Neohumanisme 3 2016-2017

NEOHUMANISME

3e kwartaal 2016-2017 Afzendadres - Verantwoordelijke uitgever Sander Casier Ooststraat 8 Staden Afgiftekantoor Stapelplein Gent 4 edities per jaar P91 11 96

INHOUD

VISIE

5 High-frequency disputes: justice without the state or a state of injustice?

Philippe Baert

10 Intercommunalen Aissa Wambeke

39 De 21e eeuwse luiheid Max De Schryver

13 The debate about key currencies: an Austrian perspective

Dries Glorieux

27 Liberalisme in de aanloop naar het Duitse Keizerrijk Vince Liégeois

22 Waarom een directe democratie vandaag niet wenselijk is Sander Casier

VARIA 3 Voorwoord 4 Editoriaal 12 Bestuur 26 Ereleden 44 Sponsors

Het Neohumanisme is een forum voor discussie over politiek, economie, filosofie en alles wat binnen de liberale beweging gezegd moet worden. Wie een artikel wil schrijven; neem contact op met redactie@lvsvgent.be!

REDACTIE

Hoofdredacteur Vince Liégeois Redactie: Dries Glorieux

Lay-out Vince Liégeois Bas De Haes

Mats Cuvelier

Michiel Vervliet

2

Sander Casier Voorzitter LVSV Gent

Voorwoord Sander Casier LVSV leeft, laat dat duidelijk zijn. Tijdens deze verkiezingsdroge periode waarin andere politiek-filosofische verenigingen het moeilijk hebben -ondanks karrevrachten aan subsidies- houden wij de lat hoog.

Het post-lustrum jaar bracht lezingen van niveau die bezoekers trekken, een goed bijgewoonde quiz en we vonden opnieuw relatief eenvoudig 5 aspiranten. Het geeft een mens moed. Tijd voor een korte blik op wat er nog zoal speelt binnen het huidige bestuur.

Ik ben blij te mogen aankondigen dat onze interne opleiding zal worden uitgebreid. Het motto daarbij is back to basics. Het idee is dat het bestuur terug enkele fundamentele teksten gaat lezen en bediscussiëren in groepsverband. We gaan daarbij niet zover terug om uit te leggen dat eigendomsrecht niet vervalt indien men die eigendom niet gebruikt. Dat laten we graag over aan advocaten op tv die het kraken van woningen goedpraten. Alhoewel we daar al eens mogen mee lachen, toont het wel aan waarom die opleiding niet genegeerd mag worden. Zo’n initiatief kan in onze ogen dan ook enkel worden toegejuicht in deze zeer gepolariseerde tijd.

We hebben voor onszelf dus wat ademsruimte gecreëerd. Daarom mogen we doen wat liberalen het best doen, vooruitkijken in plaats van achteruit. Het is een meevaller dat we van alles hebben om naar uit te kijken. Ten eerste staan er internationale sprekers op de agenda, met als voornaamste naam de Britse socioloog Frank Furedi. Ten tweede komt de LVSV-reis richting Warschau eraan. Gent zal alvast met een grote delegatie aanwezig zijn. Tijd om de banden aan te halen!

Dit alles ligt in de nabije toekomst, laat me dan ook afsluiten met een kleine stap terug naar het heden.

Voor u ligt de derde Neohumanisme van dit academiejaar met het gekende recept, wel geen themaeditie ditmaal. De redactie levert echter opnieuw een bundeling van onderbouwde teksten af, ideaal om te ontspannen op een dood moment. Dat hebben we zoals steeds te danken aan die mensen die zich blijven inzetten voor ons mooi blad door hun ideeën neer te pennen. Dat appreciëren we enorm.

Veel leesplezier & hopelijk tot binnenkort!

3

Vince Liégeois Hoofdredacteur LVSV Gent

Editoriaal Vince Liégeois De Denker, Le Penseur, The Thinker, Il Pensatore,…Eén van de bekendste beeldwerken van de Franse kunstenaar Auguste Rodin siert ditmaal de voorkaft van ons Neohumanisme. Zoals de meeste beeldwerken van Rodin – waarvan een aantal zeker ook in aanmerking komen/kwamen om de voorkaft van het Neohumanisme te sieren, denkt u maar bijvoorbeeld aan Voltaire gezeten, een ander beroemd standbeeld van hem – is dit werk uit brons vervaardigd. Het beeld past perfect bij het LVSV: per slot van rekening toch een groep kritische, in filosofie geïnteresseerde en pluralistische studenten die nadenken over een heleboel ingewikkelde en belangrijke thema’s; dit door lezingen, discussies, uiteraard ons mooi studententijdschrift en zelfs caféavonden. ”

Voorzitter Sander Casier en politiek secretaris Dries Glorieux hebben hun immer kritische pen boven gehaald – van deze laatste vindt u zelfs een winnend traktaat. Ook de aspirant-bestuursleden hebben met Aïssa Wambeke en Max De Schryver een aantal teksten geschreven. Tot slot van rekening hebben ook de oudgedienden hun werk gedaan met ex-politiek secretaris Philippe Baert.

U zult misschien ook opmerken, dat er een aantal teksten in deze Neo in het Engels geschreven zijn. Hoewel ik dit zelf graag zie als de “internationalisering van het Neohumanisme” – u lacht, maar hoop doet leven – komt dit omdat ze of in het Engels geschreven waren of internationale thema’s aanbelangden, om onze redactieraad – die veel werk heeft voor enerzijds hun studies en anderzijds het LVSV en andere bezigheden – niet te veel werk te bezorgen en omdat we erop vertrouwen dat ieder van u genoeg taalvaardig in het Engels is, hebben we de teksten in hun oorspronkelijke taal laten staan.

Ook met betrekking tot het huidige politiek klimaat, geregeerd door populisme en onverscheidenheid – ik weet het, ik klaag er veel over – is dit standbeeld zeker en vast interessant. Want laat ons toch niet in wanhoop en teleurstellingen vervallen, vrienden! Laat ons een beetje wijsheid, vrijheid of Veel leesplezier! zelfs gewoon wat ideeën de wereld inbrengen! De Verlichting zou per slot van rekening nooit een verlichting zijn geweest als er niets te verlichten viel.

Denken is één ding, schrijven is natuurlijk iets heel anders. Hoewel we de afgelopen Neo’s misschien wat weinig teksten van het bestuur hebben gehad (hoewel de tweede Neo uiteraard een speciale Neo was met als thema “terrorisme”) ben ik als hoofdredacteur blij te kunnen melden dat we nu terug heel wat – interessante – teksten voor u klaarliggen hebben.

4

Philippe Baert Oud-politiek secretaris LVSV Gent

Visie

High-frequency disputes: justice without the state or a state of injustice?

Philippe Baert Oud-politiek secretaris Phillippe Baert zijn tekst gaat verder op een eerdere tekst die hij schreef over de ideeën van Gustave De Molinari, waar in zijn jaar als politiek secretaris ook een lezing over plaatsvond. Hij gaat dieper in op een aantal details uit zijn tekst van toen en legt er ook wat nieuwe inzichten naast. De tekst is in het Engels geschreven.

Some Neohumanisme readers may vaguely remember an old article of mine in which I tried to evaluate whether the observations made by the 19th century “laissez-faire” economist Gustave De Molinari in his essay “the Production of Security” can be applied to modern (civil) justice as well. They might also remember one of my main conclusions, which was that while his ideas may have been too ambitious and radical for his time, he effectively identified the driving forces behind the emergence of the Alternative Dispute Resolution movement (hereinafter: “ADR”). In this essay, I will discuss two concurrent developments that have the potential to reshape the ADR landscape in a very substantial way: (1) the emergence of Online Dispute Resolution (ODR) and (2) the creation of intelligent legal research tools driven by artificial intelligence. I will argue that, in due course, a combination of both might offer an unprecedented access to justice with little or effectively no state intervention.

The ADR movement’s emergence and how it may further expand in an online environment The ADR movement emerged in the seventies in reaction to court deficiencies. Its convictions were based on the premise that courts, dealing with civil cases, are merely resolvers of private disputes and that other (read: private) institutions could provide such services too. It was not only keen on reducing courts’ caseload in order to make lawsuits less time-consuming and cumbersome, but was also in many ways a reaction against the top down regulating of civil society (in the words of HÄYEK: “telocratic order” ). Finally, it was hoped that mediation, conciliation and other non-adjudicative ADR techniques, would made civil and family disputes less adversarial and hostile.

Of course, one form of ADR has been very familiar for centuries. Long before the acronym ADR became common currency of the legal language, arbitration has thrived, especially in cross-border commercial settings 5

and more recently in the field of public international law too, with the creation of investor-state dispute settlement mechanisms. Currently, arbitration is undergoing many innovations because of electronic communication and electronic documentation, and partly because of enthusiasm for, and interest in, new procedures and approaches.

Undoubtedly, “Online Arbitration” or the entirely online conducting of regular arbitration proceedings, is the most radical such innovation arbitration is currently undergoing. Unlike other “Online” Dispute Resolution (“ODR”) methods that have been developed to deliver effective redress in cross-border e-commerce transactions, Online Arbitration schemes could provide disputants with a binding solution that would be easily enforceable in the offline world. Given the principle of party-autonomy that further characterises arbitration, Online Arbitration could offer the parties great flexibility in tailoring proceedings to their specific needs.

While it must be conceived that the development of commercially viable Online Arbitration schemes, like other ODR techniques, is hampered by, amongst other things, a lack of awareness by consumers, a lack of legal standards, a lack of incentives for traders to participate in such proceedings, and in the EU, a lack of enforceability of both agreements to online arbitrate and online awards, it is worth mentioning the following success stories that have so far been reported:

compares them with settlement offers in related cases in order to provide the parties with a suggested settlement. This software has been used to settle relatively simple insurance disputes as well as small claims in tort relating to sidewalks, city property, traffic devices, motor vehicles and even personal injury. It has been claimed that Cybersettle has contributed to the outof-court settlement of over 100 000 such disputes.

Furthermore, in the field of domain name disputes, it has been reported by the Internet Corporation for Assigned Names and Numbers (ICANN) that through its Uniform Domain-Name Dispute Resolution Policy (UDRP), a dispute resolution scheme that resolves abusive registrations of domain-names through an administrative process that greatly resembles an arbitration process conducted online, well over 30,000 cases have been decided by experienced panellists, with only the rarest of the tens of thousands of UDRP decisions successfully challenged in Court.

Some experiments with ODR systems have emerged in the area of family law as well. Well-known examples include Family_Winner and The Online Family Dispute Resolution (OFDR) project. Family_Winner was an ambitious negotiation support system that used a variety of artificial intelligence and game theoretic techniques to advise separating couples in Australia upon the structuring of an effective negotiating or mediation process and possible trade-offs they ought to take into account. The Online Family Dispute Resolution (OFDR) First and foremost, EBay and Paypal’s Resolution Cen- project, commissioned by the Australian Government, tre / Money Back Guarantee, has resolved through a also used online technologies such as video confervariety of online negotiation, mediation and adjudi- encing, video streaming, Voice over Internet Protocol cation processes, over 60 million low value disputes (VoIP), document sharing and manipulation, text chat, arising out of transactions on EBay, such as the sale of to facilitate and structure a mediation process involvgoods which were subsequently not delivered or deliv- ing separating couples. ered lately, the sale of defective goods, overpricing, …

Similarly, in the Netherlands, the University of Tilburg Another prime example is Cybersettle, a company that and the Dutch Legal Aid Board initiated in 2009 a pihas developed a process which it describes as “blind lot project, “Rechtwijzer”, which offered ODR services bidding”. Put simply, the parties are invited to submit mainly designed to deal with divorce cases. At the time through an online platform their lowest and highest of writing, Rechtwijzer has been expanded to consettlement offers which are not disclosed to the oth- sumer cases, administrative disputes, landlord-tenant er party. The software then matches these offers and disputes, employment disputes and debt problems.

6

However, these modules are limited to online problem-analysing: they merely guide participants through an interactive process that makes it possible for them to understand their dispute and possible avenues to its resolution, so that they become able to resolve the dispute themselves through in-person negotiation.

As regards Rechtwijzer’s divorce module, “Rechtwijzer uit elkaar”, a much more sophisticated version was launched by the end of 2014. This module effectively allows divorcing couples to conduct divorce proceedings almost entirely online by offering online mediation and even online third party resolution services if technology-facilitated negotiations fails.

resses and bartenders, and the non-conformity of a recently sold used car. However, the platform’s failure to attract a substantial customer base also reveals that the development and commercialisation of successful adjudicative ODR tools that offer services beyond the e-commerce sphere, is a long and cumbersome process.

Artificial intelligence tools supporting and improving legal decision-making?

SÜSSKIND, a leading scholar and, amongst other things, the IT adviser to the Lord Chief Justice of England and Wales, has predicted that in the long run, Online Dispute Resolution will become the dominant way to resolve all but the most complex and high-value This more advanced version of Rechtwijzer, is sched- disputes. Whether this prediction will become true or uled to expand to debt and landlord-tenant cases soon. not, it is worth giving some consideration to the likeliSimultaneously, an English version of Rechtwijzer, “Re- hood that in the (very near?) future online arbitration late UK”, is currently been developed in the United proceedings may be decided by non-human arbiters.

Kingdom. HiiL, one of the co-developers, has revealed that this platform will involve a three-step process (In- Indeed, the relationship between law and artificial intake, Negotiation and Review), as well as two option- telligence is certainly not an entirely new field of inal stages of online Mediation and online Arbitration. terest. Already in 1970, BUCHANAN and HEADRICK found that programs developed through research in Finally, the eQuibbly platform was a rare experiment artificial intelligence indicate a potential for computthat focussed exclusively on online arbitration. Parties er performance of processes similar to those used by had to pay a single low flat-fee for a former judge to legal-problem solvers. However, so far artificial intelliadjudicate their case entirely online and, within two gence’s progress in the legal field has not been a sucweeks, hand down a legally-binding decision. Inter- cess story. This, for fairly obvious reasons. estingly, the developers of eQuibbly hereby assumed that this decision would be enforceable in the courts SÜSSKIND, for instance, believes that it is neither posof the 148 countries that are signatories to the New sible (technically), nor desirable (in principle) for comYork Convention. Hence, they believed that such an puters to fully take over the work of judges. He points arbitration award would fully qualify under ordinary out that judicial decision-making in hard cases is ofarbitration’s easy enforcement mechanism, which ten a difficult balancing exercise of complex issues of has not always been accepted to be legally possible. principle, policy and morality that are well beyond the capabilities of current and foreseeable computer sysThe wide variety of disputes dealt with by eQuibbly il- tems. However, he nuances that the law its complex lustrates how far a successful OArb platform its scope nature does not mean that the entire process of judicould likely stretch. It has been reported that eQuibbly cial-decision making is holistic. has resolved disputes involving noise complaints between neighbours, charges of uncleanliness between Indeed, a judge or arbiter’s reasoning can be divided roommates, bullying at the bus stop, client-stealing and decomposed in smaller, individual steps: among real estate agents, tip sharing between wait7

1) OBSERVATION: he must gather the facts and find the On 29 September 2016, IBM announced the purchase applicable rules (in other words: he must spend hours of Promontory, a large consultancy firm that was exon legal research, which is both tedious and costly); perimenting with Watson in the financial services sector. While the initial field of software development was 2) INTERPRETATION: he must give sensible mean- trading, The Economist revealed that the next area will ing to the rules that he identified; inevitably he will be financial regulation: It was explained that to design form hypotheses based on previous experiences such software, all the relevant regulations have to be sorted by jurisdictions, institutional divisions, products 3) EVALUATION: he must carefully evaluate each hy- and so forth first and then further broken down between pothesis to identify the option that, on the balance of rules and guidance. Gradually, Watson will get better probabilities, is most likely right (“fair, just and reason- at categorising the various regulations and matching able”) given the particular facts and circumstances; them with the appropriate enforcement mechanisms.”

