101336111

Spis treści

1. Czym jest insulino­oporność? 1 1.1. Definicja 2 1.2. Epidemiologia 3 1.3. Mechanizm 4 1.4. Rodzaje 7 1.5. Insulina 9 1.5.1. Rola insuliny w organizmie człowieka 11 1.6. Glukoza 14 1.6.1. Rola glukozy w organizmie człowieka 16 1.7. Insulino­oporność a choroby współistniejące 19 1.7.1. Niedoczynność tarczycy (hipotyreoza) 20 1.7.2. Nadczynność tarczycy (hypothyreosis) 21 1.7.3. Z espół wieloendokrynno-metaboliczno-jajnikowy (polyendocrine metabolic ovarian syndrome – PMOS) 23 1.7.4. Choroby sercowo-naczyniowe (cardiovascular diseases – CVD) 26 2. Czynniki ryzyka rozwoju insulino­oporności

29

29 2.1. Czynniki niemodyfikowalne 2.1.1. Rola genetyki i dziedziczność w insulino­oporności 30 2.1.2. Wiek i płeć a insulino­oporność 31 2.2. Czynniki modyfikowalne 32 2.2.1. Otyłość 32 2.2.2. Rola diety i stylu życia w rozwoju insulinooporności 35 2.2.3. Brak aktywności fizycznej 35 2.2.4. Zaburzenia hormonalne i choroby współistniejące 37 2.2.5. Czynniki psychologiczne a insulino­oporność 41 3. Diagnostyka laboratoryjna insulino­oporności

45

45 3.1. Morfologia krwi obwodowej 3.2. Poziom glukozy 48 3.3. Poziom insuliny 49 3.4. Poziom hemoglobiny glikowanej 49 3.5. Test obciążenia glukozą – na czczo, po 1 godzinie, po 2 godzinach 51 3.6. Współczynnik HOMA-IR 53 3.7. Lipidogram 55

Spis treści

V

4. Stan zapalny a insulino­oporność 4.1. Cytokiny prozapalne i ich wpływ na metabolizm 4.2. Stres oksydacyjny 4.3. Znaczenie adipokin 4.4. Mikrobiota jelitowa 4.5. Zaburzenia rytmu okołodobowego 5. Struktura i funkcje skóry głowy i włosów 5.1. Anatomia skóry głowy 5.2. Budowa włosa 5.3. Cykl życia włosa 5.3.1. Anagen 5.3.2. Katagen 5.3.3. Telogen 5.3.4. Egzogen 5.3.5. Kenogen 6. Łojotok 6.1. Rodzaje łojotoku 6.2. Diagnostyka łojotoku 6.3. Mechanizm łojotoku 6.4. Łojotok oleisty a zaburzenia glikemii 7. Problemy trychologiczne związane z insulino­opornością 7.1. Procesy zapalne a stan skóry głowy 7.2. Wypadanie włosów a insulino­oporność 7.3. Rola insuliny i glukozy w funkcjonowaniu mieszków włosowych 7.4. Z naczenie kontrolowania insulino­oporności w zapobieganiu problemom z włosami 8. Składniki aktywne w pielęgnacji skóry głowy i włosów przy insulino­oporności

59 59 61 62 63 67 71 71 75 76 77 78 78 79 80 83 83 88 91 92 95 95 96 101 102 107

107 8.1. Regulacja pracy gruczołów łojowych przy insulino­oporności 8.1.1. Składniki o działaniu seboregulującym i keratolitycznym 108 8.1.2. N aturalne ekstrakty roślinne wspierające równowagę skóry głowy 113 8.2. S kładniki wspierające porost włosów i przeciwdziałające ich wypadaniu przy insulinooporności 118 8.2.1. Składniki stymulujące porost włosów 119 8.2.2. Składniki wzmacniające cebulki i łagodzące stan zapalny 127 8.3. W ybór odpowiednich preparatów i schemat pielęgnacji trychologicznej 131 8.3.1. Jak dobierać kosmetyki do skóry z insulinoopornością? 131 8.3.2. Pielęgnacja warstwowa i rytuały wspomagające terapię insulinooporności 134 8.3.3. Współpraca trychologa z dermatologiem i endokrynologiem 136 8.3.4. Terapie wspomagające 137

VI

Spis treści

9. Dietoterapia insulino­oporności

145

9.1. Indeks glikemiczny 9.2. Regularność posiłków

146 148

9.3. Z naczenie diety o niskim indeksie glikemicznym w terapii insulinooporności i zdrowiu włosów 149 9.4. Dieta przeciwzapalna i niskowęglowodanowa 150 9.5. Rola makroelementów 151 9.5.1. Białka 152 9.5.2. Węglowodany 153 9.5.3. Tłuszcze 155 9.6. Dieta DASH 156 9.7. Dieta śródziemnomorska 157 10. Farmakologia i suplementacja przy insulino­oporności

