ATLASY GWIAZD
1170800_TRANS_001-268_The-Astronomers--Library_PL.indd 16-17
06.03.2026 01:27:13
M
apy gwiazd to jedne z najpiękniejszych drukowanych dokumentów z dziedziny astronomii, które powstawały na przestrzeni dziejów. Zdumiewają nas i zachwycają swoim bogactwem, różnorodnością i pięknem. Jest zatem wielce zasadne, by rozpocząć naszą opowieść od wycieczki po dziale przechowującym mapy gwiazd z różnych epok i kultur. Pierwsze takie mapy wcale nie pojawiły się w formie ksiąg. Zapisy zrodzone z fascynacji naszych prehistorycznych przodków rozgwieżdżonym, nocnym niebem znajdujemy w postaci rysunków wyrytych w jaskiniach. Toczy się debata o pochodzeniu najwcześniejszej mapy gwiazd – część badaczy widzi ją w rysunku konstelacji Oriona wykonanym na liczącym 32 tysiące lat kle mamuta z Doliny Ach. Za możliwe pradawne przedstawienia gwiazdozbiorów uważa się też kilka prehistorycznych rysunków naskalnych przedstawiających zwierzęta lub ludzi. Pochodząca z VII wieku p.n.e. gliniana tabliczka zawierająca katalog konstelacji gwiezdnych (MUL.APIN) to zapis babilońskiej astronomii i astrologii. Inny słynny (i także mocno dyskusyjny) przykład starożytnego atlasu nieba (a przy najmniej czegoś, co przedstawia nocne niebo) to Dysk z Nebry (widoczny na następnej stronie), wykonany przez ludzi zamieszkujących Europę w epoce wczesnego brązu, około 1600 roku p.n.e. Ukazuje on coś, co można interpretować jako Słońce lub Księżyc w pełni, półksiężyc i plejady (gromada siedmiu gwiazd). Inne godne uwagi starożytne mapy w większości przypadków zostały wyryte w skałach. Według mitologii greckiej tytan Atlas (od którego imienia wszystkie zbiory map zostały nazwane atlasami) otrzymał zadanie dźwigania sklepienia niebieskiego na swoich barkach po wsze czasy. Na posągach Atlasa zobaczymy zazwyczaj sferę niebieską, ozdobioną gwiazdami
PO LEWEJ
Atlas Farnezyjski Pochodząca z II wieku n.e. marmurowa rzeźba przedstawia tytana Atlasa podtrzymującego na barkach globus nieba z wyrytymi na nim tradycyjnymi konstelacjami starożytnej Grecji. Posąg znajduje się w Narodowym Muzeum Archeologicznym w Neapolu.
PO PRAWEJ
Mapa gwiazd z Dunhuang Jedna z najstarszych zachowanych graficznych odwzorowań gwiazdozbiorów znanych starożytnej chińskiej astronomii. Mapa z Dunhuang pochodzi z czasów dynastii Tang (618–907) i jest częścią manuskryptów znalezionych w Dunhuang w 1900 roku.
{ 18 } atlasy gwiazd
1170800_TRANS_001-268_The-Astronomers--Library_PL.indd 18-19
atlasy gwiazd { 19 }
06.03.2026 01:27:13
PO PRAWEJ
Cheonsang Yeolcha Bunyajido Pochodząca z XIV wieku mapa gwiazd ukazuje 1467 gwiazd widocznych w Korei w tamtym czasie. Mapa ta weszła do powszechnego użycia i była wykorzystywana na półwyspie aż do XIX wieku, czyli do czasu, gdy większą popularność zyskały pochodzące z Zachodu planisfery.
i konstelacjami. Najstarszy z nich, Atlas Farnezyjski, datowany na 150 rok p.n.e., jest także najstarszym znanym historykom przedstawieniem klasycznych (greckich) gwiazdozbiorów, które wyobrażono sobie na niebie setki, jeśli nie tysiące lat wcześniej. Konstelacje to obrazy składające się z układów kropek reprezentujących gwiazdy. Na przestrzeni dziejów oddzielone od siebie geograficznie kultury wykształciły różne wzorce komponowania takich obrazów, choć przecież wszyscy ci ludzie obserwowali te same gwiazdy. Innym wspaniałym przykładem wyrytej w kamieniu mapy nieba jest piękna Cheonsang Yeolcha Bunyajido z czternastowiecznej Korei (dynastia Joseon), ukazująca konstelacje z perspektywy tamtejszej kultury. W średniowiecznym świecie arabskim astrolabia były szczególnie popularne, a ponieważ wykonywano je zazwyczaj z metalu, wiele z nich przetrwało do dzisiaj, przechowując przedstawienia konstelacji sprzed pojawienia się map drukowanych. Astrolabium składa się z licznych metalowych dysków, które mogą obracać się względem siebie, pozwalając doświadczonemu użytkownikowi na obliczanie pozycji na Ziemi na podstawie położenia gwiazd. Jeden z najstarszych znanych katalogów gwiazd w formie papierowej można znaleźć w chińskim zwoju znanym jako Katalog Gwiazd z Dunhuang. Pochodzi on z czasów dynastii Tang (VIII–VI w. n.e.). Według chińskiej tradycji gwiazdy dzielono na 257 konstelacji w 12 segmentach (jeden na każdy miesiąc roku). Zwój przetrwał setki lat w pustynnej jaskini, gdzie został odkryty na początku XX wieku, dając nam bezcenny wgląd w chiński układ gwiazd.
