101330053

Spis treści

Podziękowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

XI

Przedmowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . XIII CZĘŚĆ I. OBSERWACJE, POJĘCIA I KONTROWERSJE 1. Trauma straty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Preludium . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żal po stracie w okresie niemowlęcym i we wczesnym dzieciństwie . . . . . . . . . . .

Czy małe dzieci przeżywają żałobę? – kontrowersje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Odłączenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

3 3 5 11 16

2. Miejsce straty i żałoby w psychopatologii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Tradycja kliniczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Poglądy na temat natury procesów żałoby, zdrowych i patologicznych . . . . . . . . . .

Poglądy wyjaśniające różnice indywidualne w reakcjach na stratę . . . . . . . . . . . .

19 19 20 28

3. Ramy pojęciowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Teoria przywiązania: zarys . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Stresory oraz stany stresu i dystresu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

33 33 36

4. Obrony z perspektywy procesów przetwarzania informacji . . . . . . . . . . . . . . . . .

Nowe podejście . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Wykluczenie informacji z dalszego przetwarzania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Percepcja podprogowa a obronność percepcyjna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Etapy, na których mogą działać procesy obronnego wykluczenia . . . . . . . . . . . . .

Jedno ja czy wiele ja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

39 39 39 41 47 54

Spis treści

V

Niektóre konsekwencje wykluczenia obronnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Warunki sprzyjające wykluczeniu obronnemu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Wykluczenie obronne: adaptacyjne czy nieadaptacyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

59 63 66

5. Plan pracy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

69

CZĘŚĆ II. ŻAŁOBA U OSÓB DOROSŁYCH 6. Strata współmałżonka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Źródła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Cztery fazy żałoby . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Różnice między wdowami a wdowcami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Uwaga: informacje szczegółowe dotyczące źródeł . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

75 75 79 96 99

7. Strata dziecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Rodzice śmiertelnie chorych dzieci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Rodzice dzieci martwo urodzonych lub zmarłych przedwcześnie . . . . . . . . . . . . .

Różne rodzaje więzi uczuciowych: notka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

105 105 106 115 117

8. Żałoba w innych kulturach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Wierzenia i zwyczaje wspólne dla wielu kultur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żałoba po śmierci dorosłego syna w społeczeństwie Tikopii . . . . . . . . . . . . . . . . Żałoba po śmierci męża w Japonii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

119 119 125 127

9. Zaburzone warianty żałoby . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Dwa główne warianty przebiegu żałoby . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żałoba przewlekła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Długotrwały brak świadomego doświadczenia żalu po stracie . . . . . . . . . . . . . .

Błędne ulokowanie obecności utraconej osoby . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Euforia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

131 131 135 145 154 161

10. Warunki wpływające na przebieg żałoby . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Pięć kategorii zmiennych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Tożsamość i rola osoby zmarłej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Wiek i płeć osoby doświadczającej stratą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Przyczyny i okoliczności straty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Okoliczności społeczne i psychologiczne wpływające na osoby doświadczające straty bliskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Dane z interwencji terapeutycznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

165 165 166 171 173 180 188

11. Osobowości podatne na zaburzony przebieg żałoby . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Ograniczenia wynikające z dostępnych danych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Skłonność do nawiązywania relacji lękowych i ambiwalentnych . . . . . . . . . . . . .

195 195 196

VI

Spis treści

Skłonność do kompulsywnego opiekowania się . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 199 Skłonność do podkreślania niezależności od więzi uczuciowych . . . . . . . . . . . . . 204 Wstępne wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 205 12. Doświadczenia z dzieciństwa osób predysponowanych do zaburzonego przeżywania żałoby . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 207 Tradycyjne teorie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 207 Przyjęte stanowisko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 209 Doświadczenia sprzyjające kształtowaniu się przywiązania lękowego i ambiwalentnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 211 Doświadczenia sprzyjające kształtowaniu się kompulsywnej skłonności do opiekowania się innymi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 215 Doświadczenia sprzyjające kształtowaniu się postawy afirmującej niezależność od więzi uczuciowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 217 13. Procesy poznawcze przyczyniające się do różnic w reakcjach na stratę . . . . . . . . .

Ramy konceptualizacji procesów poznawczych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Specyficzne tendencje poznawcze wpływające na reakcje na stratę . . . . . . . . . . .

Specyficzne tendencje poznawcze przyczyniające się do przewlekłej żałoby . . . . .