161

161 10.1. Farmakologia w Polsce – metody i definicja 10.1.1. Leki stosowane w leczeniu insulino­oporności 162 10.1.2. Mechanizm działania metforminy 163 10.1.3. N owoczesne terapie farmakologiczne w leczeniu insulino­oporności 165 10.1.4. Ocena skuteczności leków w terapii insulino­oporności 167 10.2. Suplementacja celowana 168 10.2.1. Berberyna 168 10.2.2. Inozytol 170 10.2.3. Morwa biała 171 10.2.4. Chrom 171 10.2.5. Cynk 172 10.2.6. Magnez 173 10.2.7. Moringa 174 10.2.8. Ocet jabłkowy 175 10.2.9. Czarny bez 176 10.2.10. Kwasy omega-3 177 Piśmiennictwo 181 Skorowidz 185

Spis treści

VII

ROZDZIAŁ 6

Łojotok

Łojotok na owłosionej skórze głowy jest przewlekłym schorzeniem wynikającym z zaburzeń funkcjonowania gruczołów łojowych, charakteryzującym się nadprodukcją łoju. Problem ten może występować u osób obu płci i w różnym wieku, jednak najczęściej manifestuje się w okresie dojrzewania i wczesnej dorosłości, co wiąże się ze zwiększoną aktywnością hormonalną w tym czasie. Nadmierna produkcja łoju nie jest wyłącznie kwestią estetyczną, może istotnie wpływać na pogorszenie komfortu życia pacjenta oraz sprzyjać rozwojowi innych schorzeń skóry, takich jak łojotokowe zapalenie skóry czy niektóre postacie łysienia. Patogeneza łojotoku jest wieloaspektowa i obejmuje czynniki wewnętrzne i zewnętrzne. Do głównych przyczyn zalicza się przede wszystkim zaburzenia hormonalne, w tym nadmierną wrażliwość gruczołów łojowych na działanie androgenów. Istotne znaczenie mają również predyspozycje genetyczne, czynniki środowiskowe, sposób odżywiania, stres, niewłaściwa pielęgnacja skóry oraz zaburzenia równowagi mikrobiologicznej naskórka. Nadmierne wydzielanie sebum często sprzyja przyleganiu martwego naskórka i nadmiernemu rozwojowi drożdżaków z rodzaju Malassezia, co może prowadzić do wystąpienia świądu i objawów zapalnych.

6.1. Rodzaje łojotoku Łojotok możemy podzielić na dwie postacie – łojotok nabyty, który rozwija się pod wpływem czynników środowiskowych, oraz łojotok wrodzony, uwarunkowany genetycznie i wynikający z dziedzicznej skłonności do nadmiernej aktywności gruczołów łojowych.

6.1. Rodzaje łojotoku

83

Ze względu na formę występowania łojotoku można wyróżnić drugi rodzaj podziału: z łojotok płynny – charakteryzuje się nadmierną aktywnością gruczołów łojowych; z łojotok tłusty (suchy) – polega na nagromadzeniu się sebum w obrębie mieszków włosowych; z łojotok oleisty – charakteryzuje się tłustą skórą głowy i nadmierną ilością sebum w obrębie mieszków włosowych. Łojotok płynny charakteryzuje się rzadką, oleistą, błyszczącą konsystencją, która łatwo rozprowadza się po skórze i włosach, a składa się dokładnie w 50% z łoju i 50% z potu. W przeciwieństwie do łojotoku oleistego, gdzie sebum ma gęstą i lepką konsystencję, w łojotoku płynnym wydzielina gruczołów łojowych cechuje się rzadszą, bardziej płynną formą, co powoduje jej szybkie rozprzestrzenianie się po powierzchni skóry i włosów. Z punktu widzenia patofizjologii, łojotok płynny wynika z nadmiernej aktywności gruczołów łojowych oraz zaburzeń w składzie lipidów sebum, w tym zmniejszenia zawartości średniołańcuchowych kwasów tłuszczowych i wzrostu udziału komponentów o niższej lepkości. Proces ten może być dodatkowo potęgowany przez czynniki hormonalne, stres oksydacyjny oraz miejscowe stany zapalne skóry. Do objawów klinicznych łojotoku płynnego należą: nadmierna, wodnista lub oleista warstwa na skórze i włosach, powodujące uczucie wilgoci. Taki stan sprzyja szybkiemu zabrudzeniu włosów, utracie ich objętości oraz może nasilać stany zapalne skóry, takie jak łojotokowe zapalenie skóry. Zdjęcie trichoskopowe w przybliżeniu 60×, w świetle widzialnym tego rodzaju łojotoku zostało przedstawione na rycinie 6.1.

