VEČER NAJLJEPŠIH TENORSKIH ARIJA I NAPOLITANSKIH PJESAMA Mikheil Sheshaberidze, Tenor Sarajevska Filharmonija Ivo Lipanović, Dirigent
Program
HECTOR BERLIOZ
La damnation de Faust – “Rakoczy Marsch”
GIACOMO PUCCINI
Tosca – “ E lucevan le stelle...”
RUGGERO LEONCAVALLO
I Pagliacci – Intermezzo “Recitar... Vesti la giubba...”
GIACOMO PUCCINI
Le Villi – La Tregenda Turandot – “Nessun dorma...” ****
GEORGES BIZET
Carmen – Uvertira
AUGUSTIN LARA / R. RIHTMAN
Granada
PIETRO MASCAGNI
Cavalleria rusticana – Intermezzo
ROBERTO CASALINO / R. RIHTMAN
Non ti scordar di me
ERNESTO DE CURTIS / R. RIHTMAN
Torna a Surriento
NINO ROTA
Dvije teme iz filma “Kum”
SALVATORE CARDILLO / R. RIHTMAN
Core ‘ngrato
LUIGI DENZA / R. RIHTMAN
Funiculì, Funiculà
Večer najljepših tenorskih arija i napolitanskih pjesama
MIKHEIL SHESHABERIDZE GRUZIJA
Mikheil Sheshaberidze istaknuti je mladi gruzijski tenor rođen u drevnom gruzijskom gradu Kaspiju. Studij pjevanja završio je 2006. na Državnom konzervatoriju Vano Sajishvili u Tbilisiju. Naredne godine profesionalno usavršavanje nastavio je na radionicama sa američkom sopranisticom Lelle Cuberli, a 2010. sudjeluje na Međunarodnoj pjevačkoj akademiji Renata Tebaldi i Mario del Monaco u Pesaru u Italiji. Trenutno mu je mentorica maestra Gianfranca Ostini. Na takmičenju Gaetano Fraschini u Paviji 2011. osvaja treće mjesto. Tokom 2012. godine s velikim uspjehom debitira u ulogama Pinkertona (Madame Butterfly), Don Joséa (Carmen), Cavaradossija (Tosca) i Roberta (Le Villi). Iste godine osvaja treću nagradu na Međunarodnom opernom takmičenju La Città Sonora 2012 u Cinisello Balsamo u Milanu. Ulogu Don Joséa pjevao je 2014. na Ente luglio Musicale Trapanese Teatro Gisuseppe di Stefano pod ravnanjem maestra Ive Lipanovića. U ovoj je opernoj sezoni pjevao ulogu Claudija u Wagnerovoj operi Das Liebesverbit (Zabrana ljubavi) u tršćanskom Teatro Verdi. U istoj opernoj kući pjevao je i ulogu Ismaela u Verdijevom Nabuccu pod ravnanjem maestra Gianpaola Pisantija. Na sceni HNK Split debitirao je 2015. godine kao Don José u operi Carmen, te nastupao i na Valentinovskom koncertu Zbora i Opere HNK Split uz Valentinu Fijačko, Tereziju Kusanović i Luciana Batinića, a pod dirigentskom palicom maestra Ive Lipanovića. Nastupio je i u ulozi Radamesa u
3
Petak, 13. novembar 2015, Narodno pozorište u Sarajevu
Verdijevoj Aidi na festivalu Splitsko ljeto uz maestra Gianlucu Martinenghija. U narednom periodu očekuju ga nastupi u operama Don Carlo u Nacionalnom teatru Bugarske u Sofiji i Ernani u Hrvatskom narodnom kazalištu Split uz maestra Ivu Lipanovića.
