyjedzie. Więk­ szość ludzi czuje silne więzy ze swoją oj­ czyzną, domem i rodziną. Co więcej, taka podróż jest kosztowna i w biednych kra­ jach niewielu ludzi może sobie pozwolić na emigrację. Z niedawno przeprowa­ dzonego sondażu, który nie uwzględnia aspektów finansowych, wynika, że gdyby tylko dać im taką możliwość, do innego kraju chciałoby się przeprowadzić 700 milionów ludzi.

Rzecz jasna otwarcia granic nie można ani nie powinno się przeprowadzać z dnia na dzień. Niekontrolowana migracja z pewnością osłabiłaby spójność spo­ łeczną w Krainie Obfitości. Powinniśmy jednak pamiętać o jednej rzeczy: w świe­ cie szalonych nierówności migracja jest najskuteczniejszym narzędziem walki z ubóstwem. Skąd to wiemy? Z doświad­ czenia. Gdy standard życia dramatycz­ nie się pogarszał, a tak działo się w latach 50. XIX wieku w Irlandii i w latach 80.

XIX wieku we Włoszech, z krajów tych →

46

kSIĘGA PRZYJŚCIA

wyjechała większość biednych farmerów. ale tak nie jest. To równowartość tego, co Podobnie uczyniło w latach 1830–1880 mały europejski kraj wielkości Holandii sto tysięcy Holendrów. Wszyscy oni kie­ przeznacza tylko na samą opiekę zdro­ rowali się za ocean, do kraju, w którym wotną. Przeciętny Amerykanin uważa, możliwości zdawały się nieograniczone. że rząd federalny wydaje na pomoc za­ Najbogatsze państwo świata, Stany Zjed­ graniczną jedną czwartą budżetu pań­ noczone, to naród imigrantów. stwa, ale tak naprawdę jest to mniej niż Obecnie, półtora wieku później, setki 1 procent. W tym samym czasie wrota milionów ludzi na całym świecie żyją do Krainy Obfitości pozostają zamknięte w autentycznych więzieniach na świeżym i zagrodzone. Setki milionów ludzi tło­ powietrzu. Trzy czwarte wszystkich mu­ czy się wokół zamkniętych społeczno­ rów i płotów granicznych wzniesiono po ści, podobnie jak kiedyś nędzarze dobi­ roku 2000. Tysiące kilometrów kolcza­ jający się do bram miejskich. Artykuł 13 stego drutu zostało rozciągniętych po­ Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka między Indiami a Bangladeszem, Arabia mówi wprawdzie, że „każdy człowiek ma Saudyjska sama odgrodziła się od świata. prawo opuścić jakikolwiek kraj”, lecz nie Unia Europejska kontynuuje otwieranie gwarantuje nikomu prawa do przeniesie­ granic pomiędzy krajami członkowskimi, nia się do Krainy Obfitości. A ci, którzy przeznaczając w tym samym czasie mi­ ubiegają się o azyl, wkrótce przekonają liony na przechwytywanie lichych ło­ się, że ta procedura jest jeszcze bardziej dzi płynących przez Morze Śródziemne. zbiurokratyzowana, irytująca i bezna­ Taka polityka nie zmniejsza ani trochę dziejna od procedury ubiegania się o po­ fali potencjalnych imigrantów, pomaga moc publiczną. Jeśli w dzisiejszych cza­ natomiast robić szybkie interesy han­ sach chcesz się dostać do Kukanii, nie dlarzom ludzkim towarem i przyczynia musisz przedzierać się przez mile pud­ się do śmierci tysięcy ludzi. No i proszę: dingu ryżowego, lecz przez stertę pa­ 25 lat po upadku muru berlińskiego, od pierkowej roboty.

Uzbekistanu po Tajlandię, od Izraela po Być może za jakieś sto lat będziemy Botswanę, na świecie istnieje więcej ba­ patrzeć na dzisiejsze granice w podobny rier niż kiedykolwiek przedtem. sposób, jak teraz patrzymy na niewolnic­ Ludzie nie ewoluowali, tkwiąc w jed­ two i apartheid. Jedno jest jednak pewne: nym miejscu; żądzę podróżowania mamy jeśli chcemy, aby świat był lepszym miej­ we krwi. Jeśli prześledzimy historię kilku scem, nie da się tego zrobić bez migracji. ostatnich pokoleń, to prawie każdy z nas Pomogłaby nawet szczelina w drzwiach. znajdzie w swoim drzewie genealogicz­ Naukowcy z Banku Światowego twier­ nym imigranta. Przyjrzyjmy się współ­ dzą, że gdyby wszystkie kraje rozwinięte czesnym Chinom, gdzie 25 lat temu do­ przyjęły tylko 3 procent imigrantów wię­ szło do największej migracji w historii cej, niż robią to obecnie, ubodzy miesz­ świata – setki milionów Chińczyków na­ kańcy świata zyskaliby do wydania do­ płynęło ze wsi do miast. Mimo że migra­ datkowe 305 miliardów dolarów. To trzy cja to uciążliwe zjawisko, wielokrotnie razy tyle, ile wynosi łączna pomoc kra­ okazywała się jednym z najpotężniej­ jom rozwijającym się. Joseph Carens, je­ szych motorów postępu. den z czołowych orędowników otwartych granic, napisał w 1987 roku: „Nieogra­ Otwórzmy wrota niczona migracja prawdopodobnie nie Globalnie każdego roku przeznacza się na jest możliwa do zrealizowana natych­ pomoc międzynarodową 134,8 miliardów miast, lecz jest to cel, do którego powin­ dolarów rocznie, czyli 11,2 miliardów do­ niśmy dążyć”. larów miesięcznie i 4274 dolarów na se­ Tłum. Sławomir Paruszewski kundę. Wydaje się, że to ogromna suma,

Rutger Bregman jest holenderskim historykiem i publicystą. Autor między innymi książek „Utopia dla Realistów” i „Homo Sapiens”.

Agnieszka Probola instagram.com/ artprobola

REKLAMA

49

Gdy granice naprawdę są potrzebne, to nagle ich nie ma Po przekroczeniu polskiej granicy skakaliśmy z radości. Wreszcie koniec z nalotami milicji na Białorusi; koniec trzymania nas w rosyjskim pociągu pod lufą karabinu; koniec z przedostawaniem się z narażeniem życia przez Inguszetię; koniec z ostrzałami, które przeżyliśmy w Czeczenii.

że wtedy pomaganie Czeczenom było „modne” – tego typu przesłuchania to mały problem w porównaniu z tym, czego doświadczają dziś uciekający z Czecze­ nii, którym azylu po prostu się odmawia.

Jeszcze niedawno na tym samym przej­ granicą tak naprawdę pierwszy raz ściu w Brześciu, którym ja przechodzi­ miałem do czynienia, gdy po dłu­ łem dwadzieścia cztery lata temu, od­ giej ucieczce z Czeczenii przez Ingusze­ mawiano azylu w Polsce osobom, które tię, Rosję i Białoruś trafiliśmy z rodziną nawet na ciele pokazywały ślady tortur. na przejście graniczne w Brześciu. Jesz­ Po przekroczeniu polskiej granicy nie­ cze wtedy wsparcie dla Czeczenii było malże skakaliśmy z radości w samocho­ czymś popularnym – i nasza ucieczka dzie. Wreszcie koniec z nalotami milicji z terenów, na których toczyła się wojna, w środku nocy jak wtedy, gdy byliśmy na była czymś akceptowalnym dla Polaków. Białorusi; koniec trzymania nas w rosyj­ Nie zmienia to jednak faktu, że później, skim pociągu pod lufą karabinu; koniec już w Polsce, słyszeliśmy nieraz od róż­ z przedostawaniem się z narażeniem ży­ nych urzędników teksty insynuujące, że cia przez Inguszetię; koniec z ostrzałami, kłamiemy bądź wyolbrzymiamy. Mówili które przeżyliśmy w Czeczenii. W po­ nam, że już nieraz takie historie słyszeli. ciągu jechaliśmy w doczepianych wago­ No pewnie, że słyszeli! Mamy podobne nach oddzielnych dla Czeczenów, których doświadczenia jak inni Czeczeni ucieka­ wojsko nie pozwalało ogrzewać. Był śro­ jący przed wojną, przeżyliśmy w końcu te dek zimy, a podróż trwała kilka dni – my same bombardowania! Czemu miałbym mieliśmy przy sobie trochę czerstwego wymyślać niestworzone rzeczy, skoro chleba i butelkę mleka, tak to pamiętam. nękało nas to samo ruskie wojsko? Mę­ Żołnierze zakazywali, by jakkolwiek nam czące było udowadnianie, że nie jeste­ pomagać, chętnym, by ten zakaz złamać, śmy oszustami i naprawdę chcemy ura­ grozili więzieniem. Wyłamała się z tego tować własne życie. A trzeba pamiętać, jedna kobieta, która dała nam ostatniego Elsi Adajew

Ula Mierzwa

Z

dnia trochę jedzenia, herbatę i koce. Mó­ wiła, że kary to jedno, ale kiedyś będzie musiała się z tego przed Bogiem tłuma­ czyć. Po tych wszystkich drastycznych doświadczeniach, wiedzieliśmy, jak trak­ tuje nas Rosja, i cieszyliśmy się, że tu jej macki już nas nie dosięgną.

To bezpieczeństwo zapewnia z jednej strony fakt, że Polska, jako członkini NATO, a wkrótce później i Unii Europej­ skiej, znajdowała się już wtedy poza rosyj­ ską strefą wpływów. Jasne, dzisiaj świat jest bardzo mocno podzielony – ale ba­ riery znikają tam, gdzie widać, że samo ich istnienie zaburza interesy i bezpie­ czeństwo świata zachodniego. Ostatecz­ nie jednak, gdy naprawdę są potrzebne, to tak naprawdę ich nie ma – choć czuję się zdecydowanie bezpieczniej w Pol­ sce, to wiem, że rosyjski wpływ istnieje również tutaj i śledzone są nasze ruchy i wypowiedzi. O ile więc granica chroni nas przed agresją rosyjską, to przed jej agenturą już nie. Podobnie nie chroni nas przed radykałami działającymi już wewnątrz danego kraju – niezależnie od narodowości tych radykałów.

Do granic wytyczonych na mapie do­ chodzą jeszcze granice kulturowe, →

50

kSIĘGA PRZYJŚCIA

Męczące było udowadnianie, że nie jesteśmy oszustami i chcemy ratować własne życie.

które bardzo często służą też do tłu­ maczenia idei stawiania granic pań­ stwowych i ścisłych kontroli na tych granicach. Czeczenia ma tysiące lat swojej kultury, język, który nie wymie­ szał się z żadnym innym kaukaskim językiem mimo sąsiadowania z dzie­ siątkami grup etnicznych przez te ty­ siąclecia. Ta odrębność jest elemen­ tarną, zupełnie podstawową rzeczą dla naszej tożsamości. Aleksander Dumas, gdy w 1858 roku podróżował po tym re­ gionie, to właśnie o Czeczenii mówił, że to Paryż Kaukazu – ze względu na wy­ rafinowane obyczaje i przyjęcie, jakiego doświadczył. Dla wielu Czeczenów to właśnie nasze granice wyznaczają te­ rytorium istnienia tej kultury, miejsce, w którym się rozwija i możemy ją ce­ lebrować. Jestem jednak przekonany, że w przyszłości różne regiony i na­ rody zamieszkałe na Kaukazie będą miały swoją odrębność kulturową, ale mimo wszystko granice administracyjne znikną, a podstawowe zasady społeczne będą wspólne.

Widzę to nawet po społeczności cze­ czeńskiej. Dla wielu Czeczenów i Czecze­ nek szokiem kulturowym w Polsce były na przykład reklamy dotyczące zdro­ wia intymnego, to, z jaką swobodą temat jest podejmowany. Te problemy działają też oczywiście w drugą stronę – wiele osób nie wie, jakie zachowania w obrę­ bie kultury czeczeńskiej zostaną wzięte za wyraz szacunku, a jakie wręcz prze­ ciwnie. Przykładowo: podanie ręki osobie starszej jest uznawane za brak kultury, to starsza osoba powinna zainicjować taki kontakt. Jednak zasady zachowania i szacunku nie są zapisane w kamieniu i również świat, który ma otwarte gra­ nice, daje szansę na to, by prowokować więcej szans dla wymiany doświadczeń i wzrostu otwartości – również ze strony osób liberalnych obyczajowo na osoby, które większą wagę przykładają do dys­ krecji dotyczącej na przykład życia sek­ sualnego i konserwatywnych, religijnych wartości. Zresztą nie oszukujmy się – na­ wet w obrębie takiego państwa jak Pol­ ska te różnice obyczajowe są ogromne

między dużymi miastami a miasteczkami czy wsiami. Nie potrzeba do tego gra­ nicy państwowej ani odmienności re­ ligijnej, a granicy między na przykład Poznaniem a resztą kraju nikt stawiać nie chce.

Wydaje mi się, że zlikwidowanie gra­ nic to też szansa dla gospodarki. I to za­ równo w kontekście walki przynajmniej z częścią nierówności, wsparcia regio­ nów, z których pochodziliby pracownicy emigrujący do bogatszych krajów, jak i po prostu przepływu pracowników. Tu w pełni zgadzam się z Rutgerem Breg­ manem. Jest jednak jeszcze jedna kwestia związana z ekonomią, o której Bregman nie pisze – swoboda wymiany doświad­ czeń i wiedzy. Czy to przez podróże, czy przy wymianach studenckich albo na­ ukowych, do których w inny sposób by nie doszło. Już dziś jest przecież tak, że takie spotkania często owocują wymianą wiedzy i punktów widzenia, których by nie było, gdyby nie programy takie jak Erasmus. Odpadłaby kolejna bariera, która stoi przed ludźmi mającymi jakąś

51

naukową czy biznesową pasję, niemogą­ cymi jednak rozwijać jej w swoim najbliż­ szym otoczeniu. Przykładowo człowiek z Zimbabwe interesujący się technolo­ giami energii odnawialnej w swoim kraju będzie miał o wiele mniej szans, by roz­ wijać wiedzę i kontakty w tym temacie.

Dziś od krajów bogatej Północy oddzie­ lają go wizy, konieczność udowadnia­ nia swojej niezbędności na danym rynku pracy. Bez tej bariery wyjazd do pracy staje się bardziej dostępny, a korzyści są przecież obopólne – jego doświadczenie dotyczące życia w kraju o zupełnie in­ nych zasobach i klimacie może okazać się bezcenne, a sieć kontaktów pomóc rozwijać biznes poza dotychczasowym rynkiem zbytu.

Dziś granice istnieją, bo są potrzebne w celach politycznych, militarnych, eko­ nomicznych. Służą też jako narzędzie do dzielenia ludzi. W mojej opinii jed­ nak realne jest to, że czeka nas sytuacja, w której granice będą coraz bardziej symboliczne, jak na przykład w strefie Schengen – choćby ze względu na już

istniejący przepływ informacji, kultury, wiedzy i kapitału.

Wysłuchał Bartosz Tarnowski.

Elsi Adajew od piętnastu lat działa na rzecz pomagania uchodźcom oraz budowania relacji międzykulturowych. Jest prezesem Fundacji Sintar im. Issy Adajewa. Członek Koalicji na rzecz wzmacniania roli asystentek i asystentów międzykulturowych oraz romskich. W Polsce mieszka od 24 lat. Działa w branży wideo i foto, prowadzi konto na TikToku (@elsipandaev) i Instagramie (@mr.pandaev).

Ula Mierzwa instagram.com/ula.mierzwa

52

kSIĘGA PRZYJŚCIA

Więcej strachu niż miłości Widzę w Kościele dużo lęku o swoją tożsamość, lęku przed innymi ludźmi, przed obcością, zmianą, lęku przed tymi innymi, którzy przybywają. Kościół często jawi się jako ostoja, w której można się schować przed galopującym w nieznane światem – ale przecież nie o tym jest wiara, której mnie uczono.

Agnieszka Kosowicz Małgorzata Rumińska

G

dy wpisze się w wyszukiwarkę wy­ razów w Biblii Tysiąclecia słowo „strach”, przywoła ona 101 pozycji. O stra­ chu jest w Piśmie Świętym 101 wzmianek.

Osobno są też wzmianki o lęku (25 razy, uwzględniając wersje w odmianie), trwo­ dze (39 – gdy wpisuję „trwog”). Łącznie w Piśmie co najmniej 165 razy jest mowa o strachu, różnie nazywanym.

Słowo „obcy” występuje w Piśmie 130 razy, „przybysz” – 27 razy.

Słowo „miłość” występuje 154 razy.

Zdziwiło mnie to. Spodziewałam się, że „miłości” będzie znacznie więcej. Spodzie­ wałam się, że przebije „lęk” wielokrotnie. Żadna ze mnie teolożka. Jestem wy­ chowana we franciszkańskiej parafii pod Warszawą, w prostocie i dosłow­ ności. W parafii żywe było (i jest) wspo­ mnienie pierwszego proboszcza, Alego ­Fedorowicza, który ściągał z nóg wła­ sne buty i oddawał je bosemu pijakowi w rowie.

Potem targał go na plecach do ciepłej Twego pokoju”. Jeden wers, przez dwa­ plebanii, ku utrapieniu sióstr. dzieścia minut jazdy.

Od drugiego proboszcza, Andrzeja Wiele lat temu zdumiał mnie kolega, Santorskiego, doświadczyłam na wła­ wierzący student historii, stwierdzając, snej skórze równego traktowania i sza­ że święty Franciszek to wariat i nikt cunku dla każdego, gdy do niedzielnego w Kościele nie traktuje go poważnie – śniadania na plebanii sadzał przy stole bo jak traktować poważnie gościa, który profesorów i murarzy, a także matki rozbiera się w kościele, nakłada worek z dziećmi. Moje wspomnienie to fale rzeź­ i rozmawia z ptakami? To były czasy, gdy bione przez siostry ząbkowanym nożem wokół mnie wierzący byli prawie wszy­ na maśle i to, iż w ogóle nie czułam, że scy. Byłam zadziwiona, że to może ozna­ przy stole siedzą wykształceni ludzie i ci, czać kompletnie inne sposoby myślenia. którzy zakończyli edukację przed ma­ Dziś większość ludzi, z którymi pra­ turą, ani że się różnią. cuję, to osoby niewierzące albo wyznawcy Wyrosłam więc w przeświadczeniu, innych religii. Znajomych, dla których że Pan Bóg serio ma na myśli, że każda religia katolicka stanowi motywację do osoba ma godność i każda jest ważna. udzielania pomocy uchodźcom, mogę po­ Może dlatego jestem przekonana, że liczyć na palcach dwóch rąk, może trzech to oczywiste nagich przyodziać, a głod­ (od razu zastrzegę: wiem, że takich jest nych nakarmić. I może dlatego pomoc więcej – mówię o tych, z którymi sama uchodźcom, ludziom w potrzebie, to dla mam w codziennej pracy bezpośrednio mnie oczywisty wybór. do czynienia).

Kiedy przyszła wojna w Ukrainie, je­ Otaczają mnie licznie osoby, dla któ­ dyną moją modlitwą była franciszkańska rych religia i wiara katolicka stano­ modlitwa o pokój. Im było trudniej, im wią obiekt pogardy, niechęci i drwin. więcej pracy, tym mniej wersów byłam Z tymi osobami uczestniczę w odzie­ w stanie sobie przypomnieć. Był czas, gdy waniu nagich i karmieniu głodnych. Po­ jadąc samochodem do pracy, myślałam rusza mnie empatia, serce i zaangażo­ tylko: „O Panie, uczyń mnie narzędziem wanie laików. Widzę oddanie innym, →

54

kSIĘGA PRZYJŚCIA

gotowość niesienia pomocy u muzułma­ w którym można się schować przed ga­ nów i prawosławnych czy grekokatoli­ lopującym w nieznane światem – ale nie ków – albo niewierzących wywodzących o tym jest przecież ta wiara, której mnie się z tych tradycji. Mam dla tych wszyst­ uczono. kich osób ogromne pokłady szacunku Widzę w dyskursie o innych w Ko­ i wdzięczności. ściele brak uznania prostej prawdy, że Mam też ogromne pokłady wdzięcz­ tych „innych” też stworzył Bóg. Moja pro­ ności dla tych, których motywacją jest sta wiara każe mi myśleć, że On ich lubi. moja religia – przede wszystkim za to, że Są dla Niego ważni. Modlą się do Niego dzięki nim nie czuję się w swoim sposo­ przecież w lesie na Podlasiu albo w ło­ bie myślenia aż tak osamotniona. dziach na Morzu Śródziemnym.

Jest mi przykro, że w Kościele tyle Widzę dylematy wielu polskich wier­ uwagi skupia się na lęku. Mam o to żal. nych, czy ci ludzie z łodzi, ci z lasu, aby na Czy może czuję zawód. pewno są „bliźnimi”. Słyszę strach, że to „Nie lękajcie się” Jana Pawła II prze­ mężczyźni, że niewierni, że czarni, nie­ grywa z kretesem z obawą przed tym, piśmienni, groźni, że chcą nas wykoń­ żeby nauka katolicka przypadkiem czyć, a nawet, że przybywają do Polski nie naraziła kogoś (instytucji Kościoła w zemście za kolonializm (którego Po­ także, a może przede wszystkim) na za­ lacy przecież nie są winni). No i że jest rzut naiwności, radykalizmu (który bę­ ich dużo, za dużo, zaleją nas. Słyszę po­ dzie odstręczający dla wiernych) albo gardę i obserwuję, jak polscy katolicy za­ zwykłej głupoty. trudniają złych innych na czarno, oszu­ Widzę dziś w Kościele niewiele pro­ kują, nie płacą albo wyrzucają chorych stoty myślenia z mojego dzieciństwa – na bruk, mimo że niewypłacanie należ­ widzę za to bardzo dużo lęku o swoją nego wynagrodzenia za pracę zgodnie tożsamość, lęku przed innymi ludźmi, z nauką Kościoła jest grzechem wołają­ przed obcością, zmianą, lęku przed tymi cym o pomstę do nieba. innymi, którzy przybywają. Kościół Często słyszę wątpliwości co do tego, jawi się często jako ostoja, cichy kącik, czy przybysze zasługują na pomoc albo

odnośnie do tego, czym to pomaganie się dla nas skończy. To ciekawe, bo nie przypominam sobie spośród wielu tek­ stów biblijnych ani jednego, w którym byłaby mowa o zasługiwaniu na pomoc albo o tym, co wydarzyło się potem – gdy potrzebujący doświadczyli miłosierdzia.

