Kontakt nr 51: Koniec końców

51 lato 2023 TEMAT NUMERU:

KONIEC KOŃCÓW Anja Franczak Być death positive

Katarzyna Czajka-Kominiarczuk Śmierć w kadrze

Andrzej Leder

MEM-ento mori

Dekada Franciszka

Hubert Walczyński Nierówności sobie, rzeczywistość sobie

OBYWATEL

LOKALNIE

Teologowie i teolożki świata chcą więcej

LEWA NAWA

Agata Guza

FOTOREPORTAŻ

Kościelny monopol na sprawy ostateczne

ZMIENNA

MAGAZYN NIEUZIEMIONY magazynkontakt.pl

Magazyn lewicy katolickiej

www.patronite.pl/magazyn-kontakt

Dane do przelewu: Klub Inteligencji Katolickiej Darowizna na cele statutowe – Magazyn Kontakt 42 1560 0013 2000 1706 4454 5707

spons eratę renum

Obecnie utrzymujemy się wyłącznie dzięki wsparciu od naszych czytelników i czytelniczek

Wybie rz p

Piszemy, rozmawiamy, redagujemy, ilustrujemy, fotografujemy, składamy, drukujemy i wysyłamy!

orską.

Wspieraj Kontakt, buduj katolewicę!

magazynkontakt.pl redakcja@magazynkontakt.pl

redaktor naczelny Ignacy Dudkiewicz ignacydudkiewicz@gmail.com zastępcy redaktora naczelnego Wanda Kaczor wanda.kaczor@gmail.com Szymon Rębowski szymon.rebowski@magazynkontakt.pl sekretarz redakcji Maciej Możański sekretarz.kontakt@kik.waw.pl

ZESPÓŁ REDAKCYJNY:

STALE WSPÓŁPRACUJĄ:

ILUSTRUJĄ:

Lewa Nawa Misza Tomaszewski

Franciszek Bojańczyk, Rafał Bakalarczyk, Dorota Borodaj, Oscar Cole-Arnal, Filip Flisowski, ks. Andrzej Gałka, Antoni Grześczyk, Stanisław Jaromi OFMConv, Jan Jęcz, Julia Kern, Karol Kleczka, Stanisław Krawczyk, Katarzyna Kucharska-Hornung, Artur Kula, Julia Lis, Krystian Łukasik, Joanna Mazur, Jan Mencwel, ks. Grzegorz Michalczyk, Krzysztof Nawratek, Mateusz Piotrowski, Agnieszka Piskozub-Piwosz, Piotr Popiołek, Zuzanna Radzik, Anna Sands, Joanna Sawicka, Jakub Szymik, Joanna Święcicka, Ignacy Święcicki, Karol Wilczyński, Monika Woźniak, Antoni Zając, Stanisław Zakroczymski, Marta Zdanowska, Jarosław Ziółkowski, Marysia Złonkiewicz

Viktar Aberamok, Patricija Bliuj-Stodulska, Zofia Borysiewicz, Arina Bożok, Karolina Burdon, Maciek Bykowski, Julia Chibowska, Artur Denys, Piotr Depta-Kleśta, Stanisław Gajewski, Helena Jabłonowska, Marta Jóźwiak, Zofia Klamka, Zuzanna Kowalczyk, Wika Krauz, Rafał Kucharczuk, Magdalena Kwiatkowska, Rafał Kwiczor, Anna Libera, Kuba Mazurkiewicz, Weronika Reroń, Zofia Rogula, Zofia Różycka, Małgorzata Rumińska, Magdalena Sołodyna, Jan Stanisławski, Christina Yavorchuk, Zuzanna Wicha, Zuzanna Wojda