About a year earlier, Thomson Reuters, the parent 4) DECISION: he must identify the “best” op- company of Westlaw, had announced that it would tion, make up his mind, and act accordingly. start working with Watson to analyse complex data and to increase the speed and precision of business deClearly, it is the first phase - and maybe parts of the cisions for its law firm and professional services clients. second phase - that are most likely to change drastically in the very near future. This because of “cognitive One of the most promising legal research tools, computing”, which refers to systems that learn at scale, however, is currently been developed by a start-up reason with purpose and interact with humans natural- in Toronto, ROSS Intelligence. A benchmark study ly. Unique about these systems is that they can extract in the context of US bankruptcy law conducted by meaning from vast quantities of unstructured data, D. HOULIBAN et al., recently compared the impact identify relationships between concepts and, ultimate- of traditional legal research tools, such as Loolean ly, become familiar with real human communication. search and Natural Langauge search, with use cases of ROSS Intelligence’s AI-supported legal research In February 2011, IBM received considerable atten- platform to supplement these traditional tools. tion when Watson, the first such system, defeated the unfortunate Brad Rutter and Ken Jennings in an They found that the ROSS tool provides significant, American television game show called Jeopardy! This additive contributions to the effectiveness of legal rewas a remarkable achievement because the system searchers; gains include between a 22.3% and 30.3% had to absorb the show’s convoluted, pun-ridden reduction in research time, stemming from substanEnglish, to search huge natural-language databas- tial improvements in information retrieval, particues for clues, to synthesise those clues into answers larly in the ranking of research results. However, they and to frame those answers in a conversational way. did not identify any notable correlation between the tools used and the time used to write an answer to Two years later, the first commercial application was the questions presented, which supports my hypothannounced. Memorial Sloan Kettering, a prominent esis that we are still anywhere near the automatizacancer treatment centre in the US, would adapt the tion of the entire judicial decision-making process. system for its oncologists as a sort of extension of their HOULIBAN et al., therefore conclude that AI-assisted brain, by delegating to it the task of analysing medi- legal research does not constitute a dramatic transcal literature and patient’s records. Indian hospitals formation in the use of technology by legal organirecently followed Memorial Sloan Kettering’s example. zations, but rather a significant iteration in the continuing evolution of legal research tools that began with the launch of digital databases of authorities.

8

Conclusion

whilst at the same time making it less labour intensive and time-consuming. This in turn, will reduce the costs Without doubt, Online Arbitration and other ODR-tech- of running an ODR platform substantially. Consequentniques will be one of the major legal practice areas that ly, commercially viable online arbitration, with prowill benefit most from cognitive computing and similar viders able to expand their services way beyond low developments. Although the incorporation of artificial value e-commerce disputes involving consumers, does intelligence in the next generation of ODR systems may not seem that far-fletched anymore. In other words: not lead to fully automatized dispute resolution yet, it in due course, the concurrent development of ODR will certainly reshape the underlying decision-making schemes and legal research tools driven by artificial process in a fundamental and positive way. AI-tools intelligence, might offer an unprecedented access to have a strong potential to improve the quality of the. justice without little or effectively no state intervention underlying decision-making process significantly,

9

Aissa Wambeke Aspirant-bestuurslid LVSV Gent

Visie

Intercommunalen Aissa Wambeke Aspirant-bestuurslid Aissa Wambeke maakt haar debuut in het Neohumanisme. Aissa schrijft over één van de hot topics binnen de politieke wereld: de intercommunales. In haar tekst probeert ze eerder dan een al te vlugge of dubbelzinnige mening omtrent het thema te vormen - duidelijk te maken wat intercommunales nu eigenlijk zijn, gezien dit voor velen een onbegrijpelijke term blijkt te zijn.

Intercommunalen. Dit voor velen een onbekend woord is de laatste tijd niet meer uit onze media weg te slaan.

Iedereen heeft zoals altijd zijn of haar oordeel erover klaar. Maar wat is dit, en wat houdt dit precies in? Moeilijk om te ontdekken wanneer iedereen een subjectief antwoord heeft klaarliggen. Wat mijn mening hierover is, is nog steeds niet duidelijk. Velen spreken negatief over dit onderwerp, maar zoals eerder geweten zorgt de media graag voor zijn kant hierover. Daarnaast zijn er ook de politici die dit verhaal gebruiken ten goede van 2018. Tijd om dit wat in vraag te stellen.

ging met alle eer lopen. De verschillende lokale politici die zetelden in de adviesraden van Publifin werden hier rijkelijk voor vergoed met een bedrag tussen de 1.300 en de 2.800 euro bruto per maand. Volgens de bevolking is dit ethisch onverantwoord. De volgende stap was het rollen van hoofden en met de vinger wijzen naar de politieke collega’s. Is het loon bekritiseren van een ander nu eenmaal niet gemakkelijker dan zelf een behoorlijk loon af te wijzen dat u aangereikt wordt?

De weken die hier op volgenden waren er dagelijks artikels te lezen over verschillende (on)afhankelijke perEen intercommunale is een samenwerking tussen één sonen en politici die hierop in probeerden te spelen of meerdere gemeenten. Ze zorgen voor een betere en mensen te overtuigen van hun gelijk. Een van de dienstverlening omtrent afvalinzameling en-verwerk- meningen die mij het meest opvielen en aanspraken is ing, nutsvoorzieningen, sociale huisvesting en stree- niet over de postjes maar over het feit dat de overheid kontwikkeling. In het eerste opzicht klinkt dit positief zijn uitbreindingen niet zelf meer in de hand blijkt te wanneer u op zoek gaat naar de definitie. Er zijn dan hebben. Dat er niet altijd meer naar het maatschapook veel lovende samenwerkingen zoals IVAGO afval. pelijk nut gekeken wordt. Door deze intercommunalen zoals het netbeheer in de energiesector ontstaan er Natuurlijk was dit niet de aanleiding om in het nieu- een soort van verschillende monopolies om de markws te komen. Het mooi Publifin-affaire verhaal ten.

10

Een intercommunale is een samenwerking tussen een of meerdere gemeenten. Ze zorgen voor een betere dienstverlening omtrent afvalinzameling en-verwerking, nutsvoorzieningen, sociale huisvesting en streekontwikkeling.

De wind was even gaan liggen tot nu. Alle commotie is terug wanneer blijkt uit een proces-verbaal dat André Gilles en Stéphane Moreau belangrijke documenten hebben laten verdwijnen. De parlementaire onderzoekscommissie had documenten opgevraagd, maar die zouden vervalst zijn. Het Waals parlement reageerde geschokt. Meer en meer begin ik mij af te vragen of er mensen nu hun vel proberen te redden, het geloof in de politici terug te brengen of hun eigen overtuiging blijven aangaan.

Dit verhaal is zeker nog niet ten einde. En om dit alle

maal te kunnen volgen is niet altijd even simpel, zekerniet als iemand die volledig hierbuiten staat en van langs alle kanten meningen hoort die elkaar tegenspreken. Deze ‘iemand’ is een groot deel van de bevolking. Het wordt tijd om alles te zien, in eigen boezen te kijken en weer vooruit te willen geraken. Niet alleen de beschuldigingen over de lonen zijn hier van belang, naar mijn mening is het dat belangrijker de oorzaken aan te pakken en te snoeien in de betrekkingen van de overheid en haar terug te brengen daar haar hoofdtaken. Laten we dan maar beginnen met de transparantie naar iedereen.

11

Bestuur LVSV Gent 2016-2017

12

Voorzitter Sander Casier

Politiek Secretaris Dries Glorieux

Politiek Secretaris Mats Cuvelirr

Penningmeester Joachim Vlaeminck

Hoofdredacteur Vince Liégeois

Secretaris Arno Couwenbergh

Webmaster Jan-Alexander Nédée

PR Mathijs Casier

Activiteiten Bas De Haes

Sponsoring Edouard Dumolin

Bestuursliid Louis Vanhoeck

Bestuurslid Michiel Vervliet

Dries Glorieus Politiek secretaris LVSV Gent

Visie

The debate about key currencies: an Austrian perspective Dries Glorieux De volgende tekst komt van Politiek secretaris Dries Glorieux en is opnieuw in het Engels geschreven. Deze tekst won de eerste prijs op het internationale en befaamde Carl Menger Essay Contest, waarvoor chapeau Dries. Hij bespreekt hierin de ideeën van de Oostenrijkse School met betrekking tot een (gestuurde) geldsomloop.

Abstract Since the 2008 financial crisis scholarly attention has been increasingly directed towards the current account imbalances between the United States and a host of other countries as one of the main sources of the crisis. The United States is said to enjoy an exorbitant privilege due to the fact that it supplies the de facto key currency of the international monetary system. This exorbitant privilege allows it to postpone balance of payments adjustment thus exacerbating potential problems. This essay takes issue with the importance that is given to the current account in explaining the financial crisis. Instead it adopts a capital account perspective in which the domestic monetary policy of the United States has international spillovers due to the widespread use of the United States dollar.

In a fiat money standard this can give rise to a global liquidity glut rather than a global saving glut as is often assumed under the current account imbalances theory. In the international monetary system of the early 2000’s, metaphorically named Bretton Woods II, this expansive domestic monetary policy was largely recy-

cled back to the United States where it contributed to the asset price boom in the housing sector, laying the foundation for the financial crisis.

Introduction In the wake of the financial crisis that started in 200708 many theories have been put forward to try and explain what exactly happened. Arguably the most famous one is the ‘global saving glut’ hypothesis, first put forward by then Governor (and later Chairman) of the Federal Reserve Ben Bernanke. In a speech in 2005 Bernanke first outlined the main tenet of this hypothesis: the transformation of developing countries from net borrowers to net lenders combined with high saving rates in some industrial countries, in particular Germany and Japan, were the main cause of the saving glut that put downward pressure on US interest rates. With a strangely predictive twist he then summarizes the consequence of these evolutions: “This increased supply of saving boosted U.S. equity values during the period of the stock market boom and helped to increase U.S. home values during 13

the more recent period, as a consequence lowering mere act of focusing on the capital account instead of U.S. national saving and contributing to the nation’s the current account that could prove to be useful, it’s rising current account deficit.” (Bernanke, 2005). the embeddedness in the international monetary and financial system (IMFS) that allows us to see why the The global saving glut hypothesis was the catalyst for capital account outweighs the current account in anaan ever increasing focus on the current account defi- lyzing the origins of the Great Recession. cit of the United States. This spawned an entire literature that saw the contrast between the current By placing the spotlight on the link between the capiaccount deficit of the United States and the current tal account and the IMFS the debate about the United account surplus of many East-Asian countries (nota- States dollar as key currency in the global economy bebly China) and industrialized countries, colloquially comes much more interesting, not in the least when known as ‘Global Imbalances’, as the main source of looked at from an Austrian perspective. Moreover, this the financial crisis and the subsequent Great Reces- focus on the capital account fits within a broader insion. The biggest disagreement in this literature is creasing literature on the so-called global financial cywhether the origin of these imbalances is to be found cle (Rey, 2013): a global co-movement of credit, asset within the United States or internationally. Ben Ber- prices and capital flows that heavily coincides with finanke for instance subscribes to the latter explana- nancial crises. tion. During the past few years this literature about global imbalances has, regardless of differences in lo- The argument runs as follows (Borio, 2014a; Borio, cating the origin of the problem, achieved such prom- 2014b). In order to get a better grasp of what exactly inence that the term global imbalances is commonly happened in the run-up to the financial crisis a twoused as a synonym for current account imbalances. tiered approach is necessary: Within this literature a very interesting sub-theme has developed that focuses on the prominent role of the United States dollar as the undisputed international reserve currency. It is argued that the key currency status of the dollar has conferred upon the United States a so called ‘exorbitant privilege’ that allows it to avoid balance of payments adjustments. Consequently, the dollar is seen as the main cause for the persistence of the global imbalances (Vermeiren, 2010).

This essay will take issue with the prominence that is given to the current account in general as the most important variable in explaining the financial crisis.

Instead we adopt another perspective that has only recently been put forward as an alternative to the current account imbalances theory. Our approach will focus on the capital account rather than the current account. We agree with Borio that to some extent the two will offer overlapping analyses because both are part of the balance of payments yet there is considerable potential in distinguishing between the two (2014a). Moreover, as Borio argues, it is not just the 14

1.

On the national level domestic monetary and financial regimes exhibit a tendency for ‘excess financial elasticity’. Excess financial elasticity of domestic monetary and financial regimes means “their inability to prevent the build-up of financial imbalances, in the form of unsustainable credit and asset price booms that overstretch balance sheets, thereby leading to serious (systemic) banking crises and macroeconomic dislocations.” (Borio, 2014b, p.1). In other words by highlighting financial imbalances the excess financial elasticity view stresses the role of the capital, rather than the current, account.

2.

On the international level the IMFS plays a key role in amplifying and transmitting this central weakness of domestic regimes. By doing so it shows that, contrary to popular opinion, “The Achilles heel of the IMFS is not so much a contractionary bias that reflects an asymmetric current account adjustment problem, what might be termed a propensity to generate “excess saving”; rather, it is its propensity to amplify the financial booms and busts – financial cycles – that gen-

erate crises� (Borio, 2014a, p.2).

1.

A metallic standard using either gold,

silver, copper or a combination of these met A core question that follows from this is whether als. Arguably the most well-known example is the domestic economies have anchors in place that a gold standard. can prevent the overall expansion of credit, and external funding more generally, from fuelling the un- 2.

A weakened metallic standard. sustainable build-up of financial imbalances? By asking this question we focus our attention on the 3.

A discretionary paper money (fiat) stan monetary regimes that set monetary conditions in dard. the various national currencies and their international interaction. When talking about a monetary re- The monetary standard that prevails under different regime we adopt Peter Bernholz his definition, namely gimes and the influence it exerts on the supply of monthe set of rules that govern institutions and organisa- ey is a variable that has been left largely unexplored tions that ultimately determine the amount of mon- in mainstream economics yet holds considerable merit ey supplied. We also adopt his analytical distinction in helping to understand the underlying causes of the between three possible kinds of regimes (2003): Great Recession. We shall argue that the excess financial elasticity of domestic monetary regimes is a mere

Politiek secretaris Dries Glorieux won met zijn essat het Carl Menger Essay Contest

15

consequence of the monetary standard that has prevailed since the end of Bretton Woods and that the amplification of financial elasticity on the international level is intrinsically linked to the dominant position of the United States dollar in the contemporary IMFS (Cohen & Benney, 2014). As such the system is first and foremost prone to a so called ‘liquidity glut’ rather than a saving glut. Research has shown that different monetary standards are predisposed towards different levels of liquidity creation and that the end of Bretton Woods signaled a major increase in liquidity (Rolnick & Weber, 1995; Rolnick & Weber, 1997; Bernholz, 2001).

al full employment policies). They sought to avoid the defects of floating rates (destabilizing speculation and competitive beggar-thy-neighbor devaluations) and the defects of the fixed exchange rate gold standard (subordination of national monetary policies to the dictates of external balance and subjection of the economy to the international transmission of the business cycle). As a consequence, they set up an adjustable peg system of fixed parities that could be changed only in the event of a fundamental disequilibrium.” (Bordo, 1993, p. 5).

To achieve these goals the following was put in place: only the United States dollar maintained a formal link to gold while the currencies of the European countries would have a fixed exchange rate with the dol-

As we have seen previously, economic developments during the post-World War II period such as increased capital mobility made exchange-rate changes an uncommon occurrence because of fear of destabilizing capital flows if this would happen.

The essay will start off with a quick recap of the Bretton Woods monetary system and the reasons why it ended in 1971 . The short Bretton Woods recap is essential for some of the arguments that will be made in the main discussion about the contemporary post-Bretton Woods period. The ultimate goal being to demonstrate that the build-up to the Great Recession is more comprehensible when viewed from a monetary standard perspective in which the United States dollar is the key currency in the contemporary IMFS than from the currently dominating current account perspective.

Bretton Woods The monetary system that was formalized at the Bretton Woods conference in 1944 reflected a peculiar set of preferences that the participants at the conference had about international monetary relations and has subsequently been labelled as ‘embedded liberalism’ (Ruggie, 1982). The design was meant to combine the best of both worlds:

lar . The seeming contradiction between having fixed exchange rates and the desire to conduct an independent national monetary policy was resolved firstly by creating the International Monetary Fund to provide emergency liquidity to countries to sit out transitory shocks and secondly by allowing the implementation of capital controls to prevent capital outflows in response to large exchange rate deviations. Each member of the IMF was required to establish a par value for its currency in terms of either gold or the US dollar and to maintain the market exchange rate of its currency within 1% of the declared par value through intervention in the foreign-exchange market by buying and selling the currencies of other countries.