Nie dowiadujemy się niczego o dalszych losach człowieka, któremu przy drodze pomógł Samarytanin (nie kapłan, nie lewita). Nie wiemy, czy zasłużył na po­ moc. Może ktoś go stłukł na drodze, bo był oszustem? Nie jest nigdzie napisane, co się dalej działo w życiu Samarytanki, która podała J­ ezusowi wodę – nawet, czy to była dobra kobieta. Nie wiadomo, co się stało z tą, którą ludzie chcieli ukamie­ nować, ale ostatecznie nikt pierwszy nie rzucił kamieniem.

Z jakiegoś powodu w Piśmie nie ma informacji o tym, czy udzielona im pomoc i uwaga były zasłużone i – po ludzku myśląc – uzasadnione czy ra­ cjonalne. Może z perspektywy wiary to nie było ważne?

Tymczasem dziś kwestii zasadności czy niezasadności, słuszności czy niesłuszno­ ści udzielania komuś wsparcia poświęca się dużo uwagi. Słyszę często wyrażaną

55

Nie przypominam sobie ani jednego tekstu biblijnego, w którym byłaby mowa o zasługiwaniu na pomoc.

wprost albo zawoalowaną pogardę dla innych i przekonanie, że jesteśmy, my– Polacy, od nich, od tamtych, lepsi, bar­ dziej godni, więc oni, tamci, najlepiej, aby trzymali się od nas z daleka.

Za to mam do Kościoła największy żal.

Za to, że pozwala ludziom budować w so­ bie poczucie wyższości wobec innych.

Kościół­‑instytucja daje mi do zrozu­ mienia, że jestem nie dość mądra, skoro nie widzę zagrożeń wypływających z na­ pływu „tych ludzi”. Kościół­‑instytucja mi mówi, że pomagać trzeba „na miej­ scu” – słać dary tam, gdzie głód i wojna, byle głodni i poobijani ludzie przypad­ kiem nie przybyli tu, gdzie my sobie do­ brze żyjemy.

Słyszę głosy w Kościele, że najważ­ niejsze to tkwić twardo na katolickim przyczółku i nie dać się zbałamucić in­ nym, wrogom, którzy stanowią zagro­ żenie i zło.

Coraz mi z tym trudniej. W mojej pro­ stej głowie nijak to się nie mieści razem z głównym przesłaniem, które słyszę od dziecka: Bóg jest miłością. Nie lękajcie się.

Miłuj bliźniego jak siebie samego.

Może się mylę. Może faktycznie nic nie rozumiem. Może chrześcijanin z Etiopii,

któremu moje niewierzące koleżanki po­ dają w lesie na białoruskim pograniczu kroplówki, wodę, zupę czy suche skar­ pety, jest dla mnie śmiertelnym zagro­ żeniem, zwiastuje koniec cywilizacji i po­ winnam się bać.

A przecież czuję, że proste rozumie­ nie spraw jest właśnie tym, co powin­ nam w sobie pielęgnować. Może naiwność i ludzkie traktowanie innych ludzi – to jest miłość, która rozczula Boga. Nawet jeśli część wiernych myśli inaczej.

Jak dotąd nie wiemy, kto jest w błędzie.

Jak dotąd można przeczytać taki passus z Księgi Izajasza: Iz. 21 13 […] Którzy w zaroślach na stepie nocujecie, wy, gromady Dedanitów, 14 wynieście wodę naprzeciw spragnionych!

Mieszkańcy kraju Tema, z chlebem waszym wyjdźcie na spotkanie uchodźców!

15 Bo przed rzezią uciekli, przed mieczem dobytym, przed łukiem napiętym, przed wirem walki.

Przybywają do Polski ludzie, którzy uciekli przed wirem walki i mieczem do­ bytym, przed rzezią i przed łukiem. Spo­ tykamy takich, co mają ślady miecza wy­ ryte na plecach, a ślady rzezi w duszy.

Dwa i pół tysiąca lat po powstaniu tego tekstu ludzi nadal spotyka to samo zło.

Może więc recepta i odpowiedź nadal są aktualne? Wyjdźcie na spotkanie uchodź­ ców z chlebem i wodą?

Agnieszka Kosowicz jest założycielką i prezeską Fundacji Polskie Forum Migracyjne, od siedemnastu lat wspierającej cudzoziemców w Polsce i Polaków za granicą.

Małgorzata Rumińska behance.net/malruminska

57

Strach – emocjonalny wymyk Trzeba zrozumieć i sam strach, i decyzje podjęte pod jego wpływem, i jego konsekwencje, ale każdą z tych rzeczy mierząc inną miarą, bo należą do różnych porządków.

Ignacy Dudkiewicz Zofia Różycka

„N

ie lękajcie się!”. Jak inaczej zacząć tekst o obecnym w polskim spo­ łeczeństwie strachu przed uchodźcami i uchodźczyniami, jeśli nie od słynnego wezwania najbardziej znanego polskiego migranta w dziejach? Pasują tu również kolejne słowa, które Jan Paweł II wygłosił na placu Świętego Piotra w październiku 1978 roku, podczas inauguracji swojego pontyfikatu. „Otwórzcie drzwi Chrystu­ sowi!” – wołał. – „Dla Jego zbawczej wła­ dzy otwórzcie granice państw!” Istnieją przy tym przesłanki, by sądzić, że nie miał na myśli jedynie gotowości do wpusz­ czania jego samego do kolejnych kra­ jów podczas pielgrzymek.

A jednak – jak mówi tytuł książki Mi­ kołaja Grynberga – „Jezus umarł w Pol­ sce”. Właśnie na granicy. Właśnie z po­ wodu zamkniętych drzwi.

* W filmie Grega Zglińskiego z 2011 roku pod tytułem „Wymyk” (ze względu na długi czas, który upłynął od premiery, w dalszej części tekstu zdradzam istotne elementy fabuły) dwóch braci, Alfred i Jerzy, podróżuje podmiejskim pocią­ giem. W wagonie, w którym siedzą, kilku agresywnych chłopaków paskudnie za­ czepia jadącą samotnie dziewczynę. Je­ rzy – grany przez Łukasza Simlata – postanawia zareagować. Przemoc chłopaków szybko kieruje się przeciw niemu. Alfred (w tej roli Robert Więc­ kiewicz) też wstaje, ale po chwili się cofa.

Chłopaki wyrzucają Jerzego z pociągu.

Uderza w słup trakcyjny i w stanie za­ grożenia życia trafia do szpitala.

Czy Jerzy się bał? Nie wiadomo, pewnie tak. Czy bał się Alfred? Na pewno. Strach nie pozwolił mu pójść za odruchem zro­ bienia tego, co słuszne. Nie pozwolił mu także na racjonalną ocenę sytuacji i sko­ rzystanie z innych możliwości działa­ nia (a miał przy sobie atrapę pistoletu, którą mógł postraszyć napastników).

Strach sprawił, że do końca życia bo­ rykał się z poczuciem, iż być może mógł zapobiec potwornej krzywdzie włas­ nego brata. * Słyszę, że trzeba zrozumieć ludzki strach.

Zastanowić się nad tym, jak na niego od­ powiedzieć. Przemyśleć, skąd się wziął, na czym się zasadza, czy da się go prze­ łamać za pomocą wiedzy, spotkania, doświadczenia.

To wszystko prawda. Ale to przecież nie wystarczy. * Jedną z głównych strategii budowania niechęci do przyjmowania uchodźców i uchodźczyń w Polsce – i nie tylko – było celowe, zaplanowane i obliczone na konkretny zysk polityczny zarządzanie strachem. Pisaliśmy o tym w Magazynie Kontakt wielokrotnie – głównie piórami Pawła Cywińskiego i Hanny Frejlak. Me­ chanizm zarządzania strachem jest pro­ sty do opisania: wytwarzaniu poczucia →

58

kSIĘGA PRZYJŚCIA

Strach nie unieważnia tego, co niesłuszne.

zagrożenia w społeczeństwie towarzyszy zwiększa bezpieczeństwa, lecz długo­ można stwierdzić, że strach nie pozwo­ ubieranie samych siebie w szaty obroń­ falowo je obniża. lił Alfredowi zrobić tego, co byłoby najbli­ ców i gwarantów bezpieczeństwa. Do­ żej moralnego ideału. To ocena delikatna, * kładnie to zrobili Prawo i Sprawiedli­ niepotępieńcza, ale przecież wciąż ocena. wość oraz Andrzej Duda w wyborach Czy jesteśmy gotowi współczuć Alfre­ Z tego, że należy rozumieć i dostrzegać 2015 roku, w wyborach 2019 roku, w wy­ dowi z „Wymyku”? Więckiewicz to ak­ mechanizmy emocjonalne oraz odpowia­ borach 2020 roku i próbowali zrobić tor wybitny, więc jasne, że tak. Rozu­ dać na strach w społeczeństwie poprzez w roku 2023. miemy, że się bał. Nie wiemy, jak sami edukację i wiedzę, nie powinno więc wy­ Strach jest nie tylko ewolucyjnym me­ zachowalibyśmy się na jego miejscu. „Tyle nikać przekonanie, że samo to, iż ludzie chanizmem pozwalającym nam prze­ wiemy o sobie, ile nas sprawdzono”, jak się boją, jest wystarczającym argumen­ trwać czy narzędziem socjotechniki, pisała Szymborska. Nie każdy jest bo­ tem, by nie rozmawiać o ich postawach, ale bywa też sposobem na usprawiedli­ haterem. Moralna ocena postawy Al­ ich etycznej podbudowie oraz moralnej wienie: boimy się, więc wołamy, że mu­ freda jest trudna, bo dotyczy popełnie­ prawomocności. Strach nie unieważnia simy dbać o bezpieczeństwo, towarzy­ nia przez niego lub nie czynu de facto tego, co niesłuszne. Często słuszność wy­ szy nam poczucie zagrożenia, więc na bohaterskiego, a przecież heroizmu wy­ maga właśnie tego, by się z nim zmierzyć. przykład budujemy mury czy popieramy magać nie wolno. Trudno też oczekiwać, * zaostrzenie kar przewidzianych przez że człowiek w takiej sytuacji będzie my­ kodeks karny. W obu przypadkach – do­ ślał w pełni racjonalnie i przypomni so­ Mechanizm usprawiedliwienia działań dajmy – robimy to bez sensu. Płot na bie o atrapie broni, którą przypadkiem strachem jest jednak skomplikowany, czy granicy polsko­‑białoruskiej nie działa miał przy sobie. wręcz przewrotny. Poprzez usprawiedli­ i jest rozwiązaniem mniej bezpiecznym Analogia między sytuacją bohatera wianie tego, co nie wymaga usprawie­ niż rzetelnie prowadzone procedury „Wymyku” – bezpośredniego zagrożenia dliwienia, odsuwa refleksję moralną od azylowe. Umieszczanie ludzi za drobne z ułamkami sekund na podjęcie decy­ tego, co powinno być jej przedmiotem. przestępstwa w więzieniach, w któ­ zji – a postawami względem uchodźców Relacje między strachem a moralno­ rych nie ma warunków do resocjaliza­ i uchodźczyń byłaby więc co najwyżej ścią są nieoczywiste. Sam strach nie po­ cji, są za to do łamania ludzkich żyć, nie częściowa. A jednak dość bezpiecznie winien podlegać ocenie moralnej. Boisz

59

się? To normalne. Czasem to mądrze, cza­ sem głupio, czasem racjonalnie, czasem nie. Każdy się boi. Czuję strach za każ­ dym razem, kiedy moja żona wsiada do samochodu, zwłaszcza z dziećmi. Na­ prawdę. Znam statystyki wypadków drogowych, wiem, jak śmiercionośnym narzędziem jest auto, wiem, jak lu­ dzie jeżdżą i że zawsze muszę brać pod uwagę to, że moja rodzina nie wróci. Ale jednocześnie staram się nie zatruwać tymi obawami naszego życia. Nie czuję się więc winny: ocenie moralnej pod­ lega nie strach, ale to, co z nim zrobisz.

Czasami nie zdążysz zrobić nic – jak Al­ fred. Ale często – na pewno w sprawie stosunku do przyjmowania uchodźców i uchodźczyń przez nasz kraj – masz czas, by się zastanowić. Dowiedzieć. Poroz­ mawiać. A także zadać sobie pytanie nie tylko o racjonalne argumenty za jednym czy drugim działaniem, ale także o ich moralną ­słuszność.

Kto tego nie robi, tego bezczynność może podlegać ocenie. Pełnej zrozumie­ nia, ale czy to znaczy, że bezkrytycznej?

* Jednocześnie spotykamy się przecież z wartościowaniem strachu jako ta­ kiego. Do najdurniejszych, ale jakże skutecznych metod nakłaniania ludzi do robienia rzeczy głupich – a niekiedy zwyczajnie złych – należy szachowanie ich słowami: „No tak, boisz się”. Ludzie nie chcą się bać, bo czują, że strach im uwłacza. To niemądre, ale jakże silne.

Nie znajdują więc w sobie odwagi, by powiedzieć – jak w niedawno zobaczo­ nym przeze mnie memie – „To co? Raz się żyje czy jednak pomyślimy?”.

Jeśli „Wymyk” jest wart obejrzenia to – poza aktorstwem – właśnie dla tej reflek­ sji, że trzeba zrozumieć i sam strach, i de­ cyzje podjęte pod jego wpływem, i jego konsekwencje, ale każdą z tych rzeczy mierząc inną miarą, bo należą do różnych porządków. Warto dla tej kontrkulturo­ wej narracji, że możemy mieć wyrozu­ miałość dla kogoś, kto w skrajnej sytuacji nie wykazał się odwagą. I dla pokaza­ nia, z czym taki człowiek musi się mie­ rzyć. W filmie całe zdarzenie z pociągu

jest nagrywane komórką, a filmik z niego trafia do bliskich Alfreda, którzy dowia­ dują się, że stchórzył. Nie wahają się go oceniać. A sam Alfred robi wszystko, by nagranie zniknęło z sieci. * Politycy i macherzy od społecznych emocji wykorzystują ich siłę i rządzące nimi mechanizmy, ale nie po to, by po­ wiedzieć to, co trzeba: „To nic złego, że intuicyjnie boicie się nieznanego, ale po­ dejmijmy wspólny namysł nad tym, czy jest czego, jak odpowiadać na wyzwania i czy nawet jeśli są one duże, nie powin­ niśmy – w imię określonych wartości – stawić im czoła”. Zamiast tego politycy i cyniczni manipulatorzy mówią: „Jest się czego bać. Ale już nie musisz, my cię ochronimy. Śpij spokojnie, nieniepoko­ jony ani lękiem, ani odpowiedzialnością moralną za to, co się dzieje. Będą ci mó­ wić, że to źle, że się boisz. Nie słuchaj ich.

Dobrze, że się boisz”. To nieprawda: ten strach nie jest dobry. Powtórzmy: nie jest też zły. Dobre lub złe jest to, co →

60

kSIĘGA PRZYJŚCIA

Ocenie moralnej podlega nie strach, ale to, co z nim zrobisz.

w jego wyniku zrobimy lub czego nie zro­ bimy, ale także to, na co się jako obywa­ tele i obywatelki zgodzimy, a czemu się przeciwstawimy. Nie jesteśmy w sytu­ acji Alfreda, więc strach usprawiedliwia nas wielokrotnie mniej. Ale tym, którzy zarządzają strachem, zależy, byśmy do tego etapu refleksji nie docierali. * Odpowiedzią na takie dictum nie jest ani potępianie tych, którzy się boją, ani za­ trzymywanie się na próbie tylko racjonal­ nej odpowiedzi na społeczne lęki. Twier­ dzenie (a to się zdarza), że kto się boi, musi być złym człowiekiem, jest i nie­ praktyczne, i niesłuszne. Przekonywanie, że nie ma się czego bać, jest przynajmniej niepraktyczne, a w części także nie­ słuszne. W kontekście kwestii uchodź­ czych zbyt wiele osób już się nie tylko bać zaczęło, ale także – co fundamen­ talnie ważne – usłyszało, że to dobrze.

Wielu to wystarczy. Same racjonalne ar­ gumenty się temu nie przeciwstawią, bo w międzyczasie stawką stała się moralna

słuszność postaw, a nie tylko ich intelek­ Gdy ze strachu nikt nie reaguje na dzie­ tualna prawomocność. Dla złych wybo­ jącą się u sąsiadów przemoc domową, nie rów płynących z neutralnego moralnie mówimy: „Trzeba ich zrozumieć, bali się”, strachu trzeba pokazywać realną alter­ tylko racjonalnie przypominamy, że nie natywę wyrażoną zarówno w języku fak­ wymaga to przecież osobistej konfron­ tów, jak i wartości. tacji z agresorem, lecz wykonania tele­ Można i warto odpowiadać na ludzki fonu, a przy tym dziwimy się skali ludz­ lęk racjonalizacyjnymi narracjami po­ kiej obojętności. Gdy ktoś boi się psów, zwalającymi go zminimalizować na po­ to nie pozwalamy mu strzelać do bez­ ziomie poznawczym. Bo wiem, że żona pańskich czworonogów, gdy tylko się na może zginąć w wypadku samochodowym, nie natknie, a także pokazujemy, jak so­ ale wiem, że może też zostać potrącona bie poradzić z taką sytuacją. na przejściu dla pieszych albo umrzeć Analogie są często złudne i niedo­ w pożarze, więc wiem, że nie może to kładne – chodzi jednak o mechanizm. paraliżować naszego życia.

W konkrecie uchodźczej dyskusji zaś o to, Jednocześnie ludziom, którzy się boją, że wiem, iż procesy migracyjne, które warto powiedzieć i to, że wszyscy łatwo będą się tylko nasilać, sprawią, że sta­ wskażemy okoliczności, w których się bo­ niemy jako bogate społeczeństwa Global­ imy, a mimo to robimy to, co uważamy za nej Północy przed wielkimi wyzwaniami, słuszne. Raczej nie relatywizujemy zbyt co stanowi źródło obaw. Jednocześnie łatwo sytuacji, gdy ktoś ze strachu przed wiem, że na wiele z nich jesteśmy w sta­ konsekwencjami nie przyznaje się do po­ nie odpowiedzieć mądrą polityką integra­ pełnionego świństwa – tłumaczymy mu cyjną, socjalną, gospodarczą i edukacyjną, rozsądnie, że lepiej będzie, jeśli przyzna co pozwala te obawy zracjonalizować. się sam, niż jeśli zostanie złapany, ale też Jednocześnie także odwołuję się do mo­ oceniamy, że brakuje mu odwagi cywilnej. ralnej odpowiedzialności, więc nie godzę

61

się na umieranie ludzi na bagnach, w Mo­ rzu Śródziemnym czy niemożność ich ucieczki przed wojną, prześladowaniami, chorobami i głodem, i tę niezgodę staram się jako obywatel artykułować. * Jerzy z „Wymyku” ostatecznie umiera.

Gdy pojawia się obawa, że sprawcy ataku na dziewczynę i jego brata unikną kary z braku dowodów, Alfred wchodzi do ich klasy i puszcza usunięty z sieci filmik, na którym dokładnie widać, co zrobili, ale też i to, że on nie zrobił nic. Że się bał. Przyznaje się do strachu. Do tego, że – postawiony w sytuacji granicznej, w której jako całe społeczeństwo w spra­ wie uchodźców i uchodźczyń wcale nie jesteśmy – stchórzył.

Czy stojąc przed klasą i patrząc w oczy oprawców, już się nie bał? Nie wiem. Ale zrobił to, co należało. * Gdy więc kultura mówi, że strach jest zły, politycy, że jest dobry, słuszny

i oczyszczający z win, to etyka powinna powiedzieć, że jest normalny. Że gdy się boimy – i mamy czas, by spokojnie działać – powinniśmy sprawdzić, czy jest czego. Jeśli nie, zmienić postawę. Jeśli tak, to przemyśleć, w jakim stopniu i jak można sobie z wyzwaniami radzić. Oraz zastanowić się, co w danej sytuacji jest słuszne.

Innymi słowy: mówiąc, że musimy zrozumieć i odpowiadać na ludzkie lęki w sprawie uchodźców i uchodźczyń, po­ winniśmy dodawać, że ta odpowiedź nie zamyka się w wiedzy, faktach i racjona­ lizacjach. Musimy pokazywać, w jaki sposób pokonywać strach nie tylko po­ przez lepsze zrozumienie sytuacji, ale także poprzez robienie tego, co słuszne – mimo niego. Edukujmy, tłumaczmy, roz­ brajajmy mity – wszystko choćby i na lodowato zimno. Ale twórzmy też go­ rącą narrację na temat emocji, nadziei i – nade wszystko – wartości. Mecha­ nizmom strachu i manipulacji musimy przeciwstawić i wiedzę, i solidarność.