Obywatel Hubert Walczyński Lokalnie Basia Olszewska, Ernest Małkiewicz Zmienna/Zmiennik Paulina Olivier Ala Budzyńska, Paweł Cywiński, Andrzej Dębowski, Anna Dobrowolska, Hanna Frejlak, Tomek Hryciuk, Tomek Kaczor, Kamil Lipiński, Mateusz Luft, Jakub Niewiadomski, Ida Nowak, Maciek Onyszkiewicz, Maria Rościszewska, Cyryl Skibiński, Jan Szerszeń, Bartosz Tarnowski, Jan Wiśniewski, Konstancja Ziółkowska

ul. Freta 20/24 A 00-227 Warszawa redaktorka prowadząca numer Maria Rościszewska projekt graficzny Urszula Dubiniec urszula.dubiniec@gmail.com skład i łamanie Marcin Kiedio ilustracja na pierwszej stronie okładki Jan Stanisławski komiks na str. 2–3 Andrzej Dębowski korekta Ewa Ambroch i zespół redakcyjny wydawca KIK Warszawa Poglądy wyrażane przez autorki i autorów tekstów nie są tożsame z poglądami wydawcy. złożono krojami Range Serif, Bree, Tabac Sans nakład 800 egzemplarzy

2

NUMER:

51

LATO 2023

kONIEC KOŃCÓW

5

Wielogłos

39

Porozmawiajmy o śmierci

Katarzyna Czajka-Kominiarczuk, Justyna Drath, Tomasz Hryciuk Sztuka umierania

12

Rozmowa z Anją Franczak Nauczmy się umierać

46

Rozmowa z Jakubem Sieczką O cal od śmierci

23

Kuba Maria Mazurkiewicz Grób w ogrodzie i Necroexpo

53

Wojciech Rutkiewicz Czekając na koniec

Współczesny pogrzeb jest zwykle wydarzeniem nieprzystającym do stylu życia zmarłego. Nieważne, czy pochówek dotyczy młodej, czy sędziwej osoby, rytuał wygląda zasadniczo tak samo. W obszarze śmierci i pogrzebu nie ma różnorodności.

58

Rozmowa z Andrzejem Lederem Pustka nie wynika z braku religii, ale z władzy konsumpcjonizmu

67

Adam Ostrowski Bóg (nie)umarły – trauma Wielkiej Soboty

28

Infografika Czy myśli pani o śmierci?

30

Rozmowa z Małgorzatą Łubą Samobójstwo to sprawa życiowa

Działania mogące ratować w kryzysie samobójczym można porównać do pierwszej pomocy medycznej.

Chciałabym, żebyśmy tak samo zaczęli traktować pomoc emocjonalną, bo tu też każdy z nas może być ratownikiem.

74

Rozmowa z Adamem Strugiem Wesele bez państwa młodych

3

fOTOR EPORTA Ż

oBY WAT EL

84

110

Agata Guza Chcemy rozmawiać o tym, co nasze, trudne i żylaste

l E WA N AWA

88

Wielogłos Teologowie i teolożki świata o dekadzie Franciszka

98

Mirosław Wlekły Papież z końca świata. Moje dziesięć lat z Franciszkiem

lOKALNIE

106 Jacenty Dędek Miasto jednej linii tramwajowej

Jason Hickel O ile trzeba zmniejszyć nierówności?

114

Hubert Walczyński Przestańmy mówić o nierównościach

zMIENNA

116

Rozmowa z Renatą Grzybczak Granice człowieczeństwa

5

koniec końców

Porozmawiajmy o śmierci Żałoba i umieranie są w naszym społeczeństwie tabu. Nie pozwalamy – sobie ani innym – na poczucie bezradności i innych trudnych emocji, które towarzyszą śmierci. Rozwiązaniem problemu wydaje nam się kupienie leków na uspokojenie, wzięcie L4 na parę dni i jak najszybszy powrót do pracy.

WIELOGŁOS TOMASZ HRYCIUK

Samotni w żałobie Maria Rościszewska

To nie będzie nic nowego ani odkrywczego: powiedzieć, że żyjemy w społeczeństwie samotnym, izolującym się i odciętym od tego, co trudne. Odwracamy wzrok od osób w kryzysie bezdomności, leżących na ulicy. Wyrzucamy za mur uchodźców, którzy chcą lepszego życia w demokratycznym państwie. Usuwamy z przestrzeni publicznej nawet dzieci – „przecież przeszkadzają i są zbyt głośne” – tworząc hotele i restauracje, do których nie mają wstępu. To, co nie mieści się w normie, jest związane z trudnymi emocjami i przeszkadza normalnie funkcjonować w kapitalistycznym społeczeństwie, wyrzucane jest na margines.

Podobnie jest ze śmiercią. Jak zauważa między innymi Geoffrey Gorer, angielski antropolog i pisarz, zamknęliśmy ją za drzwiami szpitala i kostnicy, zostawiliśmy medykom i pracownikom hospicjów.