Specyficzne tendencje poznawcze przyczyniające się do przedłużającego się braku żalu po stracie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Specyficzne tendencje w spostrzeganiu osób mogących udzielić pocieszenia . . . .

Specyficzne tendencje poznawcze wpływające na zdrowy przebieg żałoby . . . . . .

Interakcja specyficznych tendencji poznawczych z innymi czynnikami wpływającymi na reakcje na stratę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

223 223 226 228

14. Smutek, depresja i zaburzenia depresyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Smutek i depresja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Zaburzenia depresyjne a doświadczenia z dzieciństwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Zaburzenia depresyjne oraz ich związek ze stratą: studium George’a Browna . . . .

Rola procesów neurofizjologicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

239 239 240 244 255

233 234 236 237

CZĘŚĆ III. ŻAŁOBA DZIECI 15. Śmierć rodzica w okresie dzieciństwa lub dorastania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 259 Źródła i plan pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 259 Kiedy i co mówi się dziecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 264 Dziecięce wyobrażenia na temat śmierci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 267 16. Reakcje dzieci w sprzyjających warunkach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 269 Żałoba dwóch czterolatek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 269 Kilka wstępnych wniosków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 279

Spis treści

VII

Różnice między żałobą dzieci a żałobą dorosłych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 284 Zachowanie żyjących rodziców wobec dzieci doświadczających straty . . . . . . . . . 285 17. Doświadczenie śmierci rodzica w dzieciństwie a zaburzenia psychiczne . . . . . . . . 289 Podwyższone ryzyko zaburzeń psychicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 289 Niektóre zaburzenia, do których przyczynia się strata rodzica wskutek śmierci w dzieciństwie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 295 18. Warunki odpowiadające za różnice w przebiegu żałoby . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 307 Źródła danych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 307 Dane z ankiet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 308 Dane pochodzące z opracowań przebiegu terapii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 313 19. Reakcje dzieci w niesprzyjających warunkach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 317 Czworo dzieci, których żałoba nie przebiegła pomyślnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 317 Peter – jedenastolatek w chwili śmierci ojca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 318 Henry – ośmiolatek w chwili śmierci matki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 324 Visha – dziesięciolatka w chwili śmierci ojca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 330 Geraldine –- ośmiolatka w chwili śmierci matki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 335 20. Dezaktywacja a pojęcie oddzielonych systemów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

343

21. Warianty zaburzonego przebiegu żałoby i niektóre warunki sprzyjające ich wystąpieniu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 349 Uporczywy lęk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 350 Nadzieja na ponowne spotkanie: pragnienie śmierci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 353 Uporczywe obwinianie i poczucie winy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 357 Nadmierna aktywność: agresywne i destrukcyjne wybuchy . . . . . . . . . . . . . . . . 359 Kompulsywna opiekuńczość i poleganie wyłącznie na sobie . . . . . . . . . . . . . . . . 363 Euforia i depersonalizacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 368 Objawy identyfikacyjne: wypadki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 374 22. Skutki samobójstwa rodzica . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 379 Odsetek zgonów rodziców spowodowanych samobójstwem . . . . . . . . . . . . . . . 379 Wyniki badań ankietowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 380 Ustalenia z doniesień terapeutycznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 382 23. Reakcje na stratę w trzecim i czwartym roku życia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Pytania pozostające bez odpowiedzi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Reakcje dzieci w warunkach sprzyjających . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Reakcje dzieci w warunkach niekorzystnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

389 389 389 395

24. Reakcje na stratę w drugim roku życia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 409 Okres przejściowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 409 Reakcje dzieci w warunkach sprzyjających . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 410

VIII

Spis treści

Reakcje dzieci w warunkach niekorzystnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

413

25. Reakcje małych dzieci w świetle wczesnego rozwoju poznawczego . . . . . . . . . . . 423 Rozwój pojęcia trwałości osoby . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 423 Rola stałości osoby w determinowaniu reakcji na separację i stratę . . . . . . . . . . . 432 Epilog . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 439 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

441

Indeks nazwisk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 459 Indeks rzeczowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 465 O Autorze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

473

się na sobie i przejawia skłonność do nawiązywania przelotnych i płytkich relacji z kim popadnie. Ten stan źle wróży jego rozwojowi, jeśli stanie się utrwalonym wzorcem.