Jedna z nich – to za mało.

Ignacy Dudkiewicz jest filozofem, bioetykiem, działaczem społecznym, publicystą i dziennikarzem. Redaktor naczelny Magazynu Kontakt. Obecnie pracuje nad doktoratem o jakości polskiej debaty bioetycznej.

W marcu 2024 roku ukazała się jego książka „Pastwisko.

Jak przeszłość, strach i bezwład rządzą polskim Kościołem”.

Zofia Różycka facebook.com/ zofiarozycka

62

kSIĘGA PRZYJŚCIA

Afryka Północna 19 mln 2,6 mln

Afryka Subsaharyjska

86 mln 17,7 mln Azja Wschodnia i region Pacyfiku Azja Południowa 40 mln 10,9 mln

Wizualizacja migracji klimatycznych Marta Żakowska Hekla Studio

C

o roku w wyniku zmiany klimatu dwadzieścia–trzydzieści mi­ lionów ludzi na Ziemi zmuszonych jest do zmiany miejsca za­ mieszkania w ucieczce przed suszą i głodem. Trend ten sukcesywnie się nasila, a wraz z pojawianiem się nowych scenariuszy klimatycz­ nych zmieniają się związane z nim szacunki. Jeszcze piętnaście lat temu środowisko badawcze szacowało, że do 2050 roku 143 mi­ liony ludzi mogą być zmuszone do opuszczenia domów ze względu na zachodzące zmiany klimatyczne (Oli Brown, Migration and Cli‑ mate Change, „IOM Migration Research Series”). W 2021 roku śro­ dowisko Banku Światowego podniosło tę prognozę do 216 milionów osób w 2050 roku, a dwa lata później Urząd Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych ds. Uchodźców potwierdził szacunki rzędu

49 mln 9,1 mln

63

Ameryka Łacińska 17 mln 2,1 mln

Czarny liczba szacowanych migrantów i migrantek klimatycznych z danego obszaru w 2050 roku przy obecnych globalnych emisjach gazów cieplarnianych

Szary liczba szacowanych migrantów i migrantek klimatycznych z danego obszaru w 2050 roku przy maksymalnym potencjalnym ograniczeniu globalnych emisji gazów cieplarnianych oraz złagodzeniu wpływu kryzysu klimatycznego na gospodarkę i życie lokalnych społeczności

dwustu milionów osób. Bardziej radykalne przewidywania wskazują, że zakładając utrzymującą się dynamikę klęsk żywiołowych wywoła­ nych zmianą klimatyczną i innymi czynnikami środowiskowymi, mo­ żemy spodziewać się aż 1,2 miliarda migrantek i migrantów klima­ tycznych. Nie wiemy, ilu z nich przekroczy granice swoich państw; na pewno będzie to mniejszość, ale w skali całego świata przerodzi się ona w miliony. Przymusowymi migracjami klimatycznymi najbar­ dziej zagrożeni są mieszkańcy Afryki Subsaharyjskiej, Azji Wschod­ niej i regionu Pacyfiku, Azji Południowej, Afryki Północnej i Ameryki Łacińskiej. Najwięcej migrantów i migrantek międzynarodowych bę­ dzie szukać schronienia w państwach stabilnych, zamożnych i rela­ tywnie bezpiecznych, w tym w Europie – także w Polsce.

Infografika powstała dzięki konsultacji naukowej dr hab. Doroty Heidrich z Wydziału Nauk Politycznych i Studiów Międzynarodowych Uniwersytetu Warszawskiego oraz na podstawie materiałów Banku Światowego. Była prezentowana na wystawie „Zimno już było” w Muzeum Woli (22.09.2023–24.03.2024).

Odwzorowanie kartograficzne kuli ziemskiej według mapy AutaGraph stworzonej przez japońskiego architekta Hajime Narukawę w 1999 roku.

64

kSIĘGA PRZYJŚCIA

Listy do matki My – Białorusini – byliśmy zawsze widoczni w stołówce: kiedy policja przychodziła na obiad, przestawaliśmy jeść. Teraz do obozu przyjechali Ukraińcy. Kiedy w sąsiedniej bazie wojskowej rozlega się alarm – na który Białorusini nie zwracają uwagi – Ukraińcy padają na podłogę i chowają się pod stołem.

Krystsina Kahramanian Arina Bożok Tekst pochodzi z książki „Pamiętniki Uchodźcze”, wydanej przez Magazyn Kontakt (Warszawa 2023). Audiobook, e-book i papier dostępne na magazynkontakt.pl/pamietniki.

M

amusiu... Moja droga mamu­ siu – tak mi przykro! Kiedy ja i dzieci odwiedziliśmy cię przed wyjaz­ dem, przyszliśmy się pożegnać. Tak bar­ dzo boli mnie świadomość, że prawdo­ podobnie nie zobaczę już Ciebie i taty.

A Wy nie zobaczycie więcej mnie i szóstki swoich wnuków, ani nie będziecie mo­ gli nas przytulić. Boli mnie świadomość, że jestem Waszym jedynym dzieckiem, które powinno się Wami opiekować, ale muszę zostawić Was – własnych rodzi­ ców – aby ratować moje dzieci. Co za wybór! Chociaż wiesz – przedstawiciele reżimu Łukaszenki zamierzali wsadzić mnie do więzienia na siedemnaście lat.

Z trudem mogłabym pomóc Tobie i ta­ cie, i moim dzieciom, z więzienia. O tym właśnie myślałam, podejmując decyzję o wyjeździe. Odchodząc, ratowałam sie­ bie i dzieci. Wybaczcie mi, moi krewni...

Jechaliśmy autobusem w kierunku pol­ skiej granicy, a ja zastanawiałam się, czy aby ja lub Matwej nie dostaniemy ataku padaczki z nerwów. Oczywiście wzięli­ śmy tabletki przed podróżą – ale tak bar­ dzo się baliśmy. Chciało mi się płakać.

Nie tylko płakać – szlochać... Powiedzia­ łam mojemu najmłodszemu synowi, że wszyscy jedziemy na naszą działkę – bar­ dzo się bałam, że Straż Graniczna zapyta nas, dlaczego i dokąd jedziemy, a on za­ cznie im wszystko opowiadać. I zostali­ byśmy zatrzymani. Więc mój syn przez całą drogę pytał: „Kiedy przyjedziemy na działkę?”. W końcu dotarliśmy do granicy.

Uchodźcy? Kim są uchodźcy? Pode­ szłam do okienka, podałam paszporty i powiedziałam: „uchodźcy”. To było je­ dyne słowo, które znałam wtedy po pol­ sku. Ale dziewczyna w okienku nie chciała zrozumieć, a nasz autobus do Warszawy już odjechał. Potem przyszedł komisarz imigracyjny i zabrał nas na posterunek policji. Dzieci były wyczerpane i głodne.

Kiedy byłam przesłuchiwana, zasnęły na naszych torbach. Tak się bałam, mamo.

Potem zabrali nas do jakiegoś ośrodka recepcyjnego z kratami w oknach, peł­ nego starych kanap. Myślałam już o tym,

jak pozbyć się wszy z naszych głów... Nie mogliśmy spać, było na to za zimno. Je­ den ze strażników zobaczył na monito­ rze, że wszyscy się trzęsiemy, i przyniósł dzieciom koce. Rano przyszła jakaś pani, którą dzieci poprosiły o wodę. Była za­ skoczona. Przyniosła nam wodę i jedzenie w puszkach. Potem załatwiali nasze do­ kumenty przez kilka godzin. To był drugi dzień bez snu. A ja muszę spać – sama wiesz – inaczej dostanę ataku padaczki.

Mamo, nie mamy miejsca na dziesię­ ciodniową kwarantannę. Zgodnie z pra­ wem w takim przypadku muszą nam je zapewnić. A oni mówią: „Albo poszukaj go sama, albo zabierzemy cię do obozu dla uchodźców i zostawimy przy ogro­ dzeniu. Sama sobie poradzisz”. Jak mam sobie radzić? Mamo, cały czas się boję.

Nie znam języka, jestem samotną matką z czwórką dzieci, w tym synem z poraże­ niem mózgowym i epilepsją. Co powin­ nam zrobić, dokąd iść?

Dostali telefon od jakiegoś prawnika i po tym telefonie postanowili zabrać nas do Lublina na kwarantannę. Jedziemy sa­ mochodem, a dzieci cały czas patrzą mi w oczy. Jakby pytały: „Co będzie dalej?

Mamo, czy dostaniemy jedzenie? Gdzie →

66

kSIĘGA PRZYJŚCIA

Rozumiem, że „wielokulturowe społeczeństwo” stanowi pewne obciążenie dla szkoły. Ale wcale nie jest mi z tego powodu lepiej.

będziemy spać?”. A ja jadę, myśląc: „Jak będziemy żyć? Kto nas tu potrzebuje?”.

Mamo, nie uwierzysz: przywieźli nas do hotelu w centrum miasta – czystego i jasnego! Prawdziwy hotel! Mamy dwa pokoje i dwa prysznice. Myjemy się i my­ jemy, nie możemy się umyć. Trzy razy dziennie przynoszą nam jedzenie i zo­ stawiają przed pokojem. I wiesz, mamo, cały czas jest słonecznie. Chyba nigdy nie widziałam tyle słońca!

W nocy zrobiło mi się niedobrze. Nikt nie wiedział, jak wezwać pomoc lub ka­ retkę. O ósmej rano byliśmy w drodze do obozu dla uchodźców – nasza kwaran­ tanna w hotelu dobiegła końca. To była długa droga i trochę się martwiłam – ni­ gdy w życiu nie byłam w takim miejscu.

Nie miałam pojęcia, co będzie z nami dalej.

To jest obóz dla uchodźców w lesie, nie­ daleko Warszawy. Nie ma tu transportu publicznego, tylko samochody pędzące autostradą. Moje dzieci i mnie umiesz­ czono w jednym pokoju w „bloku ko­ biecym” – dla samotnych kobiet i ma­ tek z dziećmi. Są tam okropne, żelazne, piętrowe łóżka i materace pokryte wo­ doodporną ceratą. Po pokojach biegają karaluchy i pająki. Bardzo się ich boję.

Na korytarzu są prysznice, ale jest tylko Wczoraj miał miejsce ciekawy incy­ zimna woda. Wszyscy – a jest nas około dent: samochód podjechał pod bramę trzydziestki – myjemy się na zmianę obozu i otworzył bagażnik. To zawsze w jednej łazience. Toalety są zawsze dobry znak. Oznacza, że ktoś coś przy­ brudne, a ich podłogi zalane. Kuchnię wiózł – i może ci to da. też mamy wspólną – ostrzegano mnie, Podeszłam do samochodu. Stały przy żeby niczego nie zostawiać, bo kradną. nim dwie Polki, a w bagażniku leżały dzie­ Ludzie różnych narodowości, religii i kul­ cięce farby, albumy, zeszyty i długopisy! tur są umieszczani razem – z tego po­ Zapytałam, czy mogę wziąć coś dla mo­ wodu wciąż występują konflikty. Nie­ ich dzieci. Oczywiście, że mogę – po to którzy z pewnością cierpią na choroby tam są. Ile mam dzieci i czego jeszcze po­ psychicznie. trzebujemy? Odpowiedziałam, że jedze­ Jedzenie, które podają, jest specyficzne. nia. „OK” – powiedziały dziewczyny, da­ Na przykład zupa to kostki bulionowe jąc mi prezenty dla dzieci i prosząc o mój w wodzie i trochę warzyw. Często po­ numer telefonu. Godzinę później wró­ dają rybę – wiesz, że w ogóle nie jem ryb. ciły i przyniosły nam cztery torby jedze­ Przez to zaczął mnie boleć brzuch i prze­ nia! Mamo, możesz w to uwierzyć? Na­ stałam jeść na stołówce. wet ich nie znałam, nie wiedziałam, jak Raz w miesiącu dają „kieszonkowe” – się nazywają, a one przyniosły nam je­ siedemdziesiąt złotych na osobę doro­ dzenie! Zapytałam je, dlaczego to robią? słą. Jedzenia jest za mało. Muszę kupować „Chcemy tylko pomóc ludziom, którzy po­ je dla dzieci, ale do najbliższego sklepu trzebują pomocy” – odpowiedziały. Tak trzeba albo wziąć taksówkę, albo masze­ się poznałyśmy. Jedna z nich nazywa się rować przez las. Jest już koniec listopada, Agnieszka, imienia drugiej niestety zapo­ a dzieci chodzą w lekkich butach i bez mniałam. Mamo, mamy teraz jedzenie! kurtek. A ja po prostu nie mam pienię­ „Przydzielili” dzieci do szkoły. Rano dzy, żeby kupić im ubrania na taką po­ przyjeżdża duży autobus, który zabiera godę. Nie wiem, co robić. Siedzimy w le­ wszystkie dzieci do szkoły, a potem przy­ sie – jest tu zimniej niż w mieście. wozi je z powrotem. Pewnego dnia Daniła

67

poczuł się źle w szkole – dostałam tele­ fon i kazano mi go pilnie odebrać. Droga z obozu do szkoły zajęła mi półtorej go­ dziny – przez las do stacji, potem po­ ciągiem i pieszo. Szkolny lekarz nawet nie zbadał mojego syna. Myślę, że dzieci z obozu nie są tam mile widziane. Rozu­ miem, że „wielokulturowe społeczeństwo” stanowi pewne obciążenie dla szkoły. Ale wcale nie jest mi z tego powodu lepiej.

Mamo, myślę, że nie będziesz się wsty­ dzić tego, co zrobiłam – to była koniecz­ ność. Wczoraj przejrzałam kosze na śmieci. W obozie, kiedy ktoś jest zabie­ rany gdzieś indziej, często wyrzuca swoje ubrania, bo nie ma gdzie ich przecho­ wać. Zauważyłam to i wieczorem – gdy było już ciemno – poszłam do pojemni­ ków i zaczęłam wyciągać te rzeczy. Zna­ lazłam kilka swetrów, dwie kurtki dzie­ cięce i jedną parę butów. Wyprałam je.

Powiedziałam dzieciom, że dostaliśmy pomoc humanitarną. Jeśli kiedyś będą pisać o mnie książki, to autorzy z mo­ jej ojczyzny z pewnością opiszą ten pi­ kantny moment. I co? Przynajmniej dzieci są ubrane!

Agnieszka dzwoniła wczoraj! Zapy­ tała, co przywieźć z jedzenia i ubrań. Nie

zapomniała o nas. Poprosiłam o warzywa Wszyscy spali i nikt tego nie zauważył. na zupę i kawałek mięsa. Spodnie i skar­ Teraz strasznie się boję, że jeśli upadnę, petki dla dzieci. Tak wiele rzeczy nam strażnicy nie wezwą karetki. dziś przywiozła! Dzięki nim całkowicie Wieczorami spacerujemy po obozie. zapełniłam naszą pustą lodówkę. Ka­ Robimy filiżankę gorącej herbaty i cho­ raluchy rozpierzchły się w panice. Do­ dzimy tak długo, aż wypijemy całą her­ staliśmy też ubrania dla dzieci – nawet batę. Nie, nikt nie trzyma nas w obozie – spodnie sportowe! Ale niektórzy miesz­ możemy chodzić, kiedy chcemy i dokąd kańcy obozu byli oburzeni, że nam coś chcemy. Po prostu nie ma dokąd pójść. przywieźli – a im nie. Potem podeszli NIE MAMY DOKĄD PÓJŚĆ. To jest najgor­ do mnie i ostrzegli, że „tutaj tak się nie sze, mamo. Czy zostaniemy tu w obo­ robi – trzeba się dzielić ze wszystkimi”. zie na zawsze? Nie – czekamy na decy­ Jak w więzieniu, wiesz? Więc podzieli­ zję w naszej sprawie, a potem będziemy łam się tyle, ile mogłam. Nie chcę żad­ mieli trzy miesiące, żeby gdzieś wyje­ nych kłopotów. chać. DOKĄD? Przychodzą mi na myśl Kobiety w jednym z pokoi były wczoraj amerykańskie filmy, w których bezdom­ chore. Najpierw jedna zaczęła wymioto­ ni mieszkają w kartonach na ulicy albo wać, potem druga. Potem zachorowała śpią pod mostem... Teraz ja i moje dzieci cała szóstka. Wielokrotnie mówiliśmy jesteśmy pozbawieni ojczyzny, piękne­ o tym strażnikom, ale niestety nie za­ go, ciepłego domu, krewnych i przyja­ reagowali. Kiedy jedna z kobiet nie mo­ ciół. Co czeka nas dalej? gła już mówić, podbiegłam do strażnika PS Dzisiaj przyniosłam ze śmietnika i powiedziałam: „One mogą umrzeć – a ty dwa pełne opakowania kawy i tabliczkę będziesz za to odpowiedzialny!”. Wtedy czekolady! wreszcie wezwali karetkę. Sanitariusze Dziś rozpoczęła się wojna Rosji z Ukra­ przyjechali i natychmiast podali kobie­ iną! Mamo, jak to możliwe? Mamo... tom kroplówki. Wszystkie zostały ura­ zbombardowali Sałtiwkę w Charko­ towane. Ale ja w nocy miałam atak pa­ wie. Nie ma już naszego domu w Char­ daczki – najwyraźniej na tle nerwowym. kowie. Nie mogę tego zaakceptować →

68

kSIĘGA PRZYJŚCIA

i zrozumieć. Tyle rzeczy nam się przytra­ fiło, ale wojna jest z nich najgorsza. Teraz myślę, że nadal mamy dach nad głową.

Przyzwyczailiśmy się do życia w obozie.

Mamo, a co jeśli my też zostaniemy zaata­ kowani? Co jeśli tu też wybuchnie wojna?

Jak ja się boję, mamo...

My – Białorusini – byliśmy zawsze wi­ doczni w stołówce: kiedy policja przy­ chodziła na obiad, wycofywaliśmy się, spuszczaliśmy oczy i przestawaliśmy jeść. Zastygaliśmy i przestawaliśmy od­ dychać. Jeśli policja zwracała się do nas w jakiejś sprawie, „czołgaliśmy się” pod ścianę, zostawiając nasze talerze na sto­ łach. Teraz do obozu przyjechali Ukra­ ińcy. Kiedy w sąsiedniej bazie wojskowej rozlega się alarm – na który Białoru­ sini nie zwracają uwagi – Ukraińcy pa­ dają na podłogę i chowają się pod stołem.

Dzisiaj Białorusini poszli do lasu – szu­ kać tam schronienia, ścieżek ucieczki.

A Ukraińcy poszli szukać najbliższego schronu przeciwbombowego. Wszyscy wciąż uciekamy, chociaż jesteśmy w obo­ zie dla uchodźców.

Mamo, zobacz, co wymyśliła Agnieszka: razem z mężem Jankiem i znajomymi wy­ najęli kilka samochodów i przyjechali po

nas do obozu. Zabrali nas wszystkich i zawieźli do Grodziska Mazowieckiego – uroczego, zielonego miasteczka z pięk­ nymi parkami i wspaniałymi placami za­ baw. Gdy dzieci biegały po parku, kupili kawę i wszyscy usiedliśmy na trawniku – rozmawiając i śmiejąc się. Rozumiesz, większość czasu spędzaliśmy w obozie, w ciemnym pokoju, sami z naszymi ponu­ rymi myślami. Ale nasi przyjaciele – na­ prawdę chcę ich tak nazywać! – postano­ wili zabrać nas z obozu i dać nam trochę radości. „Słuchaj, obóz to nie Polska. To tylko obóz. Chodźcie – pokażemy wam trochę Polski! Odpoczniecie, a dzieciaki będą szczęśliwe” – powiedziała Agnieszka i pojechaliśmy. A potem – na koniec – w drodze do obozu zatrzymaliśmy się w McDonaldzie i po prostu kupili nam wszystko, czego chcieliśmy. Mamo, je­ stem im taka wdzięczna... To powiew wol­ ności i nadziei!

Kto by pomyślał, jak trudno jest ko­ biecie być samej. Jestem tylko kobietą.

Jak mam to wszystko znieść sama? Jak poradzić sobie z tym ciężarem? Jak żyć, kiedy nic nie zależy od ciebie, twoich ży­ czeń i decyzji? Mamo, nie miałam ani jed­ nego spokojnego dnia w tym obozie. Ani

jednego. Ciągle jestem w stanie niepo­ koju i strachu.

Często wspominamy z dziećmi nasz dom w Mińsku – duże, ale przytulne mieszkanie. Wszystko tam zostało. Za­ brałam ze sobą tylko karty moich dzieci z porodówki z ich wagą i godziną uro­ dzenia. Pakowałam się w szoku, płaka­ łam nad ich zabawkami i rysunkami, które musiałam zostawić. Nad naszymi rodzinnymi albumami ze starymi, ale jakże kochanymi zdjęciami. Płakałam, gdy byliśmy zmuszeni oddać dwa na­ sze koty.

Kiedy traci się wszystko, każda rzecz, każdy drobiazg wydaje się skarbem.

Dzieci pamiętają swoich szkolnych przy­ jaciół, pamiętają działkę. Twoją działkę, na której spędziły całe dzieciństwo. Teraz zachowaliśmy ją tylko w naszych wspo­ mnieniach i w bólu po stracie.

Mamo! Decyzja w naszej sprawie już podjęta! Otrzymaliśmy status uchodź­ ców! Jestem taka szczęśliwa! Wiesz, by­ liśmy w obozie tak długo – a decyzji nie było. Czekałam każdego dnia i każdego dnia ktoś – nawet jeśli przybył znacz­ nie później – dostawał decyzję. Ale nie my. Już nawet zaczęli nas żałować. Ale

69

Już nawet zaczęli nas żałować.