I choć romantyzowanie przeszłości bywa niebezpieczne, trudno jest oprzeć się wrażeniu, że wspólnotowe przeżywanie śmierci i żałoby, które zatraciliśmy, miało w sobie coś ważnego i potrzebnego. Może dlatego tak wielu ludzi chodzi z Adamem Strugiem śpiewać ludowe pieśni o śmierci 1 listopada na cmentarzu Powązkowskim, o czym sam pieśniarz opowiada w rozmowie z Bartkiem Tarnowskim i Dawidem Gospodarkiem.

Razem ze śmiercią z przestrzeni publicznej zanika żałoba. Związane z nią silne przeżywanie emocji – smutku, ale też złości, lęku, a czasem dziwnego rodzaju wzruszenia, słowem: całej gamy różnych uczuć – przeważnie nie jest akceptowalne. Trudne, gwałtowne emocje należy zostawić w domu, ewentualnie w gabinecie terapeutycznym. Zauważmy jednak, że nie chodzi tu tylko o wymiar społeczno-psychologiczny braku przyzwolenia na wyrażanie emocji. To coś więcej niż to, że „nie wypada” szlochać w miejscach publicznych. Owszem, rzeczywiście są w społeczeństwie takie, a nie inne tendencje, pewnie częściowo wyniesione z domów rodzinnych. Ale to zjawisko jest nierozłącznie związane również

z rozwojem kapitalistycznej nowoczesności. Gdy umiera ktoś z mojej najbliższej rodziny – mąż, rodzic, dziecko – prawo pozwala mi wziąć najwyżej dwa dni urlopu. Mam dwa dni na to, by po tej stracie pozbierać się na tyle, aby móc wrócić do pracy. Kapitalizm dyscyplinuje mnie, bym była odpowiednio produktywna.

Ktoś na ten zarzut odpowie, że przecież można wtedy pójść do psychiatry i wziąć L4. Tu przechodzimy do kolejnego ważnego aspektu tego, jak zmienia się postrzeganie i praktyka żałoby – a mianowicie do zjawiska jej medykalizacji. Jak zauważył Tomasz Stawiszyński w swojej książce „Ucieczka od bezradności”, Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne w trzeciej wersji DSM (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, klasyfikacja zaburzeń psychicznych) uznawało, że żałoba powinna trwać najdłużej rok. W DSM IV skrócono ten czas do dwóch miesięcy, a najnowsza edycja mówi o dwóch tygodniach! Według nowoczesnej psychiatrii powinnam w dwa tygodnie „przeżyć żałobę” i zaakceptować śmierć bliskiej osoby. Dłuższy czas świadczy już →

6

kONIEC KOŃCÓW

o patologii i jako taki powinien być le- przeżywa się bardzo różnie. Przekonuje i o umieraniu mówić, jesteśmy zarazem czony – oczywiście najlepiej farmako- mnie Franczak, gdy mówi w naszej roz- pozbawieni prawa do śmierci czy raczej logicznie. A fakt, że autorzy tej zmiany – mowie, że żałoba to relacja, wciąż istnie- prawa do bezradności, rozpaczy i niejak wskazuje Stawiszyński – są blisko jąca więź z osobą zmarłą – i jako taka ra- mocy w zetknięciu z nią”. W odtabuizowazwiązani z przemysłem farmaceutycz- czej nigdy nie znika, nie jest to więc coś, niu śmierci nie chodzi więc o to, by udaco można „przejść” lub „przepracować”. wać, że śmierć to coś normalnego – bo nym w USA, to oczywiście drobiazg.