Czy małe dzieci przeżywają żałobę? – kontrowersje W artykule „Grief and Mourning in Infancy and Early Childhood”, opublikowanym w 1960 roku, w którym po raz pierwszy zwróciłem uwagę na te obserwacje, wskazałem na uderzające podobieństwa między reakcjami małych dzieci po stracie matki a reakcjami dorosłych doświadczających straty. Nigdy wcześniej nie podkreślano liczby i zakresu tych podobieństw. Było tak po części dlatego, że tradycyjne wyobrażenia o reakcjach dzieci i dorosłych na stratę znacznie wyolbrzymiały istniejące różnice, najczęściej z powodu nikłego zrozumienia natury zachowania przywiązaniowego oraz jego roli w życiu człowieka. Ponieważ podobieństwa między dziecięcymi i dorosłymi reakcjami na stratę są kluczowe dla mojej tezy, zostały one gruntownie przeanalizowane w części III. „Tymczasem”, w 1960 roku podsumowałem, że: ponieważ dostępne dane jasno wskazują, że na poziomie opisowym reakcje są podobne w obu grupach wiekowych, uważam, że z metodologicznego punktu widzenia rozsądniej jest założyć, iż procesy leżące u ich podstaw są również podobne, i postulować istnienie różnic tylko wtedy, gdy są na nie wyraźne dowody. Nie mam wątpliwości, że istnieją pewne różnice między grupami wiekowymi, ponieważ u niemowląt i małych dzieci wynik doświadczenia straty wydaje się częściej przybierać formy, które prowadzą do niekorzystnych skutków psychologicznych. Moim zdaniem jednak odmienności te są najlepiej rozumiane jako wynikające ze specjalnych wariantów samego procesu żałoby, a nie z procesów jakościowo odmiennych. Sądzę, że tak pojmowane różnice pozwalają nam zobaczyć, w jaki sposób dane dotyczące reakcji małych dzieci na doświadczenie separacji odnoszą się do ogólnej teorii psychoanalitycznej, jak również przeformułować tę teorię w jaśniejszych kategoriach.

Ta linia argumentacji miała swą kontynuację w dwóch kolejnych artykułach9, w których podkreśliłem zwłaszcza to, że reakcje żałoby, które są powszechnie obserwowane w okresie niemowlęcym i wczesnodziecięcym, mają wiele cech charakterystycznych dla patologicznej żałoby u dorosłych (Bowlby, 1963, s. 504).

9 „Processes of Mourning” (1961b) i „Pathological Mourning and Childhood Mourning” (1963).

1. Trauma straty

11

Szczególną uwagę zwróciłem na cztery patologiczne warianty żałoby występujące u dorosłych opisane już w literaturze klinicznej oraz na fakt, że osoby, które wykazują te reakcje, w dzieciństwie lub w okresie dojrzewania, doświadczyły straty rodzica. Te cztery warianty, opisane tutaj w preferowanych obecnie kategoriach, to: ⚫ ⚫ ⚫ ⚫

nieświadoma tęsknota za utraconą osobą; nieświadome wyrzuty wobec utraconej osoby połączone ze świadomymi i często nieustającymi wyrzutami wobec samego siebie; kompulsywna troska o inne osoby; uporczywe niedowierzanie, że strata jest trwała (często nazywane zaprzeczeniem).

Te pierwsze artykuły wywołały ostre kontrowersje. Spośród wielu dyskutowanych kwestii jedna wymaga natychmiastowego komentarza: mianowicie użycie terminu „żałoba” (mourning).

Jak wyjaśniono w tamtej serii artykułów, przydatne wydawało się użycie terminu „żałoba” w szerokim znaczeniu, aby objąć nim różnorodne reakcje na stratę, w tym te, które prowadzą do patologicznego skutku. To z kolei umożliwia połączenie wielu procesów i zaburzeń, które, jak pokazują dowody, są ze sobą powiązane – podobnie jak termin „stan zapalny” jest używany w fizjologii i patologii do łączenia wielu procesów, z których niektóre prowadzą do zdrowego rezultatu, a niektóre kończą się niepowodzeniem i prowadzą do patologii. Wybrano termin „żałoba”, ponieważ został on wprowadzony do psychoanalizy w tłumaczeniu przełomowego artykułu Freuda „Żałoba i melancholia” (1917) i przez wiele lat był szeroko stosowany przez klinicystów.

Zaproponowana przeze mnie teza spotkała się jednak z silnym sprzeciwem, zwłaszcza ze strony psychoanalityków bliskich Freudowi i kontynuatorów tej tradycji10. Podnoszone przez nich problemy to kwestie po części merytoryczne, po części terminologiczne. Aby umożliwić zidentyfikowanie tych najistotniejszych, zajmijmy się od razu problemem terminów.