RYCINA 6.1 Łojotok płynny Źródło: Trycholog Siedlce Klaudia Dobrolińska

84

Rozdział 6. Łojotok

Działanie: z peeling: delikatny, np. na bazie kwasu migdałowego, glinki, aloesu, kwasu laktobionowego, z szampon: sensitive z dodatkiem olejku z drzewa herbacianego do pierwszego mycia. Łojotok tłusty, określany również jako łojotok suchy, jest zaburzeniem, które polega na nadmiernym wytwarzaniu się sebum przez gruczoły łojowe na skórze głowy. W rezultacie dochodzi do powstania specyficznej warstwy o tłustej, lecz pozornie suchej konsystencji, przypominającej krystalizację na powierzchni naskórka, określanej mianem łoju woskowego. Mechanizm tego stanu wiąże się również z nadmierną aktywnością gruczołów łojowych, często indukowaną przez hormony, zwłaszcza androgeny, które pobudzają produkcję lipidów przez komórki sebocytów. Powstałe w nadmiarze sebum ma konsystencję gęstą i lepką, co sprzyja zatykaniu ujść gruczołów oraz tworzeniu środowiska korzystnego dla rozwoju drożdżaków Malassezia, mogących wywoływać stany zapalne, np. łojotokowe zapalenie skóry. Objawy kliniczne łojotoku tłustego to błyszcząca i tłusta powierzchnia skóry, często połączona z łupieżem tłustym oraz nadmiernym wypadaniem włosów. Rozpoznanie opiera się przede wszystkim na badaniu fizykalnym, dokładnej trichoskopii oraz wykluczeniu innych dermatoz. Terapia koncentruje się na stosowaniu środków regulujących wydzielanie sebum, działających przeciwzapalnie i przeciwgrzybiczo, a także na zabiegach higienicznych mających na celu kontrolę aktywności gruczołów łojowych. W wybranych przypadkach może być konieczne włączenie terapii hormonalnej lub miejscowych leków modulujących funkcję gruczołów. Wygląd łojotoku tłustego został przedstawiony na rycinie 6.2. Składniki aktywne w preparatach, które mogą działać seboregulująco przy łojotoku tłustym, to: z kwas salicylowy – keratolityczny, złuszcza martwy naskórek i odblokowuje ujścia gruczołów łojowych; z kwas mlekowy – działa delikatnie złuszczająco i nawilżająco; z niacynamid (witamina B3) – reguluje pracę gruczołów łojowych i łagodzi stany zapalne; z alantoina – łagodzi podrażnienia i działa przeciwzapalnie.

6.1. Rodzaje łojotoku

85

RYCINA 6.2 Łojotok tłusty Źródło: Trycholog Siedlce Klaudia Dobrolińska

Działanie: z szampon: o działaniu nawilżającym, na bazie kapsaicyny (łac. Capsicum annuum), aloesu, olejku z bergamotki; z peeling: o mocny działaniu, nawet mechanicznym, na bazie kwasu salicylowego, betaityny salicylowej. Łojotok oleisty jest kolejnym rodzajem łojotoku, który – jak pozostałe – jest konsekwencją nadmiernej pracy gruczołów łojowych. Skutkuje powstawaniem tłustej i błyszczącej warstwy na powierzchni skóry, widoczne są kałuże okołomieszkowe i charakterystyczne odbicie światła z kamery w okolicy ujść mieszków włosowych. Łojotok ma tendencję do rozpływania się, często występuje u osób ze skórą grubą lub wrażliwą. Sebum, o konsystencji oleistej, składa się głównie z trójglicerydów, kwasów tłuszczowych, estrów woskowych, skwalenu oraz cholesterolu. Nadprodukcja tej substancji jest – tak samo jak poprzednie rodzaje – spowodowana zaburzeniami hormonalnymi, przede wszystkim wzmożoną aktywnością androgenów, które pobudzają proliferację i wydzielaniem sebum przez gruczoły łojowe. Proces patofizjologiczny łojotoku oleistego obejmuje także zmiany w składzie lipidów sebum, sprzyjające rozwojowi mikroflory skóry, w tym bakterii z rodzaju Cutibacterium acnes oraz drożdżaków z rodzaju Malassezia. Te mikroorganizmy mogą nasilać stan zapalny i zaburzać barierę ochronną skóry, co prowadzi do rozwoju takich schorzeń jak łojotokowe zapalenie skóry. Pod względem klinicznym łojotok oleisty objawia się obecnością

86

Rozdział 6. Łojotok

tłustej, lepkiej warstwy na owłosionej skórze głowy, często towarzyszy temu nadmierne przetłuszczanie się włosów, świąd oraz łuszczenie naskórka. Nadmiar sebum sprzyja także szybkiemu namnażaniu patogennej mikroflory. Leczenie łojotoku oleistego opiera się na zastosowaniu preparatów seboregulujących o działaniu antybakteryjnym i przeciwgrzybiczym, które mają na celu normalizację produkcji sebum, eliminację drobnoustrojów oraz zmniejszenie stanu zapalnego skóry głowy. W terapii wspomagającej stosuje się kosmetyki złuszczające i oczyszczające, które pomagają przywrócić prawidłową funkcję bariery skórnej i ograniczyć nadprodukcję łoju.

RYCINA 6.3 Łojotok oleisty Źródło: Trycholog Siedlce Klaudia Dobrolińska

Działanie: z Gruba skóra: } peeling: o mocniejszym działaniu, na bazie kwasu salicylowego, glinki, } szampon + lotion: o działaniu przeciwłojotokowym. z Wrażliwa skóra: } peeling: pośredni peeling, np. glinka, } szampon: do pierwszego mycia o działaniu przeciwłojotokowym, a do drugiego mycia sensitive lub oba mycia preparatem o działaniu przeciwłojotokowym.

6.1. Rodzaje łojotoku

87