Nie chcę świata, w którym osoba do- choć jest od zawsze nieodłączną częścią Objawem uschematyzowania żałoby jest też ujęcie jej w model DABDA – denial, świadczająca jednej z najtrudniejszych, życia, jest jednocześnie w nim czymś najanger, bargain, depression, acceptance. najboleśniejszych i najbardziej absur- bardziej absurdalnym i niezrozumiałym, Jest on tak stary i znany, że pojawia się dalnych strat, jakie można przeżyć w na- a dla niektórych przerażającym. Naszym nawet w popkulturze (na przykład w me- szym ludzkim życiu – czyli śmierci – jest zadaniem nie jest to, by śmierć opanomach lub w serialu „The Office”). Jak za- w tym nieludzko samotna. Rano łyka leki wać i w pełni oswoić. Ale dobrze byłoby uważa w rozmowie z nami Anja Franczak na uspokojenie i patrzy w lustro, mó- pozwolić sobie na tę bezradność – przed z Instytutu Dobrej Śmierci, wcale nie jest wiąc sobie: „Weź się w garść”. Dusi w so- samym sobą i przed innymi. Byśmy mogli, on oczywisty i spora część psychologów bie emocje w drodze do pracy, w któ- jak pisał Franz Kafka w liście do Oskara oraz ludzi pracujących z osobami w ża- rej koledzy i koleżanki patrzą na nią ze Pollaka, „stać naprzeciw siebie tak zamyłobie zdecydowanie go odrzuca. Model skrępowaniem, bo coś tam słyszeli, ale śleni i współczujący, jak przed wejściem ten zakłada, że każda żałoba wygląda tak nie wiedzą, jak zagadać. Po południu do piekła”. Byśmy w żałobie nie musieli samo. A przecież inaczej przeżywamy wraca autobusem, połykając łzy, bo ry- być tacy samotni. stratę po ukochanej siostrze, inaczej po czeć może tylko w samotnym mieszkaniu. despotycznym ojcu alkoholiku i jesz- A następnego dnia robi znów wszystko L4 na śmierć kota cze inaczej po dawnej miłości z podsta- to samo – aż w końcu ból będzie trochę Ida Nowak wówki. Inaczej po psim członku rodziny; bardziej przytępiony.

W pewien letni piątek dzwonię do lekarza Śmierć i żałoba są tematem tabu. Nie rodzinnego i proszę o zwolnienie z pracy po przyjaciółce, która popełniła samobójstwo; po żonatym kochanku, o któ- stykamy się już z nimi w przestrzeni pu- na jeden dzień. Mówię: „Nie będę pana rym nikt nie wiedział. Przemawia do mnie blicznej. Boimy się o nich rozmawiać. Jak oszukiwać, panie doktorze. Wczoraj uśpiGeorge Bonanno, amerykański profe- zauważa Stawiszyński we wspomnianej liśmy naszego kocura staruszka, a ja prasor psychologii klinicznej, który w swo- „Ucieczce od bezradności”: „Pozbawieni cuję z klientami i czuję, że dzisiaj nie dam ich badaniach pokazuje, że każdą śmierć języka, którym dałoby się o śmierci rady z nikim rozmawiać”. Pan doktor jest

7

pełen zrozumienia – wypisuje L4 i pyta, czy potrzebuję też czegoś na uspokojenie. Nie potrzebuję, chciałabym tylko chwilę odetchnąć i nie musieć pracować. Oczywiście tylko przez ten jeden dzień – o więcej nie mam odwagi poprosić. Mimo że nasz Kita był członkiem najbliższej rodziny, a szesnaście lat z nim stanowi więcej niż połowę mojego życia, śmierć kota może być przez społeczeństwo zakwalifikowana co najwyżej jako niedogodność, zły dzień, gorszy czas, na który dzięki wyrozumiałemu lekarzowi mogę dostać jeden dzień luzu. Tak samo jak na bolesny okres, stan podgorączkowy albo – bo i to się przecież zdarza – kaca.

Możliwość szybkiego zorganizowania zwolnienia chorobowego w zasadzie wedle własnego uznania jest oczywiście przywilejem. Pozwala mi na nie po pierwsze, prywatny pakiet medyczny, a po drugie, wyrozumiałość miejsca pracy – w dużym mieście i aspirującego do bycia „dobrym pracodawcą”, który nie będzie dociekał, czy obiektywnie danego dnia nie jestem w stanie pracować, ani podważał moich potrzeb. Ba! Złoży nawet kocie kondolencje. Jednak nawet w tym

luksusowym środowisku nie oczekiwała- pracy przewiduje urlop okolicznobym zrozumienia dla dłuższej żałoby po ściowy w przypadku śmierci i pogrzebu śmierci zwierzęcego towarzysza – osta- bliskiej osoby, jednak jest on stanowtecznie po jednodniowym L4 wróciłam czo zbyt krótki, by mówić o przeżyciu do pełnowymiarowej pracy. w tym czasie żałoby. Ten czas można raKarolina Kuszlewicz, adwokatka zaj- czej odczytywać jako przestrzeń do załamująca się prawami zwierząt, po śmierci twienia niezbędnych formalności. Dość swojej pieski Koko przejmująco pisała powszechną praktyką żałoby w konteko żałobie po zwierzęcym członku ro- ście pracy wydaje się raczej urlop na żądziny w artykule dla serwisu Noizz: „Jakże danie lub L4.

