101330697

Spis treści Nie omijaj wstępu

IX

Rozd z i a ł 1 Ciało i ruch na językach

1

Rozd z i a ł 2 Smoczek a ekspresja emocji

7

Rozd z i a ł 3 Co to znaczy mieć czyste ręce?

13

Rozd z i a ł 4 Z ręką na sercu

19

Rozd z i a ł 5 Zaciśnięta pięść

25

Rozd z i a ł 6 Nie wychylaj się

31

Rozd z i a ł 7 Prawy do lewego, lewy do prawego

37

Rozd z i a ł 8 Patrzeć z góry

43

Rozd z i a ł 9 Znaczenie dotyku

49

VI

SPIS TREŚCI

Rozd z i a ł 10 Gdy organizm chce słodyczy

55

Rozd z i a ł 11 Ciężar dosłownie i w przenośni

61

Rozd z i a ł 12 Skąd przekonanie o wolnej woli

67

Rozd z i a ł 13 Twardość i miękkość psychiczna

73

Rozd z i a ł 14 Temperatura relacji

79

Rozd z i a ł 15 Gesty wpływające na uczenie się

85

Rozd z i a ł 16 Czy warto chodzić, gdy myślimy?

91

Rozd z i a ł 17 Taniec? Jak najbardziej

97

Rozd z i a ł 18 Postawa ciała a religijność

103

Rozd z i a ł 19 Korzystanie z narzędzi

109

Rozd z i a ł 20 Wychodzenie poza ciało

115

Rozd z i a ł 21 Ucieleśniona iluzja

121

SPIS TREŚCI

VII

Rozd z i a ł 22 Pojemne wulgaryzmy

127

Rozd z i a ł 23 Czy szata zdobi (wewnętrznie) człowieka?

133

Rozd z i a ł 24 Sport a umysł

139

Rozd z i a ł 25 Jedność ruchu i muzyki

145

Rozd z i a ł 26 Co wpływa na zaburzenia odżywiania?

151

Rozd z i a ł 27 Moc z ciała

157

Rozd z i a ł 28 Joga w działaniu

163

Rozd z i a ł 29 Splątanie ciała z umysłem w służbie społecznej

169

Rozd z i a ł 30 Refleksja końcowa – ucieleśniona psychologia

175

Bibliografia

179

O Autorze

193

Nie omijaj wstępu

Kiedy wykonujemy najprostsze czynności, na przykład podnosimy do ust filiżankę z poranną kawą, nie zastanawiamy się nad filozoficznym pytaniem o relacje między ciałem a umysłem. Nawet gdybyśmy zadali sobie takie pytanie, odpowiedź byłaby prosta. Postanowiliśmy napić się kawy, więc wykonaliśmy stosowne ruchy. To, co psychiczne, wywołało to, co fizyczne. Po głębszym namyśle uświadomimy sobie jednak, że w czasie podejmowania decyzji o sięgnięciu po kawę w naszym mózgu przebiegały procesy materialne opisywane przez biologię, chemię i fizykę. Więc jak to jest?

Relacja między ciałem a umysłem jest bardzo skomplikowana.

Filozofowie od tysiącleci snuli rozważania na temat związków między tym, co psychiczne, a tym, co fizyczne. Przez wieki rozprawiano o związku dusza–ciało albo o problemie psychofizycznym. Pojawiło się wiele koncepcji mówiących o relacjach obu sfer człowieka. Jedni, jak Platon, twierdzili, że osnową bytu jest to, co niematerialne, duchowe.

Sfera materialna jest tylko powłoką dla duszy, która po śmierci wraca do świata idei. Dusza w tym ujęciu decyduje o ciele. Inni, tacy jak Demokryt, mieli zupełnie przeciwne zdanie. Dusza jest materialna

X

NIE OMI JA J WSTĘPU

i zależna od ciała. Po śmierci przestaje istnieć. Mamy więc prymat materialnego nad duchowym. Z kolei Kartezjusz umocnił zdroworozsądkowe przekonanie o istnieniu dwóch substancji, które komunikują się ze sobą. Filozof znalazł nawet miejsce tej komunikacji. Była nim szyszynka, a więc słabo wówczas poznana część mózgu. Pogląd Kartezjusza nazywany jest dualizmem.

W historii filozofii mamy wiele subtelnych odmian tych trzech poglądów. We współczesnej nauce przyjmuje się jeszcze inne rozwiązanie. Ciało i umysł są nierozerwalnie ze sobą związane, będąc dwoma aspektami tej samej substancji.

W XXI wieku często używa się metafory komputerowej traktującej ciało i psychikę jak hardware i software. W filozofii jeszcze długo będą toczyły się na ten temat dyskusje. Współcześnie wiele do powiedzenia ma neurokognitywistyka, a więc dyscyplina łącząca elementy wiedzy o mózgu, informatyki, psychologii i lingwistyki. W jej ramach bada się różne mechanizmy leżące u podstaw procesów poznawczych człowieka, takich jak percepcja, myślenie, pamięć czy podejmowanie decyzji.

W obrębie tego nurtu na pograniczu psychologii i innych nauk pojawiła się ciekawa koncepcja zwana ucieleśnionym umysłem.

Według niej zasadniczym zadaniem umysłu jest koordynacja naszych ruchów, a ciało znajduje odzwierciedlenie w umyśle w większym zakresie, niż nam się wydaje. Na ten temat naukowcy prowadzą wiele bardzo ciekawych badań, o których będzie mowa w kolejnych rozdziałach. Koncepcja ucieleśnienia bywa także rozumiana szerzej, jako obejmująca relacje w dwie strony, nie tylko wpływu ciała na umysł, ale też oddziaływania zwrotnego.

Ucieleśnienie to ciekawe i subtelne zjawisko. Wiele efektów z nim związanych jest nieoczywistych i wręcz zaskakujących. W kolejnych rozdziałach poznamy przykłady relacji między ciałem a umysłem. Ciało będzie rozumiane szeroko, nie tylko jako jego poszczególne części, ale także ruch, jaki wykonuje, a nawet jego okrycie (ubranie). Zaczniemy

NIE OMI JA J WSTĘPU

XI

od ssania smoczka, a skończymy na skomplikowanych ruchach pojawiających się w trakcie uprawiania sportu czy wykonywania muzyki.

Pomówimy także o narzędziach, jakimi posługujemy się na co dzień i jak zostały odzwierciedlone przez nasz umysł. Kilka razy odwołamy się do języka, aby sprawdzić, jak reprezentuje ciało w umyśle. Choć to ryzykowne, w tego typu książce powiemy także o wulgaryzmach i ich ucieleśnionym charakterze.

Psychologowie badają nieoczywiste, a niekiedy bardzo zaskakujące przejawy wpływu ciała na umysł i umysłu na ciało. Znajomość tych prawidłowości ma nie tylko walor poznawczy, może także przyczynić się do lepszego i bardziej świadomego działania w różnych sytuacjach życiowych. W wielu przypadkach znajduje także zastosowanie w edukacji, służbie zdrowia lub biznesie. Nie rozstrzygniemy tu odwiecznego pytania filozoficznego dotyczącego natury bytu. Z praktycznego punktu widzenia ważniejsze jest rozumienie zjawisk psychologicznych, dzięki czemu można wieść bardziej świadome i mądrzejsze życie.