O DJELIMA
4
Večer najljepših tenorskih arija i napolitanskih pjesama
Svečani počeci ceremonija vrlo često su obilježeni himnama. Tako i svečani početak večerašnjeg muzičkog putovanja karakteriše čuvena melodija znana i kao neslužbena mađarska himna. Njen naziv Rakoczy Marsch ili Marche Hongroise (Mađarski marš), kao i sama himna, bili su poznati još u 18. stoljeću, a u 19. mnogi kompozitori uvrštavaju ovu melodiju u neka od svojih djela. To je učinio i čuveni francuski kompozitor Hector Berlioz, koji ju je uvrstio u prvi čin svoje dramatske legende La damnation de Faust, op. 24 premijerno izvedene u Parizu 1846. godine. Svoju parišku premijeru punih 30 godina kasnije doživjelo je i jedno od najznačajnijih opernih ostvarenja 19. stoljeća, izvrsna opera Carmen francuskog kompozitora Georgesa Bizeta. Djelo koje je u potpunosti osvojilo svjetske pozornice obilježevaju vrlo precizne karakterizacije likova, bogata zvučna oslikavanja atmosfere i emocija, te zanimljiva, dinamična priča, čije muzičke fragmente je Bizet vješto sublimirao u čuvenoj opernoj Uvertiri. U drugoj polovini 19. stoljeća, ne tako daleko od Francuske, dešava se intenzivan procvat opere. Na talijanskom tlu, pored remek-djela opernog žanra nastalih iz pera Guiseppea Verdija, nastaju i uspješnice još jednog značajnog opernog kompozitora, Giacoma Puccinija (1858–1924). Majstor verističke opere kraja 19. i početka 20. stoljeća, Puccini je kreirao impresivan operni opus u koji spadaju neka od
remek-djela ovog žanra. Jedno od njegovih prvih scenskih djela bila je opera-balet Le Villi (Vile) nastalo 1883. godine kao kompozicija za takmičenje. No, iako na takmičenju ne doživljava veliki uspjeh, njeno premijerno izvođenje u Milanu 1884. godine osvaja publiku, nakon čega Puccini djelo dodatno proširuje. Ova opera-balet donosi priču o mladom bračnom paru Anni i Robertu, koje razdvaja čarolija, te kasnije, Annina smrt i prokletstvo čija konačna žrtva biva sam Roberto. La Tragenda poznati je orkestarski ulomak koji se javlja u intermezzu između prvog i drugog čina opere. O Puccinijevom stvaralaštvu i, kako neki teoretičari tvrde, stilskom pluralizmu ne može se govoriti a da se ne spomene čuvena Tosca. Ova opera u tri čina jedno je od njegovih najuspješnijih djela. Djelo je premijerno izvedeno 1900. godine u Teatro Costanzi u Rimu. Radnja opere smještena je u Rim 1800. godine, koji egzistira pod vlašću Napuljskog kraljevstva uz prijetnju Napoleonove invazije na Italiju. U takvoj političkoj klimi, Puccini dočarava svijet okarakterisan mučenjem, zavjerama i (samo)ubistvima. Čuvenu romansu iz trećeg čina opere E lucevan le stelle izvodi jedan od glavnih likova opere, Mario Cavaradossi, slikar zaljubljen u pjevačicu Toscu, pred svoje smaknuće na Castel Sant’Angelu u Rimu. Ova arija vrlo je iskrena emotivna ispovijest, te se uz poznatu Nessun dorma iz opere Turandot smatra jednom od najznačajnijih tenorskih arija u opernoj literaturi. Svoju posljednju operu Turandot Puccini ne uspijeva
5
Petak, 13. novembar 2015, Narodno pozorište u Sarajevu
završiti, pa posljednje ulomke trećeg čina ove opere komponuje Franco Alfano. No, opera je premijerno izvedena 1926. godine u Tetro alla Scala u Milanu u obliku koji je kreirao Puccini, bez Alfanovog dodatka. Premijerom je dirigovao čuveni dirgent Arturo Toscanini. Turandot donosi priču o princu Calafu i princezi Turandot isprepletenu zagonetkama čiji odgovori odlučuju o životu i smrti. Čuvena Nessun dorma javlja se na početku trećeg čina, a izvodi je lik princa Calafa koji je siguran da princeza Turandot neće do zore otkriti njegov pravi identitet. Uz