Reality didn’t exactly play out the way the founders of the system had hoped. Starting in the late 1950s three developments changed the way the system operated:

1.

Adjustment: throughout the years the use of capital controls became less stringent and thus the potential for destabilizing capital flows increased, “The architects of the Bretton Woods system wanted a set of thwarting attempts by monetary authorities to mainmonetary arrangements that would combine the advantage of tain a parity far removed from the fundamentals. To the classical gold standard (i.e., exchange rate stability) with the advantage of floating rates (i.e., independence to pursue nation- avoid large adjustments of the exchange rate that were so dreaded governments would have to show a 16

commitment to maintaining it instead of relying on capital controls as was originally envisioned. In effect “virtually fixed exchange rates and a common price level for tradable goods were reimposed; and the macroeconomic autonomy of each participating country was again constrained by an international monetary standard.” (McKinnon, 1993, p. 15) . In other words the metaphorical straightjacket of the classical gold standard had resurfaced despite attempts to thwart it.

After the eventual collapse of the Gold Pool in 1968 a crucial chain of events unfolded that would lead to the fall of Bretton Woods only a few years later. After the fall of the Gold Pool monetary authorities that participated in it agreed amongst themselves neither to sell nor to buy gold from the market. The $35 per ounce price would only be maintained in transactions amongst themselves. Private transactors would buy and sell at the market determined price . On top of that the United States removed the 25% gold backing

2.

Liquidity: the IMF never played the requirement for Federal Reserve notes. As Bordo arimportant role in providing liquidity to countries gues this was a fundamental change: “The key consethat it was meant to do. As the world economy grew quence of these new arrangements was that gold was ever larger in the post-World War II era its reserves demonetized at the margin. The link between gold probecame inadequate and consequently the main duction and other market sources of gold and official source of liquidity had become the United States . reserves was cut…. In effect, the world switched to a de facto dollar standard.” (1993, pp. 70-72). Eventually

3.

Confidence: The inherent contradiction in 1971 the de jure link between gold and the dollar between the progressive decline in official US gold was ended. holdings since the end of World War II and the ever expanding use of the dollar in international reserves The question that still remains is why the United States gave rise to the infamous Triffin dilemma. As more and decided to loosen and eventually cut the proverbial anmore dollars were circulating there would inevitably chor of gold in the monetary system? In contrast to for come a time when convertibility was called into ques- instance the situation under the classical gold standard tion: “Such a movement obviously could not continue of the end of the nineteenth century and beginning of indefinitely without ultimately undermining foreigners’ the twentieth century where the international moneconfidence in the dollar as a safe medium for reserve tary system was diffuse (Flandreau & Jobst, 2005), unaccumulation. The time will certainly come, sooner or der Bretton Woods the national currency of the United later, when further accumulation of short-term for- States was at the same time the de facto international eign liabilities will either have to be slowed down or money. The most important consequence of this was substantially matched by corresponding increases in that, again in contrast to the original Bretton Woods our already bloated gold assets.” (Triffin, 1960, p. 63). agreement, the international monetary system became asymmetrical.

Some attempts were made to try and stave off the threat of a convertibility crisis, most notably by install- This asymmetry meant there had to be one set of rules ing what is called the London Gold Pool in 1961: the for every country in the system and another set of rules Federal reserve and the central banks of seven Euro- specifically for the United States. Seeing as how the pean countries pooled (part of) their gold reserves United States provided the international currency it in order to strategically buy and sell gold when the had to forgo explicit balance of payments or exchange price of gold was declining or increasing. The Unit- rate-targets and had to conduct a monetary policy that ed States contributed 50% of the total amount of would make sure the dollar was a stable nominal angold in the Pool. For the next six years the Pool did chor for the world economy. Being the only country succeed in stabilizing the price of gold at $35 per with the possibility of an independent monetary poliounce but it did not prevent a further steady de- cy under the so called fixed-rate dollar standard didn’t cline in the monetary gold stock of the United States. square well with the need to keep the dollar stable: 17

“By far the major flaw in U.S. policy, and the most damaging feature of the Bretton Woods system, was the failure to prevent U.S. inflation. As the system developed, the United States was able to choose domestic over international goals whenever a choice had to be made…. U.S. policymakers typically chose expansion to deflation and used controls of various kinds to get temporary reductions in the capital outflow. And, after 1966, policymakers adopted more inflationary policies than before. Given the priority placed on employment and other domestic goods, such as housing, price stability was ruled out.” (Meltzer, 1991, p. 82).

Combined with this expansive monetary policy during the 1960s the current account surplus also steadily deteriorated until it went into deficit for the first time in 1971 and the public debt increased severely because of expenses for the Vietnam war and the Great Society programs of Lyndon B. Johnson. All of this combined to make the US dollar increasingly overvalued as time went by. A devaluation of the US dollar was not a popular political option in the United States who insisted that European countries should revalue their undervalued currencies in order to lower the pressure on the United States. Yet as we have seen previously, economic developments during the post-World War II period such as increased capital mobility made exchange-rate changes an uncommon occurrence because of fear of destabilizing capital flows if this would happen.

As a conclusion we can say that the gold backing of the dollar was the main element making the fixed-rate dollar standard unstable. In the face of declining US gold reserves an expansionary domestic US policy gave birth to the Triffin dilemma which eventually played out in reality when in 1971 France and Great-Britain had intentions to convert dollars into gold. In response to this Nixon decided to close the gold window and impose several other economic measures to stabilize the US dollar. The choice of the Nixon administration to completely sever the link between gold and the dollar in 1971 can be seen as a choice of adjustment over gold convertibility: “This principle that the U.S. not have an independent exchange rate policy was respected until, in 1971, President Nixon insisted that the dollar be devalued. Although Nixon acted according to the spirit of Bretton Woods Articles that permitted exchange-rate flexibility, dollar devaluation violated the unwritten rules of the game of the Fixed-Rate Dollar Standard.”

18

(McKinnon, 1993, p. 17).

Post-Bretton Woods Starting in 2003 a series of influential essays by Dooley, Folkerts-Landau and Garber (DFG) stated that although Bretton Woods came to an official end in 1971, it’s unofficial structure was reincarnated in the early 2000’s and shows a remarkable degree of similarity to the original system:

1.

In both cases the regime is composed of a center country (twice the United States) and a group of countries constituting a periphery. In the original Bretton Woods system European countries were the periphery while in the ‘Bretton Woods II’ system a group of East-Asian countries took over this role.

2.

Under both regimes the periphery adopt an export-led growth strategy based on undervalued currencies that have a fixed exchange rate with the dollar.

3.

In both regimes the undervalued currency of the periphery gives rise to accumulation of foreign-exchange reserves mainly in the form of US-dollar-denominated financial instruments.

4.

The United States is the main export market for the periphery’s export-led strategy in both regimes.

5.

As mentioned previously there is asymmetry between core and periphery in setting interest rates. The United States, being the center country, ignores external factors in setting interest rates while the periphery pays close attention to external factors.

The DFG thesis that the international monetary system of the early 2000’s constitutes a revived Bretton Woods system is of particular interest for the argument that this essay will make although not for the reasons usually associated with it. Originally the DFG thesis is part of the saving-glut explanation for the financial crisis as discussed in the introduction.

The relevance of the DFG thesis in our approach rests in the similarity between the latter years of

the original Bretton Woods (starting in 1968) and ation and the availability of external financing in genthe revived version, as discussed by Hall and Tavlas: eral.

“Our thesis is that to the extent that the Bretton-Woods metaphor is valid, the Bretton-Woods II regime is marked by an underlying bias in favour of excessive global liquidity creation that can lead to asset-price bubbles as measured by changes in commodity prices. In particular, the specific combination of (1) a large (in terms of economic size) periphery that maintains pegged and undervalued exchange rates, (2) a large hegemon, the currency of which is used by the periphery as the anchor for the peg and (3) the absence of a convertibility requirement on the hegemon leads to a bias conducive to “excessive” global liquidity creation…. As a result, under the latter stages of the Bretton-Woods I regime, the absence of a convertibility requirement on the hegemon left it free to issue its fiat liabilities without a convertibility constraint. With the sharp increase in the US balance-of-payments deficits, the issuance of US fiat liabilities swelled, contributing to a huge increase in global liquidity as nonUS central banks acquired dollar reserves in an effort to maintain their exchange-rate pegs against the dollar.” (2013, p. 348).

The de facto transition in 1968 and the de jure transition in 1971 from a weakened metallic standard to a fiat standard removed the formal convertibility constraint on liquidity creation by the United States, the country whose national currency served (and still serves) as the key currency in the international economy. As such it has been able to conduct a monetary policy focused exclusively on domestic priorities. However, in a world of highly open capital markets a supposedly domestic policy can easily spill over internationally, especially with the international use of the US dollar. This will be the focus of the next paragraphs.

Starting in the early 2000’s the Federal Reserve embarked on an unprecedented monetary expansion . As is well known, an expansive monetary policy causes a gap between the natural rate of interest and the market rate of interest. In this way a national credit boom can arise when a central bank lowers policy rates below the natural rate. In response to this the banking sector finances additional investment through their lowering of the capital market interest rate for credit provided to private enterprises. Monetary policy has this consequence because it is monetary policy that underpins the term structure of market interest rates. And it is the relationship between market interest rates and the unobservable natural rate that underpins credit cre-

This results in malinvestment and an artificial economic boom because the lower interest rate gives entrepreneurs misguided economic signals: “They make some projects appear profitable and realizable which a correct calculation, based on an interest rate not manipulated by credit expansion, would have shown as unrealizable. Entrepreneurs embark upon the execution of such projects. Business activities are stimulated. A boom begins.” (Von Mises, 2008, p. 550). In this sense money can be said to be non-neutral: injections of credit influence entrepreneurial experiments that require scarce resources and heighten economic activity at the point of injection, thereby affecting relative prices. The importance of credit in shaping economic outcomes rightly makes it a ‘commanding height’ of contemporary economies (Bilo & Wagner, 2015).

In a world of highly open capital markets and the predominant use of the US dollar an expansive national monetary policy doesn’t just have domestic effects .

While domestically the expansive monetary policy lowers interest rates investors can easily look elsewhere in search of a higher yield. In the early 2000’s these higher yielding opportunities were mainly found in the fast growing East-Asian countries. What followed was a large influx of foreign capital, putting upward pressure on their currencies. Appreciating currencies was not something these countries wanted considering they owed their large growth percentages to an export-led strategy based on an undervalued currency against the dollar, as was/is part of the Bretton Woods II configuration. In order to maintain this artificially undervalued peg these countries had to stabilize the exchange rate which led to an enormous accumulation of foreign reserves (mostly dollars) on the balance sheets of periphery central banks, most notably China. Apart from the export motive the accumulation of foreign reserves was also seen as a broader defense strategy that would (largely) help prevent events such as the 1997 East-Asian financial crisis from occurring again:

19

The question remains why the Fed ultimately let this unsustainable build-up continue? During his time as chairman of the Fed Alan Greenspan was well aware of the possibility of asset price bubbles yet considered it of secondary importance to maintaining general price stability . Moreover, even if bubbles could be spotted in time and held in check the question remains if this would have been the right course of action? Greenspan himself concludes that “… the degree of monetary tightening that would be required to contain or offset a bubble of any substantial dimension appears This strategy was not without risk as Steiner (2014) to be so great as to risk an unacceptable amount of points out. On an individual level it makes sense for collateral damage to the wider economy.” (2002). Precountries to amass large amounts of international re- emptive action by the Federal Reserve was ruled out. serves to protect themselves from economic shocks Instead both Greenspan and Bernanke pursued a pollike sudden stops of capital flows and contagious fi- icy that focused more on ex-post interventions that nancial crises. Yet on a systemic level this might lead would mitigate the fallout from financial panics after to setting the stage for two types of financial crises: they happened. The Fed would mop up after the bubfirst, overborrowing and overinvestment in the re- ble burst and ensure a smooth transition. serve currency country that ends badly when expectations worsen, reserve accumulation ends or This kind of monetary policy that is quite narrowly foeconomic growth slows down. Second, by steadily cused on general price stability is quite paradoxical as worsening the net foreign asset position of the reserve Schularick and Taylor point out: “The important struccurrency country, possibly ending in a currency crisis. tural changes that have taken place in the financial system over the past decades have led to a greater role of The first kind of crisis, overborrowing and overinvest- credit in the macroeconomy. It is a mishap of history ment in the reserve currency country, is exactly what that just at the time when credit mattered more than happened in the run-up to the financial crisis. By buy- ever before, the reigning doctrine had sentenced it to ing large amounts of international reserves the East- playing no constructive role in monetary policy.” (2012, Asian countries were sending large amounts of capi- p. 1058). tal back towards the United States. This contributed further to a lowering of US interest rates (Warnock & Conclusion Warnock, 2009), adding to the domestic credit boom.

The elements of the previous section conform to the structure that was outlined in the introduction, namely that national monetary regimes based on fiat money with no convertibility constraint are prone to “This could limit the risks of an Indonesian-style implosion via three channels. First, reserves accumulated through sterilized foreign exchange market intervention would help prevent real exchange rate appreciation and thus the gradual erosion of competitiveness that had helped to trigger the Asian crisis. Second, if the currency did come under pressure, the accumulated reserves could be used to counter any speculative attack or at least ease the adjustment to a new equilibrium exchange rate. Third, the hard currency could be used to recapitalize any domestic financial institutions caught up in such a crisis, without resorting to firesales to foreign banks or excessively weakening the central bank or government balance sheets.” (Beckworth & Crowe, p. 101, 2012).

The Fed’s ‘monetary nationalism’ leads to expansive central bank policy that lowers domestic US interest rates but, in a world of freely moving capital flows, also spills over in to the IMFS where the dollar is still the undisputed key currency.

20

‘excess financial elasticity’ and that the defining feature of the International Monetary and Financial System (IMFS), labeled ‘Bretton Woods II’ in the essay, is the amplification of nationally induced financial cycles based on large credit creation that eventually leads to boom and busts.

The Fed’s ‘monetary nationalism’ leads to expansive central bank policy that lowers domestic US interest rates but, in a world of freely moving capital flows, also spills over in to the IMFS where the dollar is still the undisputed key currency. The de facto fixed exchange rates of the Bretton Woods II system can lead to a strengthening of the nationally expansive monetary policy by providing an international flow of capital into the reserve-currency-issuing country, putting additional downward pressure on US interest rates.

The argument presented in this essay goes against conventional wisdom in that it views the behavior of the Fed as being the primary source influencing the occurrence of boom and busts. The occurrence of credit and asset price booms are not the consequence of complex and innovative financial innovations in the financial sector but rather of the Fed’s loose monetary policy that affects credit creation and has global repercussions.

References • Beckworth, D. & Crowe, C. (2012). The Great Liquidity Boom and the Monetary Superpower Hypothesis. In D. Beckworth (Ed.), Boom and Bust Banking. The Causes and Cures of the Great Recession (pp. 95-126).

Oakland: Independent Institute.

• Bernholz, P. (2001). Monetary Constitution, Political-Economic Regime, and Long-Term Inflation. Constitutional Political Economy, 12(1), 3-12.

• Bilo, S. & Wagner, R. (2015). Neutral money: Historical fact or analytical artifact? The Review of Austrian Economics, 28(2), 139-150.

• Bordo, M. (1993). The Bretton Woods International Monetary System: A Historical Overview. In M. Bordo & B. Eichengreen (Eds.), A Retrospective on the Bretton Woods System: Lessons for International Monetary Reform (pp. 3-108). Chicago: The University of Chicago Press.

• Cohen, B. & Benney, T. (2014). What does the international currency system really look like? Review of International Political Economy, 21(5), 1017-1041.

• Dooley, M., Folkerts-Landau, D. & Garber, P. (2003). An Essay on the Revived Bretton Woods System. Working Paper No 9971. Cambridge: National Bureau of Economic Research.