Ale to była litość w stylu „kup mu rower – przecież ma raka”.

to była litość w stylu „kup mu rower – idzie?”, a ja odpowiedziałam: „Do nowego Pierwszy raz spróbowaliśmy żurku, tra­ przecież ma raka”. życia!”. dycyjnej polskiej zupy. A potem poszliśmy Co mam teraz zrobić? Dokąd pójdę Mamo, teraz mieszkamy w centrum na spacer do parku niedaleko ich domu. z dziećmi... Bez pieniędzy, bez pracy. Warszawy, blisko Wisły, wyobrażasz so­ Mamo, naprawdę mieszkając w obozie, Czwórka dzieci, które potrzebują cze­ bie? Mamy cztery pokoje – i po pobycie nie mieliśmy pojęcia o Polsce i jej miesz­ goś do jedzenia. Musimy opuścić obóz w obozie jest nam w nich bardzo wygod­ kańcach. Musimy jakoś „wybić” z siebie w ciągu trzech miesięcy. Modlę się i wie­ nie. Wszystkie sklepy są blisko – koniec obóz, nauczyć się żyć w Polsce. rzę w cud. z chodzeniem do nich przez las. Nadal Zupełnie nie rozumiem, gdzie znajdują Mamo! Właśnie dostałem telefon: „Czy boję się kamer i policjantów – mam na­ się przychodnie i jak się tam dostać. Jak nadal jesteście w obozie? Mamy dla was dzieję, że to minie. Próbuję nauczyć się umówić się na wizytę u lekarza? Dokąd mieszkanie socjalne. Jeśli nie macie dokąd polskiego – to dla mnie trudne. Przy­ iść? Nie mogę zadzwonić, bo nie mówię pójść, możecie w nim zamieszkać”. Wy­ puszczam, że to z powodu operacji mózgu. zbyt dobrze po polsku. Nie rozumiem obrażasz sobie? W chwili mojej najgłęb­ Muszę składać wiele dokumentów, cho­ wielu rzeczy i nikt mi ich nie tłumaczy. szej rozpaczy – taka dobra wiadomość! dzić do różnych urzędów i mówić tam po Strasznie się denerwuję... Boję się, że ko­ Pojechaliśmy razem obejrzeć mieszkanie. polsku. Polski to trudny język, mimo że goś rozboli ząb i nie będę wiedziała, co ro­ Mamo, wiesz jaka piękna jest Warszawa? czasem bywa podobny do białoruskiego. bić. Albo Matwej zachoruje, a ja nie wiem, Dopiero teraz ją zobaczyłam – cała zie­ Dzieci mówią już dobrze i piszą, ale ze jak wezwać karetkę. Emigracja jest jak lona i kolorowa! I znowu świeci słońce! mną jest inaczej. walka o przetrwanie.

Ludzie są spokojni, uprzejmi. W powie­ Agnieszka i Janek zorganizowali Mamo, jestem mądra. Ty o tym wiesz, trzu – wiosna, w sercu radość. Wygląda zbiórkę pieniędzy dla naszej rodziny a ja muszę sobie przypominać. Każda na to, że nadal jesteśmy potrzebni. wśród swoich przyjaciół i znajomych. moja próba zdobycia pracy kończy się fia­ Opuszczaliśmy obóz i wszyscy wy­ Gdzieś zdobyli dla nas lodówkę i ją przy­ skiem. Na Białorusi zostałam nagrodzona szli, żeby nas oglądać. Wiesz, to tak, jak wieźli. Ich znajomi podarowali nam dwa za działalność zawodową przez Biuro Eu­ w filmie o sierocińcu – ktoś zostaje ad­ stoły i dwa dywany. Są tacy dobrzy! Za­ ropejskiego Rozwoju i Komunikacji oraz optowany i jego nowi rodzice przycho­ prosili nas też do siebie na polskie święto. Amerykańską Agencję ds. Rozwoju Mię­ dzą go odebrać, a wszystkie dzieci wy­ Z wrażenia aż zapomniałam, jak ono się dzynarodowego (USAID), tam jestem chodzą i patrzą – mając nadzieję, że nazywa, muszę zapytać jeszcze raz. Było prelegentką na Światowym Tygodniu pewnego dnia ktoś przyjdzie również wielu ich przyjaciół i mama Agnieszki – Przedsiębiorczości i skuteczną bizne­ po nie! Strażnicy zapytali: „Dokąd pani piękna blondynka w czerwonej sukience. swoman. A tutaj nie mogę znaleźć pracy. →

Mieszkając w obozie, nie mieliśmy pojęcia o Polsce i jej mieszkańcach.

Z powodu mojej niewydolności serca i epi­ lepsji praca fizyczna nie jest dla mnie od­ powiednia, a do pracy „umysłowej” się nie nadaję, bo nie znam języka. Jestem w re­ jestrze bezrobotnych. Czuję się jak bezta­ lencie. Nie mam wystarczająco dużo pie­ niędzy. Wspiera mnie pomoc społeczna.

Mam pięćdziesiąt lat i nie wiem, co dalej.

Mamo – chłopcy zakończyli rok szkolny.

Dostali świadectwa! Niestety lato będą musieli spędzić w domu – nie mam pie­ niędzy na obóz, a bezpłatnie przyjmują tylko ukraińskie dzieci. Awel jest ze mną w domu – wiesz, że ma ADHD i nie może wychodzić beze mnie. Daniła podróżuje po Warszawie, spotykając się z przyja­ ciółmi. Warszawa jest na tyle bezpiecz­ nym miejscem, że nie mam nic przeciwko temu, żeby wychodził sam. Ostatnio spo­ tkałam się z Agnieszką – poszłyśmy do kawiarni i pogadałyśmy. Wiesz, została moją przyjaciółką. Kiedyś mówiliśmy na nią i Janka „opiekunowie”, ale teraz na­ zywamy ich przyjaciółmi. Więc... mamy dom, mamy przyjaciół. Czasami z nostal­ gią oglądam zdjęcia Mińska w internecie i transmisje z monitoringu na naszym podwórku. Kiedy patrzę wstecz, wydaje mi się, że mieszkam w Polsce nie dwa,

a pięć lat. Jest tu bezpiecznie, ale wciąż jestem niespokojna. Prawdopodobnie będzie tak przez długi czas – dopóki nie znajdę pracy i nie zacznę zarabiać. Mam dzieci. Jesteś mamą, zrozumiesz.

Mamo... moja droga mamo! Nigdy nie przeczytasz moich notatek – ponieważ nigdy ci ich nie wyślę. Nie chcę cię zranić bardziej, niż już to zrobiłam. Codziennie pisałam do Ciebie małe listy i zostawia­ łam je u Ciebie. Kiedy do siebie dzwoniły­ śmy, niezmiennie mówiłam, że wszystko u nas w porządku. Nie mogę ci powie­ dzieć, że nie wrócimy – bo czekasz na nas każdego dnia... Ale w Polsce jeste­ śmy mile widziani. Dbają o nas, chronią nas. To jest teraz nasz dom. Nigdy nie zapomnimy, że jesteśmy Białorusinami, ale to bardzo dziwne – na Białorusi by­ liśmy obcymi, a w Polsce przyjęto nas jak swoich. Nadal wierzymy, że nadejdzie dzień, kiedy Białoruś będzie wolna – a my przyjedziemy do Ciebie i tatusia – przy­ tulić się, pocałować, pojechać na działkę. Żyjcie długo, kochani. I wiedzcie, że u nas wszystko w porządku.

Tekst oryginalnie napisany w języku rosyjskim.

Tłumaczenie: Ekaterina B.

Krystsina Kahramanian osoba publiczna, osobowość medialna (uczestniczka licznych programów telewizyjnych, artykułów w mediach), niezależna dziennikarka, przedsiębiorczyni społeczna, działaczka obywatelska. Za swoją działalność została nagrodzona przez Biuro Europejskiego Rozwoju i Komunikacji i USAID. Matka 6 synów. Białorusinka ukraińskiego pochodzenia.

Przeprowadziła się z dziećmi z Białorusi – do Polski w 2021 roku, uciekając przed represjami i prześladowaniami reżimu Łukaszenki.

Arina Bożok instagram.com/poskosie

REKLAMA

Pamiętniki Uchodźcze książka już dostępna na: sklep.magazynkontakt.pl!

Potem naszym kolejnym etapem był obóz dla uchodźców. Na tym chyba kończy się poetycka strona mojego doświadczenia, bo obóz okazał się dużo mroczniejszym, surowym i pozbawionym złudzeń światem. To w nim, w mrocznym czasie i w chwili niepewności, opuściło mnie pióro.

f OTOR EPORTA Ż

72

Czy będzie dokąd wracać?

Nowoczesny gmach Mediateki przegląda się w nigdy nieużywanym poszpitalnym pustostanie. Nad Strawą powstał deptak z wydzielonymi jezdniami, może platany kiedyś zasłonią zamurowane okna kamienic.

Nie ma co narzekać, przynajmniej coś się zmienia.

Ernest Małkiewicz

„W

1.

tym zasranym Piotrkowie to nic W Piotrkowie rzeczywiście nic nie było. nie ma”, burczał czasem pod no­ Jedno kino, jedna galeria sztuki. W so­ sem dziadek, który spędził tam większość boty wszystko zamknięte od czterna­ życia. Nie bardzo rozumiałem, o co mu stej. Piękne stare kamienice, z których chodziło, bo dla mnie było tu wszystko, na potęgę sypał się tynk. Walące się huty czego tylko potrzebowałem. Ograniczało szkła i zamknięta na cztery spusty ma­ się to oczywiście do dziadków i świata nufaktura z przełomu wieków (można ich ogrodu, który bez reszty mnie ab­ było wejść oknem). W samym centrum sorbował, kiedy tylko tam przyjeżdża­ zakryta reklamową szmatą ruina zna­ łem. O dwunastej w zawsze włączonym nej kiedyś na cały kraj restauracji Eu­ radiu leciał hejnał, z dachu słychać było ropa. Co jakiś czas nadzieje, że jakiś in­ wołanie łakomej cukrówki, a jedynym westor wyłoży pieniądze. I nic. dostępnym napojem była herbata Lip­ Dlaczego tak jest? Pytałem o to ojca, ton. Poranne wycieczki po zakupy prze­ a on odpowiadał, że co było państwowe, ciągały się nieraz aż do obiadu, bo jeden to rozkradli. Inaczej to trzeba było roz­ sklep to zawsze było za mało, a czasu za­ wiązać. Teraz już za późno, z tych hal już wsze było dość. nic nie będzie. Grunty najtańsze w ca­ Kiedy miałem piętnaście lat, mama za­ łej centralnej Polsce. Długość życia jak pytała mnie (oczywiście nie na poważnie), w Korei Północnej. Na starówce trochę czy nie chciałbym, żebyśmy z powrotem remontów, obok więcej wyburzeń. Sta­ się tam przeprowadzili. Pamiętam to, bo rowarszawska, Wspólna, Pereca. Tam­ ku własnemu zaskoczeniu odpowiedzia­ tędy nie chodź. Bzdura, do domu chodzę łem, że nie. Jeszcze trochę trwało, zanim tylko tamtędy. Tam już nikt nie mieszka, zrozumiałem dlaczego. Przecież nie lu­ nic mi nie będzie. Wisi tylko połamany biłem wielkiej i głośnej Warszawy, gdzie neon. Sypie się tynk, lecą cegły. Na go­ do centrum jechało się od nas godzinę. łej ziemi rosną chwasty.

Z czasem zaczęły powstawać książki o transformacji, o upadku przemysłu, o małych miastach. Pierwsze było „Mia­ sto Archipelag” Filipa Springera. Poka­ załem dziadkowi. Zaczął czytać, rzucił obelgą i powiedział, że dalej nie będzie, bo nie ma w tej książce nic dobrego o Piotrkowie.

W 2015 roku Filip Springer pisał o piotrkowskim Podzamczu (terenie ograniczonym alejami Kopernika oraz ulicami Zamurową, Curie­‑Skłodowskiej i Wojska Polskiego), że „gorszą bezna­ dzieję widział chyba tylko na Sobięcinie w Wałbrzychu”. Czy od tego czasu coś się na Podzamczu zmieniło?

Między zamkiem a murem Piotrków Trybunalski jest średniej wiel­ kości miastem na prawach powiatu poło­ żonym w centralnej Polsce, na historycz­ nej ziemi sieradzkiej. Od Łodzi dzieli go około 50 kilometrów, od Warszawy 140, a od Katowic 160. W latach 1975–1998 był stolicą województwa piotrkowskiego, w tym też okresie osiągnął najwyższą →

2.

3.

1. Ulica Sulejowska 2. Pasaż Rudowskiego 3. Ulica Słowackiego

74

4.

4. 5. 6. Dawna huta szkła „Kara”

w swojej historii liczbę mieszkańców – ponad 80 tysięcy. Obecnie zamieszkuje go niecałe 70 tysięcy osób, spadek wy­ nosi 17 procent w perspektywie nie­ spełna 24 lat.

Odsetek ten jest jednak łatwo wytłu­ maczalny – jak wiele podobnych miast Piotrków w znacznej mierze stracił swoją pozycję regionalnego centrum wraz z wdrożeniem reformy admini­ stracyjnej z 1996 roku, w wyniku której przestał być miastem wojewódzkim. Nie bez znaczenia były skutki transforma­ cji ustrojowej i gospodarczej z lat dzie­ więćdziesiątych. W wyniku przekształceń własnościowych upadło lub ograniczyło działalność wiele zakładów pracy za­ pewniających utrzymanie i organizują­ cych życie mieszkańcom, między innymi huty szkła, Piotrkowska Fabryka Me­ bli, Zakłady Przemysłu Dziewiarskiego „Sigmatex” czy Fabryka Maszyn Górni­ czych „PIOMA” (działająca obecnie jako część międzynarodowej spółki).

Podzamcze to część miasta usytuowana na wschód od Rynku Trybunalskiego

6.

FOTOREPORTAZ

5.

i ulicy Zamurowej w stronę zamku kró­ Strawą oraz budowa Mediateki – nowej lewskiego, historycznie znajdująca się siedziby Miejskiej Biblioteki Publicznej. poza murami miejskimi. Ponieważ w gra­ nicach Piotrkowa obowiązywał zakaz Co nowego? osiedlania się Żydów, była to dzielnica Wiosną 2023 rozmawiałem z osobami pierwotnie zamieszkiwana przez człon­ odpowiedzialnymi za rewitalizację Po­ ków tej społeczności, często biednych. dzamcza, między innymi z radnym, dy­ Bliskość rzeki pozwalała na wygodne po­ rektorką biblioteki i dyrektorem Pra­ zbywanie się nieczystości, stąd działały tu cowni Planowania Przestrzennego. Z ich liczne jatki i inne uciążliwe usługi. Poza odpowiedzi wynikało, że opinii miesz­ zachowanymi do dziś zamkiem królew­ kańców zasięga się w przypadkach skim i dwiema synagogami znajdował się i w sposób wymagany ustawą, przy jed­ tam także klasztor franciszkański, który noczesnym braku skutecznej zachęty do ostatecznie spłonął podczas bombardo­ udziału w tych konsultacjach. Przy py­ wania w 1939 roku. taniu o powody podjęcia inwestycji po­ Zachowane do początku XXI wieku na trzeby mieszkańców nie zostały wymie­ Podzamczu kamienice wykonane były nione w pierwszej kolejności, omawiano przeważnie z tanich materiałów, a lata raczej okoliczności administracyjne, po­ zaniedbań remontowych wynikających lityczne, planistyczne i finansowe. z nieuregulowanej sytuacji własnościo­ Temat realizowania potrzeb obywa­ 75 wej gruntów doprowadziły je do ruiny teli Piotrkowa był najbardziej obecny i w wielu przypadkach do wyburzenia. w odniesieniu do Mediateki. Wszyscy W obszarze tym pojawiły się w ostat­ rozmówcy mówili, że jej wybudowanie nich latach dwie znaczące inwestycje było konieczne, że działalność biblioteki w przestrzeń publiczną: remont ulicy Pe­ w nowej siedzibie pozwala na zaspokaja­ reca z powstaniem bulwarów nad rzeką nie społecznych i kulturalnych potrzeb →

7.

8.

programach, ich rzeczywisty wpływ oka­ zuje się znikomy. Podobnie zresztą jak ten symboliczny, bo mieszkańcy mają pełną świadomość, że to nie oni podej­ mują decyzje – „od tego są tu władze miasta”, mówi nawet jeden z rozmów­ ców, osłabiając swoją opinię na temat tego, co jego zdaniem w okolicy jest naj­ bardziej potrzebne.

Nowe stare prawdy

mieszkańców, niektórych z nich może także zachęcać do pozostania w Piotrkowie.

Choć Podzamcze pozostaje mało ożywioną częścią miasta, przestało być omijane przez osoby, którym jest tędy po drodze. Z ławek chętnie korzystają mieszkańcy najbliższych kamienic. Pozy­ tywne efekty zmian na Podzamczu widzą wszyscy rozmówcy, choć większość jest zdania, że pojawiają się one zbyt wolno z przyczyn niezależnych lub w niewiel­ kim stopniu zależnych od mieszkańców i samorządu. Podkreślają, że Stare Mia­ sto szczególnie w cieplejszych miesiącach

Zdaniem Charlesa Montgomery’ego, au­ tora książki „Miasto szczęśliwe”, podsta­ wową kwestią w tworzeniu dobrej prze­ strzeni publicznej jest zaplanowanie jej tak, żeby zachęcała do zatrzymania, bo to pozwala na nawiązywanie interakcji z innymi ludźmi. To właśnie mieszkańcy mają największy wpływ na sukces lub po­ rażkę jakichkolwiek projektów w prze­ 9. strzeni miasta. Ich kapitały, społeczny i kulturowy, wpływają na oczekiwania, jest pełne ludzi, w nowych kamienicach jakie mają względem miasta, budują ich tworzą się sąsiedzkie sieci wzajemnej po­ aktywność i obywatelskie postawy. mocy. Mediateka funkcjonuje zdaniem W kontekście miasta o dość podob­ większości wzorowo, choć pojawiają się nych uwarunkowaniach jak Piotrków, głosy, że jej przestrzeń mogłaby być lepiej o analogicznej wielkości, zlokalizowa­ wykorzystywana. Stanowi dobre miej­ nego pomiędzy dużymi ośrodkami i do­ sce do organizacji wydarzeń kultural­ brze z nimi skomunikowanego – wiel­ nych, jest lubianym elementem w prze­ kopolskiego Leszna – Paweł Mrozek, strzeni miasta, na które się też otwiera. urbanista i autor satyrycznego profilu Mieszkańcy są zadowoleni, że coś się „Sto Lat Planowania”, pisał, że przyczyną dzieje, ale w całym procesie rewitali­ jego sukcesu nie jest wcale skuteczne zacji gubi się ich podmiotowość. Mimo ściąganie nowych inwestorów i miesz­ szumnych deklaracji o włączaniu „lo­ kańców, a raczej „rozwinięta świado­ kalsów” prezentowanych w miejskich mość mieszczańska”. Rozumie przez to

7. Widok spod Mediateki na zamek

8. 9. Ulica Wspólna

11.

12.

poczucie odpowiedzialności za wspólnie zamieszkiwaną i użytkowaną przestrzeń miejską, a także poczucie sprawczości w sprawach z nią związanych.

Zresztą partycypacja w zakresie pla­ nowania przestrzennego, czyli bezpo­ średni wpływ na własną najbliższą oko­ licę, jest najprostszą drogą edukacji na rzecz budowy społeczeństwa obywatel­ skiego. Nie może być oczywiście jedynym działaniem podejmowanym przez wła­ dze różnego szczebla w tym kierunku, wydaje się jednak istotne w kontekście tej idei – najpierw zyskujemy wpływ na rzeczy małe, namacalne i bezpośrednio na nas wpływające, następnie przycho­ dzi do nas zrozumienie, że podobne dzia­ łania podejmować można także w kon­ tekście ogólnopolskim.

Nic dziwnego, że we wszystkich doku­ mentach i strategiach planistycznych za­ angażowanie mieszkańców miasta pod­ kreśla się jako kwestię, której nie można pominąć. Widać to w „Krajowej Polityce Miejskiej 2030”, a także w dokumentach Unii Europejskiej („Nowa Karta Lipska”)

i niezależnych („Nowa Karta Ateńska”).

Ruchy miejskie i na rzecz odnowy miast zdobywają na całym świecie coraz więk­ sze wsparcie. Ten wcale nie najnowszy przewrót w myśleniu nie dotarł jed­ nak jeszcze do wielu mniejszych miast, w tym właśnie Piotrkowa – poza pozio­ mem deklaracji.

Przeprowadziłem badanie o rewitaliza­ cji w Piotrkowie. Rozmawiałem z ludźmi i napisałem o mieście porzuconym naj­ pierw przez państwo, potem przez ko­ lejnych mieszkańców wyjeżdżających za pracą i zrywających więzi z miejscem, które nie miało im już nic do zaofero­ wania. Po wejściu do Unii ruszyły re­ monty, ale na niewiele więcej były pie­ niądze. Rewitalizacja raczej ograniczała się do infrastruktury, nie uwzględniała tkanki społecznej. Od czegoś trzeba za­ cząć, mieszkańcy sami powinni się zorga­ nizować – stwierdził jeden z rozmówców.

Supernowoczesny jak na tutejsze stan­ dardy gmach Mediateki przegląda się

10. Usuwanie roślinności

11. 12. Mediateka

Po staremu

w nigdy nieużywanym poszpitalnym pu­ stostanie. Nad Strawą deptak z wydzie­ lonymi jezdniami, może platany kiedyś zasłonią zamurowane okna. Nie ma co narzekać, przynajmniej coś się zmienia.