Puccinija, majstorstvo u kreiranju verističkih uspješnica pokazao je i Ruggero Leoncavallo, talijanski autor poznat po svojoj operi I Pagliacci. Ova opera pisana na Leoncavallov vlastiti libreto premijerno je izvedena 1892. godine. Smatra se da je nastala prema istinitom događaju iz Leoncavallovog djetinjstva. Bazirana na konceptu drame u drami, ova opera donosi priču o preljubu, koji iz operne realnosti prelazi u predstavu unutar same opere, te završava tragično, dvostrukim ubistvom. Poznata arija Vesti la giubba koju izvodi lik Cania ili Pagliacca javlja se kao premosnica između realnosti i teatra na kraju prvog čina, te u svojoj višeznačnosti anticipira neizbježnu finalnu tragediju. I Pagliacci se na opernim pozornicama vrlo često postavlja u paru, zajedno sa Mascagnijevom verističkom uspješnicom Cavalleria rusticana, nastalom samo dvije godine
6
prije Leoncavallovog ostvarenja, 1890. Nastala kao opera za takmičenje, Cavalleria rusticana je svojom premijernom izvedbom doživjela veliki uspjeh. U ovoj jednočinki Pietro Mascagni je vješto, kroz četiri centralna lika opere, dočarao ljubavne zaplete koji, u verističkom duhu, neminovno rezultiraju tragedijom. Čuveni orkestarski Intermezzo javlja se kao najava tragičnog finala opere. Drugi dio koncerta je, uz izuzetak popularnih pjesama Granada (inspirisana španskim jugom) i Non ti scordar di me, gotovo u potpunosti posvećen posebnom žanru vrlo bliskom talijanskoj operi. Napolitanske pjesme smatraju se tradicionalnim muzičkim oblicima pjevanim na napolitanskom jeziku, te vezanim za područje Napulja i okolice. Obično ih izvodi muški glas (najčešće tenor). Ovaj žanr je 30-tih godina 19. stoljeća popularizovan kroz takmičenje u komponovanju pjesama Festivala Piedigrotta, te je od tada nastalo mnoštvo i danas iznimno popularnih ostvarenja među kojima su O Sole mio, Funiculì, Funiculà, Torna a Surriento i dr. Napolitanske pjesme često se javljaju na repertoarima poznatih tenora, a naročiti ljubitelji i interpretatori bili su Enrico Caruso, Luciano Pavarotti, Placido Domingo. Muzičke asocijacije talijanskog juga javljaju se i u čuvenim Rottinim temama iz kultnog filma Kum, koje su vrlo vješto upletene u napolitansko ozračje završnice još jednog DoReMi&Vi koncerta.
Večer najljepših tenorskih arija i napolitanskih pjesama
RANKO RIHTMAN
RANKO RIHTMAN kompozitor, pijanist, dirigent i aranžer za big band, kamerni i simfonijski orkestar diplomirao je na Muzičkoj akademiji u Sarajevu na Odsjeku za etnomuzikologiju i Odsjeku za dirigovanje. Tokom 1982. i 1983. godine pohađa Berklee College of Music u Bostonu (SAD) gdje se usavršava na Odsjeku za profesionalno jazz aranžiranje u klasi profesora H. Pomeroya. Bio je dugogodišnji član sarajevske grupe “Indexi”. Sarađivao je sa mnogim ansamblima klasične, pop i rok muzike (Sarajevska Filharmonija, Orkestar Sarajevske Opere, Simfonijski orkestar RTV Slovenija, Hor i orkestar “Glinka” St. Petersbourg, rok grupa Bijelo Dugme i dr). Od 1974. do 1992. radi kao dirigent Plesnog orkestra RTV BiH (RTV Sarajevo). Piše muziku za film, TV, pozorište (“Savršeni krug” A. Kenovića, “Miris dunja” M. Idrizovića, pozorišne predstave Woyzek, Hamlet i dr, TV serija i film “Moj brat Aleksa” i dr). Autor je aranžmana službene verzije aktuelne državne himne Bosne i Hercegovine. Od 1992. živi u Izraelu. Radi kao profesor jazz harmonije, aranžiranja i klavira na Hed koledžu za savremenu muziku u Tel Avivu (od nedavno dio “Ono – Academic College”), gdje je ujedno i savjetnik za akademska pitanja. Diriguje profesionalnim Big Bendom pri istom koledžu za koji radi i kao stalni aranžer.