• Flandreau, M. & Jobst, C. (2005). The Ties That Divide: A Network Analysis of the International Monetary System, 1890-1910. The Journal of Economic History, 65(4), 977-1007.

• Greenspan, A. (2002). Issues for Monetary Policy. Remarks by Chairman Alan Greenspan Before the Economic Club of New York, New York City, December 19th 2002. Accessed on 04/05/2016 at www.federalreserve.gov/boarddocs/Speeches/2002/20021219/ default.htm • McKinnon, R. (1993). The Rules of the Game: International Money in Historical Perspective. Journal of Economic Literature, 31(1), 1-44.

• Meltzer, A. (1991). U.S. Policy in the Bretton Woods Era. Federal Reserve Bank of St. Louis Review, 73(3), 54-83.

• Rey, H. (2013). Dilemma not Trilemma: The Global Financial Cycle and Monetary Policy Independence. Federal Reserve Bank of Kansas City Economic Policy Symposium.

• Rolnick, A. & Weber, W. (1997). Money, Inflation, and Output under Fiat and Commodity Standards.

Journal of Political Economy, 105(6), 1308-1321.

• Ruggie, J. (1982). International Regimes, Transactions, and Change: Embedded Liberalism in the Postwar Economic System. International Organization, 36(2), 379-415.

• Steiner, A. (2014). Reserve accumulation and financial crises: From individual protection to systemic risk. European Economic Review. 70, 126-144.

• Triffin, R. (1960). Gold and the dollar crisis: the future of convertibility. New Haven: Yale University Press.

• Vermeiren, M. (2010). The global imbalances and the contradictions of US monetary hegemony.

Journal of International Relations and Development, 13(2), 105-135.

21

Sander Casier Voorzitter LVSV Gent

Visie

Waarom een directe democratie vandaag niet wenselijk is Sander Casier Onze voorzitter argumenteert in deze tekst dat een directe democratie vandaag op grote schaal niet alleen praktisch zeer uitdagend zou zijn, maar bovendien simpelweg niet wenselijk is. Om deze stelling te staven bespreekt hij de democratische kant van de Brexit en zijn gevolgen. Dergelijke problemen worden niet opgelost aan de hand van een ja/nee-vraag.

Boven het Schumanplein in Brussel hangen er sedert enkele jaren donkere wolken. De eenheid van de unie staat onmiskenbaar onder druk. Er is de eurocrisis en het schijnbaar herlevend nationalisme, maar er zijn ook externe dreigingen die landen neus aan neus plaatsen. Daarbij komt dat de Britse eurosceptici eindelijk een manier gevonden hebben om het Britse lidmaatschap van de EU op te blazen. Een simpele ja/nee-vraag aan de stemgerechtigde bevolking bleek al wat nodig was. Het referendum, in strikte zin een volksraadpleging, blijkt echter bol te staan van democratische tekortkomingen waardoor de implementatie heel wat vertraging zal oplopen.

bestond vooral uit backbenchers. Omwille van deze redenen kan men het referendum dus beschouwen als een onderdeel van een strategie van toenmalig premier Cameron om de interne eenheid te bewaren (Jensen & Snaith, 2016; Haeck, 2016; Erlanger & Castle, 2016).

UKIP en enkele angstige conservatieven vormden een bedreiging voor zijn regering en dus zijn eigen carrière.

Onmiddellijk na de aankondiging was duidelijk dat het moeilijk zou zijn om de Britten te verleiden om te blijven. Zo heeft de EU een allesbehalve positief parcours afgelegd wat betreft directe vormen van democratie.

Daarvoor hoeft al enkel te worden gewezen naar de poging in 2004 om een Europese grondwet op te stelAchteraf gezien bleek de carrière van premier Camer- len. Voorts is de UK steeds gebrand geweest om de on de katalysator die leidde tot de breuk. Hij beloofde eigen soevereiniteit te bewaren. De brits-Europese namelijk in januari 2013 een referendum te organiseren onderhandelingen, voorafgaand de volksraadpleging, indien de Tories een verkiezingswinst wisten te behalen over het statuut van de Verenigd Koninkrijk binnen de bij de parlementsverkiezingen die twee jaar later plaats EU leek ook niet veel waarnemers te overtuigen. Toch vonden. En zo geschiedde. De aanleiding voor deze be- hadden velen er een goed oog op dat de Britten op 23 lofte kan worden gezocht bij het succes van de United juni 2016 Remain zouden kiezen. De peilingen waren Kingdom Independence Party. Deze concurrentie ging onduidelijk, maar de moord op pro-EU Labour politgepaard met een eurokritisch kamp binnen de Conser- ica Jo Cox werd verwacht de doorslag te geven. Het vative party die schrik hadden van UKIP. Deze groep resultaat is algemeen gekend: 51,9 % of 17,4 miljoen 22

Besluitvorming, van welk niveau dan ook, is complex en moeilijk te begrijpen vanaf de zijlijn. Voorts lijkt er nooit echt iets te veranderen wanneer een andere partij aan de macht komt. Uitgaven nemen toe, budgetten zijn nooit in evenwicht

mensen stemden Leave. Uiteindelijk kwamen 72,2% van de stemgerechtigde mensen opdagen. De Britse houding ten opzichte van de EU is steeds een wisselwerking geweest tussen economische en politieke belangen geweest (Jensen & Snaith, 2016). Op 23 juni hadden de politieke belangen het gehaald en daarna werd de focus snel verschoven naar de manier waarop het VK hun economische belangen kan beschermen. Dit zal echter niet zo eenvoudig blijken. De brexit zal immers zowel juridische, politieke en economische veranderingen teweegbrengen.

Het meest overduidelijk gevolg is het grote aantal verdragen die het VK niet langer juridisch zullen binden. Zo zullen de verdragen van de Europese Unie en het EURATOM akkoord ophouden van toepassing te zijn op het Verenigd Koninkrijk. Verder staat de Britse deelname aan de Europese Economische Ruimte en hun lidmaatschap van de Wereldhandelsorganisatie onder druk. Tot slot heeft een EU-lid het voorrecht om uit te maken van zo’n 60 vrijhandelsverdragen, maar deze zouden plots wegvallen voor het VK. Het mag zelfs nog van geluk spreken dat ze geen lid zijn van de Euro- of Schengenzone (Łazowski, 2016).

2. A Member State which decides to withdraw shall notify the European Council of its intention. In the light of the guidelines provided by the European Council, the Union shall negotiate and conclude an agreement with that State, setting out the arrangements for its withdrawal, taking account of the framework for its future relationship with the Union. That agreement shall be negotiated in accordance with Article 218(3) of the Treaty on the Functioning of the European Union. It shall be concluded on behalf of the Union by the Council, acting by a qualified majority, after obtaining the consent of the European Parliament.

3. The Treaties shall cease to apply to the State in question from the date of entry into force of the withdrawal agreement or, failing that, two years after the notification referred to in paragraph 2, unless the European Council, in agreement with the Member State concerned, unanimously decides to extend this period. […]

Het hooggerechtshof besliste uiteindelijk met 8 tegen drie dat het parlement betrokken moest worden (Bowcott, Mason & Asthana, 2017). Vandaag blijft er Het politieke luik is heel wat onduidelijker, maar zal wel twijfel over wat die rol dan precies zal inhouden potentieel grotere consequenties hebben. Drie vra- tijdens de EU-VK-onderhandelingen zoals artikel 50 die gen verdienen een antwoord. De eerste is de rol van voorschrijft en wat de rol is van de house of Lords. Omhet parlement, alhoewel deze reeds grotendeels lijkt wille van democratische doeleinden kan men pleiten te zijn uitgeklaard. Het Leave kamp wou macht terug- voor een uitgebreide rol voor het bicameriaal stelsel. geven aan het brits parlement. Nadat de uitslag bek- Een andere reden is de immense impact die de brexit end was, waren ze echter tegen een parlementaire zal hebben op interne regulering. De brexit stem geeft stemming om artikel 50 TEU in werking te stellen. Dat ook niet aan wat het ideale toekomstscenario is waaartikel is de enige houvast om het proces te begeleiden. rop de regering zich dient te focussen (Douglas-Scott, 2016). Dan is een parlementaire stemming het meest

1. Any Member State may decide democratische alternatief. to withdraw from the Union in accordance with its own constitutional requirements. Een te strikte interpretatie van artikel 50 leidt ook tot het negeren van de rol van deelstaten (devolved na23

tions). Enkel beleefdheid of goodwill zal ze de kans geven om hun belangen te verdedigen tijdens de onderhandelingen. Zo hebben verschillende stemmen uit Edinburgh gepleit voor een eigen stem om de brexit goed te keuren. Schotland stemde grotendeels tegen de brexit en dit zou tot problemen kunnen leiden.

Vooral omdat het lidmaatschap van de EU een centraal gegeven was in het schotse referendum over de onafhankelijkheid. De Britse grondwet ziet het VK echter als een unitaire gecentraliseerde staat met een almachtig parlement, terwijl Schotland het VK ziet als een familie van naties. Het zou zeer raar zijn om de populaire stem van het VK te horen, maar de schotse stem te negeren.

Er bestaat dus een risico op een constitutionele crisis (Douglas-Scott, 2016). Een laatste politieke zorg heeft te maken met de veiligheidsbelangen. Elke staat in de wereld van omvang heeft één of ander belang in de ganse discussie. De brexit is namelijk in staat om de machtsbalans te veranderen.

Kingdom remain a member of the European Union or leave the European Union?

De derde en laatste categorie van effecten handelen over de economie. Deze effecten zullen zowel materieel als ideologisch zijn (Butler, Jensen & Snaith, 2016).

Wie al een krant heeft opengeslagen sinds de aankondiging van het referendum, heeft wel al een economische analyse zien passeren. De ene is al positiever dan de ander. Ideologische veranderingen hebben dan weer te maken met een verandering in de economische ideologische balans binnen de EU. Het VK was een fervent voorstander van vrijhandelsbeleid.

Wat de opkomst betreft, was die bij de Brexit met 72 % meer dan voldoende. Volgens Banducci en Stevens (2016) schort er echter iets aan de andere twee voorwaarden. Ze zijn van oordeel dat er wel degelijk gebruik is gemaakt van data en bewijsmateriaal, maar deze waren niet noodzakelijk feitelijk correct waren.

Verder kan men zich ook de vraag stellen hoeveel Britten rekening hielden met eerder beschreven gevolgen.

Houdt u rekening met elk beleidsaspect wanneer u in het stemhokje plaatsneemt? Deze tekst gaat uit van feit dat mensen zich onvoldoende geïnformeerd hebben, zowel voor- als tegenstanders. Al is dit tevens een logische gevolg van een te complex politiek systeem.

Men zou kunnen zeggen dat de stem van 23 juni 2016 een publiek debat op gang bracht. Of een inkijk gaf in hoe de bevolking over de zaak denkt en de uiteindelijke regeringsbeslissing legitimeerde. Het louter opdagen van mensen die kiezen, maakt van referenda desalniettemin nog geen legitieme middelen. Banducci en Stevens (2016) wijzen op drie voorwaarden waaraan voldaan moeten worden.

1.

Kiezers zijn geïnformeerd over de zaken die op het spel staan;

2.

Ze stemmen op basis van die zaken eenmaal ze geïnformeerd zijn;

3.

De opkomst is afdoende.

Direct democratisch middelen hebben hun beperkingen wanneer ze problemen willen oplossen die betrekking hebben op complexe en machtige systemen. Als men verschillende vormen van democratie, in dit geval representatief en direct, gaat mengen moet worden opgepast.

Echter, indien er geen volksraadpleging georganiseerd werd, zou het Verenigd Koninkrijk ooit beslist moeten hebben over hun lidmaatschap. Het scepticisme zou niet zomaar zijn verdwijnen. Wat is dan de meer- Besluitvorming, van welk niveau dan ook, is complex waarde geweest van de stemming? De stemming op en moeilijk te begrijpen vanaf de zijlijn. Voorts lijkt zich gaf antwoord op één vraag. Should the United er nooit echt iets te veranderen wanneer een andere 24

partij aan de macht komt. Uitgaven nemen toe, budgetten zijn nooit in evenwicht. Politieke brandjes zijn een terugkerend fenomeen. Mensen stemden in 2009 bijvoorbeeld tegen het Oosterweeltracé en 8 jaar later blijft ook die zaak verder aanslepen. Ondertussen staat iedereen nog steeds stil. Niet echt motiverend om zich nog echt te informeren.

De verzorgingsstaat heeft in zijn poging iedereen op te vangen een hypercomplex systeem op poten gezet.

Als Belg ben je onderhevig aan minstens vijf politiek niveaus , daartussen zweven ook semipolitieke instellingen zoals intercommunales en politieraden. In Antwerpen heb je districten en af en toe valt de naam Verenigde naties. Daarnaast heb je een Raad van Europa en de Beneluxunie. En neen die laatste is geen verzinsel. Vraag ook niet aan de gemiddelde student wat het verschil is tussen de Europese raad, raad van ministers en Europese commissie. Al deze niveaus en instellingen hebben dan nog eens andere bevoegdheden.

Wat heeft het brexit referendum dan als meerwaarde als de meeste mensen de werking van de EU niet doorgronden, noch beseften wat de mogelijke gevolgen waren voor de toekomst van het VK? Zelfs zonder de stemming zullen de ‘deelstaten’ een andere richting uitwillen wat betreft de EU. Zelfs zonder de uitslag weten Britse politici niet wat de bevolking het liefst wil. Moet het VK in de eenheidsmarkt proberen te blijven? Moeten ze zoeken zich eenzijdig af te scheuren? Of is artikel 50 de leidraad?

Direct democratisch middelen hebben hun beperkingen wanneer ze problemen willen oplossen die betrekking hebben op complexe en machtige systemen. Als men verschillende vormen van democratie, in dit geval representatief en direct, gaat mengen moet worden opgepast. Of men zal het proces meer waarderen dan de uitkomst. Daar zit de contradictie van de ganse situatie. Het Verenigd Koninkrijk heeft meegeholpen aan het ontwikkelen van dat systeem aan de hand van een representatieve democratie. Plots beslist ze op direct democratische manier te besluiten hoe het verder moet. Op een moment waarop de kiezer al lang niet meer kan volgen over wat er exact gebeurt. Deze con-

clusie geldt ook niet enkel voor de Britse case. Toen Griekenland in 2015 mocht kiezen over het al dan niet accepteren van een voorstel van de Trojka om uit de toenmalige schuldencrisis te geraken, gebeurde exact hetzelfde. Oxi of nai, zo simpel was het. Jarenlang gebruikte de politieke klasse de plots goedkoper geworden kredieten om schulden op te bouwen en kiezers te paaien. Eenmaal het te laat was geworden, mocht het volk opdraven over een gigantisch complexe probleem. Als dank besluit de regering om tegen de 60% in te gaan en het voorstel toch aan te nemen.

Ofwel kiest men resoluut voor representatieve democratie in al zijn beperkingen ofwel gaat men voor directe democratisering, wat veranderingen aan het systeem zal vergen. Vooraleer direct democratische middelen te gebruiken, moet ofwel de nanny state grotendeels versimpelt (lees: deels afgebroken) worden. Ofwel moet de macht veel meer gedecentraliseerd worden. Het moet mogelijk zijn om zich te informeren en het moet de moeite lonen. Vandaag regeert de waan van de dag.

Bibliografie • Arnoudt, R. (2016). Maar één op de drie weet wie in de regeringen zit. Geraadpleegd op 6 maart 2016 op http://deredactie.be/cm/vrtnieuws/politiek/1.2787576.

• Douglas-Scott, S. (2016). Brexit, Article 50 and the Contested British Constitution. The Modern Law Review, 79 (6), 1019-1089.

• Jensen, Mads D. & Snaith, H. (2016). When politics prevails: the political economy of a Brexit. Journal of European Public Policy, 23 (9), 1302-1310.

• Łazowski, A. (2016). Unilateral withdrawal from the EU: realistic scenario or a folly? Journal of European Public Policy, 23 (9), 1294-1301.

