101324859

Spis treści Przedmowa, dr Alex Schnell 11 WSTĘP:

Od potwora do superbohatera 16

CZĘŚĆ PIERWSZA:

Mistrzowie kamuflażu 41

CZĘŚĆ DRUGA: CZĘŚĆ TRZECIA: EPILOG:

Żelowi geniusze 74

Królestwo ośmiornic 109

Rozbudzanie wyobraźni, otwieranie serc 140

Akta ośmiornic, Warren K. Carlyle IV 151 Podziękowania 184 Źródła ilustracji 185 Indeks 186 O Autorach 189

Ośmiornica kokosowa (Amphioctopus marginatus) chroni się w muszli małża [strony 6–7]: Ośmiornica wygrzewa się w wiosennych wodach archipelagu Komorów, między wybrzeżem Mozambiku i wyspą Madagaskar

N

igdy dotąd nie spotkałam kogoś takiego jak Atena.

Chociaż była dorosła, miała tylko 1,2 m. Ważyła zaledwie 18 kg.

Była niezwykła pod wieloma innymi względami. Zmieniała barwę i kształt, odczuwała smaki przez skórę, wydzielała ślinę z jadem, pluła

atramentem i poruszała się ruchem odrzutowym, wytryskując wodę przez syfon umieszczony z boku głowy. Nie mówiąc o tym, że Atena była zdolna przepchać swoje workowate, pozbawione kości ciało przez otwór o rozmiarach pomarańczy.

Co zadziwiające, nawet jej głowa nie znajdowała się na szczycie ciała jak moja.

To miejsce zajmowała część ciała zwana płaszczem, który okrywał narządy oddechowe, trawienne i rozrodcze. Głowa znajdowała się w miejscu, gdzie mamy tułów; jej usta tam, gdzie nasza pacha.

Atena była ośmiornicą olbrzymią – Enteroctopus dofleini.

Spotkałyśmy się w New England Aquarium w Bostonie, kiedy starszy akwarysta Scott Dowd otworzył ciężką pokrywę jej zbiornika. Stojąc na niskim stołku, pochyliłam się nad wodą. Kiedy ośmiornica wypłynęła ze swojej kryjówki, z podekscytowania zmieniła kolor ciała z brązowocętkowanego na czerwony. Jedno z jej błyszczących srebrnych oczu szukało ze mną kontaktu wzrokowego, podczas gdy jej osiem ramion kotłowało się przy powierzchni, by mnie powitać. Za zgodą Scotta zanurzyłam ręce w wodzie morskiej o odrętwiającej temperaturze 8° C i pozwoliłam, by ośmiornica otoczyła moją skórę miękkimi, ciekawskimi, białymi przyssawkami.

Jednocześnie sprawdzała, jak smakuję, i mnie dotykała.

Ośmiornica najczęściej znajdowana na Rapa Iti – wyspie Polinezji Francuskiej.

Przez miejscowych nazywana jest fe’e mototi – trującą ośmiornicą.

Długość jej ciała wynosi tylko 10 cm Poprzednie strony: Samice z rodzaju Tremoctopus mogą osiągać do 1,8 m długości.

By odstraszyć drapieżniki, napinają błony rozpięte między częścią ramion

19

SEKRETY OŚMIORNIC

– odgrywa rolę strażnika wszystkich pozostałych. Scheel opisuje zachowanie tego samca widziane na jednej z wielu podobnych sekwencji zarejestrowanych na wideo.

W tym przypadku „inna samica wyszła ze swojej nory w pobliżu środka złoża muszli, oddalając się od tego miejsca. Samiec skierował się w jej stronę i podążył za nią do krawędzi złoża. Nie chciał podążać dalej. [Ale] kilka minut później zbliżyła się ośmiornica powracająca z zewnątrz, niosąca zdobycze z wyprawy po pożywienie... Duży samiec zareagował, podnosząc oczy i przybierając ciemne barwy. Następnie uniósł się na ramionach, a jego płaszcz rozpostarł się za nim. Ośmiornice się dotknęły, samiec pojaśniał i odprowadził ją z powrotem do jej legowiska.

Duży samiec zachował się podobnie wobec kolejnego przybysza do złoża muszli.

Innymi słowy – pisze Scheel – ten konkretny osobnik zajmuje się każdą ośmiornicą, która się porusza”. Ośmiornicę pełniącą tę funkcję Scheel nazywa quidnunc [z łac. dosłownie ‘co teraz’ – przyp. tłum.] – co oznacza plotkarza lub wścibskiego człowieka, którego to terminu po raz pierwszy w 1709 r. użył sir Richard Steele w jego słynnym czasopiśmie „The Tatler”. Taki quidnunc, spośród wszystkich ośmiornic w Octopolis, „jest najbardziej aktywnym osobnikiem; takim, który zachowuje się, jakby zbierał lokalne plotki, pytając »Co się dzieje?«, gdy ośmiornica porusza się w norce, lub »Kto idzie?«, gdy ktoś wraca na miejsce” – pisze Scheel.

Przez wiele lat, kiedy zespół odwiedzał to miejsce, zawsze była jedna ośmiornica odgrywająca tę rolę, choć ze względu na krótką długość życia nie zawsze jest to ten sam osobnik. Jednak rola „plotkarza” pozostaje niezmienna.

Dlaczego zaszła potrzeba, by jeden osobnik zachowywał się w ten sposób?

Dlaczego umiejętność zapamiętywania i rozpoznawania poszczególnych osobników może być ważna w Octopolis, ale nie w innych miejscach, gdzie występuje ten sam gatunek?

Ośmiornica z gatunku Octopus insularis wygląda zza złoża swoich jaj

122