7
Petak, 13. novembar 2015, Narodno pozorište u Sarajevu
IVO LIPANOVIĆ HRVATSKA
8
Ivo Lipanović istaknuti je hrvatski dirigent. Dirigovanje je studirao na Muzičkoj akademiji u Zagrebu u klasi Igora Gjadrova, te kod Lovre pl. Matačića. Dirigentsku karijeru započinje 1986. godine osvajanjem prve nagrade na takmičenju mladih dirigenata u Zagrebu, a potom i angažmanom u Operi Hrvatskog narodnog kazališta u Splitu od 1992. do 1998. godine. Osim Opere, maestro Lipanović u Splitu djeluje i kao umjetnički direktor festivala Splitsko ljeto, te vrlo često diriguje na brojnim koncertima, baletima i opernim izvedbama uz orkestre kao što su orkester Opere HNK Zagreb, Opere HNK Ivana pl. Zajca u Rijeci, Zagrebačka filharmonija, Simfonijskim orkestar HRTa, Dubrovački simfonijski orkestar, te Varaždinski komorni orkestar. Od 1995. aktivno nastupa kao dirigent i van granica Hrvatske. Tu se ističu nastupi u Seoulu (Verdijev Don Carlos), Državnoj operi u Ankari (Orffova Carmina burana, Bizetova Carmen i dr), u Cagliariju, u Nici (Evgenij Onjegin Čajkovskog), u Njemačkoj operi u Berlinu (Orffova Carmina burana, Verdijev Falstaff ), u Bresciji (Puccinijeva Madame Butterfly), te nastupi sa Simfonijskim orkestrom Beneventa, MDR simfonijskim orkestrom iz Leipziga, Slovenskom filharmonijom, Simfonijskim orkestrom Slovenske radio televizije, te Sarajevskom filharmonijom. Sarađivao je sa mnogim istaknutim umjetnicima poput pijaniste Alda Ciccolinija (1996. godine u Veroni),
Večer najljepših tenorskih arija i napolitanskih pjesama
sopranistice Barbare Hendricks, te opernih zvijezda Denyce Graves, José Carrerasa i Inve Mule, s kojima je nastupio na koncertima Zagrebačke filharmonije. U martu 2000. godine dirigira premijerom Evgenija Onjegina u Opera de Nice sa velikim opernim zvijezdama Barbarom Hendricks, Vladimirom Chernovim, Zoranom Todorovichem i Matti Salminenom, dok nakon uspješnog debuta u oktobru 1999. u Deutsche Oper u Berlinu s Orffovom Carminom buranom, biva ponovno angažiran, te s velikim uspjehom, na dan Verdijeve smrti, 27. januara 2001. godine, diriguje svečanom predstavom Falstaffa u toj poznatoj opernoj kući. U periodu od 2001. do 2003. djelovao je kao muzički rukovodilac Državne opere u Ankari i festivala u Aspendosu. Dobitnik je nagrade “Milka Trnina” Hrvatskog društva glazbenih umjetnika za 2003. godinu.
na festivalu Luglio musicale Trapanese na Siciliji, da bi slijedeće godine dirigovao premijerom Puccinijeve Tosce. Za Muzički Bienale Zagreb, praizvodi operu Maršal hrvatskog kompozitora Silvija Foretića. Zajedno sa Invom Mulom i Zagrebačkom filharmonijom snimio je i CD Il bel sogno sa arijama Gounoda, Masseneta, Puccinija i Verdija za Virgin records. Djeluje kao docent i stalni gost-dirigent u Teatro Lirico Sperimentale u Spoletu. U posljednje vrijeme često nastupa u hrvatskim opernim kućama, te u Operi Narodnog pozorišta u Sarajevu, dirigujući brojne operne premijere.