25

Ereleden LVSV Gent 2016-2017 Karel De Gucht Oud-Europees Commissaris voor België

Martine Taelman Senator

Elisabeth Matthys Oud-bestuurslid LVSV Gent

Pieter Coene Oud-bestuurslid LVSV Gent

Bart Bostoen Voorzitter gemeenteraad Staden

Lawrence Vanhove Oud-voorzitter LVSV Gent

Sven Gatz Vlaams Minister van Media, Brussel, Jeugd en Cultuur

Geert Versnick Gedeputeerde provincie Oost-Vlaanderen

Egbert Lachaert Federaal volksvertegenwoordiger

Romeo Rau Voorzitter Open Vld Nieuwpoort

Anne-Marie Neyts Oud-voorzitter Open Vld

Herman De Croo Gewezen partijvoorzitter Open Vld Gewezen kamervoorzitter Vlaams volksvertegenwoordiger

Peter Dedecker Federaal volksvertegenwoordiger Bart Tommelein Viceminister-President en Vlaams Minister van Financiën, Begroting en Energie Carina Van Cauter Federaal volksvertegenwoordiger Guy Vanhengel Brussels Minister van Financiën en Begroting Gwendolyn Rutten Voorzitter Open Vld Niek Van Kerckvoorde Oud-voorzitter LVSV Gent Vincent Laroy 4e Schepen van Lovendegem Marc De Vos Oud-voorzitter LVSV Gent Arno Morsa Oud-bestuurslid LVSV Gent 26

Thomas Buyse Oud-voorzitter LVSV Gent Annemie Turtelboom Gewezen Vlaams en Federaal Minster Christophe Peeters Schepen Gent Michiel Rogiers Oud-voorzitter LVSV Nationaal Anthony G. Desmet Oud-secretaris LVSV Gent Wim Aerts Oud-voorzitter LVSV Gent Alexander De Croo Minister van Ontwikkelingssamenwerking, Post en Telecom Hans Pijpelink Oud-voorzitter FK Gent Jonathan Peck Oud-webmaster LVSV Gent

Vince Liégeois Hoofdredacteur LVSV Gent

Visie

Liberalisme in de aanloop naar het Duitse Keizerrijk Vince Liégeois Hoofdredacteur en student Taal- en Letterkunde Duits-Italiaans deed onderzoek naar de geschiedenis van het lberalisme in Duitsland, meer bepaald het liberalisme in de 19e eeuw, oftewel de aanloop naar het Duitse Keizerrijk van Wilhelm II. Hier leest u het verslag van zijn bevindingen.

Onderzoeksvraag

van het Deutschlandlied (De nationaalhymne van Duitsland: “Einigkeit und Recht und Freiheit […]”).Hoewel “Der germanische Geist ist der Geist der Freiheit”, luidt men natuurlijk vele vormen van liberalisme kan gaan een bekend citaat van Georg Wilhelm Friedrich Hegel. onderscheiden, van links-liberalisme tot paleoliberDit citaat heeft betrekking op de Germanen, die zo’n tarisme (een term die graag door professor emeritus 2000 jaar geleden Duitsland bevolkten, en wier beeld Boudewijn Bouckaert wordt gebruikt). In dit opzicht geïdealiseerd en geromantiseerd werd door vele ges- spreekt Dieter Langewiesche dan ook over Liberalischiedschrijvers, zoals onder andere Publius Cornelius men en gaat James J. Sheehan zelfs zo ver om te spreTacitus. In deze paper ga ik op zoek naar deze “Geist der ken van een ondefinieerbare term. In mijn paper ga Freiheit” in de aanloop naar het Duitse Keizerrijk van ik echter enkel het onderscheid maken en gebruiken keizer Wilhelm II, ofwel de periode van 1800 (de eeuw- dat Johan Braeckman en Etienne Vermeersch – beiden wisseling) tot ongeveer 1890 (wanneer keizer Wilhelm professor in de Wijsbegeerte – in hun boek De rivier II rijkskanselier Otto von Bismarck schaakmat zette). Hi- van Herakleitos maken; dat van individueel liberalisme erbij acht ik ook een korte inleiding met betrekking tot (individualisme), economisch liberalisme (kapitalisme) het ontstaan van het (Duits) liberalisme noodzakelijk. en politiek liberalisme. In deze papier zal ik me hoofIn de algemene perceptie kent men deze periode – en dzakelijk focussen op het idee van politiek liberalisme, een groot deel van de Duitse geschiedenis in het alge- die Langewiese graag Liberalismus der konkreten Politik meen – vooral als een periode van conservatisme (Cf. ofwel Liberalismus der Tat noemt en dat in zijn opzicht de wilhelminische moraal) en nationalistische gevoel- ook het belangrijkste was met betrekking tot de modens (die zeker in de aanloop naar de Eerste Wereldoor- erne geschiedenis en het algemene politiek beleid. log hoog opliepen). Liberalisme en de idee van vrijheid zijn echter altijd belangrijke elementen geweest door- In dit opzicht rijst natuurlijk ook de vraag of het überheen de Duitse geschiedenis en cultuur, niet voor ni- haupt mogelijk is om van een “Duits liberalisme” te ets is Freiheit nog steeds één van de drie kernwoorden spreken, en het concept liberalisme dus af te bakenen 27

binnen welbepaalde landsgrenzen. Verscheidene historici zien dit echter wel als perfect mogelijk en spreken dan van een “liberalisme binnen een welbepaalde staatsbestel en/of cultuur”. Ook rijst de vraag of er dan geen onderscheid gemaakt moet worden tussen het liberalisme uit verschillende regio’s, steden en provincies. Langewiese wijst erop dat er inderdaad verschillen zijn tussen de verschillende regio’s (in het bijzonder tussen het Noorden en Zuiden), maar dat deze verschillen voornamelijk zeer kleine details zijn, die het bovendien onmogelijk zouden maken om zelfs te kunnen spreken van bijvoorbeeld een “Pruisisch liberalisme”.

Daarenboven verklaart hij dat deze geografische subdivisies – in zoverre het mogelijk is te spreken van subdivisies – zich verenigden onder de algemene idealen van het liberalisme: het streven naar individuele en universele vrijheid. Ook opvallend voor het “Duits liberalisme” is dat men overal ook nog een ander ideaal dan individuele vrijheid nastreefde: namelijk het ideaal van een verenigd Duitsland. De Duitse liberalen gingen ervan uit dan een vrij persoon, een vrije geest het best tot uiting kwam in een verenigde, verdraagzame staat waarin geen sprake was van enige vorm van sociale immobiliteit (“Durch Einheit zur Freiheit”).

Vroegliberalisme en Vormärz 1. De Aufklärung Het liberalisme ontstaat in de meeste landen van Europa op vrijwel hetzelfde moment; met name in het midden van de zeventiende eeuw, met de opkomst van de (vroege) Verlichting. De Verlichting (of Aufklärung om de Duitse term te gebruiken) en het vroegliberalisme vinden aan het einde van de zeventiende en doorheen de gehele achttiende eeuw een goede voedingsbodem in het toenmalige Duitsland; met verlichte denkers als Gotthold Ephraim Lessing, Immanuel Kant en Wilhem von Humboldt - die men vaak als de kern van de Duitse filosofische school bestempelt - en sterke liberale en individualistische tendensen in de literatuur, waarvan voornamelijk de Sturm- und Drangbewegung, met schrijvers als Goethe, Schiller en Herder, het beste voorbeeld is. Ook heel wat literair geïndoctrineerde termen zoals Empfindsamkeit en Empfindsame Burger bewijzen de sterke invloed van het liberale gedachten28

goed op de Duitse literatuur en cultuur.

2. Vroegliberalisme Vrijwel alle historici en politicologen zijn het erover eens dat het (Duits) liberalisme ontstond in Zuid-Duitsland, en wel in het bijzonder in Baden-Württemberg dat doorheen de gehele 19e eeuw als een soort van thuisbasis voor het Duits liberalisme werd beschouwd.

Niet voor niets noemde Paul Achiatus Pfizer in 1932 Zuidwest-Duitsland dan ook de geboorteplaats alsook het hart en middelpunt van het Duits liberalisme. De oorzaak hiervoor is echter niet volledig geweten en mogelijke verklaringen hiervoor worden als niet of te weinig afdoend beschouwd, zeker ook gezien alle voorheen genoemde filosofen en schrijvers op Friedrich Schiller na uit Noord-Duitsland en Pruisen kwamen. De meest aangenomen verklaring hiervoor is dat Zuid-Duitsland uit een heleboel kleine gebieden bestond, waar men nog vrij veel zeggenschap had en dat Zuidwest-Duitsland over het algemeen vrij gedecentraliseerd was (en op dat vlak haar tijd ook ver vooruit).

Door de economische welvaart die door de vele havens en vooral de handel met Engeland ontstaat in het noorden van Duitsland, groeit aan het begin van de 19e eeuw ook daar de idee van (economisch) liberalisme.

Belangrijk hierbij zijn de veroveringstochten van Napoleon, die niet alleen een tegenreactie van patriottisme veroorzaakte, maar ook een tegenreactie van liberalisme (en dit voornamelijk ten Oosten van de Rijn).

Wanneer doorheen de eerste helft van de 19e eeuw de sociale en economische onrust doorheen heel Europa toeneemt – en dus een goede voedingsbodem vormt voor de liberale ideeën van de Engelse school (Locke, Smith, Hume,…) – groeit de liberale invloedssfeer in Noord-Duitsland tot op gelijke hoogte met het liberalisme uit Zuid-Duitsland.

3. Vormärz Rond 1800 waren het in Duitsland voornamelijk jongeren en studenten die aanhanger waren van het liberalisme, waarvoor zij bijgevolg ook aan de universiteit en in hun vrije tijd lezingen en discussieavonden organiseerden. Het idee van onderwijzen en verlichten

was immers één van de kernpunten van het liberalisme voor deze jongeren. Deze traditie van lezingen en een “intellectueel liberalisme” zou zich doorheen de eerste helft van de 19e eeuw blijven doorzetten en schetst ook mooi de dubbelzinnige positie van het liberalisme in Duitsland destijds: met enerzijds een grote invloed op de burgerij en anderzijds weinig invloed op het algemeen beleid. Ook de politieke onverschilligheid van de gewone bevolking (das Volk) in voornamelijk Zuid-Duitsland en de Mittelstaaten zorgden ervoor dat het liberalisme in het begin van de 18e eeuw enkel en alleen een filosofie bleef. Sheehan getuigt in zijn boek dat men op dit moment ook een duidelijk onderscheid kan maken tussen de verschillende regio’s wat betreft de soorten liberalisme; dit naargelang de lokale geschiedenis, het staatsbestel alsook de ideeën en tradities van de universiteiten. Deze verschillende geografische groepen hadden doorheen de jaren twintig en dertig van de 18e eeuw zo weinig contact dat een echt georganiseerd liberalisme over heel Duitsland ontbrak.

ondernemers waren en het financieel gezien beter hadden dan de arbeiders en de ambachtslieden (en zo een soort van tussengroep vormden tussen het volk en de burgerij).

4. Interne conflicten

Een nationale, Duitse organisatie die zich met liberalisme bezighield, ontbrak echter, wat vele problemen veroorzaakte die de latere geschiedenis van het Duits liberalisme nog lang zouden beïnvloeden. Er ontstonden namelijk ideologische discussies over welbepaalde thema’s. Een eerste knelpunt was bijvoorbeeld het idee van the Invisible Hand uit Adam Smith zijn Wealth of Nations. Er waren diegenen, die de ideeën van Adam Smith – wiens Wealth of Nations vaak als het eerste economische werk ooit beschouwd wordt - te hypothetisch vonden en nog steeds een (grote) rol weggelegd zagen voor de Staat, zeker met betrekking tot sociale controle en het vrijwaren van de meritocratie. Anderen – die het werk van Adam Smith en de idee van een vrije Deze studenten – tezamen met talloze andere bev- markt - een leidraad vonden, zagen de Staat dan weer olkingsgroepen – waren dan ook zwaar teleurgesteld als de grote bedreiging voor economische vrijheid en wanneer men in 1815, met het Congres van Wenen, welvaart, als een soort laissez-fairekapitalisme, hoewna de veroveringstochten van Napoleon besliste de el Sheehan er op wijst dat het nog te vroeg was om monarchie en het Ancien Regime te laten terugkeren. echt over laissez-fairekapitalisme te spreken (een term Naargelang het liberalisme zich in de daaropvolgende die pas in de jaren dertig van de 20e eeuw geïntrodujaren meer en meer verspreidde en de ontevredenheid ceerd werd door Mises en de Oostenrijkse School). over het Ancien Regime groeide (dit voornamelijk in de jaren dertig en veertig) positioneerden ook meer en Een tweede – en eigenlijk het grootste – heikel punt meer professoren en geleerden alsook ondernemers was de relatie van Staat en religie. De relatie tusen middenstanders zich als liberaal. Een interessant sen de Duitse liberalen en de idee van een scheiddetail hierbij is dat ook de jonge Bismarck zichzelf als ing van Kerk en Staat is gecompliceerder dan men liberaal zag. Bovenstaande sociale klassen bestempelt op het eerste zicht zou vermoeden. Historici voeren Sheehan als de Gebildeten, en hij merkt op dat er si- nog altijd discussies over wat de gangbare positie multaan ook nog een andere bevolkingsgroep zich bij van de liberalen in Duitsland hierover eigenlijk was. deze liberale groep voegde: namelijk de Mittelstand Het merendeel van de Duitse liberalen was inderof Mittelklasse: niet-hoger opgeleiden die echter wel daad voorstander van de idee van een scheiding van

De Verlichting en het vroegliberalisme vinden aan het einde van de zeventiende en doorheen de gehele achttiende eeuw een goede voedingsbodem in het toenmalige Duitsland; met verlichte denkers als Gotthold Ephraim Lessing, Immanuel Kant en Wilhem von Humboldt

29

wereldlijke en kerkelijke macht zoals John Locke die propageerde in zijn Two Treatises of Government. Dit verhinderde echter niet dat alle Duitse liberalen ofwel protestants ofwel katholiek waren en hun respectievelijke kerk bezochten. Dit mag echter niet verbazen gezien ook de grootste liberale voorstanders van geloofsvrijheid, verdraagzaamheid en vrijheid van meningsuiting zoals Spinoza, Locke, Voltaire en Lessing ook gelovig waren en een aantal van hen (waaronder Voltaire en Locke) atheïsme zelfs als verfoeilijk beschouwden. De sterke relatie die de Duitsers van nature tot hun geloofsgemeenschap hadden, zorgde er echter wel voor dat een aantal Duitse liberale intellectuelen geen voorstander waren van een (volledige) scheiding van Kerk en Staat. Dit was voornamelijk het geval binnen de protestantse kerk en wel in het bijzonder die uit het Rijnland. De protestantse kerk steunde echter – zij het meestal op indirecte wijze – het liberale gedachtengoed (weliswaar niet m.b.t. de idee van een scheiding van Kerk en Staat). Rudolf Haym schreef hierover dat kerkdiensten destijds zelfs dienden als een soort van trainingsschool voor politiek liberalisme. Volgens Langewiesche gaat het echter te ver om te stellen dat men om liberaal te zijn, ook protestants moest zijn.

Katholieken konden volgens hem evengoed – en ideologisch gesproken zelfs beter – liberaal zijn.

tiende eeuw hun hoogtepunt, net als de ontevredenheid over de toenmalige conservatief en protectionistisch ingestelde machtshebbers. Tegen het einde van 1847 waren vele liberalen ervan overtuigd dat een nieuw, liberaal tijdperk voor de deur stond en met de revolutie van 1848 zagen velen hierin een bevestiging van hun ideeën.

De Pruisische dynastie zag het gevaar van de liberalen en de revolutie in en organiseerde daarom een aantal grote vergaderingen voor de burgers met het idee zo de ontevredenheid en de aankomende revolutie in de kiem te smoren. Ze noemden dit der vereinigte Landtag. Deze maatregel had echter het omgekeerde effect: Pruisen zelf had de liberalen nu een forum gegeven om hun gedachtengoed te kunnen verspreiden en de ontevredenheid onder de Duitse bevolking aan te wakkeren, hetgeen hen voorheen – wegens gebrek aan materiaal en organisatie – ontbrak en ook hun grootste zwakte was geweest. Zeker in Württemberg hadden de liberalen en de ideeën die ze verspreidden via de Landtag veel navolging.