Trudności terminologiczne wynikają z zawężającego sensu, jaki niektórzy z moich krytyków odnajdują, interpretując stwierdzenia Freuda o tym, że „żałoba

10 Proszę sprawdzić trzy krytyczne artykuły Anny Freud, Maxa Schura i René Spitza, które zostały wydrukowane w tomie 15 The Psychoanalytic Study of the Child (1960), po pierwszym z moich trzech artykułów: patrz także Wolfenstein (1966).

12

I. Obserwacje, pojęcia i kontrowersje

ma do spełnienia nader określone zadanie psychiczne: ma oderwać od zmarłych wspomnienia i oczekiwania tych, którzy przeżyli”11 (SE 13, s. 65)12. Zastosowanie terminu „żałoba”, jak twierdzą owi krytycy, musi być zawężone wyłącznie do procesów psychicznych, prowadzących do tego jednego rezultatu: żadne inne użycie nie jest dopuszczalne.

Taka terminologiczna sztywność jest obca duchowi nauki. Ukuta raz definicja ma tendencję do krępowania myśli i kontrolowania obserwacji, na które pozwala sobie badacz; zatem, zamiast pozwolić definicji ewoluować w taki sposób, aby mogła uwzględniać nowe fakty, fakty nieuwzględnione przez pierwotną definicję zostają zlekceważone. Zatem, gdybyśmy zaakceptowali nakaz zawężenia terminu „żałoba” w proponowany sposób, musielibyśmy ograniczyć go do procesów psychicznych przynoszących efekt, który jest nie tylko z góry określony jako optymalny, ale który, jak mamy podstawy sądzić, zgodnie z tym, co słusznie podejrzewał sam Freud, nigdy nie zostaje w pełni osiągnięty (patrz rozdziały 6 i 16). Procesy prowadzące do jakiegokolwiek odmiennego skutku byłyby z definicji wykluczone, a tym samym musiałyby być opisane innymi terminami.

Takie zawężenie stosowanej terminologii jest niedopuszczalne. Jedna z głównych zasług psychoanalizy polega na przyczynieniu się do integracji psychopatologii z ogólną teorią osobowości. Używanie różnych terminów do opisu procesu lub procesów w zależności od tego, czy ich rezultaty są korzystne, czy niekorzystne, zagraża tej integracji. Trudne do rozwiązania problemy pojawiłyby się zwłaszcza wtedy, gdyby uznano za konieczne zdefiniowanie na wczesnym etapie, gdzie kończą się zdrowe procesy, a zaczynają patologiczne. Gdyby taka definicja okazała się później błędna, zapanowałby zamęt. Właśnie do czegoś takiego doszło w naszej dziedzinie.

Ponieważ uważam, że te względy przeważają nad wszystkimi innymi, zachowuję uzus przyjęty we wcześniejszych artykułach. Zatem termin „żałoba”, z odpowiednimi przymiotnikami określającymi, jest używany do oznaczenia dość szerokiego wachlarza procesów psychicznych wywołanych utratą ukochanej osoby, niezależnie od ich wyniku. Mimo to, alternatywnym terminem, znajdującym się już w powszechnym użyciu, jest „doświadczanie żalu po stracie” (grieving) Wyd. pol. S. Freud, S. Totem i tabu, tłum. R. Reszke, w: S. Freud, Pisma społeczne (Dzieła, t. IV), Wydawnictwo KR: Warszawa 1998, s. 299 – przyp. tłum.

12 Skrót SE oznacza Standard Edition of The Complete Psychological Works of Sigmund Freud, opublikowane w 24 tomach przez Hogarth Press Ltd w Londynie i dystrybuowane w Ameryce przez W. W. Norton w Nowym Jorku. Wszystkie cytaty z dzieł Freuda podane w tej pracy pochodzą z tego wydania.

11

1. Trauma straty

13

i można by nawet znaleźć argumenty za użyciem go zamiast terminu „żałoba”13.

Oprócz tego, że pozwoliłoby to uniknąć kontrowersji związanych z ograniczonym zastosowaniem słowa „żałoba” omówionym wcześniej, można by dzięki temu ominąć inną, całkowicie odmienną tradycję specjalistycznego zastosowania tego terminu, wywodzącą się z antropologii, która ogranicza żałobę do publicznego aktu wyrażania żalu po stracie. Ponieważ publiczna żałoba jest zawsze w pewnym stopniu zdeterminowana kulturowo, można ją odróżnić, przynajmniej pojęciowo, od spontanicznych reakcji jednostki. (Takie użycie jest zalecane w Webster’s Dictionary of the English Language i zostało przyjęte w opracowaniu Averilla, 1968).