Niektórzy z moich rozmówców wyra­ żali silne przekonanie, że w miejscach ta­ kich jak Piotrków po prostu żyje się lepiej i że co by się nie stało, młodzi ludzie prę­ dzej czy później do nich wrócą. Będzie le­ piej. Nie ma pośpiechu – jak to w mniej­ szych miastach. Tylko czy będzie dokąd wracać, kiedy przyjdzie czas?

Ernest Małkiewicz jest historykiem sztuki i filmowcem.

Wychowawca Sekcji Rodzin Klubu Inteligencji Katolickiej, zaangażowany w działania Akcji Ukraińskiej KIK. Redaktor Magazynu Kontakt.

FOTOREPORTAZ

77 10.

l E WA N AWA

78

Co KRYJE SIĘ za internetową apokaliptyką?

Zaufanie osób samotnych i starszych do wspólnot i instytucji zostaje podminowane tajemną wiedzą o zepsuciu świata. W efekcie osoby wtajemniczone bardziej od własnego zbawienia interesować będzie opis kar, jakie spadną na świat, który właśnie je zawiódł.

Jan Szerszeń Lena Solo

Ale kim są odbiorcy tych treści? I jakie są społeczno­ ‑polityczne skutki, z którymi wiązać się może pozo­ stawienie tego zjawiska bez jakiejkolwiek odpowiedzi?

Kto mówi i kto słucha?

W

idmo krąży po internecie, widmo apokalipsy/ czasów Antychrysta/wojny światowej – wariant przyszłości zależy tu głównie od kanału YouTube’owego, który akurat wybraliśmy na wieczór grozy. W ostatnich latach, być może między innymi wskutek pandemii oraz wybuchu wojny w Ukrainie, wytworzyła się w polskiej sieci grupa odbiorców alternatywna wobec tej main­ streamowej, czyli młodzieżowej. To społeczność sku­ piona wokół kanałów publikujących filmy o objawie­ niach (tych uznanych i tych wyklętych), tajemnicach Kościoła, ukrywanych przepowiedniach, tajnych rzą­ dach i zakulisowych machinacjach. Zasięgi tych publi­ kacji sięgają niekiedy setek tysięcy odsłon i nieraz na­ wet przebijają się na kartę „Na czasie”, a więc do zbioru szczególnie dobrze „klikalnych” w danym okresie filmów.

Apokaliptyczna publicystyka internetowa, zwłaszcza spotykająca się z tak szerokim odzewem, może mieć przy tym niebezpieczne konsekwencje. Za zasłoną nie­ raz groteskowej estetyki i patosu stoi szkodliwa odpo­ wiedź na jak najbardziej poważne problemy społecz­ ności. Równie istotnym wymiarem całego zjawiska są jego źródła teologiczne, nad którymi pochyla się w ni­ niejszym numerze Magazynu Kontakt Adam Ostrowski.

Filmy, o których tu mowa, to zazwyczaj opisy tajemnic będących częścią różnych objawień – pojawia się w nich Matka Boska z Fatimy, z Akity, ale także pomniejsi pro­ rocy lokalni. Nieraz przepowiednie z dalekich krain mieszane są z doraźną interpretacją Apokalipsy Świę­ tego Jana. Do twórców i twórczyń „apokaliptycznego YouTube’a” należą zarówno księża (zdarza się, że mają już zakaz posługi kapłańskiej), jak i osoby świeckie. Co ważne, w znakomitej większości kanały te identyfikują się z katolicyzmem i choć często twierdzą, że ich ce­ lem jest demaskacja szatańskich agentów w Kościele, nadal chcą wpisywać się w szerszą wspólnotę.

W przypadku części źródeł groźba apokalipsy jest wykorzystana do podparcia konkretnej narracji – na przykład część tradycjonalistycznych kanałów będzie odkopywała tajemnice fatimskie, aby zganić „zepsucie Kościoła” podczas drugiego Soboru Watykańskiego, ja­ kiego mieli się dopuścić ci wstrętni moderniści. W in­ nym przypadku ta sama Fatima będzie wyciągana w kontekście kolejnych rewelacji o masonach chcących zniszczyć ogromne rzesze ludzi, a pozostałych poddać pełnej kontroli. Ogromna część doniesień apokaliptycz­ nych nie wpisuje się jednak w metainterpretacje. Coty­ godniowe dzielenie się ostrzeżeniami Maryi z tego czy

Oświecony­‑wyobcowany Czym może poskutkować taki rozrost apokaliptycz­ nego mikrokosmosu w sieci?

W siejących strach i „ewangelię” źródłach dominuje przekonanie o beznadziejności obecnego świata. Skoro nawet sam Kościół zawiódł, skoro sama Światowa Or­ ganizacja Zdrowia (WHO) chce nas zniszczyć, to już nie ma co nawet zerkać na państwo. A czy warto zerkać na parafię, rodzinę, sąsiadów? Jaki może być stosunek wi­ downi podobnych kanałów do tego rodzaju wspólnot?

Czy jeśli ktoś słyszy o nadchodzącym wskutek wojen zniesieniu granic albo kolejnych plagach, jakie mają niechybnie nadejść, to czy po wyłączeniu filmu działa dalej jak gdyby nigdy nic i, dajmy na to, idzie do kina z wnuczkami? Być może część osób oglądających te filmy – owszem. Jednocześnie można się z niepokojem domyślać, że istotnym komponentem widowni apoka­ liptycznego YouTube’a są nie tylko osoby starsze, ale także samotne. Jeśli tak jest, to temat – początkowo wydający się komicznym – okazuje się prowadzić do dostrzeżenia autentycznego braku, na jaki odpowie­ dzią są małe wspólnoty wtajemniczonych w objawienia.

Problem w tym, że w sytuacji, w której sojuszni­ kami osób samotnych i starszych powinny być różne wspólnoty i instytucje, zaufanie do nich – czy jakakol­ wiek wiara w szerszą społeczną solidarność – zostaje →

79 LEWA NAWA

innego objawienia okraszane jest zwyczajnym wezwa­ niem do modlitwy i zapewnieniem, że oto „my, którzy się modlimy i odpowiadamy na wezwanie, jesteśmy w Bożej opiece, więc nie martwcie się, kochani”. Filmy nierzadko utrzymane w atmosferze grozy kończą się nutką pozy­ tywnego przekazu w rodzaju: „Ale te kule ognia to nie na nas spadną, słyszymy się za tydzień”. Choć ostrzeżenia Matki Bożej – na przykład sformułowane w objawie­ niach fatimskich – są naprawdę poważne, a zagrożenia śmiertelne, twórcy wcale nie zachęcają do wychodze­ nia na ulicę, by informować o nich innych. Apoka­ liptyczny YouTube jest jakby zbiorem zamkniętych kół ludzi wtajemniczonych, w których groźba „powietrza, głodu, ognia i wojny” wcale nie prowadzi do aktywizmu.

Kim są odbiorcy tego typu treści? Choć nie mamy dostępu do danych na temat rzeczonych społeczności, jesteśmy w stanie ze sporą dozą prawdopodobieństwa przypuścić, że będą to w istotnej części osoby starsze.

Wskazują na to dwie rzeczy. Po pierwsze, forma poda­ nia informacji i styl, w jakim nagrane są filmy, nie są skierowane do młodego widza. Raczej nie mamy tu do czynienia z montażem ani przebitkami z wizerunkiem ogni piekielnych. Filmy te to zazwyczaj znane z telewi­ zji „gadające głowy”. Po drugie, gdy zerkniemy w sek­ cje komentarzy pod publikacjami, szybko dostrzeżemy znaczną liczbę użytkowników i użytkowniczek mają­ cych w swoich nazwach całe imiona, nieraz także na­ zwiska. Do imion takich w większości należeć będą: Grażyna, Waldemar, Genowefa, Mieczysława i tym po­ dobne. To zaś przykłady imion znacznie bardziej popu­ larnych w najstarszych rocznikach.

Jeśli za prawdopodobną przyjmiemy tezę o zaawan­ sowanym wieku widowni, możemy również spróbować domyślić się tego, co wpłynęło na taki rozrost kanałów apokaliptycznych i objawieniowych w ostatnich latach.

Czas pandemii był szczególnie dotkliwy dla seniorów.

Wielu z nich zmuszonych było zostać w samotności przez wiele miesięcy, a i samo zachorowanie mogło mieć o wiele większe konsekwencje dla przeciętnej osoby starszej niż dla osób z innych grup wiekowych. Okres pandemii to także czas, w którym sporo osób starszych wkroczyło w nowe media – choćby po to, by utrzymać kontakt z młodszą częścią rodziny. Zarówno potrzeba komunikacji, jak i zagrożenie chorobą i śmiercią sta­ nowiły doskonałą podbudowę dla zaistnienia apoka­ liptycznej niszy w polskim internecie.

80

podminowane tajemną wiedzą o zepsuciu świata. W tym kontekście zarówno brak wezwania do działania, jak i informacje o karze, jaka czeka niewiernych i niewta­ jemniczonych, wskazywałyby na to, że całe zjawisko można odczytać również jako sposób realizacji swo­ istej zemsty, zaspokojenia resentymentu. Bardziej od własnego zbawienia osoby wtajemniczone intereso­ wać będzie opis kar, jakie spadną na świat, który wła­ śnie je zawiódł. Na podobną interpretację szczególnie nakierowuje ilościowa dominacja materiału grozy nad uspokajaniem, a także stylistyka miniatur oraz tytułów filmów. W takim krajobrazie zamiast aktywnej walki z samotnością pozostaje okopanie się w pseudowspól­ nocie internetowej, w której zamiennikiem prawdzi­ wej rozmowy jest świat komentujących potakiwaczy, utwierdzających się tylko we własnych przesądach.

Polityczność objawień Choć zjawisko internetowych mistyków zdaje się po części odpowiedzią na porzucenie przez wspólnotę, nie można przeoczyć politycznego wymiaru sprawy. To, gdzie Matka Boska się objawia, to, kto jest wzywany do nawrócenia, a także to, kto te nowiny przynosi do spo­ łeczeństwa, pozostaje znaczące i, nomen omen, obja­ wia wizję świata wyznawaną przez zainteresowanych.

Nie jest przypadkiem, że po wybuchu wojny w Ukra­ inie tak odżył w internecie temat Fatimy. Choć od ob­ jawień, które rzekomo miały w niej miejsce, minęło już bardzo wiele lat, internetowi posłańcy dalej mówią

o konieczności nawrócenia Rosji – wskazanej w tak zwa­ nych tajemnicach fatimskich. To również wskazuje na relatywność oraz zamknięcie w konkretnej (wąskiej i „własnej”) przestrzeni historyczno­‑politycznej – co bowiem z takimi krajami jak Indie i Chiny, gdzie dusz do nawrócenia jest o wiele więcej? Uniwersalizm chrze­ ścijaństwa podlega tu zanikowi, cała rozgrywka mię­ dzy Niebem a Piekłem dziwnym trafem rozstrzyga się akurat w Europie.

Nie jest także przypadkiem, że głosem Matki Bożej Fatimskiej są przedstawiciele ludu. Zarówno krytykę zepsutej hierarchii, jak i wywyższenie wieści z Nieba, które przekazywać mają prostaczkowie, można od­ czytać jako realną potrzebę współudziału w aktywno­ ści Kościoła. Ponieważ organiczna potrzeba pozostaje bez odpowiedzi, zaczyna przeobrażać się w swoją kary­ katurę – duchowość zamkniętej sekty, w której wszy­ scy są wtajemniczeni, ale tylko modlą się za siebie, bo świat jest już i tak stracony.

Sam fakt obecności w sieci, ale również jej konkretny, ilościowy charakter, ma przełożenie na naszą rzeczywi­ stość. Śmiem twierdzić, że nie byłoby takiego poparcia pewnych przesiąkniętych myśleniem spiskowym two­ rów politycznych, gdyby nie uprzednie wytworzenie elektoratu, ale również pojawienie się i wywalczenie so­ bie miejsca w przestrzeni internetu. Zaznaczenie obec­ ności w sieci, miejscu sztucznym i nieoddającym wiernie skali prawdziwego świata, stanowi nieraz przygoto­ wanie podstawy pod zaistnienie realnie działających

z autorami zachwalającymi jak najmniej uregulowany rynek? Odpowiedź na to pytanie, ale także opis genezy tak dziwnej mieszanki ideowej wymagałyby poważ­ nego namysłu, zapewne zarówno historycznego, so­ cjologicznego, jak i religioznawczego. Świat wart przemienienia

Za mikrokosmosem internetowych objawień stoją prawdziwe potrzeby, ale też jak najbardziej realne za­ grożenia. Być może przyszłością Kościoła będą właśnie takie małe enklawy wtajemniczenia. Niestety sprzyja­ łoby to w jeszcze większym stopniu rozwijaniu się re­ ligijności bezobjawowej, w ramach której za wiedzą i wiarą wcale nie idzie czyn. Zresztą: strach pomyśleć, co to byłby za czyn, gdyby wsłuchać się w amalgamat katastrof, jakie nam grożą.

Wydaje się, że procesu rozrostu tej sfery internetu nie da się już zatrzymać. To nie oznacza, iż nie dałoby się tworzyć dla niej przeciwwagi w obrębie obecności katolicyzmu w sieci. Byłby to katolicyzm prawdziwej wspólnoty, w którym nie czeka się na zagładę tych prze­ brzydłych niewiernych, tylko wspólnie z drugą osobą stara się budować Kościół. Byłby to katolicyzm, który Sprzedawcy tajemnic świata nie przekreśla, a przemienia go na lepsze w du­ Uniwersum katolickich objawień internetowych nie chu nauk Chrystusa i chrześcijańskiego uniwersalizmu. ogranicza się wyłącznie do sfery wirtualnej. Nieraz jest Aby jednak to się stało, potrzebne jest działanie, które tak (obecnie trend widoczny zwłaszcza na niektórych poprzez pomoc ludziom wplątanym w religijność pa­ większych kanałach tradycjonalistycznych), że wia­ raliżującą, pokaże, że świat nie jest stracony i że nadal domości o tajemnicach Kościoła i karach piekielnych warto o niego walczyć. okraszone są reklamami konkretnych pozycji książko­ wych opisujących dane objawienia. Wydawnictwa ma­ jące w swoich arsenałach książki o tematyce „wyklętych prawd” zdają się nawiązywać całkiem intratną współ­ Jan Szerszeń pracę z internetowymi twórcami. Pociąg do transcen­ jest absolwentem socjologii i filozofii. dentnej wiedzy tajemnej zostaje tu docześnie, a więc Obecnie kontynuuje studia filozoficzne, łącząc je z polonistyką. Interesuje się brutalnie, urynkowiony. historią idei. Członek redakcji Magazynu Samo zagadnienie wydawnictw zbijających kapitał na Kontakt. lękach związanych ze specyficznie rozumianym katoli­ cyzmem byłoby warte oddzielnej analizy. Dość powie­ dzieć, że gdy spojrzymy na ofertę rzeczonych podmio­ tów, naszym oczom ukaże się wybuchowa mieszanka tradycjonalnego katolicyzmu, książek o rządzących Lena Solo światem masonach (albo Żydach, co w kontekście nie­ instagram.com/lenasol.o dawnego ataku Grzegorza Brauna na uroczystość zapa­ lenia świec chanukowych w sejmie nie pojawia się bez powodu), pozycji o słynnym marksizmie kulturowym oraz klasyków austriackiej szkoły ekonomii (!). Jak łą­ czyć tradycjonalizm ze skrajnym indywidualizmem – jak połączyć wezwania do nawrócenia albo opowieści o spisku wielkiego kapitału w celu służby szatanowi

81 LEWA NAWA

potworków, które jak kula śnieżna rozrastają się do niebezpiecznych rozmiarów. Z tej perspektywy grupa wyborców odrzucających politykę może zostać łatwo zmobilizowana, gdy tylko zobaczy „swojego człowieka”, który rozumie i czerpie wiadomości o objawieniach z tych samych lub podobnych źródeł.

Popularność omawianych treści to także wyzwanie dla Kościoła, który będzie mierzył się ze specyficzną widocznością katolicyzmu w sieci. Już teraz można powiedzieć, że kanały zrzeszające społeczności wokół tajemniczych objawień dawno przerosły te tworzone przez bardziej oficjalnych reprezentantów Kościoła w sieci (wyjątkiem zapewne będzie ojciec Adam Szu­ stak, którego widownia skupia raczej młodsze osoby).

Katoliczka lub katolik wchodzący na YouTube’a z du­ żym prawdopodobieństwem natrafi najpierw na świat objawień i taniej apokaliptyki, a dopiero potem na ni­ szę w większym stopniu „oficjalnie” katolicką. Tworzy to niebezpieczną sytuację, w której dominująca w na­ szym kraju wiara zostaje w rzeczywistości online prze­ jęta przez symbolikę i mitologię religijności skażonej, bo opartej na lęku i uprzedzeniach.

82

Co NAPRAWDĘ skrywają tajemnice fatimskie?

Populizm potrzebuje swoich mitologii. Wielka szkoda, że w Polsce musiało stać się nią chrześcijaństwo.

Adam Michał Ostrowski Aleksandra Otulska

N

a przestrzeni paru miesięcy w 1917 roku, gdy Por­ tugalia walczyła z głębokim kryzysem i mierzyła się ze zmianą ustroju z monarchii na republikę, trójka dzieci miała doświadczyć serii ukazań ze strony „Pięk­ nej Pani” utożsamionej później z Maryją. Franciszek i Hiacynta Marto oraz Łucja dos Santos z miasta Fa­ tima spotykali się, rozmawiali oraz służyli za pośred­ ników objawień maryjnych, których przesłanie miało realnie wpłynąć na losy świata. Trzy tajemnice fatim­ skie, pilnie strzeżone i analizowane przez władze Ko­ ścioła rzymskokatolickiego, stanowią sensację historii wiary XX wieku – objawienia, które odkrywają boskie zamiary względem tak Eklezji, jak i dziejów oraz wy­ dają dyrektywy mające wpłynąć na duchowy układ ge­ opolitycznych sił.

Nie chcemy dekonstruować sensów oraz sensowno­ ści historycznych objawień w tradycji Kościoła. Rzesze fatimologów, archiwistów watykańskich oraz wielu świeckich badaczy od dekad detalicznie przyglądają się ich treści na poziomie teologicznym, psychologicz­ nym czy politycznym. Stanowisko papieży w sprawie Fatimy i jej tajemnic jest niespójne, wydaje się zależne od ich własnej, prywatnej duchowości. Paweł VI miał

uznać je za przejaw zabobonów i duchowej wrażli­ wości bliższej psychozie niż teologicznemu wyzwa­ niu dla Kościoła i świata. Jan Paweł II z kolei, wyzna­ jąc bardzo głęboko kult maryjny, widział najpewniej siebie jako realizatora fatimskich tajemnic – papieża męczennika.

Kwestia tak zwanych objawień prywatnych jest te­ matem niedookreślonym przez kościelne magisterium.

W przypadku tych, które nie wchodzą w realny kon­ flikt z nauczaniem Kościoła, nie pretendują do statusu nowej religii czy głębokiej heterodoksji, są one trak­ towane jako duchowe wsparcie dla wszystkich, którzy znajdują w nich nadzieję, pocieszenie i oparcie dla swo­ jej duchowości i przeżywania wiary. Jeśli dany fenomen nie jest bezpośrednio szkodliwy ani nie ośmiesza teo­ logicznej powagi ewangelicznego Objawienia Jezusa Chrystusa, nie istnieją przesłanki, dla których należa­ łoby go zwalczać czy zakazywać. Organy kościelne od­ powiedzialne za badanie prawdziwości lokalnych ob­ jawień, korzystając z eklektycznej metody naukowej skoncentrowanej na określaniu charakteru świętości, legitymizują kulty rozlicznych sanktuariów, wystawia­ jąc im certyfikat cudowności.

Przeprowadzenie rzetelnej i pogłębionej analizy ka­ nałów informacyjnych produkujących i popularyzują­ cych treści natury kryptologicznej, spiskowej czy apo­ kaliptycznej jest w tym miejscu niemożliwe. Już samo przyjrzenie się postaci i dorobkowi księdza Piotra Na­ tanka zasługiwałoby na poważną pracę akademicką.

Jest tego zwyczajnie za dużo, żeby pojedynczy, zwy­ czajny człowiek mógł poruszać się w owych morzach informacyjnych w sposób klarowny i swobodny. Nie jest to próba wymigania się od pracy i odpowiedzial­ ności – wręcz przeciwnie, jest to pierwsze, a przy tym obezwładniające wrażenie osoby, która konfrontuje się z tym dyskursem na świeżo.

PRAWDZIWE Objawienie

83 LEWA NAWA

Fenomen chrześcijańskich teorii spiskowych należy roboczo podzielić na dwie kategorie ze względu na re­ lację do scentralizowanego Kościoła rzymskokatolic­ kiego. Pierwsza opcja reprodukuje narrację tak zwanej „oblężonej twierdzy”: chrześcijanie są zagrożeni, w cią­ głej defensywie względem świata, wrażych sił innych religii, politycznych mocarstw oraz Szatana, jego de­ monów i popleczników. Zaufanie do duchowej mocy i autorytetu Kościoła skupia wiernych wyznających te budzące trwogę treści mocniej w obrębie religii. Ide­ ologia gender, neomarksizm, zaraza czerwona, a dzisiaj tęczowa, usiłują doprowadzić do zniszczenia Kościoła, a w ostateczności do wytępienia białej rasy.