Hoewel de liberalen zelf veel discussie hadden over wat er na de revolutie moest gebeuren en men de revolutie niet noodzakelijk in verband bracht met het liberalisme en de revolutionairen meer verenigd waren Deze eerste knelpunten binnen het Duits liberalisme door ontevredenheid dan door een echt ideaal, leek veroorzaakten het begin van een ideologisch conflict de revolutie toch uit te draaien op een liberale overdat nog heel lang zou aanslepen en wat historici ertoe winning. Historici zijn het er vandaag de dag echter aanzet om in Duitsland – zoals in vele andere Europese over eens dat de Revolutie van 1848 – zeker wanneer landen – een scheiding te maken tussen gematigde lib- men haar nasleep erbij betrekt – niet zozeer een overeralen en extreme liberalen. winning was van het liberalisme, als wel van alle onderdrukte Vormärzbewegingen en dat het zeker hoog1848 en haar nasleep moed was van de toenmalige liberalen om de revolutie een overwinning van het volk te noemen.

1. De revolutie van 1848 2. Het Vorparlement Hoewel de Europese nationale revoluties van 1830 het liberalisme en haar invloed in Duitsland sterk aanwak- De revolutie zorgde ervoor dat nieuwe liberale orkerden (met als voornaamste gevolg een aantal liber- ganisaties in het leven werden geroepen en ook dat ale hervormingen in de verscheidene staatsparlement- de staat nieuwe instellingen voorzag voor volksrepreen) was de revolutie van 1848 van veel groter belang sentaties en dergelijke, de belangrijkste hiervan was voor Duitsland. De sociale en economische onrust van ongetwijfeld het Vorparlement in Frankfurt, dat in de de Vormärz bereikten in de jaren veertig van de acht- Paulskirche (de kerk van de gebroeders Grimm) verga30

derde, waar voornamelijk professoren, advocaten en ondernemers het liberalisme vertegenwoordigden.

Het Vorparlement werd weliswaar niet volstrekt rechtstreeks verkozen, zowel de Pruisische heersers als een aantal liberalen zelf vreesden immers dat het volk mogelijk te extreem of te links zou stemmen. Ook moet vermeld worden dat dit parlement, met monarchisten als Heinrich von Gagern en Friedrich Bassermann, nog sterk onder de invloed stond van de monarchie en van enige republikeinse koers, waarvan een aantal extreme liberalen voorstander waren, geen sprake was.

3. Fraktionen De knelpunten waarmee het liberalisme voorheen te kampen had gehad; namelijk de relatie tussen Kerk en Staat en zeker en vast de discussie omtrent de vrijemarkteconomie beheersten nog steeds grotendeels het debat binnen het liberalisme en werden in de jaren voor de revolutie steeds hectischer binnen de groep liberalen. Daar kwam bij, dat nu de liberalen in het Vorparlement vertegenwoordigd waren, een aan-

tal andere kwesties de kop opstaken. Zo was er veel controverse over hoe de staat georganiseerd diende te worden, van discussies over het representatiestelsel tot hetgeen men die soziale Frage noemde; de verhouding van de overheid tot het dagelijkse leven van de mensen. Deze interne problemen zorgden er tezamen met de slechte communicatie en een gebrek aan organisatie binnen de liberale groep voor dat er verschillende interne Fraktionen ontstonden: verdeeld over het linker- of rechterspectrum, monarchistisch of republikeins, protestants of katholiek,‌ Deze verschillende Fraktionen zouden de geschiedenis van het Duits liberalisme bijgevolg ook in de negatieve zin gaan bepalen.

De interne problemen zorgden ervoor dat het liberalisme in het parlement moeilijk van de grond raakte en men amper iets kon verwezenlijken. Men slaagde erin enige zaken te bereiken met betrekking tot de GrĂźndrechte (grondrechten), FreizĂźgigkeit (vrij verkeer van personen) en Gewerbefreiheit (economische vrijheid).

Deze realisaties werden echter door de andere verte-

31

genwoordigers in het Vorparlement en de monarch – wiens macht in 1849 terug wat sterker was geworden – sterk aan banden gelegd en bleven ver verwijderd van hun oorspronkelijke ideeën.

1. Der Kongress deutscher Volkswirte

Een belangrijke naam in dit verband is zonder twijfel Viktor Böhmert, die heel zijn leven aanhanger en verkondiger van de liberale ideeën was geweest, De dubbelzinnige relatie die bepaalde liberalen waarvoor hij zelfs de consequenties van gevangenhadden tot hun kerk zorgde ook voor problemen, schap en ballingschap wou trotseren. In 1856 richtte aangezien de Kerk uiteraard probeerde via deze lib- hij het weekblad Germania: Zentralblatt für die volkerale representanten inspraak te hebben op de swirtschaftlichen Interessen Deutschlands op, waarin wereldlijke macht. Zo werd verhindert dat een waar economisch liberale en kapitalistische ideeën geen vrijzinnig liberalisme werkelijk van de grond kon propageerd werden. komen. Wanneer in 1849 de koning het Vorparlement de macht weigerde om een aantal van haar her- Op 23 mei 1857 riep hij in Germania op om een Konvormingen uit te voeren – die zeer belangrijk waren gress deutscher Volkswirte op te richten, waarmee hij voor de liberalen – werd de zwakte van het parle- een forum voor het economisch liberalisme en de onment en de liberale organisatie pas echt duidelijk. tevredenheid ten opzichte van het politiek beleid wou creëren.

Hierdoor kreeg de liberale organisatie een serieuze terugslag te verwerken. Vele mensen, zowel binnen Van 19 tot 22 september 1857 werd in Frankfurt daadals buiten het parlement, verlieten teleurgesteld en werkelijk het eerste Kongress deutscher Volkswirte kwaad de idee van liberalisme. Ook het volk keerde (ook bekend onder de naam Volkswirtschaftlicher Konzich omwille van dezelfde redenen tegen het liberal- gress) gehouden. Vrijwel alle vooraanstaande liberisme, hoewel hierbij opgemerkt dient te worden dat alen uit die tijd namen aan het congres deel, zo ook ze eerder met de liberalen waren omwille van ontevre- John Prince Smith en Bernhard Oppenheim. In het denheid tegenover het beleid dat omwille van de idee voorjaar van 1858 creëerde het congres een programvan vrijheid. Dit stelde Friedrich Engels – die vanuit zijn ma, geïnspireerd op de liberale standpunten uit 1848. ideologie al geen grote fan was het liberalisme – zo ver Economische groei en vrijheid vormden de belangrijkom in 1849 de volgende uitspraak te doen: “Der Liberal- ste programmapunten. ismus in der Politik, die Herrschaft der Bourgeoisie, gleichviel ob unter monarchischer oder republikanischer Oorspronkelijk bestond het congres zoals de liberale Regierungsform, ist fortan in Deutschland unmöglich.” groepen voordien uit enerzijds Gebildeten en anderzijds de Mittelklasse. Na verloop van tijd echter, zo rond Het Nationalverein 1860, wanneer economische vrijheid meer en meer centraal komt te staan in het programma en de deEngels bleek echter fout. Vele liberalen bleven hoop batten van het congres, maken de Gebildeten meer en koesteren op betere tijden en de sociale en econo- meer plaats voor rijke industriëlen, die zich door hun mische problemen uit de Vormärz waren nog steeds welvarende positie onderscheidden van de Mittelkvoorhanden in de maatschappij. Ook de onvrede ten lasse. Eisfeld stelt in dit verband dat tegen 1863 het opzichte van de Pruisische heerser werd er zeker niet congres voor 1/3de uit middenstanders en voor 2/3de beter op, hetgeen een terugkeer van het liberale ge- uit rijke industriëlen bestond. dachtengoed onvermijdelijk maakte. Zo beleefde de liberale intellectuele cultuur rond het midden van de 2. De invloed van de Italiaanse Revolutie jaren vijftig een revival en had men in Baden-Württemberg in 1859 zelfs een liberale regering. Vele liberalen beseften dat in 1848 de liberale organisatie, in zoverre die al bestond, door haar eigen schuld – interne chaos en miscommunicatie – het onderspit 32

moest delven. Met de wedergeboorte van het liberalisme en het succes van het Volkswirtschaftlicher Kongress begon het besef te groeien dat er nood was aan een echte liberale organisatie in Duitsland.

Van bijzondere invloed hierop was de eenmakingsoorlog en de revolutie die in Italië in 1859 plaatsvond. De eenmaking van Duitsland was nog steeds één van de belangrijkste programmapunten van de liberale beweging en vele Duitse liberalen zagen in Italië het voorbeeld voor een Duitse eenmaking. Italië had vele kenmerken gemeen met Duitsland; zo bestond het bijvoorbeeld voorheen uit allemaal kleine staatjes en ook de onderdrukte Italianen werden door vele liberalen als een slachtoffer van imperialisme en etatisme beschouwd.

Ook de figuur van Camillo Cavour was voor de Duitsers belangrijk en een voorbeeld van een verlichte geest. Cavour bezat vele liberale ideeën en sloot met verscheidene Europese landen – zij het niet met Pruisen of enige andere Duitse staat – vrijhandelsakkoorden. Ook zijn politiek vernuft en zijn inzet voor de Italiaanse eenmaking konden, net als zijn tussenkomst op het Vredescongres van Parijs in 1856, op heel wat sympathie van de Duitse liberalen rekenen.

3. Het Naionalverein In 1859 werd besloten over te gaan tot de oprichting van het Deutsche Nationalverein, dat tevens de eerste politieke massaorganisatie in Duitsland was. Na verscheidene vergaderingen in Weimar, Eisenach, Hannover, Kösen en Frankfurt gedurende de maand juli ondertekenden op 12 en 13 augustus 31 personen de Verklaring van Hannover (Erklärung von Hannover) waarmee besloten werd tot de oprichting van het Nationalverein. Opvallend is dat de liberalen uit Württemberg, de bakermat van het liberalisme, de enige waren die de Verklaring van Hannover niet ondertekenden daar zij tegen een centrale organisatie waren (uit angst voor de invloed van de Pruisische monarchie).

Vervolgens werd het programma van deze liberale vereniging opgesteld. De eerdere knelpunten binnen de liberale beweging indachtig tekende men eerst vrij algemene krijtlijnen en standpunten uit, zoals bijvoorbeeld de eenmaking van Duitsland (“Die Eini-

gung und freiheitliche Entwicklung des großen gemeinsamen Vaterlandes”). Over andere thema’s, zoals bijvoorbeeld de Gewerbefreiheit, schreef men ofwel vrij algemeen, ofwel hield men rekening met de verscheidene standpunten en schreef men in het programma over twee of meer verschillende stromingen/ideeën.

Deze maatregel toonde zich in het begin effectief, maar later, wanneer de liberalen mee de macht gaan bepalen en de discussie over het vrijemarktsysteem hoog oplaaide, bleken deze maatregelen niet effectief genoeg om later een uiteindelijke afsplitsing en ondergang van de liberale partij tegen te gaan. Ook de wegblijvende steun uit Baden-Württemberg zou – zowel over heel Duitsland als in Württemberg zelf – een groot probleem vormen.

4. De eerste Fortschrittsparteien Uit het Nationalverein kwamen de eerste afdelingen van de Fortschrittspartei voort. In verscheidene staten, waaronder Pruisen, was er een Fortschrittspartei aanwezig, maar er was echter geen sprake van een nationale Fortschrittspartei. De verschillende Fortschrittsparteien waren weliswaar verenigd onder de vlag van het Nationalverein en deelden de algemene principes wel, maar toch waren er vele onderlinge verschillen en bleek dit gebrek aan een nationale organisatie ook een zwakte voor de toekomst.

Opgemerkt moet worden dat niet alleen de Fortschrittsparteien voortkwamen uit het Nationalverein. Door de eerdere problemen binnen de liberale organisatie en de verschillende soorten liberalisme die destijds over heel Europa ontstonden, ontstonden in Duitsland ook tal van kleinere liberale partijen, zoals die van Vincke, Mathis en Grambow, maar ook partijen die zichzelf als centraal-linksliberaal en constitutioneel-liberaal zagen.

De liberale tijd 1. Het succes van de liberalen Dat het liberalisme helemaal terug was, werd zeer duidelijk bij de verkiezingen aan het eind van de jaren vijftig en zestig. Buiten een liberale regering in 33

Württemberg en een goede vertegenwoordiging in vrijwel alle parlementen en een aantal andere regeringen brak het liberalisme aan het einde van de jaren vijftig ook eindelijk door in Pruisen, dat in de voorgaande decennia voornamelijk als antiliberaal bastion gold, zeker omwille van de afkeer van de liberalen tegenover de Pruisische monarchie. Dit succes van het liberalisme bewijzen ook de volgende tabellen: TAB.1. Voting paterns in the Prussian Landtag Elections of 1863 (percentage):

2. De Pruisisch-Oostenrijkse Oorlog Met reden noemt men de periode van 1860 tot 1877 in de geschiedschrijving en de politieke wetenschappen dan ook wel eens de “liberale periode” (das liberale Zeitalter). Een kantelpunt in deze periode vormt echter het jaar 1866, wanneer Pruisen ten strijde trekt tegen Oostenrijk. De standpunten van de liberalen over deze oorlog waren zeer verdeeld. Enerzijds waren er liberalen die Pruisen steunden in de oorlog, met als voornaamste argument het idee van de “Duitse eenmaking”. Anderzijds waren er ook liberalen die omwille van verschillende redenen tegen de oorlog waren: zij het omwille van het liberale ideaal van pacifisme, omwille van het idee van een verenigd Duitsland met Oostenrijk of omwille van een afkeer ten opzichte van eender welk militair ingrijpen.

De oorlog werd uiteindelijk door Pruisen gewonnen, maar het eindresultaat van deze oorlog; de grote nederlaag van Oostenrijk, zorgde er wel voor dat de liberale beweging uit Baden-Württemberg, die zich zeer sterk aangetrokken voelde tot Oostenrijk en zich ook door de ontstane bipolariteit tussen het Noorden en Zuiden zowel binnen als buiten politieke kringen vaak geviseerd voelde, definitief brak met het Nationalverein en de verschillende andere Fortschrittsparteien.