Kolejnym powodem użycia terminu „przeżywanie żalu po stracie” w szerokim znaczeniu jest to, że, jak widzieliśmy, był on już używany przez wybitnych psychoanalityków, a zatem nie ma sporu co do tego, że bardzo małe dzieci przeżywają żal po stracie (grieve).

Niemniej jednak istnieją dobre powody, aby zachować termin „żałoba” i używać go w odniesieniu do wszystkich procesów psychicznych, świadomych i nieświadomych, które są uruchamiane przez stratę. Po pierwsze, przez długi czas termin ten tak właśnie był używany w psychopatologii. Po drugie, posługując się nim w ten sposób, można uwolnić termin „doświadczanie żalu po stracie” do opisu stanu osoby doświadczającej cierpienia z powodu straty w mniej lub bardziej widoczny sposób. Jest to nie tylko użycie powszechne, lecz także szczególnie wygodne w dyskusji o paradoksalnym stanie znanym jako brak żalu po stracie (Deutsch, 1937). Chcąc odnieść się do publicznej ekspresji żałoby, możemy użyć terminu „zwyczaje żałobne”.

Uznawszy różnice w stosowaniu terminu „żałoba”, pozbędziemy się wielu kontrowersji. Na przykład, na co zwraca uwagę Miller (1971), wśród klinicystów panuje obecnie powszechna zgoda co do tego, że kiedy do straty dochodzi w dzieciństwie, reakcje na nią często przybierają patologiczny przebieg. Niemniej jednak nadal mamy do czynienia z istotnymi różnicami.

Najważniejsze jest to, czy dziecko w wieku przedpokwitaniowym jest w stanie w jakichkolwiek okolicznościach zareagować na stratę rodzica zdrową żałobą, Terminy mourning i grieving, których znaczenia autor analizuje w tym miejscu, konsekwentnie w całym tomie zastępowane są polskimi terminami „żałoba” i „doświadczanie (ew. „przeżywanie”) żalu po stracie”. Takie rozwiązanie pozwala na odróżnienie w przekładzie terminów sadness (smutek), grief (żal po stracie) i grieving (doświadczanie żalu po stracie).

Z kolei termin bereavement oddany jest polskim określeniem „doświadczenie straty”, określenie zaś „osoba dotknięta stratą” bądź „osoba doświadczająca straty” to w oryginale the bereaved – przyp. tłum.

13

14

I. Obserwacje, pojęcia i kontrowersje

którą możemy zdefiniować, dostosowując definicję podaną przez Annę Freud14, jako skuteczny wysiłek jednostki zmierzający do zaakceptowania zarówno tego, że nastąpiła zmiana w jej świecie zewnętrznym, jak i tego, że wymaga to od niej dokonania odpowiednich zmian w jej wewnętrznym świecie reprezentacji, a także odpowiedniej reorganizacji, a nawet reorientacji jej zachowania przywiązaniowego. Po jednej stronie kontrowersji znajduje się wielu wpływowych analityków, którzy, będąc pod wrażeniem wielu leczonych przezeń pacjentów, u których reakcja na stratę w dzieciństwie przyjęła patologiczny przebieg, doszli do wniosku, że patologiczna forma reakcji jest nieunikniona i starali się wyjaśnić rzekomą nieuchronność, postulując, że ego dziecka jest zbyt słabe i nierozwinięte, „aby znieść obciążenie związane z pracą żałoby”. Pogląd ten, po raz pierwszy wysunięty przez Deutsch (1937), był podtrzymywany z różnym naciskiem przez wielu innych, w tym Mahler (1961), Fleming i Altschula (1963), Wolfenstein (1966) i Nagrę (1970).

Z drugiej strony pojawiają się psychoanalitycznie wyszkoleni badacze problemu, którzy w wyniku swoich obserwacji podkreślają, że dzięki wsparciu i rzetelnej informacji nawet całkiem małe dzieci mogą opłakiwać utraconego rodzica w równie zdrowy sposób, co dorośli. Pogląd ten, wysunięty przez Roberta i Ernę Furmanów (R. A. Furman, 1964a; E. Furman, 1974), a także przez Gilberta i Ann Klimanów (G. Kliman, 1965), jest poparty relacjami na temat wielu dzieci w wieku od dwóch lat wzwyż, których żałoba po utraconym rodzicu została poddana obserwacji i zarejestrowana.