Wobec globalnej dominacji demonicznego zła tylko jedna wioska dzielnie stawia opór – Kościół Jezusa Chry­ stusa, będący ostatnią opoką etyki, człowieczeństwa oraz traktowania ludzi podmiotowo, jako istot posiada­ kontrze do władzy i struktur Kościoła. W ramach tej jących nieśmiertelną duszę. Gdyby walkę o losy świata optyki papiestwo, biskupi wraz z resztą establishmen­ wygrać miał Szatan współczesności, wszyscy skończyli­ towej hierarchii ukrywają przed wiernymi istotne ta­ byśmy w obozach koncentracyjnych. Nie ma żartów. Je­ jemnice dotyczące losów świata. dynie Kościół rzymskokatolicki stanowi potęgę, dzięki Jednym z domniemanych, a fundamentalnych se­ której resztkami sił ludzkość jest chroniona – potęgę, kretów Watykanu jest zaś Trzecia Tajemnica Fatim­ z którą świat musi się liczyć. ska, przekazana Łucji dos Santos przez Maryję do rąk Druga opcja jest bardziej skomplikowana, a tym sa­ papieża. mym stanowi przyczynek do naszych refleksji. Przy­ Oficjalna jej treść brzmi następująco: kład? „Komu zawdzięczamy to, że nadal na świecie są „[…] Anioł, wskazując prawą ręką ziemię, powiedział wojny, wzmagają się prześladowania przeciw chrześci­ mocnym głosem: Pokuta, Pokuta, Pokuta! I zobaczy­ janom i wobec chrześcijan, katolików zwłaszcza, poja­ liśmy w nieogarnionym świetle, którym jest Bóg: «coś wia się zamęt, pandemie, głód, zarazy, zło niczym we podobnego do tego, jak widzi się osoby w zwierciadle, «Władcy Pierścieni» dosłownie obezwładnia ludzi? Okrąg kiedy przechodzą przed nim», Biskupa odzianego w Biel Ziemi zaciemnia nasz umysł, opanowuje świat, rządy, «mieliśmy przeczucie, że to jest Ojciec Święty». Wielu in­ powstają szaleńcze plany jakichś resetów, zniewolenia nych Biskupów, Kapłanów, zakonników i zakonnic wcho­ ludzkości. Coraz wyraźniej objawia się też tajny układ: dzących na stromą górę, na której szczycie znajdował Watykan i rządy świeckie państw, których celem jest się wielki Krzyż zbity z nieociosanych belek, jak gdyby jakby zbudowanie i zalanie komunizmem całego globu, z drzewa korkowego pokrytego korą; Ojciec Święty, za­ stworzenie też globalnej religii i światowego jednego nim tam dotarł, przeszedł przez wielkie miasto w poło­ rządu. Kto za to personalnie odpowiada?” – słyszymy we wie zrujnowane i na poły drżący, chwiejnym krokiem, wstępie do filmu „Niektóre narody będą unicestwione. udręczony bólem i cierpieniem szedł, modląc się za du­ Globalny komunizm i kary. ISTOTA 3 TAJEMNICY FA­ sze martwych ludzi, których ciała napotykał na swo­ TIMY” na kanale „Trudno być katolikiem, ale warto”. jej drodze; doszedłszy do szczytu góry, klęcząc u stóp Podobne treści zdają się sytuować w enigmatycznej wielkiego Krzyża, został zabity przez grupę żołnierzy, →

84

którzy kilka razy ugodzili go pociskami z broni palnej i strzałami z łuku i w ten sam sposób zginęli jeden po drugim inni Biskupi, Kapłani, zakonnicy i zakonnice oraz wiele osób świeckich, mężczyzn i kobiet różnych klas i pozycji. Pod dwoma ramionami Krzyża były dwa Anioły, każdy trzymający w ręce konewkę z kryształu, do których zbierali krew Męczenników i nią skrapiali dusze zbliżające się do Boga”.

Potocznie z postacią papieża męczennika utożsa­ miany jest Jan Paweł II, który 26 czerwca 1981 roku zo­ stał postrzelony na placu Świętego Piotra. Sam również tak interpretował to wydarzenie. Jednak kontrower­ sje wokół tajemnic fatimskich nie ustają. Ponoć trze­ cia tajemnica nie została ujawniona w pełni. Kościół rzekomo boi się ujawnić prawdziwej treści – speku­ lacje wokół pytania „dlaczego” są różne, choć przede wszystkim zdają się wskazywać na trwogę hierarchów, a więc poczucie zagrożenia instytucji oraz jej słabości.

Wizja męczeńskiego końca hierarchicznego Kościoła, z papieżem i biskupami na czele, jest traumatyczna w swojej drastyczności. Możliwość utraty stabilno­ ści i autorytetu struktur, porządku oraz organizacji sfery symbolicznej jest dla religijnego podmiotu jed­ noznaczna z porzuceniem i dezorientacją wywołanymi przez śmierć bliskiej osoby. Dla większości wierzących topos śmierci Boga jest wszak ściśle spójny z procesem sekularyzacji, odchodzeniem władzy i ważności insty­ tucji oraz doktryn religijnych. Religia zaś nadal sta­ nowi istotne ramy, które, przynajmniej powierzchow­ nie, strukturyzują cykl życia jednostki, jego wartość i stawki – także te ostateczne: zbawienie i potępienie.

Skąd ta potrzeba?

Chrześcijaństwo już na etapie zapisywania słów jego za­ łożyciela, Jezusa z Nazaretu, było religią apokaliptyczną.

Przejawiać miało się to w sposób podwójny: zarówno w formie antycypacji nadejścia rychłego końca świata, domknięcia dziejów, jak również poprzez pełne Objawie­ nie się Boga na świecie oraz głoszenie Jego Królestwa wszystkim ludziom, bez tajemnic. Nadchodzące czasy mesjańskie miały być na językach całego kosmosu: ludzi, aniołów, zmarłych, a nawet kamieni. Dostęp do zbliża­ jącego się Wydarzenia oraz do jego Autora i Aktora nie był sakralnym sekretem, pielęgnowanym przez kastę kapłańską w świątynnych przybytkach, ale miał być otwarcie głoszony „na dachach” i ulicach. W takim też poczuciu funkcjonowały pierwsze pokolenia chrześci­ jan: to już za moment, zaraz przyjdzie, zaraz się stanie.

Paweł z Tarsu w swoich Listach, oprócz zbudo­ wania od podstaw struktur, które staną się teologią

chrześcijańską i wykładnią wiary, dążył do tonowania i stopniowego uciszania tych apokaliptycznych zry­ wów. Kościół pierwszych wspólnot miał zacząć funk­ cjonować jako spójny, wiedziony duchem Chrystuso­ wej dobrej nowiny organizm, ale jednocześnie miał istnieć w świecie, w oczekiwaniu na powtórne przyj­ ście Boga. Tym samym chrześcijanie powinni porzu­ cić anarchiczne zapędy biernego oporu względem so­ cjopolitycznego autorytetu Cesarstwa i przyjąć role obywatelskie. W ten sposób pojawić się miała figura katechona, postaci, która odwleka tak koniec świata, jak i nadejście Bożego Królestwa na ziemi.

Minęły dwa tysiąclecia. Zrywy apokaliptyczne to­ warzyszą historii co parę dekad. Świat miał skończyć się już wiele razy od czasu Wniebowstąpienia Jezusa Chrystusa. Tak jednak się nie stało, choć dzisiaj bar­ dziej niż kiedykolwiek stoimy w obliczu skończono­ ści Ziemi i jej klimatu wobec agresywnej eksploatacji dokonywanej przez człowieka. Skąd zatem bierze się tak ogromna płodność materiałów i treści związanych z poznaniem prawdy dotyczącej rychłego końca? Czym stała się Apokalipsa dla codzienności chrześcijan, spę­ dzających nieco zbyt wiele czasu w odmętach internetu?

Co zyskuje widz kanałów spiskowych lub czytelnik materiałów o tej tematyce? Z pewnością możemy mó­ wić o poczuciu wspólnotowości i jedności czy raczej jednomyślności poprzez wspólnie wyznawane infor‑ macje. Pytania, teorie, niepewności, fora dyskusyjne pełne gorących emocji w swojej warstwie dyskursywnej

85 LEWA NAWA

napędzają poczucie przynależności, osadzenia w środo­ Niezgoda na zaakceptowanie oficjalnej wykładni in­ wisku zorientowanym wokół tych burzliwych zagadnień. formacji, doktryny, interpretacji wydarzeń uznanych Co jednak sprawia, że polski katolik, konserwatywnie za niezwykłe, wykraczające poza czysto ludzkie rozu­ trwający przy ortodoksyjnym łonie Kościoła, zaczyna mowanie, jest w fenomenie spiskowych teorii pierw­ przyglądać się, uczestniczyć i drążyć od podstaw struk­ szym, fundamentalnym krokiem w kierunku kontesta­ tury doktryny i instytucji, która zapewnia mu poczu­ cji eklezjalnego autorytetu. Wypominanie kościelnym cie sensu w świecie? Gdy mistyczne tajemnice Fatimy, hierarchom, aż po samego papieża, niezgodności z dok­ Akity czy Dzienniczka Faustyny Kowalskiej zdają się tryną wiary, wolą Boga, a wręcz zdrad, spisków i ko­ mieć swoje realne przełożenie na postrzeganie historii rupcji, jest zjawiskiem nowym, gdy zauważymy, że głos i polityki, kwestie wiary i wynikającej z niej duchowo­ krytyki wydobywa się z wnętrza Ludu Bożego. ści lęku, tajemniczości oraz pełnych werwy, choć osta­ tecznie symbolicznych i pustych, wezwań do przebu­ Twierdza Kościoła przeciw Kościołowi dzenia i działania – gdzie wobec tego jest głos Kościoła? Kanały spiskowe tworzą więc paradoksalną platformę Czy zatem możemy mówić o pewnych brakach, nieza­ dla manifestowania niezadowolenia i niepewności, któ­ spokojonych potrzebach wśród wiernych Kościoła, któ­ rej nie oferuje nieprzyzwyczajony do demokratycznej rych nie mogą oni odnaleźć w „oficjalnych” warstwach synodalności lokalny Kościół ani episkopat. Nigdzie wiary? A co za tym idzie: czy Kościół jako obecna w hi­ bowiem w przestrzeni publicznej – poza nielicznymi, storii i społeczeństwie siła przeoczył pewien głęboki często wielkomiejskimi wyjątkami – wierni nie mają głód u swoich członków – głód, na który nie posiada miejsca, by zostać wysłuchani, nie będąc przy tym po­ właściwego i stabilnego remedium? Zwrot w kierunku traktowani protekcjonalnie. Jest to o tyle intrygujące teorii spiskowych bierze swój początek w kiełkują­ zjawisko, na poziomie teologicznym, a wreszcie ekle­ cym impulsie podejrzliwości. „Nie wszystko jest wy­ zjologicznym, że podstawą i pewnym gruntem konte­ jawione” – „nie mówią nam wszystkiego” – „musi być stacji jest sam Bóg i Jego wola. Kościół hierarchiczny w tym coś więcej” – „czego nam jeszcze nie wyjawili i scentralizowany, patrząc na sprawę kryptologii i apo­ i dlaczego?” Być może jest to spóźniony proces odcza­ kaliptyki strukturalnie od zewnątrz, gubi lub już utra­ rowania, w którym wierni odkrywają pewną narra­ cił na rzecz vox populi monopol na reprezentowanie cyjną bezskuteczność – w znaczeniu bardziej magicz­ boskich interesów. nym niż etycznym – wyznawanej religii, tym samym Opieszałość Kościoła i jego klerykalnych reprezen­ chcąc dojść do ukrytego sedna. tantów, aby wypełniać wolę Boga, Chrystusa, Maryi →

86

Kanały spiskowe tworzą platformę dla niezadowolenia i niepewności, której nie oferuje lokalny Kościół i episkopat.

i świętych, jest tu dowodem zdrady i słabości instytucji, która zamiast być świętą opoką, staje się siedliskiem korupcji i sekularności. Kościół słaby to ten, który de­ cyduje się na kompromis ze światem: polityką, globali­ zacją, zmianami kulturowymi i społecznymi – słowem: modernistyczny. Histeryczna reakcja tradycjonalistów, którzy u świtu nowoczesności zauważyli fakt istnienia zmienności i przemijalności, rozmywania się struktur, dotyka także kultu i religii, towarzyszy czkawką Ko­ ściołowi od początku XX wieku aż do dziś. Sobór Wa­ tykański II, będący swojego rodzaju triumfem frakcji progresywnych, jak na lata 60., można traktować jako silny początek narracji oblężonej twierdzy, już nie je­ dynie względem sekularnego świata, ale odtąd także wewnątrz samego Kościoła.

Co Kościół – przede wszystkim lokalny, Episkopat wraz ze swoimi rozsianymi ośrodkami władzy hierar­ chicznej – zyskuje dzięki obecności i aktywności ra­ dykałów i osób niezrównoważonych? Wpuszczenie ich do różnej maści rozgłośni i kanałów, aby opowiadali naprawdę dziwne historie pod płaszczem wyjaśnia­ nia skomplikowanej rzeczywistości, nie działa kojąco na lęki społeczne ani nie wspiera rozwoju żywej i za­ angażowanej duchowości chrześcijańskiej. Zamiast tego przyzwyczaja odbiorców, widzów i czytelników, do kryptologicznego poziomu dyskusji i myślenia o świe­ cie, normalizując plotkę, a wreszcie dezinformację jako substytut wiedzy. Platformy tego rodzaju produkują sobie konsumentów rosnąco podatnych na trawienie

i przyswajanie spiskowych treści, tworząc, pogłębia­ jąc i utrzymując specyficzne potrzeby oraz struktury rozumowania.

Nie jest to oczywiście bezpośrednie działanie ko­ ścielnej hierarchii. Jednak niechęć czy nieudolność, by w sposób konkretny i jednoznaczny wypowiadać się krytycznie w kwestiach negatywnie organizujących życie społeczne, jest współwiną. Być może hierarcho­ wie mają świadomość przegranej wobec wyzwolonej kryptologicznej wyobraźni apokaliptycznej – mogliby, w sytuacji jasnego sprzeciwu, zostać posądzeni o ma­ sonerię bądź reptiliańskie korzenie. Dyskusja nad py­ taniem, czy, na ile i w jaki sposób tego rodzaju orga­ nizacja kulturowych napięć jest im na rękę, pozostaje w mocy i nie doczekała się rzetelnych odpowiedzi. Czy jest to gra w tworzenie zradykalizowanego, choć uśpio­ nego, biernego konsumenta, czy raczej permisywizm bezsilności, akceptujący swój brak autorytetu?

Być może wizja religii ponowoczesności naprawdę nie dopuszcza już możliwości istnienia spajającego centrum, przenosząc akcent na dynamikę coraz to większych fragmentaryzacji, plemienności i lokalności partyku­ larnych tendencji i nastrojów. Kościół, który odnajduje swoje podstawowe oblicze w permanentnym stanie za­ grożenia i rzekomego zaszczucia przez świat, nie za­ prasza człowieka, tracąc przy tym swój pierwotny pęd prozelityzmu. To samo zresztą dotyka innych tradycji religijnych decydujących się na ortodoksyjny eksklu­ zywizm, czystość i poczucie bezpieczeństwa.

A więc kiedy KONIEC? Wreszcie, jest to wielki powrót nigdy do końca nie­ umarłej gnozy. Hermetyczne przewartościowanie pew­ nej wiedzy, tudzież nauki tajemnej, pilnie strzeżonej przez moce tego świata, mającej zapewnić wtajemni­ czenie, dzięki któremu uzyskiwany jest wyższy status: oświecenia, namaszczenia czy wręcz zbawienia, dołą­ czenia do wybranego grona błogosławionych. Drugą możliwością jest zmiana podejścia do samej rzeczy­ wistości, w której porusza się człowiek – otrzymany twardy grunt Prawdy Ostatecznej i dotąd ukrytej przy­ wraca poczucie sprawczości i wartości, aż po tenden­ cje magiczne. Gnoza w takim rozumieniu byłaby przy­ znaniem racji formule wiedza to władza, wynoszącej poinformowaną osobę nad nieświadome owce. Tajem­ nice nieprzeznaczone dla oczu tak zwanych szarych lu­ dzi można albo podglądać, albo wydrzeć siłą lub spry­ tem. Ci, którzy wiedzą, a wiedzieć nie powinni, stają się naturalnie wspólnotą prześladowanych, zaszczu­ tych z powodu prometejsko wykradzionych sekretów świata władzy i autorytetu. Co jednak zrobić z wiedzą czy raczej głosami, przypuszczeniami i teoriami, które zalewają przestrzenie forów internetowych, multipli­ kując się w inflacje dezinformacji, krzykaczy i plotek?

Gdzie należałoby szukać orientacji i celu w świecie duchowych wartości organizujących wrażliwość i dą­ żenia religijnych teoretyków spiskowych? Kategorie soteriologiczne i eschatologiczne, teologicznie sku­ pione na Zbawieniu tak jednostki, jak i całego świata, w optyce spiskowej zazębiają się z realno­‑politycznym poczuciem ciągłego lęku i zagrożenia. Zło czai się wszę­ dzie, także w Kościele, który wszedł w konszachty z po­ tęgami tego świata, pragnącymi zapanować nad czło­ wiekiem i doprowadzić do jego anihilacji. Jeśli opoka duchowego ładu i porządku jest przeżarta do cna ko­ rupcją – gdzie szukać wybawienia? W końcu to Kościół dysponować winien Boskim autorytetem, sprawczą mocą świętych sakramentów, Piotrowymi kluczami zbawienia…

Lęk, który drąży teokratów, głośnych i ortodoksyj­ nych polityków i aktywistów, to groza sądzącego spoj­ rzenia. Nie sposób się przed nim ukryć – na koniec i tak upomni się o swoje: swój sąd, werdykt i karę. To, co można zrobić, to działać wobec owego Oka Opatrzno­ ści tak, aby nie mogło się do niczego przyczepić: eska­ lować konflikty i polaryzacje, atakować mniejszości, dbając o rytualno­‑magiczną czystość, czy przypominać

o autorytecie, zarówno Boga, jak i wykonawców jego woli. Wszystko po to, by przyspieszyć powtórne Przyj­ ście oraz zostać zaliczonym w legiony zbawienia. Dwie pieczenie na jednym ogniu.

Przybycie wyczekiwanego Mesjasza, który rozgromi wraże moce sekularne, jest perspektywą ambiwalentną.

Ratunek dla wybranych wiąże się z grozą końca zmie­ szaną z pragnieniem ukarania innych – tych, których ortodoksja wyklina i sytuuje poza murami struktury zbawienia. Chęć ujrzenia pobitych i wywłaszczonych wrogów wiary płonących w piekielnym ogniu zdaje się przyćmiewać nadzieję zbawienia wraz z etyką miło­ sierdzia i naprawy świata. Bastion pobożności wycze­ kującej końca świata obmurowany jest trwożliwą mo­ dlitwą o to, aby nadchodzący i rozjuszony Sędzia nie zwracał uwagi na swoich wyznawców. Nic nie ostanie się wobec Bożego gniewu, oprócz tych szczelnie okry­ tych grubą warstwą krwi Bożego Syna.

Dla apokaliptycznego Kościoła strachu i ukrycia nie ma nadziei. Jest jedynie święty spokój, który być może nadejdzie po burzliwym epilogu kulminacji dziejów.

Adam Michał Ostrowski jest absolwentem Artes Liberales na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie doktorant w Szkole Doktorskiej Instytutu Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk. W swoich badaniach i pracy zajmuje się współczesną teologią, filozofią religii i podmiotowości, myślą postsekularną i religioznawstwem.

Redaktor Magazynu Kontakt.

Aleksandra Otulska instagram.com/otulska

87 LEWA NAWA

Populizm potrzebuje swoich mitologii. Wielka szkoda, że w Polsce musiało stać się nią chrześcijaństwo.

kONIEC K A PI TA L IZMU

88

Obietnica magii ekranów Wszechobecność ekranów i ideologiczna narracja przesłaniają nam to, że służą one w pierwszej kolejności jako narzędzia przechwytywania kluczowego zasobu w gospodarce opartej na informacji – uwagi.