Zapisy Kodeksu pracy można potrakzresztą rzadko słyszy się w tym kontekście słowo «żałoba». Raczej «umarł mi tować jednak jak papierek lakmusowy pies». Ale – mnie nie umarł pies, tylko „żałobnego radaru”. Rodzice, dzieci i małnajbliższy członek rodziny. Przecież żonkowie – to wedle prawa najbliższe nie mówi się, gdy umrze nam matka, osoby dla każdego człowieka, po któbrat, partner: «umarł mi człowiek». [...] rych śmierci przysługują nam dwa doGdybym pracowała na etat, musiała- datkowe dni wolne. Trochę dalej plasują bym po tym, jak towarzyszyłam Koko się rodzeństwo, dziadkowie i teściowie – w odchodzeniu, pójść do pracy na ósmą po ich śmierci mamy dodatkowy jeden czy dziewiątą. Ewentualnie wzięłabym dzień. W oczywisty sposób Kodeks pracy urlop na żądanie, ale systemowo moja nie obejmuje więc nie tylko „odpowiedstrata i mój czas żałoby pozostałyby nie- niego” czasu żałoby, ale także wielu tywidzialne”. pów bliskich relacji, także rodzinnych, Kuszlewicz bardzo celnie definiuje róż- na przykład z synową, szwagrem, cionicę między społecznym uznawaniem cią czy wnukiem. Podobnie rzecz się ma żałoby po bliskim człowieku a żałoby po w przypadku relacji niezalegalizowabliskim zwierzęciu, jednak jeśli chodzi nych – w tym par jednopłciowych, co o systemową „widzialność”, ta pierwsza stanowi tylko jeden z wielu przejawów niewiele różni się od drugiej. Kodeks dyskryminacji osób LGBT+ w Polsce. →

8

kONIEC KOŃCÓW

Jednak to nie prawny wymiar śmierci bliskiej osoby wydaje się kluczowy, kiedy myślimy o żałobie „uznanej” i „nieuznanej”. Znacznie większe psychologiczne znaczenie wydaje się mieć jej społeczne postrzeganie. Gdy chodzi o śmierć rodzica, dziecka czy partnera życiowego, naturalną reakcją otoczenia jest oczekiwanie na przeżywanie – wiadomo, że osoba jest w żałobie, że jest jej ciężko, przechodzi trudny czas, i to dość długo.

Zupełnie inny jest jednak odbiór żałoby po babci, cioci czy teściu – owszem, złożymy kondolencje, ale raczej zdziwi nas przedłużający się smutek czy zwolnienie lekarskie. Podobnie rzecz ma się w przypadku zwierzęcego członka rodziny czy też „rodziny z wyboru”, to jest naszych przyjaciół.

Tymczasem lista istotnych dla naszego życia osób, których śmierć często wiąże się z silną reakcją emocjonalną, jest o wiele, wiele dłuższa. Znajdują się na niej na przykład osoby publiczne, których nie znaliśmy, ale które wywarły – lub wywierały przez długi czas – istotny wpływ na nasze życie. I nie mam tu bynajmniej na myśli jedynie masowych emocji takich jak opłakiwanie Karola Wojtyły,

Michaela Jacksona czy księżnej Diany.

Przypadki można by mnożyć, a pewnie Sądzę, że dla wielu osób śmierć ukocha- każda zapytana osoba dodałaby do listy nego idola, choćby i nieznanego szerszej „żałobnej niewidzialności” jeszcze kolejną publiczności, stanowi spore emocjonalne pozycję. Temat „nieuznanej żałoby” jest wyzwanie. Myśl, że nic więcej nie stwo- więc jednym z wielu, które obrazują kłorzą, nie powiedzą, nie napiszą, jest prze- pot z opisaniem, zmierzeniem i wyznacież ogromną pustką w sercu wymaga- czeniem ram dla przeżywania śmierci. jącą przeżycia.