{ 20 } atlasy gwiazd
1170800_TRANS_001-268_The-Astronomers--Library_PL.indd 20-21
POWYŻEJ Z LEWEJ I PRAWEJ
Dysk nieba i astrolabium Dysk z Nebry został znaleziony w środkowych Niemczech i pochodzi z epoki brązu. Przypuszcza się, że widniejące na nim symbole odwzorowują gwiazdy (możliwe, że jest to gromada Plejad), półksiężyc oraz Księżyc w pełni lub Słońce. Planisferyczne astrolabium – instrument umożliwiający użytkownikom obliczanie położenia gwiazd. Astrolabia były zazwyczaj wykonane z metalu, dzięki czemu wiele zachowało się do dzisiaj. Przedstawiony tutaj egzemplarz, pochodzący z IX wieku, odlano z mosiądzu i odnaleziono w Afryce Północnej.
atlasy gwiazd { 21 }
06.03.2026 01:27:14
Księga obrazów gwiazd stałych
PONIŻEJ
Księga obrazów gwiazd stałych Dwa przedstawienia konstelacji Barana – na jednym gwiazdozbiór widziany jest na niebie z Ziemi, na drugim z zewnątrz, na powierzchni globusa niebieskiego.
Jedna z najstarszych zachowanych do naszych czasów ksiąg ilustrowanych – Księga obrazów gwiazd stałych lub po prostu Księga konstelacji – to pełny atlas nocnego nieba takiego, jakie znane było arabskim uczonym w X wieku n.e. Jej autor Abd al-Rahman al-Sufi (903–986) urodził się w Persji (dzisiejszym Iranie) w 903 roku. Al-Sufi (zwany także Azofi w historycznych tekstach z Zachodu) był astronomem słynnym z pracy nad tworzeniem map nocnego nieba. Choć oryginalny egzemplarz tego dzieła już nie istnieje, dzięki wspomnianemu islamskiemu zwyczajowi przepisywania rękopisów zachowało się kilka kopii pochodzących z niemal tego samego okresu. Al-Sufi był dobrze zaznajomiony zarówno z tradycjami starożytnej Grecji tworzenia map konstelacji, jak i z tradycjami arabskimi (a ściślej: beduińskimi). Przedstawiając je wszystkie w swoim dziele, dokonał pięknego połączenia tych tradycji. Poza ilustracjami konstelacji księga zawiera dokładne astronomiczne współrzędne gwiazd. Ponieważ oś Ziemi nieznacznie przesuwa się z upływem czasu, zataczając pełny okrąg (czyli podlegając precesji) w ciągu 26 tysięcy lat, czasy wschodu i zachodu gwiazd także stopniowo się zmieniają, a obliczenia ich współrzędnych są precyzyjne tylko przez krótki czas. Księga obrazów gwiazd stałych podaje położenie gwiazd według obliczeń, które były dokładne w roku 964. Warto wspomnieć, że każda grecka konstelacja zaprezentowana jest w tym dziele wraz z dwiema oddzielnymi ilustracjami – jedną przedstawiającą widok taki, jaki pojawiłby się na niebie, drugą w widoku lustrzanym, odpowiednim do użycia przez twórców globusów (pokazująca widok „od zewnątrz do wewnątrz” nieba). Inną charakterystyczną cechą dzieła Al-Sufiego jest pierwszy w historii zapis obserwacji „małego obłoku” w konstelacji Andromedy (lub według arabskiego nazewnictwa: Dużej Ryby). Ten obiekt jest dzisiaj znany jako galaktyka będąca najbliższą sąsiadką Drogi Mlecznej – jedyna galaktyka widoczna gołym okiem z półkuli północnej.
{ 22 } atlasy gwiazd
1170800_TRANS_001-268_The-Astronomers--Library_PL.indd 22-23
PO LEWEJ
Księga obrazów gwiazd stałych Grecka konstelacja Andromedy (córka Kasjopei uratowana przed morskim potworem przez Perseusza) to w astronomii islamu gwiazdozbiór Dużej Ryby. „Mały obłok”, który dzisiaj jest nam znany jako galaktyka Andromedy, jest tutaj oznaczony zbiorem czarnych kropek na pysku ryby.
atlasy gwiazd { 23 }
06.03.2026 01:27:14