Maciej Możański Weronika Zaręba

J

smartwatchy, telewizorów oraz innych gadżetów tech­ nologicznych – nie jest kolejnym odcinkiem moralnej paniki. Stawką jest rozumienie transformacji, która dotyka nas wszystkich na przynajmniej trzech pozio­ mach: biologicznym, jednostkowym i politycznym.

est 21.21; ostatni moment (i tak już wydłużonego ter­ Technologia, filologia i Platon w jednym były feedzie minu) na oddanie tekstu. Z rozpisanym konspektem, Krytyczne analizy wpływu technologii sięgają starożyt­ zapasami cukru oraz wody zaczynam pisać. Mniej więcej ności. Jak argumentuje w swojej „Przedmowie do Pla­ po minucie zerkam na godzinę, którą pokazuje wyświe­ tona” brytyjski filolog klasyczny i jeden z czołowych tlacz leżącego obok telefonu. Zastanawiam się, czy zdążę. przedstawicieli teorii piśmienności, Eric Alfred Have­ Wracam do pisania, ale słyszę odgłos przychodzącego lock, kanoniczne dla kultury zachodniej „Państwo” nie SMS‑a. Zanim wyłączę dźwięk, rzucam okiem na wiado­ może zostać właściwie zrozumiane bez przyjęcia, że – mość; wyciszam telefon. Wracam wzrokiem do kompu­ poza kontekstami filozoficznymi, historycznymi, poli­ tera. Zegar na dolnym pasku pokazuje 21.26; w niewia­ tycznymi oraz filologicznymi – przedstawia ono kon­ domych okolicznościach na pięć minut zgubiłem uwagę. kretną sytuację komunikacyjną: zespół elementów, Każda próba krytycznej refleksji nad rolą nowych na który poza nadawcą i odbiorcą składają się rów­ technologii jest już na starcie obarczona ryzykiem. Wy­ nież okoliczności fizyczne (czas i miejsce), typ kon­ chodząc z pozycji innej niż osoby podchodzące gene­ taktu (charakter relacji między autorem a odbiorcą) ralnie bezkrytycznie do nowych trendów i rozwiązań oraz forma (mówiona, pisana, migana, wyświetlana). technologicznych, należy uporać się najpierw z zada­ Zdaniem Havelocka dzieło znane szerszej publiczno­ niem pokazania, że dane zjawisko – w tym przypadku ści przede wszystkim z metafor państwa czy słynnej obecność ekranów wokół nas i rola, jaką odgrywają – „jaskini platońskiej” było w istocie zajęciem stanowi­ jest w ogóle warte uwagi. „Dlaczego mamy przejmować ska w ramach ogromnego przełomu, jaki dokonywał się alarmistycznymi głosami?” – pytają zawsze zwolen­ się w sferze formy. „Państwo”, interpretowane przez nicy technologicznych utopii i wszyscy określający się Havelocka, jest krytyczną analizą dokonującego się mianem „awangardy zmian”. na oczach Platona przejścia ze świata żywej mowy do A jednak krytyczna refleksja, jaka coraz częściej poja­ rzeczywistości opartej na piśmie i alfabecie. Czemu wia się w kontekście ekranów – smartfonów, laptopów, jednak ten ostatni uważał ten proces za tak doniosły?

Człowiek, narzędzia, rzeczywistość Pierwszą i zarazem najbardziej intuicyjną koncepcją, z jaką spotykamy się w filozofii, zastanawiając się nad tym, jak właściwie wchodzimy w relacje ze światem ze­ wnętrznym, jest tak zwany realizm naiwny. Zakłada on,

że mamy bezpośredni – to jest niezapośredniczony – stosunek do rzeczywistości. Słowem: widzimy rzeczy­ wistość dokładnie taką, jaka ona jest. W kontrze do tego stanowiska stawać będą niemal wszystkie inne: od pla­ tońskiego idealizmu, przez nominalizm pojęciowy, po wszelkie inne – izmy. Zakładają one, że zasadniczo nie postrzegamy rzeczywistości taką, jaka jest, ale wła­ śnie za pośrednictwem czegoś innego: medium. Re­ zultat? Tak prozaiczną, a zarazem kluczową rzecz, jak dostęp do liczb, zyskujemy przez wprowadzone wła­ śnie przez Platona idee.

Platon, czytany przez Havelocka, okazuje się prekur­ sorem myślenia o wpływie technologii na człowieka, społeczeństwo i kulturę. Interpretując idee jako wpro­ wadzone właśnie po to, aby oddać zmianę, jaka zaszła w greckiej świadomości po upowszechnieniu się pisma alfabetycznego (co umożliwiło nadanie rygoru proce­ som intelektualnym), filologiczny pomysł Havelocka okazuje się mieć daleko idące konsekwencje dla nas.

Przeciwstawiając „myślenie mową” „myśleniu pismem”, filozof w istocie – co jest stawką całej „Przedmowy” – miał stać na stanowisku, zgodnie z którym nasze umy­ sły nie są kształtowane przez jakąś „siłę wyższą”, ale przez „podstawowe warunki kultury, w której żyjemy”.

Podejście Havelocka, który szuka źródeł kluczo­ wego pojęcia idei w zmianie, jaka miała miejsce →

89 KONIEC KAPITALIZMU

Między innymi dlatego, że w kulturze opartej na mowie jedyny dostęp do wiedzy – narracji, historii i opowie­ ści – był możliwy w kontakcie z drugim człowiekiem, który dysponował także jej interpretacją. W kulturze, której fundamentem był alfabet, dostęp do wiedzy sta­ wał się w większym stopniu zindywidualizowany i po­ zbawiony sprawowanej odgórnie społecznej kontroli.

Z takiej perspektywy Platona należałoby postrzegać jako świadka zmiany w dominującym medium komu­ nikacji oraz – co szczególnie istotne dla odczytań jego filozofii – zwolennika kultury, którą można w ogrom­ nym skrócie nazwać „kulturą mowy”. Idąc tym tropem, można traktować go również jako pierwszego z zachod­ nich myślicieli, który podjął problem, jakie stanowi me‑ dium – a w konsekwencji samo zapośredniczenie rzeczy­ wistości. Echa platońskich intuicji możemy wysłyszeć w pracach współczesnych badaczy mediów komunika­ cyjnych, między innymi w słowach jednego z pionie­ rów ekologii mediów, Marshalla McLuhana. W swojej książce „Zrozumieć media: przedłużenia człowieka” pi­ sał, że „wszystkie media stanowią przedłużenia ludzkich zdolności poznawczych”. Jego zdaniem najpierw „kształ­ tujemy nasze narzędzia, a potem one kształtują nas”.

90

w dominującej technologii komunikacji, nie jest od­ osobnione. W podobnym duchu wypowiadali się mię­ dzy innymi kanadyjski ekonomista Harold Innis czy wspomniany McLuhan. Zasadniczy koncept ich myśli można streścić następująco: zmiany mediów komuni­ kacji są głównym czynnikiem zmian w całej kulturze.

Tu będzie śmieszny tytuł, ale najpierw sprawdzę powiadomienia Co ma jednak piernik do wiatraka, a właściwie: Platon do ekranu? – można (i należałoby jak najszybciej) zapy­ tać po takim wstępie. A przede wszystkim: czemu mie­ libyśmy przejmować się tym, co zmieniało się w inter­ pretacji jakiegoś tekstu sprzed ponad dwóch tysięcy lat? Otóż: w wiatrakach robiono mąkę, która następ­ nie służyła do wypieku pierników. Platon i jego krytyka formy komunikacji ma dużo do zaoferowania, jeśli cho­ dzi o krytyczną analizę nowych technologii. Dlaczego?

Tego dowiecie się z reszty tekstu po przerwie na „szyb­ kie” zerknięcie w telefon, bo ile można.

Zastosowana przez Havelocka metoda interpreto­ wania dzieła Platona jest interesująca, ponieważ łączy czynniki psychologiczne i technologiczne, równocze­ śnie wyjaśniając głębokie zmiany dotykające kultury – elementu środowiska, w którym wszyscy żyjemy. Skoro media modyfikują to, w jaki sposób budujemy nasze re­ lacje ze światem, należałoby się przyjrzeć krytycznie nie tylko nim samym, ale i opowieściom, jakie o nich słyszymy.

Ekrany i ich wszechobecność stanowią problem przede wszystkim z powodów niezwiązanych bezpo­ średnio z technologią. W najprostszym sensie ekrany są po prostu technologicznymi środkami dystrybucji informacji. To narzędzia, za pomocą których zysku­ jemy dostęp do tekstu, obrazu, a także mowy i dźwięku.

Są bardzo przydatne, a często wręcz niezastąpione we współczesnym świecie. W połączeniu z infrastrukturą służącą przetwarzaniu, obróbce i przekazywaniu da­ nych stanowią podstawę obecnej gospodarki – opartej na wiedzy w stopniu większym niż kiedykolwiek w hi­ storii. Artefakty nowych technologii są narzędziami, z których korzystamy codziennie i coraz intensywniej.

Ekrany i inne artefakty nowych technologii nie są jednak tylko narzędziami, ale aż narzędziami. Zdaniem McLuhana i innych badaczy, między innymi filozofów Davida Chalmersa i Andy’ego Clarka, mogą być trakto­ wane dosłownie jako przedłużenia naszych umysłów. To za pośrednictwem wszechobecności technologicznych wynalazków XXI wiek można określić jako „tyranię in­ formacji”: życie w nieprzerwanym zalewie informacji, których nadprodukcja dawno przekroczyła nasze moż­ liwości poznawcze. Internet, który jako przestrzeń stał się nową „sferą publiczną”, jest czynny w trybie 24/7; jednak żeby do niego wejść, niezbędna jest nowocze­ sna, skomplikowana technologia. Chociaż nie wszędzie ten stan budzi jeszcze wątpliwości, to wywołany przez pandemię COVID-19 kryzys sprawił, że nowe techno­ logie – zdaniem socjolożki Małgorzaty Jacyno „główne

Bajki dla robotów, czyli trzy opowieści o roli technologii Czy jednak na pewno? Nasze pojmowanie techno­ logii i roli, jaką odgrywa w naszej codzienności, jest kształtowane ideologicznie – przez narracje, które mają usprawiedliwiać i racjonalizować dany stan rze­ czy. Jak wygląda efekt ideologii zastosowanej do smart­ fona, którego nosimy w kieszeni? Rzeczywistość wirtu­ alna niepostrzeżenie zyskała uprzywilejowany status.

Jak pisze Jacyno we wprowadzeniu do przetłumaczo­ nej przez siebie pracy innego badacza komunikacji, Dominique’a Woltona, zmianę w naszym stosunku do rzeczywistości widać chociażby w tym, jak wiele „spo­ łecznych, kulturowych, ekonomicznych i politycznych zjawisk wyjaśnia się przez wpływ internetu”, nadając mu w ten sposób rangę podstawowej rzeczywistości.

Niepostrzeżenie zaczęliśmy jako coś oczywistego za­ kładać, że istnieje więcej niż jedna rzeczywistość – ma­ jąca swoje prawa, a przy tym powiązana z tak zwanym światem realnym w niejasne relacje. Na co dzień prze­ skakujemy między nimi setki razy, czerpiąc giga – i te­ rabajty danych z obydwu sfer. Do tego przemieszczania się między rzeczywistościami służą nam coraz bardziej zaawansowane technologie.

Jak pisze wspomniany Wolton, francuski socjo­ log i dyrektor do spraw badań w CNRS (francuskim

odpowiedniku Polskiej Akademii Nauk), nie możemy myśleć o informacji bez komunikacji. To dwie części jednego procesu, w którym pod pojęciem informacji kryje się przekaz, a pod komunikacją – relacja mię­ dzy nadającymi informacje i je odbierającymi. Co wię­ cej, czy jesteśmy tego świadomi, czy nie, ze względu na bycie dwiema stronami tej samej monety, „każdej in­ formacji towarzyszy określony projekt komunikacji”.

W procesie komunikacji według Woltona najprost­ szymi kwestiami są jednak te związane z przekazem oraz technologią, najtrudniejszymi zaś – te, które do­ tyczą tak zwanego czynnika ludzkiego. Osoby opty­ mistycznie nastawione do nowych technologii często przedstawiają swoje opinie i przekonania jako „reali­ styczne”, nie zastanawiając się nad innymi interpreta­ cjami zmian, jakie niesie za sobą postęp technologiczny.

Tak zwani technooptymiści, chociaż sami chętnie dekla­ rują się jako „patrzący w przyszłość”, w rzeczywistości często nieświadomie powielają utopijną i pozbawioną wiarygodności narrację sięgającą XVI wieku. Zgodnie z nią proces komunikacji można zredukować do wy­ miany informacji – a najważniejszym narzędziem temu służącym ma być postęp technologiczny.

Mikro, mezo, makro: jak ekrany zmieniają świat Oddziaływanie i wpływ ekranów można spróbować po­ dzielić na trzy obszary: biologiczny (czy też neurobio­ logiczny), osobowy oraz społeczno­‑polityczny. W przy­ padku pierwszego z nich kluczowy jest sposób, w jaki →

91 KONIEC KAPITALIZMU

motywy mitologii teraźniejszości” – można zobaczyć dziś w pełniejszym świetle.

92

Ekrany dotykowe zmieniają nie tylko działanie naszego mózgu, ale także nasze relacje.

smartfony, laptopy i inne gadżety wpływają na nasz wychodzi jednak z mody) ma ukrytą cenę. Powoduje układ nerwowy. O tym, że problem istnieje, świad­ osłabienie koncentracji, depresję czy agresję. „Wielo­ czy rosnąca stale liczba badań i raportów dotyczących zadaniowość w konsumpcji mediów, tak powszechna skutków, jakie korzystanie z technologii ma dla pła­ w naszym życiu, ma wpływ na naszą sprawność umy­ tów czołowych, szyszynki, ciała migdałowatego, układu słową i stabilność emocjonalną” – mówi w wywiadzie nagrody czy istoty szarej. To również problemy zwią­ z Piotrem Kościelniakiem doktor Kep Kee Loh z Uni­ zane z widzeniem, o czym alarmuje między innymi versity College London. przygotowany w 2015 roku przez The Vision Coun­ Wreszcie: nie przesądzając o związkach, jakie zacho­ cil raport „Digital Eye Strain Report 2015”. Wskazuje dzą między fizjologicznym działaniem mózgu a umysłem, on, że wysokoenergetyczne światło fioletowonie­ należy powiedzieć wprost – ekrany i nowe technologie bieskie (HEV) może mieć szkodliwy wpływ na nasze wpływają również na sposób działania tego drugiego. fotoreceptory.

Jak piszą Chalmers i Clark, proponując Tezę Umysłu Na poziomie każdego z nas głównym pytaniem jest Rozszerzonego: jeśli dotychczas, aby dojść z punktu to o wpływ, jaki nieustanne korzystanie z ekranów wy­ A do punktu B, korzystaliśmy z naszej wiedzy o to­ wiera na nasze zachowania, nawyki oraz przyzwyczaje­ pografii miasta, to korzystaliśmy ze swojego umysłu. nia. To również zmiany tego, jak budujemy, rozwijamy Dlatego też smartfony, których używamy, aby wyko­ i podtrzymujemy relacje z innymi. Z badań prowadzo­ nać tę samą czynność, powinny ich zdaniem być trak­ nych na Politechnice Federalnej w Zurychu przez dok­ towane jako jego rozszerzenia. Za podstawę uznania tora Arko Ghosha wynika, że użytkownicy smartfonów danego narzędzia za rozszerzenie umysłu wspomniani przetwarzają informacje płynące ze zmysłu dotyku filozofowie proponują między innymi kryteria: stało­ w inny sposób niż ludzie używający zwykłych komó­ ści, łatwości i domyślnego uznawania informacji uzy­ rek. Oznacza to, że ekrany dotykowe, tak powszechne skiwanych za jego pomocą za wiarygodne. Niektórzy, w smartfonach, tabletach, a ostatnio także w laptopach, jak filozof Kim Sterelny, postulują również inne kry­ modyfikują nie tylko sposób działania ludzkiego mó­ teria, na przykład kryterium personalizacji narzędzia, zgu, ale prawdopodobnie także… nasze relacje, w któ­ czyli dopasowania go do użytkownika, oraz sprzężenia – rych korzystamy z dotyku – czyli większość bliskich czyli stopnia sprzęgnięcia z innymi procesami umysło­ relacji społecznych. wymi. Nikogo nie powinno w tym momencie dziwić, że Także promowana przez lata i możliwa dzięki mo­ artefakty nowych technologii spełniają wszystkie te bilnym gadżetom wielozadaniowość (która ostatnio kryteria z nawiązką.

Przy pomocy nachalnej narracji dotyczącej zdobyczy technologicznych po cichu uzasadnia się rosnące nierówności.

93 KONIEC KAPITALIZMU

W sferze społeczno­‑politycznej za sprawą ekranów lub wręcz całych seriali w ramach jednego wieczoru) zachodzi z kolei proces przemian ideologicznych. Przy pod pewnymi względami są do siebie podobne. Osoby, pomocy nachalnej, nadmiernie optymistycznej narra­ które – jak przynajmniej deklarują na początku takich cji dotyczącej zdobyczy technologicznych de facto po aktywności – wykonują je świadomie, w międzyczasie cichu uzasadnia się rosnące nierówności, wymóg nie­ wpadają w coś na kształt przepaści, w której znikają ustannej dostępności i gotowości do działania oraz ich uwaga i, w pewnym sensie, one same. Zastopowa­ zasadę „elastyczności”, czyli unieważnienie dotych­ nie takiego zachowania jest bardzo trudne, choć para­ czasowej umowy społecznej w myśl zasady „nie ma doksalnie często czujemy, że pogarsza ono nasz stan. społeczeństwa, są tylko jednostki”. Ekrany, będąc na­ Tym jednak, o co chodzi, jest bycie na informacyjnym wet nie na wyciągnięcie ręki, tylko w niej (lub na niej), haju i w stanie ciągłego pobudzenia. wypełniają przestrzeń „pomiędzy”: czekanie na spóź­ Zużywając ogromne ilości własnej energii, aby tkwić niony dwie minuty autobus, nudny wykład, zbyt długą w napędzanej hormonami pętli sprzężenia zwrotnego, kolejkę do kasy czy korek na drodze. Z jednej strony robimy jednak coś jeszcze. technologiczne narzędzia zapełniają drobne „wolniejsze przebiegi”, tym samym wykorzeniając możliwość nudy, Przechwytywacze uwagi, wytwórcy wartości oferując zamiast niej coś, co można określić jako super‑ Zdaniem Mariany Mazzucato, ekonomistki oraz au­ nudę: stan takiego przesycenia pochłanianymi bodź­ torki „Wartości wszystkiego”, zasadnicza dla naszego cami, że zamiast emocji wywołują poczucie stagnacji myślenia o ekonomii jest różnica między wytwarza­ i pustki. Z drugiej – korzystanie z ekranów jest zachwa­ niem a przechwytywaniem wartości. Analizując ko­ lane między innymi obietnicą mikro­optymalizacji, ko­ lejne narracje, dane i procesy, które doprowadziły do lejną odsłoną ideologicznego nakazu samodoskonalenia nadmiernego rozrostu sektora finansowego (oraz, mię­ się. Używając telefonu w trakcie podróży komunikacją dzy innymi, globalnego kryzysu z 2008 roku), Mazzu­ miejską, zapewniamy sobie „intensywny odpoczynek”, cato wskazuje, że współczesny ustrój gospodarczy fa­ dzięki któremu mamy bardziej efektywnie (w domyśle: woryzuje nie tych, którzy wytwarzają wartość – czyli lepiej) wykorzystać i tak już „stracony czas”, w którym w realny sposób przyczyniają się do powiększania bo­ rzekomo nie dzieje się nic produktywnego. gactwa – ale tych, którzy ją przechwytują.

Zjawiska takie jak doomscrolling (kompulsywne prze­ Nasza uwaga, przynajmniej potencjalnie, może przy­ glądanie wyświetlających się, z zasady negatywnych czyniać się do wytwarzania wartości. Może w związku treści) czy binge­‑watching (oglądanie serii odcinków z tym być rozumiana jako zasób, który w gospodarce →

94

W przesyconej informacjami kapitalistycznej nowoczesności uwaga stała się towarem, który wytwarzamy, po prostu żyjąc.

opartej na wiedzy i informacji staje się nieomal pod­ stawą funkcjonowania systemu ekonomicznego. Dla­ tego też obecność ekranów w naszej codzienności, a w szczególności ich wpływ na naszą uwagę powinny stać się przedmiotem refleksji i dyskusji. Kiedy bo­ wiem któryś raz w ciągu dnia sprawdzamy te same ser­ wisy informacyjne, media społecznościowe lub wpa­ trujemy się znudzeni w przewijające się na telebimie obrazy, w rzeczywistości uczestniczymy w procesie wytwarzania wartości – nawet jeśli nie zdajemy so­ bie z tego sprawy.

W przesyconej informacjami kapitalistycznej nowo­ czesności uwaga stała się towarem. Wytwarzamy go wszyscy niejako mimochodem: po prostu budząc się, jadąc do pracy, pracując i odpoczywając – w skrócie: ży­ jąc. Za pośrednictwem nowych technologii, które stale anektują kolejne obszary naszej codzienności, odbywa się wyścig, którego stawką jest to, kto przechwyci jak najwięcej tego towaru. Wygrany, który przechwyci go najwięcej, może liczyć na konkretny, wymierny finan­ sowo zysk: sprzedając przestrzenie reklamowe w wi­ trynach internetowych czy oferując usługi lokowania produktu. A co z nami – tymi, których uwaga została przechwycona i wykorzystana w ekonomicznej grze?

Nic. Po prostu przeskrolujemy trochę dalej.

Upolitycznić technologię Według socjolożki Moniki Strupiechowskiej mo­ ralną panikę jako zjawisko cechują przede wszystkim

nieadekwatność reakcji oraz użycie wyolbrzymienia.

Przedstawiając w ramach swojej narracji niszowe zja­ wisko jako masowy, niebezpieczny problem, członkowie grupy interesu w rzeczywistości próbują ugrać okre­ śloną stawkę. Gdyby krytyczne głosy na temat ekra­ nów miały faktycznie być tylko kolejną odsłoną serialu spod znaku podobnie przesadzonych reakcji, wówczas trudno byłoby uzasadnić rosnące obawy naukowców, badaczek, pracowników ochrony zdrowia i władz poli­ tycznych. Ponadto, zakładając, że z ekranami nie mamy jako społeczeństwo problemu, zdecydowanie trudniej jest tłumaczyć takie procesy jak kryzys zdrowia psy­ chicznego – szczególnie nasilony wśród dzieci i mło­ dzieży. Zwracają na to uwagę między innymi badający ten temat Jonathan Haidt, Eli George czy Jean Twenge, którzy podkreślają skalę, na jaką obecność ekranów przemodelowała nie tylko naszą pracę biurową, ale też dzieciństwo i okres adolescencji.