Tymczasem żałoba, śmierć, a także to, co Kolejna „nieuznana” żałoba to ta, która wcześniej – na przykład powolne odchozdarza się w związkach ukrywanych, na dzenie – są ogromnymi wyrwami w kraprzykład romansach czy niejawnych re- jobrazie emocjonalnym, każda o własnym lacjach queerowych. Nie dość, że dla niej kształcie i odcieniu i każda poczyniona samej często nie ma w najbliższym oto- przez inną nieobecność. czeniu zrozumienia (bo na opłakiwanie zmarłej monopol ma przecież mąż, a nie (Nie)poprawna żałoba kochanek), często trzeba ukryć ją jesz- Gabriela Kowalewska Żałoba to cena, którą płacimy za miłość. cze przed światem (bo jeśli nie mieliśmy KENNETH J. DOKA bezpiecznej przestrzeni, by wyjść z szafy wspólnie, tym bardziej trudne będzie to Kiedy w Google’u wpiszemy hasło „żapo świeżej stracie partnera). Podobnie łoba”, od razu wyskakuje pięć proponowaniewidzialna bywa żałoba po osobach, nych wyszukiwań: „przeżywanie żałoby”, z którymi relacje już zamknęliśmy – po- „stopnie przechodzenia żałoby”, „czego nie przednich partnerach, skłóconych z nami robić w żałobie”, „jak przejść żałobę”. Czy dawnych znajomych. A przecież śmierć można uschematyzować żałobę? Raczej osób, które kiedyś były bliskie i prze- nie, a w internecie wyświetlają się zalestały być, do których być może mieliśmy dwie próby, podjęte przez osoby często żal, którym czegoś „nie zdążyliśmy po- o różnym poziomie wrażliwości i wiedzy. wiedzieć”, jest ogromnym obciążeniem Można zacząć od postawienia serii emocjonalnym. teoretycznych pytań: skąd się wzięła

9

Śmierć pozostaje najbardziej abstrakcyjną chwilą w życiu człowieka.

żałoba, jak tradycje związane z żałobą różnią się między sobą w zależności od kultury, czym są obrządki pogrzebowe, czy pogrzeb pomaga w żałobie albo jakie kolory żałobne dominują w Mikronezji.

Jednak czy tymi pytaniami nie staramy się jeszcze bardziej uteoretycznić tego procesu? W momencie straty kogoś bliskiego – człowieka czy zwierzęcia – jesteśmy postawieni w sytuacji tak skrajnie absurdalnej, że trudno mówić o jakiejkolwiek logice czy teorii. Człowiek jest skazany na śmierć, ba, można powiedzieć, że wszyscy zwyczajnie żyjemy, aby umrzeć – a jednak, mimo całej wiedzy na temat przemijania i śmiertelności, mimo świadomości, którą mamy w sobie od urodzenia, śmierć pozostaje najbardziej abstrakcyjną chwilą w życiu człowieka.

Ludzki umysł nie jest w stanie przetworzyć informacji o tak fundamentalnym braku – nie jest i nigdy nie był. Żałoba jest skomplikowanym procesem, złożonym i zależnym od wielu czynników. Nie można jej zamknąć w ramach etapów ani podpunktów. Nie jesteśmy w stanie wytłumaczyć wszystkiego, mimo że czasem bardzo byśmy chcieli. Człowiek dąży do racjonalizacji

świata, rozumienie daje mu spokój, kontrolę i poczucie wewnętrznej harmonii.

Im dana sprawa jest bardziej skomplikowana, tym uporczywiej dążymy do jej rozwiązania. Ludzkie życie jest jak dramat u Arystotelesa: po każdym napięciu musi dojść do katharsis, do rozwiązania akcji, a wszystko po to, żebyśmy zwyczajnie nie oszaleli. Ale to się zmienia w przypadku emocji, które nie są racjonalne – nie można ich opisać matematycznie, raczej nie powinny podlegać ocenie i są trudne do zrozumienia. Jeżeli uznamy, że żałoba jest konsekwencją miłości, czegoś tak intymnego i indywidualnego, to w jaki sposób można ją ocenić? Jak można wpisać w rubrykę tego, co poprawne? Żałoba dla jednych to proces, który otwiera się po śmierci, dla innych jeszcze chwilę przed, dla niektórych nie otwiera się nigdy. Żałoba może być czarna, niebieska, zielona, biała, czerwona, miękka, twarda, gładka, ostra, ociężała, sflaczała, brzydka, piękna i męcząca. Może być zabawna albo zupełnie nie mieć poczucia humoru. Może trwać tygodnie, miesiące, lata albo nigdy się nie skończyć – niektórzy mogą z niej nigdy nie wyjść.