TAB.2. The Political Composition of the Prussian Chamber of Deputies, 1858-63 (seats+(percentage)):

34

3. Otto von Bismarck

weest voor de verdere geschiedenis van het Duitse liberalisme. Ze wijzen er ook op dat men het belang van Uit dit conflict rees echter een leidersfiguur voor deze tweedeling niet mag overschatten, aangezien veel Pruisen naar boven: Otto von Bismarck. Bismarck, die knelpunten die tot deze tweedeling geleid hebben, voorheen door de liberalen verafschuwd werd, bleek al langer het liberale debat in Duitsland beheersten. ineens de grote held en eenmaker van Duitsland te zijn. Vrij snel beseften de liberalen dat de Duitse poli- 4. Reichsgründung tiek voor het komende decennium sterk van Bismarck afhankelijk zou zijn. De eerste steun voor Bismarck Bismarck zorgde ervoor dat hij ook de steun kreeg van kwam van de rechterzijde van de liberale beweging, de rechtse liberalen voor de Reichsgründung, hoewel die wel iets zagen in de Realpolitik (= pragmatische hij hierin ook steun vond bij de linksliberalen, wiens idepolitiek) van Bismarck, wat naar hun inzien tot dan toe aal van een verenigd Duitsland eindelijk werkelijkheid ontbrak binnen de liberale beweging. Door deze snelle leek te worden. Zeker gezien vele Duitsers eerder gereactie zouden ze voor de daaropvolgende 15 à 20 jaar wonnen waren voor het socio-economisch discours dan ook de belangrijkste en invloedrijkste groep bin- van Marx en Engels – één van de natuurlijke vijanden nen het liberalisme worden. Ook een aantal gematigde van zowel Bismarck als het liberalisme – vormden de liberalen besloten Bismarck te steunen. Niet omdat ze Fortschrittspartei en Bismarck, tezamen met de convoorstander van zijn ideeën waren maar omdat ze er servatieven en nationalisten, zowaar een cordon tegen geen voordeel in zagen om tegen Bismarck in de op- de socialisten en communisten. De enige liberale oppositie te blijven zitten. Deze liberalen gaven het idee positie kwam van de liberalen uit Hessen, die net zoals van de “Duitse eenmaking” als reden voor hun steun de afgesplitste groep liberalen uit Württemberg vonaan Bismarck. Zo zei Ludwig Bamberger in 1868: “Ist den dat er een meer democratisch alternatief moest denn die Einheit, nicht selbst ein Stück Freiheit?” komen in plaats van een monarchie. Daar het idee van een republiek nog altijd gevoelig lag binnen niet alleen Een echte breuklijn binnen het Duits liberalisme kwam het parlement maar ook het liberalisme zelf, vonden er echter pas toen Bismarck besliste een aantal nieu- de liberalen uit Hessen in politiek Duitsland weinig tot we belastingen in te voeren. De linkse liberalen, die geen steun voor dit idee. niet tot het kamp van Bismarck behoorden, waren om ideologische redenen tegen deze belasting. Hierdoor Omdat vele liberalen begrepen dat de tegenstanders werden zij door de rechts-liberalen en andere liberalen van Bismarck maar weinig politieke macht hadden, tedie aan de kant van Bismarck stonden, afgeschilderd kenden ze vrijwel blindelings de nieuwe constitutie die als extremisten die iedere vorm van constructief over- Bismarck voorstelde. Enkel een aantal extreem-linksleg weigerden en bereid waren het liberalisme te ver- liberalen weigerden de nieuwe constitutie, omwille nielen als er geen andere mogelijkheid was. Dit leidde van het monarchaal systeem en de macht van het tot het ontstaan van nog meer afgetekende Fraktionen leger, te ondertekenen. binnen de liberale beweging, die zich situeerden in twee grote algemene Fraktionen: De Fraktion van de 5. De liberalen in de Rijksdag rechtsliberalen die voorstander waren van de Realpolitik van Bismarck, en de Fraktion van linksliberalen, Het was voornamelijk dit idee van de Duitse eenmakdie in de oppositie zaten. Historici zijn het erover eens ing dat de liberalen destijds aan Bismarck bond, waardat de tweedeling die destijds ontstond van cruciaal door het eerdere citaat “durch Einheit zur Freiheit” belang is geweest voor de verdere geschiedenis van nogal een dubbele betekenis kreeg. De daaropvolgenhet Duitse liberalisme. Ze wijzen er ook op dat men het de jaren slaagden de rechtsliberalen er dankzij hun belang van deze tweedeling niet mag overschatten, goede relatie met Bismarck in een vrij grote invloed aangezien veel knelpunten die tot deze tweedeling ge- uit te oefenen in de Rijksdag en een aantal amende35

menten met betrekking tot de constitutie en de parlementaire werking goedgekeurd te krijgen. Ook op de begroting en de financiële koers oefenden de liberalen – gesteund door het Wirtschaftlicher Kongress en het Nationalverein – een aanzienlijk grote invloed uit.

De positie van de linksliberalen in het parlement was echter nogal dubbelzinnig: afhankelijk van persoon tot persoon en moment tot moment steunden de linksliberalen dan weer wel en dan weer niet de voorstellen van de rechterkant.

De Kulturkampf van Bismarck begon – zowel voor hem als de liberalen – pas echt in 1870 en 1871, toen de katholieken met de verkiezingen een groot aantal zetels wonnen (die voorheen voornamelijk naar de conservatieven en onafhankelijken gingen), nadat ze Bismarck reeds onrust bezorgden door via kranten en verschillende verenigingen doorheen Duitsland beter georganiseerd te worden. Deze winst kwam voor Bismarck als een shock, waarna hij samen met de liberalen een strijd aanging tegen de macht van de Katholieke Kerk. Niet zozeer omdat hij zich aangetrokken Een thema, waarover tussen beide groepen wel een voelde tot dit ideologisch aspect van het liberalisme consensus bestond, was hun afwijzend standpunt (verre van zelfs) als wel omdat Bismarck – die zelf lid tegenover de uitbreiding van de macht van enerzijds was van de Protestantse Kerk – de Katholieke Kerk het leger en anderzijds Bismarck zelf. De linksliberalen graag bestempelde als een soort van virus voor het stelden zich hier echter extremer op dan de rechtslib- Duitse Keizerrijk. eralen, wiens steun vaak minder expliciet en fanatiek was. Er waren ook enkele liberalen aan de rechterzij- Bismarck’s conservatief nationaal-liberalisme de, zoals Treitschke, die vonden dat met de eenmaking van Duitsland het liberale programma vervuld was.

Tegen het einde van de jaren zeventig was Bismarck er in geslaagd door middel van het idee van een eenge6. Bismarck’s Kulturkampf maakt Duitsland als mede door zijn strategisch en politiek vernuft (niet voor niets noemde Lothal Gall De reden dat Bismarck er in de daaropvolgende jaren hem een tovenaarsleerling) de conservatieve, nationin slaagde om de rechtsliberalen bij hem te houden alistische en (rechts)liberale krachten rondom hem te was voornamelijk omdat de liberalen in hem een soort verzamelen. Verder was hij er door zijn Kulturkampf in van bescherming zagen ten opzichte van gemeen- geslaagd een vijandsbeeld te creëren van onder meer schappelijke vijanden en angsten; het opkomende de katholieken, socialisten en migranten (in het bijsocialisme en communisme, het uiteenvallen van het zonder Polen en Joden). De weinige oppositie die men Duitse Keizerrijk, teveel macht voor de monarchie,…. voor de rest nog in de parlementen kon aantreffen hadden maar betrekkelijk weinig te zeggen en konden Bismarck slaagde er door strategisch en politiek ver- weinig tegen de politieke en militaire macht van Bisnuft in de rechtsliberalen en hun numerieke macht in marck doen. de Rijksdag in zijn voordeel te gebruiken. Het beste en belangrijkste voorbeeld daarvan was zonder twi- 1. Bismarck breekt met de liberalen jfel de Kulturkampf, de nationale strijd van Bismarck tegen de socialisten en katholieken. Hiermee zorg- In 1875 begon Bismarck zijn ideeën omtrent de “inde Bismarck echter weeral voor een breuklijn bin- terne en externe problemen van het Duitse Keizerrijk” nen de liberale beweging. De liberalen die een ster- te herzien, waarbij een aantal oude vijanden van zijn ke band hadden met de katholieke Kerk voelden zich Kulturkampf en de oude oorlogsvijand Oostenrijk meer nu buitenspel gezet en van velen verdween dan ook en meer op de achtergrond verdwenen (temeer omdat meer en meer hun steun aan de Fortschrittspartei de Katholieke Kerk in Duitsland leek af te zien van het waarna velen de partij verlieten en/of lid werden streven naar wereldlijke macht) en waaruit Frankrijk en van één van de vele (meer linkse) Fraktionen. de liberale beweging uiteindelijk als de grote externe en interne vijanden tevoorschijn kwamen. Tevens 36

vreesde Bismarck een liberale Rijksdag, aangezien het interne liberale strijd tegen elkaar en minder op het succes van de liberalen niet echt leek af te nemen. Deze algemene politieke beleid van het Duitse Keizerrijk. factoren zouden Bismarck ook sterk beïnvloeden bij de tweede Reichsgründung in 1877, toen hij vond dat er 3. De val van het Duits liberalisme een “basic shift” nodig was binnen de Duitse politiek.

Tegen het einde van de jaren zeventig van de 19e eeuw De Rijkskanselier was de liberalen na een aantal jaar bleek dat het liberalisme zichzelf doorheen haar gesgrondig beu geworden. In tegenstelling tot de conser- chiedenis in de voet had geschoten. Enerzijds waren ze vatieven en nationalisten, die zich sterk aangetrokken de band met de middenklasse kwijtgeraakt. Het mervoelden tot bepaalde kernpunten van Bismarck en endeel van de vertegenwoordigers en hooggeplaatwiens filosofie Bismarck ook meer genegen was, was sten binnen het Nationalverein en de Fortschrittspartei de ideologische kloof tussen Bismarck en de liberale waren rijke burgers (industriëlen, dokters, advocaten) beweging veel groter. De rechtsliberalen irriteerden geweest en het idee van liberalisme als filosofie van Bismarck door hun continue aandringen op constitu- de middenstanders, van de kleine man, was helemaal tionele en parlementaire hervormingen (en bovendien weg. Deze lagere middenklasse keerde zich ten gevolge wou Bismarck op economisch vlak een meer protec- hiervan tegen het liberalisme en zocht haar heil ofwel tionistische koers gaan varen) en zeker de oppositie bij de conservatief-nationale bewegingen, ofwel in het van de linksliberalen – die in de jaren zeventig werden steeds meer en meer opkomende socialisme. aangevoerd door de immer luidruchtige Eugen Richter – die zich tegen de uitbreiding van zijn persoonlijke en Anderzijds was het liberalisme ook de steun van zowel militaire macht bleven verzetten zat Bismarck hoog. de Katholieke als de Protestantse Kerk volledig kwijt en werden ze tegen het einde van de 19e eeuw zelfs als de 2. De Fortschrittspartei valt uiteen vijand afgeschilderd. De Katholieke Kerk was het aandeel van de liberalen in de Kulturkampf van Bismarck Tegelijkertijd begonnen de breuklijnen tussen de niet vergeten en ook bij de Protestantse Kerk – die rechtsliberalen en linksliberalen in Duitsland groter gehoopt had meer te halen uit hun steun voor de libte worden. In welbepaalde gebieden zoals Bavaria en eralen – was het idee van een protestants liberalisme Saksen kwam het in 1875 zelfs bijna tot een effectieve helemaal verdwenen. breuk. Deze spanning bereikte een hoogtepunt in januari 1877, toen de rechterkant van de Fortschrittspartei Bismarck begon ook de linksliberalen de schuld te weigerde verder samen te werken met de progressief geven van heel wat problemen die in het Duitse Keizliberalen. Vele historici zien dit moment als het einde errijk de kop op staken en creëerde zo een vijandsvan het liberale tijdperk in Duitsland. Vooral voor de beeld dat zeer makkelijk ingang vond bij niet alleen de linksliberalen kwam dit “cordon” hard aan. Zij had- bevolking, maar ook de Katholieke Kerk, bij wie dit biden sowieso al weinig macht en nu de samenwerking jdroeg tot het vijandsbeeld dat ze creëerden. Ook van met de rechtsliberalen (of nationaal-liberalen zoals de economische crisis (destijds de Weltwirtschaftskrise men ze toen ook noemden) was verdwenen, bete- genaamd) die toen over Duitsland en heel wat andere kende dat voor hen het einde van enige politieke in- landen uit Europe heerste kregen de liberalen en hun spraak. Toen de progressieve liberaal bovendien Rich- vrijemarkteconomie de schuld, wat Bismarck de geleter verklaarde dat de nationaal-liberalen niets meer genheid gaf een meer protectionistische koers te gaan met liberalisme te maken hadden, mochten ze dat varen met de Duitse economie. Hoewel het merendeel überhaupt ooit wel gedaan hebben, was er helemaal van deze kritiek tegen de progressief-liberalen gericht geen kans meer op een verzoening. Deze interne ruzie was, leidde ook de rechts-liberale beweging onder dit escaleerde volledig. Het gevolg was dat beide groep- vijandsbeeld. In verscheidene kranten – en dan vooren zich meer en meer begonnen te focussen op een namelijk de nationale en katholieke kranten – kwamen 37

ook meer en meer negatieve karikaturen van de liberalen de kop opsteken.

Op 11 mei 1878 vond een aanslag op het leven van de keizer plaats. Deze aanslag mislukte weliswaar, maar toch gaf Bismarck – strategisch als hij was – de schuld ervan aan de liberalen. Dit betekende een definitieve breuk tussen Bismarck en het (links)liberalisme.

Vele liberalen verlieten hierop die politieke wereld en keerden terug naar hun kantoren en zakenbureaus.

Door de vele boegbeelden die de liberale beweging der rug toekeerden alsook door gezichtsverlies verloren ze stilaan maar zeker meer en meer stemmen in de parlementen. Zelfs in de liberale veste Baden-Württemberg, waar de liberalen niets met het Nationalverein of Bismarck te maken hadden, leidden de liberalen zware verliezen. Zowel het rechter- als linkerspectrum kwamen erg verzwakt uit deze periode. Wanneer Eduard Lasker, de leider van de liberale vleugel in 1884 sterft, is het links-liberalisme in Duitsland ten dode opgeschreven en verdwijnen hun vertegenwoordigers meer en meer uit de parlementen. Ook de vele andere liberale organisaties in Duitsland leden onder de val van het politiek liberalisme. Het Kongress deutscher Volkswirte zou een laatste keer verzamelen in 1885 en ook het Nationalverein, dat in de jaren vijftig het liberalisme had groot gemaakt, had al in 1871 opgehouden te bestaan. Een aantal rechts-liberalen schoof zodanig veel naar de rechterkant op dat ze uiteindelijk deel gingen uitmaken van het conservatief nationaal-liber

38

alisme van Bismarck. Wanneer deze laatste zelf in 1890 door keizer Wilhelm II schaakmat werd gezet, verdwenen ook zij van het politiek toneel.

Conclusie Deze geschiedenis van Duitsland in de 19e eeuw toont duidelijk dat de ideeën van de Duitse geschiedenis als een geschiedenis van conservatisme en nationalisme foutief zijn. Het liberalisme zou in Duitsland een goede voedingsbodem vinden met vele verlichte filosofen en een liberale literaire traditie. Maar wanneer het liberalisme dan eindelijk succes lijkt te hebben, blijken gebrek aan organisatie en interne verdeeldheid haar telkens weer parten te spelen. Zo is er in 1848 geen sprake van enige nationale of overkoepelende liberale beweging en slaagt zelfs het Nationalverein er niet in een duidelijk politiek discours uit te tekenen. Dit zou uiteindelijk zorgen voor de twee grote Fraktionen van het Duits liberalisme, verdeeld over het rechter- en linkerspectrum. Deze zwakte zou de liberale Fortschrittsparteien kenmerken, waardoor ze makkelijk door Bismarck misbruikt werden en waarna de twee Fraktionen uiteindelijk daadwerkelijk breken. Dit leidde tot een Untergang des Abendlandes-einde van het Duits 19e eeuwse liberalisme, dat doorheen de 19e eeuw in Duitsland meer een utopisch ideaal dan een echt pragmatisch doel bleek te zijn geweest. De eerder genoemde Friedrich Schiller zei het eerder dan ook al zo mooi: “Freiheit ist nur in dem Reich der Träume.”

Max De Schryver Aspirant-bestuurslid LVSV Gent

Visie

De 21e eeuwse luiheid Max De Schryver Nog een debutant in het Neohumanisme:ook aspirant-bestuurslid Max De Schryver (toepasselijke naam) schrijft zijn Maiden’s text in deze Neo. Hij heeft het - op vrij filosofische wijze - over het huidige politieke landschap en de rol en houding van de burger in de maatschappij. Zijn tekst is een roep om een positief ingestelde samenleving.

De mens. De mens is een wezen dat in staat is om prachtige zaken te realiseren. Wij werken en denken allemaal binnen onze eigen verworven mogelijkheden.

Wij leren van elkaar. Al de verwezenlijkingen van al die individuen zorgen ervoor dat wij onstuitbaar zijn.

Met behulp van onze creativiteit zullen wij de meeste problemen uit de weg kunnen ruimen. Met behulp van onze intelligentie zullen wij de meeste vraagstukken kunnen oplossen. Maar o wee wanneer daar de luiheid binnensluipt. De luiheid die ervoor zorgt dat wij zelf niet meer denken maar een ander voor ons laten denken. O wee wanneer wij verwachten dat iemand anders altijd onze problemen zal oplossen. O wee wanneer wij ons leven in handen leggen van iemand anders.

naam mee bezig. Mogen kinderen niet zelf beslissen wat ze drinken of eten? Kunnen mensen voor zichzelf niet uitmaken of ze ongezond of gezond eten? Deze regels lijken onbenullig maar dat zijn ze niet want ze vormen de eerste stap in het leven van een mens waarbij een ander de slechte zaken wel voor je weghaalt, dan moet je dat allemaal toch zelf niet meer doen.