Među značajna umjetnička postignuća spadaju i nastupi u Bresci 2004. gdje diriguje operom Madama Butterfly u povodu 100-te obljetnice konačne verzije te Puccinijeve partiture s ansamblima veronske Arene, a u Teatro Filarmonico u Veroni, 2005. godine postavlja novu produkciju Verdijeve Traviate. Godine 2009. u Teatro Vittorio Emanuelle u Messini diriguje premijernom izvedbom Bizetove Carmen, a u Rijeci praizvodi novu domaću operu Alfija Kabilja Casanova u Istri. U julu 2010. premijerno diriguje simfonijskim koncertima i operama Cavalleria rusticana i Pagliacci
9
Petak, 13. novembar 2015, Narodno pozorište u Sarajevu
SARAJEVSKA FILHARMONIJA BOSNA I HERCEGOVINA
10
Sarajevska filharmonija prvi je profesionalno organizovan simfonijski orkestar na području Bosne i Hercegovine, a svoje je korijene imala već u ansamblima koji su se formirali tokom austrougarske vladavine na tlu naše države. Od 1923. godine, postojanje ovog filharmonijskog orkestra u BiH predstavlja jedan od stubova muzičke kulture i instituciju muziciranja od fundamentalnog značaja za sarajevsku i bosanskohercegovačku sredinu. Brojeći decenije djelovanja u sredini gdje se društvena dešavanja nemilosrdno odražavaju na kulturne prilike, Filharmonija je nekoliko puta bila primorana iznova ispisivati stranice svoje historije. Prve ideje o formiranju jednog profesionalnog ansambla u bosanskohercegovačkoj prijestolnici koji bi izvodio umjetničku muziku zapadnoevropskog tipa potekle su iz Oblasne muzičke škole. Tako je formiran Kvartet Filharmoničnog udruženja, koji je uglavnom bio sastavljen od nastavnika Oblasne muzičke škole. Članovi Kvarteta su bili Josip Hladek i dr. Josip Goldberg (violine), Jakov Sternberg (viola), Beluš Jungić (violončelo) i Klemens Menšik (klavir). Prvi koncert održan je 15.04.1920. godine u dvorani sarajevskog kina Imperijal. Ovi mali, ali značajni koraci vodili su do održavanja osnivačke skupštine Sarajevske filharmonije koja se desila 6. jula tri godine kasnije, a za novog predsjednika imenovan je Bogdan Milanković. Pod krilaticom “što više i što
Večer najljepših tenorskih arija i napolitanskih pjesama
bolje muzike”, organizacioni odbor je krenuo sa realizovanjem zadataka kako bi novoformirani ansambl što prije počeo sa aktivnostima. Prvi koncert održan je 24. oktobra 1923. godine. Solist na klaviru bio je Klemens Menšik, a dirigovali su Aleksandar Lukinić i Josip Rožđalovski. Na programu su bili Uvertira za operu Porin Vatroslava Lisinskog, Klavirski koncert u g molu Felixa Mendelssohna-Bartholdyja, te Druga simfonija Ludwig van Beethovena. U periodu od 1941. godine, orkestrom su dirigovali Beluš Jungić, Maks Unger, Aleksandar Lukinić, Josip Rožđalovski, Edo Křenek i Oskar Danon. U ovom periodu Filharmonija je obilježila godišnjice značajnih kompozitora kao što su stogodišnjica B. Smetane, F. Schuberta i Beethovena. Zbog ratnih dešavanja, u periodu od 1941. do 1945. godine, Filharmonija je obustavila rad i 1948. godine ponovo nastavlja sa svojim aktivnostima. Osnovni zadaci Sarajevske filharmonije tada su definisani nastojanjima da se izvodi simfonijska muzika domaćih i stranih autora, da se podstiče stvaranje novih djela simfonijske muzike, doprinosi uzdizanju kvalitetnih muzičkih umjetnika, zadovoljavanju kulturnih potreba građana i u tome sarađuje sa drugim institucijama i ustanovama u svrhu podizanja muzičke kulture i razvoja muzičkog života.