Drugi punkt kontrowersji dotyczy natury reakcji, które pojawiają się po stracie rodzica w pierwszym bądź drugim roku życia dziecka. Wiąże się to między innymi z pytaniem, kiedy w trakcie rozwoju dziecko staje się zdolne do utrzymywania obrazu swojej nieobecnej matki. Wiąże się to z kwestiami rozwoju zarówno poznawczego, jak i społeczno-emocjonalnego. Zostały one omówione w rozdziale 25, w odniesieniu do pojęć trwałości osoby i stałości obiektu libidynalnego.

W zakresie zarówno tych, jak i innych kontrowersji poglądy wyrażone w tym tomie nie odbiegają zbytnio od wyrażanych w moich wcześniejszych artykułach.

Różnice wynikają głównie z uwzględnienia dowodów, opublikowanych od czasu napisania tych artykułów, dotyczących wpływu doświadczeń dziecka z rodzicami i osobami zastępującymi rodziców przed, w trakcie i po jego stracie, na jego reakcje. Te i inne kwestie zostały omówione w rozdziale 15 i kolejnych.

14 „Proces żałoby (Trauerarbeit) w jego analitycznym znaczeniu oznacza dla nas wysiłek jednostki, aby zaakceptować fakt w świecie zewnętrznym (utratę katektowanego obiektu) i dokonać odpowiednich zmian w świecie wewnętrznym (wycofanie libido z utraconego obiektu, identyfikacja z utraconym obiektem)” (A. Freud, 1960, s. 58).

1. Trauma straty

15

Tymczasem pomocne może być zwrócenie uwagi czytelnika na dwa komplementarne tematy, które przewijają się w tym tomie. Po pierwsze, jak podkreślono we wcześniejszych artykułach, reakcje na stratę obserwowane w pierwszym okresie życia mają wiele wspólnego z reakcjami obserwowanymi w latach późniejszych, natomiast ścisłe rozróżnienia są zarówno nieuzasadnione, jak i mylące.

Po drugie, panuje powszechna zgoda co do tego, że pewne różnice istnieją i wymagają one szczegółowego zbadania. W różnych punktach tej wstępnej prezentacji pierwszeństwo nadaje się raz jednemu, raz drugiemu z tych tematów; ale mamy nadzieję, że czytelnik nie zapomni o znaczeniu obu.

Odłączenie Nim zamknę ten wstępny rozdział, chciałbym powrócić do trzeciej z trzech faz, na które podzieliliśmy z Robertsonem reakcję małego dziecka na stratę matki, a mianowicie fazę, którą nazwaliśmy „odłączeniem” (detachment). Fazę tę, opisaną już w początkowych rozdziałach wcześniejszych tomów (w rozdziale 2 tomu I oraz w rozdziale 1 tomu II), ale jak dotąd nie omawianą, obserwuje się regularnie za każdym razem, gdy dziecko w wieku od około sześciu miesięcy do trzech lat spędza co najmniej tydzień z dala od matki, nie mając przy sobie żadnego specjalnie mu przypisanego opiekuna zastępczego. Faza ta charakteryzuje się niemal całkowitą nieobecnością zachowania przywiązaniowego w momencie ponownego spotkania z matką15.

To zagadkowe zjawisko ze szczególną uwagą poddali obserwacji Heinicke i Westheimer (1966) w badaniu z udziałem dziesięciorga małych dzieci w wieku od trzynastu do trzydziestu dwóch miesięcy, które spędziły co najmniej dwanaście dni w jednym z trzech stacjonarnych żłobków 16.

Przy pierwszym spotkaniu z matką po kilku dniach lub tygodniach jej nieobecności każde z dziesięciorga dzieci wykazywało pewien stopień odłączenia.

Dwoje zdawało się nie rozpoznawać matki. Pozostałych ośmioro odwróciło się lub nawet odeszło od niej. Większość z nich albo płakała, albo była bliska łez; wiele z nich miało na przemian zapłakaną i pozbawioną wyrazu twarz.

15 Należy zauważyć, że to użycie terminu „odłączenie” odbiega radykalnie od tego znaczenia, w którym stosują je badacze w odniesieniu do dziecięcej tendencji do eksplorowania z dala od matki czy też do rosnącej z wiekiem zdolności do polegania na sobie (temat omówiony w tomie II, w rozdziale 21).

16 Przedstawione streszczenie ich ustaleń pochodzi z pierwszego rozdziału książki Separacja: lęk i złość.

16

I. Obserwacje, pojęcia i kontrowersje