Stanowiące założycielski slogan całej dziedziny eko­ logii mediów motto Marshalla McLuhana – „medium jest przekazem” – miało zwrócić uwagę na potrzebę uczynienia głównego przedmiotu badań nie z treści, ale z niosącego je medium komunikacyjnego. W XXI wieku należałoby uczynić z nowoczesnych mediów komuni­ kacji problem polityczny – wymagający szeroko za­ krojonej debaty społecznej, pogłębionej refleksji i woli politycznej do zakwestionowania proponowanej przez technologicznych gigantów narracji. Ekrany służą, ale im – nie nam – jako narzędzia do przechwytywania

Korzystałem między innymi z: Eric Havelock, „Przedmowa do Platona” Mariana Mazzucato, „Wartość wszystkiego. Wytwarzanie i zawłaszczanie w globalnej gospodarce” Marshall McLuhan, „Zrozumieć media. Przedłużenia człowieka” Piotr Kościelniak, „Smartfon zmienia mózg”, https://www.rp.pl/ nowe­‑technologie/art11877751-smartfon­‑zmienia­‑mozg [dostęp: 10.01.2024] Dominique Wolton, „Informacja i komunikacja”, pod redakcją i z wprowadzeniem Małgorzaty Jacyno

Maciej Możański jest filozofem, studiuje na Wydziale Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego.

Redaktor Magazynu Kontakt.

95

Weronika Zaręba instagram.com/weroszar

KONIEC KAPITALIZMU

uwagi, która jest jednym z najistotniejszych zasobów obecnej gospodarki.

Propozycje w rodzaju tych wysuwanych przez Chal­ mersa i Clarka budzą wątpliwości z filozoficznego punktu widzenia – ich przeciwnicy głoszą, że w rezul­ tacie takiego „rozszerzania” umysłu de facto przestaje być użyteczne pojęcie „środowiska”. Jednak z poza­ filozoficznego punktu widzenia jest to kwestia dru­ gorzędna: zarówno w przypadku „umysłu rozszerzo­ nego”, jak i umysłu otoczonego przez zdigitalizowane i działające na niemożliwych do przetworzenia pręd­ kościach środowisko, problem pozostaje ten sam: to sposób, w jaki nasze narzędzia kształtują nas.

Jeżeli chcemy zadbać odpowiednio o siebie samych, musimy zacząć wprowadzać zmiany, które będą trak­ tować uwagę jako jedno z kluczowych zagadnień. Same zakazy używania smartfonów na lekcjach dadzą tyle, ile kolejne inwestycje w polską reprezentację mężczyzn w piłce nożnej, skoro wszyscy jako społeczeństwo je­ steśmy uzależnieni od stanu pobudzenia, które koja­ rzy nam się z ekranami. „Świecące prostokąty”, o któ­ rych nawijał Taco Hemingway, nie są jednak problemem, z którym musimy się zmierzyć. To w końcu aż, ale też i tylko narzędzia; technologiczne instrumenty, za po­ mocą których konkretni aktorzy i ich narracje wpły­ wają na świat.

96

Bezzębność, fun i przemilczenia.

Jeszcze raz o „Barbie” „«Nasze» tematy są smutne i męczące. A potrzeba nam funu”. „Może inna krytyka kapitalizmu nie jest możliwa. Na razie”. „Aby taki film był opłacalny dla marki, musi budować mit i przemilczać problemy”. Redaktorki i redaktor Magazynu Kontakt wracają do głośnego filmu „Barbie”.

Wielogłos Katarzyna Pustoła

Krytyka pozbawiona zębów, ale niekoniecznie sensu Maria Rościszewska

To zawsze interesujące, gdy kino wywołuje silne emocje i wpływa na debatę publiczną. Tak właśnie było w przy­ padku filmu „Barbie” wyreżyserowanego przez Gretę Gerwig. Tylko w Polsce w tydzień sprzedano milion biletów na ten film w kinach, widzieliśmy też wszyscy memy o Barbenheimerze i zdjęcia widzów specjalnie ubranych na seans w kolor różowy. Film, tak bardzo popularny, był dla krytyków i krytyczek pretekstem do napisania recenzji, w których zaprezentowane zo­ stały skrajnie różne stanowiska i uczucia: od zachwytu po złość i pogardę.

Krytyczki zazwyczaj spierały się o to, czy film „Barbie” można nazwać feministycznym. Z jednej strony mamy tu przecież krytykę naiwnego, kiedyś­‑feministycznego światopoglądu, zgodnie z którym jako kobiety mo­ żemy być, kimkolwiek tylko zechcemy (ale tak długo, jak tylko jesteśmy szczupłe i kobiece) – a taka była w końcu idea stojąca za pomysłem na lalkę Barbie. Per­ spektywa ta uznana jest właśnie za naiwną, a jej kry­ tyka najwyraźniej widoczna jest w (dość tendencyjnym i niezbyt finezyjnym) monologu Glorii (granej przez

Americę Ferrerę): „Bycie kobietą jest po prostu nie­ możliwe. […] Mamy być chude, ale nie za chude, i nie wolno mówić, że chce się być chudą, trzeba mówić, że chce się być zdrową, ale przy tym być chudą. […] Mu­ sisz kochać swoje dzieci, ale na litość boską, nie gadać o nich przez cały czas. Masz robić karierę, ale nie mo­ żesz przestać się troszczyć o wszystkich wokół”. Cie­ kawą do zanalizowania z perspektywy feministycz­ nej jest też sytuacja Kenów w Barbielandzie – można mieć wrażenie, że pod koniec filmu, gdy Kenowie nego­ cjują warunki funkcjonowania sądów, wyśmiana zostaje perspektywa, według której sprawiedliwość zapanuje wtedy, gdy kobiety i mężczyźni po prostu zamienią się miejscami. Rolą feminizmu byłoby więc wypracowa­ nie nowych struktur, w ramach których podział byłby bardziej adekwatny.

Z drugiej strony jednak wiele krytyczek ma wąt­ pliwości, czy możemy nazwać „Barbie” filmem femi­ nistycznym. Problemem przede wszystkim jest to, że producentem jest firma Mattel – odpowiedzialna za stworzenie lalki, która, jak zauważa między innymi Aleksandra Kumala w „Krytyce Politycznej”, miała silny wpływ na postrzeganie własnego ciała u małych dziewczynek. Jak pewnie też wszyscy doskonale wiemy, korporacja zarobiła setki milionów na samym filmie, a przecież kampania reklamowa wpłynęła również na sprzedaż jej zabawek – plastikowych i produkowa­ nych, jak zauważa Agnieszka Jakimiak w „Dwutygo­ dniku”, w Chinach przez osoby pracujące po jedenaście

97 KONIEC KAPITALIZMU

godzin dziennie za śmieszne pieniądze. Film, który z za­ być inna próba spojrzenia na „Barbie” – przedstawiona łożenia miał krytykować tani popfeminizm lalki Bar­ we wspomnianym tekście Aleksandry Kumali w „Kry­ bie, w znaczący sposób podniósł zyski z jej sprzedaży. tyce Politycznej” oraz w eseju Agaty Czarnackiej w „OKO. Dlatego też Agnieszka Graff w „OKO.press” z żalem za­ press”. Pierwsza autorka stwierdza, że „nawet, jeśli uważa, że „nie mamy do czynienia z autorskim dziełem blockbusterowa, idealnie trafiająca w swój czas opo­ feministki Grety Gerwig, która posłużyła się figurą Bar­ wieść o emancypacji i samoakceptacji sprawi, że firmie bie, by skrytykować patriarchat, ale ze świetnie zarzą­ Mattel ponownie skoczą słupki sprzedaży, najnowsze dzaną franczyzą, w której Gerwig zgodziła się odegrać dzieło Grety Gerwig ma szansę przysłużyć się czemuś rolę reżyserki”. Jakimiak i Graff, chociaż doceniają nie­ więcej niż tylko ślepemu konsumpcjonizmowi”. Kumala które aspekty krytyczne filmu – jak na przykład trafną uważa, że „Barbie” potrafi połączyć krytyczne myśle­ krytykę stereotypów płciowych – wyraźnie zaznaczają, nie z frajdą i zabawą, korzystając z estetyki kampu i in­ że mamy do czynienia z sytuacją, w której „współcze­ spiracji feministycznych. Mnie ta analiza nie bardzo sny kapitalizm pożera ze smakiem wszystko, łącznie przekonuje, ale zostawiam ją dla tych, którzy szukają z krytyką kapitalizmu”. Mechanizm jest analogiczny pocieszenia. Czarnacka stwierdza zaś, że „Barbie” jest do tego opisywanego przez Michała Ochnika w tekście krytyką kapitalizmu, ale krytyką przewrotną – „nie „Kultura hurt–detal” z 52. numeru papierowego Ma­ traktuje go ironicznie, nie tworzy na niego satyry, ale gazynu Kontakt pod tytułem „Powtórka z rozrywki” – dyskretnie podpowiada drogę wyjścia”. Używając me­ tam autor bloga „Mistycyzm popkulturowy” analizuje chanizmu Heglowskiej dialektyki, autorka zauważa, że serial „Black Mirror”, w którym przedstawiona została „Barbie” proponuje nie proste przeciwstawienie anty­ krytyka Netfliksa (na której sama platforma streamin­ tezy tezie, lecz „syntezę­‑antidotum w postaci porzu­ gowa oczywiście bardzo dobrze zarabia). cenia definiujących nas kategorii, osobistego rozwoju Wydaje się więc, że krytyka przedstawiona w filmie i przyjaźni”. Według Czarnackiej Barbie wyzwala się „Barbie” Grety Gerwig staje się niegroźna i pozbawiona z ograniczających ją określeń i nawiązuje prawdziwe zębów, które rzeczywiście mogłyby ugryźć męski ka­ przyjaźnie (w przeciwieństwie do tych nie–do–końca– pitalistyczny pośladek. Jest to perspektywa dość prze­ prawdziwych relacji z Barbielandu), nadając w ten spo­ rażająca, bo pokazuje, że niemożliwa jest krytyka ka­ sób samej sobie swobodę i wolność. pitalizmu poza jego obrębem i nie na jego zasadach.

Drugi sposób odpowiedzi na ten problem jest bar­ Widzę dwa możliwe sposoby odpowiedzi na ten pro­ dzo prosty i przedstawiony już w samym filmie. Za­ blem. Pierwszą receptą na ten strach i smutek może uważcie, że pierwszą rzeczą, która wyzwala – czy →

98

może raczej „wytrąca” – Barbie z jej plastikowego ży­ cia, jest myśl o śmierci i depresji, co pokazuje scena z imprezy w Barbielandzie. Może więc tak, jak Barbie uznała wypierane do tej pory przez nią i przez jej świat myśli o śmierci i nieperfekcyjności, my musimy uznać, że inna krytyka kapitalizmu nie jest możliwa. Przynaj­ mniej na razie. Nie utożsamiajmy tylko uznania z po­ godzeniem się z tym stanem rzeczy.

zmiany, podobało mi się lato, w którym gospodarką dla odmiany rządziły Taylor, Beyoncé i Barbie, a nie typy biegające za piłką albo strzelające do siebie na ekranie.

Oczywiście wolałabym, żeby największym wyda­ rzeniem filmowym poprzedniego roku była opowieść bardziej intersekcjonalna i bardziej krytyczna wobec wielkich korporacji. Wolałabym też, żeby Taylor Swift utrzymała swój aktywistyczny zapał z 2019 roku i czę­ ściej wypowiadała się o kwestiach społecznych. To dla­ Lewica just needs to have fun tego, że jestem częścią lewicy. A jako lewica staramy się Ida Nowak zawsze myśleć krytycznie, intersekcjonalnie i wymagać „To lato girl power, za sprawą Beyoncé, Taylor Swift od siebie i innych uprzywilejowanych – jak najwięcej. i «Barbie». Miliony osób z różnych generacji słono płacą To oczywiście nasza wielka siła, ale też przywara. Au­ za te doświadczenia, przyczyniając się do napędzanego toironizujemy w końcu, że prawdziwym lewakiem czło­ przez kobiety ożywienia gospodarki” – pisał w sierp­ wiek staje się dopiero wtedy, gdy pokłóci się z innym niu zeszłego roku „CNN business”. Rzeczywiście, od lewakiem, bo tamten okaże się za mało lewicowy. Jeste­ startu „The Eras Tour” Taylor Swift w marcu zeszłego śmy raczej grupą poważną. „Nasze” tematy są zwykle roku i „Renaissance Tour” Beyoncé w maju, regularnie trudne, smutne, męczące – dotyczą w końcu cierpienia pojawiają się newsy o kolejnych miastach, w których istot i planety. Wałkujemy je nie dla funu, ale ponieważ obroty wielu branż wzrastają niebotycznie w weekendy są dla nas ważne, ponieważ wierzymy, że muszą zajść koncertowe za sprawą osób przyjeżdżających obejrzeć zmiany, że nie wolno nam odwrócić wzroku, zapomnieć. show, wychodzących na miasto i bukujących noclegi.

Tymczasem zarówno w lewicowej bańce, jak i poza „Barbie” z kolei w kilka miesięcy zarobiła ponad miliard nią bardzo nam tego funu potrzeba. Nie tylko jako „od­ dolarów i jest najbardziej dochodowym filmem w hi­ móżdżenia”, „higieny umysłu”, „spuszczenia pary”, ale storii Warner Bros. jako integralnej części ludzkiego doświadczenia. Po­ Całkiem mnie te doniesienia cieszyły. Jasne, daleko trzeba nam wydarzeń wesołych, świątecznych, przyjem­ mi do poglądu, że zysk ekonomiczny jest wartością nych – nie tylko protestów, debat i marszy. Usłyszałam samą w sobie. Ale jako że już żyjemy w tym nieszczę­ niegdyś opinię, że sukces parad równości zasadza się snym późnym kapitalizmie i chwilowo nie zanosi się na właśnie na tym, że parada to po prostu fajny dzień, na

99 KONIEC KAPITALIZMU

który czekamy. Śpiewanie, tańczenie, kolorowe ubra­ kobiecości będzie dzięki nim nieco mniej bolesne – może nia. A jednocześnie element walki o prawa osób LGBT+. już tak. Ponieważ tego typu komercyjne wydarzenia Oczywiście nie z każdego tematu da się zrobić święto. robią coś, co jest nam jako lewicy bardzo potrzebne – Więcej: większości „naszych”, lewicowych tematów nie docierają szeroko poza lewicową bańkę, w tym do bar­ wypada wręcz łączyć z imprezą, chyba że jest to de facto dzo młodych odbiorczyń, oraz robią fun w „naszych” stypa, czyli właśnie „spuszczenie pary”, wkurwiony tematach. A to chyba dobrze, prawda? rave po kolejnej śmierci na ciążę w polskim szpitalu albo after aktywistów po premierze „Zielonej granicy”. Pozytywny mit, przemilczane problemy Są jednak miłe wyjątki – należą do nich wspomniana Bartosz Tarnowski queerowa duma i dziewczyńskość, które aż proszą się W „Kool thing”, jednej z najbardziej znanych piose­ o celebrację. I tak, dla nas, lewaków, parada zawsze nek zespołu Sonic Youth, Kim Gordon śpiewała: „Hej będzie przypominać o prześladowaniach mniejszości cool gościu […] chcę wiedzieć, co zamierzasz zrobić LGBT+ i pinkwashingu, a beztroska dziewczyńskość dla mnie? / To znaczy, czy chcesz wyzwolić nas, dziew­ wydawać się naiwnością w ogromie genderowej prze­ czyny / z białej, męskiej, korporacyjnej opresji?”. Po­ mocy i feministycznych rozterek nad inkluzywnością. dobne pytania chce się zadać ostatniemu filmowi re­ Uważam jednak, że powinniśmy wręcz pozwalać sobie żyserki Grety Gerwig. Jej poprzednie dzieła („Lady Bird” na te momenty beztroski i spłaszczenia naszych aka­ i „Małe kobietki”) dawały bowiem nadzieję, że zoba­ demickich rozkmin, bo bez nich trudno się nie wy­ czymy na ekranie coś więcej niż wysokobudżetową palić, a z drugiej strony zainteresować szersze grono. reklamę znanej marki – film krytyczny, odważny, dia­ Koncerty Taylor Swift i Beyoncé, a także seanse logujący z niejednoznaczną rolą, jaką lalki Barbie ode­ „Barbie” to definicja dobrej zabawy – z przyjaciółkami, grały w naszej kulturze. przebraniami i muzyką, w dodatku w kontrze do zin­ Film „Barbie” z pewnością chce nam pokazać, że jest ternalizowanej mizoginii, wedle której powinnyśmy bardzo świadomy tego, jakie formy przybiera biała, mę­ wyrugować ze swojego życia wszelkie przejawy „ste­ ska, korporacyjna opresja. Od pierwszego zetknięcia reotypowej kobiecości”, takie jak różowe ubrania albo się głównej bohaterki z seksizmem „zwykłego” świata, słuchanie piosenek o byłych chłopakach. Nie są to przez skład zarządu firmy Mattel, aż po oznaki męskiej rzecz jasna wydarzenia, które stanowić będą przełom władzy odkrywane przez Kena – wszystko to jest poka­ w dyskursie feministycznym. Ale w życiu kilku, kilku­ zane na ironiczną nutę i bez pardonu wyśmiane. Z pew­ set lub kilku tysięcy dziewczyn, których doświadczenie nością film nie pozostaje też bezkrytyczny wobec →

100

marki, którą reprezentuje – a śmiech z powodu tego zaznaczonego dystansu nie opuszcza nas od lekko prze­ giętego nawiązania do prologu „2001: Odysei kosmicz­ nej” aż po doskonały żart w samym finale filmu. Te punkty krytyki zarówno współczesnego świata, jak i samej marki były po prostu nie do pominięcia w fil­ mie, który chce być cool.

Jednak aby taki film był opłacalny dla marki, która chce – mimo kontrowersji – pozostać atrakcyjna dla współczesnego konsumenta, potrzebne są w nim jesz­ cze dwa ważne składniki – zbudowanie pozytywnego mitu i przemilczenie prawdziwych problemów. Choć więc skomentowano budowę stóp Barbie, nie skomento­ wano standardów budowy kobiecego ciała, jakie marka promuje. Standardy te są nie do obrony – Barbie jest skrajnie wychudzona, a obraz ciała przez nią prezen­ towany jest jednym z powodów kompleksów nastola­ tek kilku już pokoleń. Ten problem z marką jest realny, a nie domniemany – jednak właśnie dlatego trzeba go przemilczeć, by nagle nie zrobiło się tak niezręcznie, jak w scenie, w której Barbie nagle, ni z tego, ni z owego zaczyna myśleć o śmierci.

Pozytywnym mitem, który koniecznie należy pod­ trzymać, jest inspiracja dla dziewczynek. Podstawowym sloganem reklamowym marki jest „Możesz być, kim chcesz” – a więc Barbie może być naukowczynią, teni­ sistką czy baletnicą. Dostępne wersje lalki obejmują też różne kolory skóry czy różne niepełnosprawności. Stąd rola marki w inspirowaniu kolejnych pokoleń dziew­ czynek nie może być podważona, a wręcz musi zostać (i jest) głównym motorem napędowym dla fabuły – bo to właśnie ten mit dziś odpowiada za słupki sprzedaży Mattel. Nawet gdy Gloria (grana przez Americę Fer­ rerę) w słynnym już monologu opisuje sprzeczne ocze­ kiwania społeczne wobec kobiet, rola Barbie w budo­ waniu tych oczekiwań i ich podtrzymywaniu zostaje przemilczana. Istotna jest za to jej rola w rozbudza­ niu marzeń dziewczynek o lepszym życiu, którą na­ wet krytyczna wobec Barbie córka Glorii pod koniec filmu przyznaje i afirmuje. „Barbie” Grety Gerwig jest cool gościem z piosenki Sonic Youth. Świadomym problemów trapiących spo­ łeczeństwo zabawnym typem z dystansem do siebie.

Jednak gdy spytamy, czy jest gotów się realnie zmienić, zrezygnować z odrobiny własnych zysków i popracować nad swoimi wadami, okazuje się, że wymagamy niestety zbyt wiele. Tak jak śpiewa Kim Gordon – wciąż możemy zostać przyjaciółmi, ale nic więcej z tego nie będzie.

Maria Rościszewska jest absolwentką filologii polskiej i studentką filozofii na Uniwersytecie Warszawskim. Uczy języka polskiego w Liceum Chocimska. Redaktorka wicenaczelna Magazynu Kontakt.

Ida Nowak jest aktywistką klimatyczną i prozwierzęcą. Redaktorka Magazynu Kontakt. Zaangażowana twórczo pod pseudonimem Ida Dzik.

Bartosz Tarnowski jest aktywistą na rzecz praw człowieka, w szczególności praw osób z niepełnosprawnościami. Członek partii Lewica Razem. W przeszłości związany z Fundacją Nowy Głos m.in. jako Koordynator Warszawskiej Ligi Debatanckiej.

Redaktor Magazynu Kontakt.

Katarzyna Pustoła kpustola.vsble.me

sklep.magazynkontakt.pl

Buduj katolewicę – prenumeruj Kontakt

Dostępna również

PRENUMERATA ELEKTRONICZNA

Prenumerata to tylko 90 zł, wszystkie wysyłki darmowe.

Kup prenumeratę, a każdy nowy numer sam Cię znajdzie.

Jeśli chcesz wesprzeć naszą działalność, zamów prenumeratę sponsorską.

Prenumerata to najtańszy najwygodniejszy sposób na otrzymywanie Kontaktu.

cena: 30 pln (w tym 8% VAT)