Prvi koncert Sarajevske filharmonije poslije Drugog svjetskog rata održan je 20. oktobra 1948. godine, dirigovao je Oskar Danon, a solist je bio Antonio Janigro, violončelista iz Zagreba. Na programu su bili Uvertira za operu Ruslan i Ljudmila M. I. Glinke, Koncert za violončelo i orkestar A. Dvoraka, Šarka B. Smetane, Noć na golom brdu M. Musorgskog i Plesovi iz baleta Ohridska legenda S. Hristića. Politika rada Filharmonije u ovom periodu bila je da se prednost daje domaćim dirigentima, dok su manji broj koncerata dirigovali gostujući dirigenti. Direktori Filharmonije u ovom periodu su bili: Tihomir Mirić (1948–1973), Teodor Romanić (1974–1976), Mirko Janjčić (1976–1984), Vladimir Maunagić (1984–1988), Miroslav Homen (1988–1989) i Ninoslav Verber (1990– 1992). Sarajevskom filharmonijom su dirigovali Ivan Štajcer, Mladen Pozajić, Teodor Romanić, Miroslav Homen, Oskar Danon, Julio Marić, Dragiša Savić, Radivoj Spasić, Boris Papandopulo i brojni drugi. U odnosu na period djelovanja prije 1941. godine, Sarajevska filharmonija je značajno proširila svoj repertoar izvodeći djela ne samo stranih već i jugoslavenskih i bosanskohercegovačkih kompozitora. S tim u vezi treba spomenuti vrlo plodnu saradnju sa Udruženjem kompozitora BiH zahvaljujući čemu su se na koncertnom repertoaru redovito nalazila djela domaćih autora.
11
Petak, 13. novembar 2015, Narodno pozorište u Sarajevu
Godina 1992. označila je početak agresije na Bosnu i Hercegovinu, te samim time i destrukciju svega što je građeno prethodnih decenija. Tako je i Sarajevska filharmonija prekinula sa radom dvije godine i pri tome pretrpjela velike materijalne, ali i ljudske gubitke. Svojevrsnu prekretnicu u radu Filharmonije predstavljao je koncert održan 19. juna 1994. godine kada su pod dirigentskom palicom velikog Zubina Mehte u razrušenoj Vijećnici izveli Mozartov Requiem. Kao solisti nastupili su Jose Carreras, Ruggero Raimondi, Cecilia Gasdia i Ildiko Komlosi. Iste godine Sarajevska filharmonija održava koncerte u Italiji, a narednih godina nižu se gostovanja u Austriji, Turskoj, Češkoj, Francuskoj, Švicarskoj i Italiji. Nakon završetka rata, Sarajevska filharmonija se u kadrovskom smislu obnavlja, a nastojanjima uprave na čijem su čelu bili Emir Nuhanović (1994–2008), a potom Samra Gulamović (od 2008), ostvareni su značajni nastupi u zemlji i inozemstvu.
12
Veličanstvenim koncertom u olimpijskoj dvorani Zetra 11. oktobra 2008. godine, Sarajevska filharmonija je obilježila 85 godina postojanja i rada. Tom prilikom je izvedena popularna Carmina burana Carla Orffa pod dirigentskom palicom Julia Marića. Proslavljajući svoju 90-godišnjicu 2013. godine, Sarajevska filharmonija nastavila je težiti ka ciljevima postavljenim u začetku svoje djelatnosti, ostavši tako jedan od svjetionika bh. kulturne scene i svakako jedna od najvažnijih karika u lancu sarajevskog i bosanskohercegovačkog muzičkog života.
FONDACIJA ZA MUZIČKE UMJETNOSTI MUSIC ARTS FONDATION Upravni odbor 1. Josip Muselimović, predsjednik 2. Mensur Čolaković, član 3. dr. Milorad Kenjalović, član Predsjednik Ninoslav Verber DoReMi&Vi Ninoslav Verber, umjetnički direktor Lejla Hasanbegović, izvršna direktorica Esma Sulejmanagić, glasnogovornica Almin Berbić, box office Almin Zrno, oficijelni fotograf Izdavač: Fondacija za muzičke umjetnosti Music Arts Fondation Za izdavača: Ninoslav Verber Tekstovi: Esma Sulejmanagić
Dizajn i DTP: Triptih ...i na webu i na zemlji Štampa: Triptih Tiraž: 200 Music Arts Fondation Fondacija za muzičke umjetnosti Trg Barcelone 3, 71000 Sarajevo Bosna i Hercegovina www.maf.ba