Żałoba może przebiegać też bardzo burzliwie. Przykładem tego jest historia amerykańskiej aktorki Jennette McCurdy, autorki książki o bardzo kontrowersyjnym tytule „Cieszę się, że moja mama umarła”. Opisała ona stosunki ze swoją matką od dzieciństwa do dorosłości. Ich relacja była ze strony matki pełna manipulacji, brutalności, przemocy emocjonalnej i fizycznej. W ostatnich rozdziałach książki McCurdy opisuje pożegnanie z matką – autorka bardzo wtedy cierpiała i ostatecznie poszła na terapię. Z czasem zrozumiała, że ze śmiercią mamy wiąże się również uczucie lekkości i ulga. To może być trudne i dla niektórych kontrowersyjne, bo jednak uczucie ulgi po śmierci bliskiej osoby jest w naszej kulturze tabu. Czy McCurdy przeżyła lub wciąż przeżywa żałobę? Na pewno nie taką, jak w klasycznym ujęciu normatywnym i teoretycznym. Amerykańska aktorka i pisarka jest tylko jednym z przykładów, które mogłyby obalić myślenie o żałobie w klasycznym schemacie. Jej sposobu przeżywania śmierci swojej mamy, pełnego złości, ulgi i innych złożonych emocji, nie da się zamknąć w prostym modelu. →

10

kONIEC KOŃCÓW

Żałoba jest intymną relacją między żyjącym i zmarłym.

Żałoba jest intymną relacją między żyjącym i zmarłym. Jest wyjątkowa i niepowtarzalna. Bez sensu jest twierdzić, że ktoś przez ten proces powinien przechodzić w określony sposób. Jeżeli w kwestii żałoby my jako ludzie mamy jakąś powinność, to tylko taką, by wyzbyć się wszelkich przekonań, uprzedzeń i wiedzy, jakie mamy na jej temat. Choć oczywiście nie znaczy to, że nie powinno się o niej pisać. Wręcz przeciwnie – należy detabuizować śmierć, żałobę oraz wszystkie inne związane elementy. I mówić o nich z szacunkiem dla indywidualności i wyjątkowości każdego procesu i osoby.

Od dobrej śmierci do spektaklu śmierci Tomasz Hryciuk

Nie towarzyszymy w śmierci członkom rodzin, ale chętnie oglądamy ją w telewizji. Nie całujemy zwłok podczas pogrzebów, ale zabijamy w grach komputerowych. Scrollujemy wiadomości, umierające dzieci patrzą na nas szklistymi oczami, i scrollujemy dalej. Nasz stosunek do śmierci staje się coraz bardziej niejednoznaczny.

Jeszcze niedawno ludzie w Polsce odchodzili w domu. Śmierć była wydarzeniem rodzinnym i społecznym, drzwi były otwarte dla wszystkich. Umierający spisywał testament i informował najbliższych, w czym ma być pochowany. Żegnał się, przebaczał komu trzeba i jemu przebaczano.

Towarzyszenie w umieraniu było moralnym obowiązkiem społeczności, bo każdy miał prawo do „dobrej śmierci”, do odejścia zaopiekowanym. Wiatyk, ostatnia komunia święta, to dosłownie zapasy na drogę i rolą najbliższych było te zapasy przygotować. Przy umierających czuwano, a gdy odeszli, czuwano przy ich zwłokach. Zgon miał swój teatr, w którym śmierć było widać, była słyszalna i miała zapach. Rodzina pielęgnowała i ubierała zwłoki, całowała zmarłego lub zmarłą, odprowadzała na cmentarz, niosła trumnę. Śmierci jeszcze za życia doświadczało się fizycznie.