En daar gaat het vandaag de dag spijtig genoeg over.

De mens wordt continu beïnvloed en bestuurd door anderen. Onbewust creëert dit een verwachtingspatroon bij mensen, namelijk dat we bij elke val wel opgevangen zullen worden. Deze bepampering begint al vanaf de schooltijd. Vandaag de dag verbiedt bijna elke ‘bewonderenswaardige’ school de verkoop van frisdrank, ongezonde tussendoortjes enz. Mijn oude school heeft zelfs de consumptie van frieten verboden want dit zou te ongezond zijn. Waar zijn we in gods-

Ik wil met deze visie proberen een antwoord te vormen op drie grote hedendaagse maatschappelijke problemen, namelijk onderwijs, werkloosheid en terrorisme. Drie grote thema’s die vandaag zeer actueel zijn en die we misschien kunnen oplossen met een paar eenvoudige inspanningen.

Vrijheid, dat hebben we nodig, vrijheid. Vrijheid kan misschien afschrikken, het zal meer inspanning vergen dan gewoonweg doen wat iemand anders je opdraagt te doen, maar je zal veel meer het gevoel krijgen dat je leeft. Want daar gaat het toch om, om het leven. Door vrijheid leef je.

Onderwijs Als student kan ik het niet laten om eens kort te anal39

Vrijheid, dat hebben we nodig, vrijheid. Vrijheid kan misschien afschrikken, het zal meer inspanning vergen dan gewoonweg doen wat iemand anders je opdraagt te doen, maar je zal veel meer het gevoel krijgen dat je leeft. Want daar gaat het toch om, om het leven. Door vrijheid leef je. yseren wat er vandaag allemaal wel niet op de agenda staat van de ‘onderwijshervormingen’.

Als lid van twee studentenverenigingen heb ik er namelijk alle voordeel bij om de fouten in de eventuele toekomstige plannen aan te duiden.

tijdens de examens, maar hier kunnen ze dan lessen uit trekken om zich het volgende jaar beter in te zetten.

De taak van het onderwijs is om individuen af te leveren die voldoende eigenschappen bezitten om zelfstandig te kunnen zijn. Dat ze eigen keuzes en eigen beslissinWat houden de wijzigingen juist in (voor de duideli- gen kunnen maken. De taak van het onderwijs is niet jkheid, ik spreek hier enkel over de wijzigingen van om zoveel mogelijk mensen een diploma te geven, het het universitair onderwijs, meer bepaald de veran- krijgen van een diploma mag in principe zelfs geen doel dering van de jaarkalender aan de UGent)? Wel er op zich zijn maar een bijkomstigheid. De essentie ligt zijn een aantal voorstellen gedaan om te werken met achter het diploma, al de ervaring en kennis waarmee verschillende modules waarbij men met meer eval- je je leven kunt vormgeven. Laat ons dan ook niet veruatieperiodes werkt. Een mogelijkheid is dat er om vallen in een denkbeeld waarbij we die arme studentde vijf weken examens afgenomen zullen worden. en die zich nu tijdens het academiejaar volledig laten Om de vijf weken. Het academiejaar kan dan volgens gaan en geen discipline aan de dag leggen, moeten bemij beschouwd worden als een non-stop blok peri- hoeden voor hun eigen fouten. Laat ze gewoon doen, ode. De reden? Wel dan gaan de studenten die niet uiteindelijk zal de rede zegevieren en zal men wel besefde discipline hebben om in het jaar te werken nu een fen wat het nu werkelijk betekent om student te zijn. dergelijke druk ervaren dat ze niet anders kunnen dan studeren en zullen ook zij kans hebben om te slagen. Daarnaast wil ik het ook nog kort hebben over studentenverenigingen. In dit kader ben ik misschien Deze redenering houdt volgens mij geen steek. Het is minder objectief aangezien ik zelf in een vereniging juist de bedoeling van het onderwijs om mensen te zit, maar toch vind ik dat het vermeld moet worden. leren omgaan met deadlines en verplichtingen zodanig dat iedereen wat zelfbewuster wordt en weet hoe De universiteit met al zijn boeken, professoren en problemen aan te pakken en op te lossen. De univer- verstandige mensen zorgen voor de ontwikkeling van siteit is nog steeds een soort van beveiligde omgeving de student, maar het volstaat dikwijls niet. Veel stuvoor studenten. Zij worden nog beschermd tegen het denten zoeken nog wat anders. Dit kan vriendschap, echte leven. Hier mogen nog fouten gemaakt worden, ontspanning, bijscholing, sport en vertier zijn. Al deze hier moeten zelfs fouten gemaakt worden want een zaken worden in grote mate aangeboden door ontelmens leert het best uit zijn eigen fouten. Als studenten bare studentenverenigingen. Verenigingen die mensen hier fouten maken worden ze nog opgevangen door het bij elkaar brengen en die een meerwaarde betekenen systeem. Later als ze afgestudeerd zijn zal men zijn plan voor het studentenleven. Indien echter de kalender zo moeten kunnen trekken en dan is het handig als je al geregeld is dat je om de vijf weken examens hebt dan wat ervaring hebt. Daarom moet men studenten de vri- zal het voor elke student quasi onmogelijk zijn om zich jheid geven om te doen wat ze willen. Studeren ze niet te engageren voor een extra-curriculaire bezigheid. Iegenoeg op voorhand, ja dan zullen ze het lastig hebben dereen zal zich enkel nog bezig kunnen houden met 40

zijn studies. Hier zou de universiteit een grote fout maken, want juist door deze extra’s verkrijgt men een grotere zelfstandigheid, een groter zelfbewustzijn!

Ontneem dit de student dan ook niet alstublieft. De gevolgen zullen zich des te meer laten kennen wanneer deze nieuwe fantasieloze, saaie en wezenloze afgestudeerden zich op de arbeidsmarkt zullen begeven.

want hierdoor versterk je het passieve niets doen.

Hier komt de vrijheid op de proppen. Deze mensen zijn evengoed in staat tot het creatieve denken dat de mensheid juist zo groot gemaakt heeft. We moeten mensen niet gaan vertellen wat ze moeten doen, we moeten ze stimuleren zodat ze zelf naar oplossingen gaan zoeken en zelf hun leven in eigen handen nemen.

Werkloosheid

Dit concept is natuurlijk prachtig maar hoe kun je zoiets dergelijks realiseren? De vraag is of de overheid Werkloosheid is nooit goed voor een samenleving, hier een belangrijke rol dient te spelen. Volgens mij is het vermindert de welvaarten de levenskwaliteit van het van cruciaal belang dat de steun die aan de burgvele mensen. We zien vandaag de dag dat er een heel ers geboden wordt, geïndividualiseerd wordt. Het is pak werklozen zijn. Mensen die leven van de sociale twijfelachtig of de overheid hiertoe in staat is. Mensen zekerheid. Ook zien we vandaag de dag toenemende moeten ondersteund worden in de zoektocht naar een migratie van mensen die onze taal niet machtig zijn, job, waarvoor ze zelf moeite moeten doen. Een maandie dikwijls laaggeschoold zijn en die in eerste instan- delijks bedrag dat je krijgt van de overheid zet niet aan tie weinig toekomstperspectief hebben. Dit valt uit- tot inspanning. Mensen zien het bijna als hun recht om eraard te behelpen maar zal er wel toe leiden dat er een werkloosheidsuitkering te krijgen, maar dit is niet bijgeschoold moet worden en dat kost tijd en tijd kost zo. Over heel het land zijn er burgers die hard gewerkt geld. We dienen dus zoveel mogelijk mensen aan het hebben en van wiens loon er uiteindelijk een groot deel werk te krijgen zodanig dat we een sterk opvangnet naar de Staat vloeit. Dit is abstract en niemand die zijn kunnen creëren voor al diegene die het nodig hebben. uitkering in beslag neemt zal hierbij stil staan. Maar stel je voor dat je in financiële problemen zit en je klopt bij Wat is de basis van werkloosheid? Wel je hebt hier je vrienden aan met de vraag of ze je willen helpen. Innaar mijn mening een aantal oorzaken die ver uit dien zij jou financieel steunen dan zal je jezelf achteraf elkaar liggen. Je kan werkloos zijn omwille van een on- zoveel mogelijk inzetten om deze hulp terug te betalen geval waardoor je fysiek niet meer bekwaam bent om omdat je weet hoeveel moeite het hen heeft gekost. je job uit te oefenen. Je kan ontslagen zijn omwille van Hier is de hulp die je ontvangen hebt geïndividualieen probleem op je werk. Je kan je job verloren zijn seerd en dan werkt het systeem want mensen zullen omwille van ouderdom en te lage productiviteit. Dit zicht extra hard inspannen om werk te zoeken en om zijn allemaal situaties waaraan je eigenlijk weinig kan de hun geboden hulp te vergoeden of te doen stoppen. doen en waarbij het gerechtvaardigd is om een werkloosheidsuitkering te bekomen. Maar je hebt ook wil- Hiermee wil ik duidelijk maken dat de huidige sociale lige of opzettelijke werkloosheid waarbij de personen zekerheid dringend een opkuisbeurt nodig heeft. Ons in kwestie slechts een dermate lage inspanning leveren land behoort namelijk tot de landen die het meeste om werk te zoeken dat het er eigenlijk nooit van komt. uitgeven aan de sociale zekerheid, per inwoner wordt Of het gerechtvaardigd is om deze mensen elke maand er jaarlijks 19.540 euro besteed, dat is 1.566 euro meer te laten genieten van een uitkering is twijfelachtig. dan in Nederland en 3.308 meer dan in Duitsland. Toch is er in ons land een groter armoederisico… Dit maakt Deze laatste categorie wil ik nader onder handen ne- duidelijk dat er dringend hervormingen nodig zijn. Mijn men. Als Staat is het de bedoeling om zo snel mogeli- hierboven uiteengezette theorie is zeer mooi, maar jk mensen uit de werkloosheid te halen door ervoor moeilijk uit te voeren in de praktijk. Je hebt eventueel te zorgen dat ze een job vinden. Hoe doe je dit? Vol- de mogelijkheid om te werken met een soort van buurgens mij niet door deze mensen extra geld te geven, tensysteem waarbij iedereen samenkomt en overlegt 41

hoe het geld geïnvesteerd zal worden en wie wat krijgt zodanig dat er meer controle mogelijk is op de inspanningen van de hele groep. Dit creëert echter veel lasten en daarom zou men ook kunnen werken met een algemeen strengere toepassing van de sociale zekerheid waarbinnen enkel een selecte categorie van mensen uitkeringen krijgt en dit aan strenge voorwaarden. De categorie van werklozen die ik als problematisch beschreven heb zou dan in dit systeem geen uitkering genieten.

Dit kan allemaal angstaanjagend lijken en te ingrijpend maar ik vind dat we geen schrik moeten hebben om ons huidig systeem in vraag te stellen, zeker niet als blijkt dat het eigenlijk maar half functioneert.

We mogen ook de voordelen niet vergeten die we zullen genieten. Een kleinere sociale zekerheid impliceert ook lagere belastingsdruk. Ongeveer de helft van ons belastingsgeld gaat naar sociale zekerheid, als we minder uitgeven aan de sociale zekerheid zullen de werkende mensen meer verdienen. Hierdoor wordt werken nog meer gestimuleerd en zal de werkloosheid afnemen. Als mensen meer verdienen zal ook de welvaart toenemen enzovoort. Het is misschien beangstigend om af te stappen van ons systeem maar we mogen ook niet blind zijn voor wat er misloopt en wat de voordelen zouden kunnen zijn van verandering.

Terrorisme Tot slot wil ik mij nog even buigen over ‘terrorisme’. Dit is een veelbesproken thema vandaag de dag in onze samenleving en ook ik heb dikwijls gedacht, hoe kunnen we dit probleem nu toch oplossen. De oplossingen die vandaag de dag gezocht worden volstaan volgens mij niet. Als je bad overstroomt kun je beginnen dweilen om het water weg te halen, maar je kan beter gewoon de kraan dichtdraaien.

Militairen op straat, verhoogde bewakingen, cameraschilden enz. Dit zijn allemaal repressieve maatregelen en in bepaalde situaties kunnen zij werken, militairen kunnen een terrorist uitschakelen, maar zij verhelpen het probleem niet. Dikwijls beperken zij ook de vrijheid van alle burgers en dat willen we toch absoluut vermijden. Veel beter zou het zijn om preventief te werken 42

ken en zo te proberen de probleemgevallen op te merken en te behandelen.

In dit kader zijn er twee zaken die ik graag zou behandelen, namelijk de Europeanisering van de terrorismebestrijding en het falen van justitie.

Terrorisme is reeds lang niet meer gebonden aan de traditionele landsgrenzen. Of je nu in België, Nederland, Duitsland of Frankrijk bent, terreur kan overal een probleem vormen. Daarom dat we dit probleem ook niet landelijk moeten aanpakken. Er wordt veel geroepen door personen die gekant zijn tegen de opvang van asielzoekers en vluchtelingen dat we de terroristen gewoonweg binnenlaten. Een groot deel van de Europese landen is namelijk gebonden door het Schengen-Verdrag waardoor er geen binnengrenzen meer bestaan tussen de verdragspartijen maar enkel nog een gemeenschappelijke buitengrens. Bij het controleren van de buitengrenzen schiet men echter te kort en hier moet men verder durven te gaan, namelijk in het creëren van een Europese Grenswacht/Politie. Deze Europese Grenswacht moet dan onafhankelijk van de lidstaten maar als onderdeel van de Europese Unie de controle en bescherming van de buitengrenzen van de Europese Unie op zich nemen. Dit betekent dat Staten een deel van hun soevereiniteit zullen moeten afstaan, maar wat is er belangrijker, een veilig Europa of soevereine Staten?

Deze Grenswacht zou op zichzelf en in coördinatie met de Europese Unie en de lidstaten veel efficiënter en veel transparanter kunnen handelen waar we nu overgeleverd zijn aan de ‘goodwill’ van de grensstaten zoals bijvoorbeeld Griekenland en Italië. Door deze Europese Grenswacht zullen alle lidstaten iets te zeggen hebben over de buitengrenzen en kan men samen tot een beleid komen dat duidelijk en menselijker is.

Ik wijd hier graag ook kort uit over het falen van justitie. Justitie is volgens mij een essentiële factor in het bestrijden van terrorisme. Justitie is de bewaker van onze rechtstaat, onze idealen, als justitie faalt dan faalt alles. Daarom wil ik hier duidelijk maken dat het besparen op justitie rampzalige gevolgen heeft, de

parketten en rechtbanken zullen het werk niet meer aan kunnen waardoor er een de facto straffeloosheid bestaat gewoon omdat men niet over voldoende middelen beschikt. Als je als land niet over de mogelijkheid beschikt om je fundamentele en ook minder fundamentele rechten af te dwingen dan faal je als rechtstaat en dan moet men ook niet uit de lucht vallen indien er zware feiten, zoals terrorisme plaatsvinden.

In plaats van te besparen op justitie moeten we integendeel mĂŠĂŠr investeren in justitie zodat we de rechten die we zo hoog in het vaandel dragen en waar we zo hard voor gestreden hebben kunnen beschermen en behouden.

Hiermee wil ik dus zeggen dat om terrorisme te bestrijden we niet meer militairen op straat moeten hebben maar een sterke Europese grenscontrole tezamen met een krachtig justitieapparaat waarbij we snel en adequaat ons recht toepassen en beschermen. Dit alles op een wijze waarbij de vrijheid van de gewone burger onaangetast blijft.

Aldus besluit ik mijn korte uiteenzetting over een aantal fundamentele maatschappelijke problemen. Laat toch boven alles uit deze tekst weerklinken dat we mensen vrijer moeten laten zijn om hun eigen keuzes te maken en hun eigen leven te leiden, maar op een manier die dat voor alle mensen mogelijk maakt.

43