Dzisiaj niewiele osób asystuje przy zgonach, więc tracą one odświętność, stając się zagadnieniem raczej biologicznym niż duchowym. Outsoursujemy umieranie, oddając je w ręce medycznych i funeralnych branż. Nie ma więc już „przed” i „po”,

zostaje tylko „przed”. Umierający znikają w przedśmiertnej przestrzeni szpitala czy domu starości, niezauważenie odchodzą i już więcej się ich nie widzi.

Coraz częściej kosztem jakości śmierć idzie w ilość. Bycie przy śmierci zastępują masowe informacje na smartfonach, w telewizji i gazetach. Zmieniło się środowisko informacyjne, więc coraz rzadziej nawet wiadomości o wielkich tragediach są obiektem głębszych przemyśleń czy dyskusji. Wiadomości jest więcej, pojawiają się częściej i z większym natężeniem – więc lepiej widać i lepiej słychać. To, co parędziesiąt lat temu było wzmianką w gazecie, dziś jest newsami na żywo z ziemi i nieba, w pakiecie z ekspertami, ignorantami i komentującą na żywo światową agorą. Odchodzenie i konanie podlega informacyjnej obróbce tak jak inne relacje, więc trudno wybierać, czy bardziej przejąć się osunięciem ziemi w Ekwadorze, katastrofą humanitarną w Jemenie czy zbombardowanym blokiem w Ukrainie. Obfitość wiedzy i informacji o śmierci powoduje, że zmienia się ona w natarczywy spektakl. Istotna jest też ekspozycja na liczne bodźce: informacje o śmierciach spływają ze świata

11

w audycjach, fotografiach, artykułach, filmikach i reportażach. Słowa i obrazy docierają ze wszystkich stron, a ten nadmiar powoduje, że nasz próg czucia się obniża.

Przez trzy lata epidemii COVID-19 w związku z zakażeniem wirusem zmarło w Polsce około 120 tysięcy osób – to tyle, co populacja Elbląga albo Gorzowa Wielkopolskiego. Ale objawów zbiorowej żałoby nie widać. Jakby nie śmierć nas dotknęła, tylko niecodzienność pandemicznej sytuacji. Słyszeliśmy o śmierciach czyichś wujków albo babć i te wieści nas smuciły. Ale jako społeczeństwo nie przepracowaliśmy tych zgonów w całości, jak wielkiej narodowej tragedii. Najwięcej „ponadprogramowych” zgonów od czasu drugiej wojny światowej stało się informacją na pasku, która szybko spowszedniała. Zachorowań tyle, zgonów tyle, wyleczonych tyle. Rozłożyły się w czasie i naszych wyobrażeniach. Szpitalne oddziały covidowe, pierwszy front walki z epidemią, były dalekim światem, z którego docierało do nas zaledwie echo statystyk.

Czy zmiany w postrzeganiu śmierci wywołane pandemią będą trwałe?

Psychologiczne i zdrowotne konse-

kwencje zagrożenia epidemią w wielu z nas pozostaną z pewnością na długo, ale jak wpłyną na społeczne postrzeganie umierania? Wiele wskazuje na to, że jeszcze bardziej się ono zmedykalizuje.

Pandemia pokazała, że przerażony świat szukał ratunku w nauce – specjalistach walczących o wynalezienie szczepionki, załogach karetek, w respiratorach, zapasach tlenu, medykamentach. Znaczna część ludzkości bez szemrania poddała się odgórnej kontroli fachowców, polityków i organizacji. Mimo ofiar wyszliśmy z tego względnie cało, a zaufanie do naukowej kontroli nad śmiercią wzrosło.

Jednak wciąż otwarte pozostaje pytanie o etyczne i emocjonalne aspekty związane ze śmiercią innych – czy żegnamy ich tak, jakby tego chcieli? Czy odchodzą w duchowym komforcie? Ciągle chyba jest w nas zakorzenione poczucie, że odchodzenie to ostatni moment na czułość, miłość, przebaczenie, wyjaśnienie spraw – że jeśli nie teraz, to nigdy.

Może więc „dobre umieranie”, z bliskimi wokół i we własnym łóżku, nie zaniknie całkowicie, wyeksportowane za zamknięte drzwi szpitali i domów spokojnej starości?

TOMASZ HRYCIUK behance.net/ tomasz_hryciuk

CENA: 30 PLN (W TYM 8% VAT)