101323122

SPIS TREŚCI WSTĘP IX

Reakcje owadów na światło 34 Ważne wiadomości: Ochrona przyrody i środowiska naturalnego 36

ROZDZIAŁ 1

Jak korzystać z tej książki

Technologia

Przygotowania 2

Deszczomierz 40

1

Metoda naukowa 3

ROZDZIAŁ 3

39

Domowa hydroponika 42

Wykonywanie doświadczeń 3

Dokarmianie roślin 45 Destylator słoneczny 48 Zegar słoneczny 51

ROZDZIAŁ 2

Nauka

Kompostowanie 53 Chmury i meteorologia 56

7

Termometr Galileusza 58

Fotosynteza 8

Ciepło czy wilgotność? 61

Parowanie z liści 10

Gwiezdny kompas 63

Fazy Księżyca 12

Ważne wiadomości: Hydrologia 66

Zaćmienia Słońca i Księżyca 15 Fenologiczne bingo 18 ROZDZIAŁ 4

Rodzaje skał 20 Zimne chmury 25

Inżynieria

Światła z oddali 27

Żeremia bobrowe 70

Rozpoznawanie drzew w zimie 29

Budowanie igloo 72

Smażenie jajek na chodniku 32

Zamki z piasku 74

Mądre skorupiaczki 23

vi

WSPANIAŁE EKSPERYMENTY DLA DZIECI. PLENER

69

Grawitacja i siła odśrodkowa 76 Niedźwiedzia gawra 78

ROZDZIAŁ 6

Miniaturowa zlewnia 80

Matematyka 123

Erozja gleb i terasy 82

Szyszki sosnowe i wilgoć 124

Budowa barometru 84 Biomimikra 86 Siła nośna baniek mydlanych 89 Ważne wiadomości: Inżynieria aerodynamiczna 91

Pomiar siły wiatru 126 Parująca kałuża 128 Co pływa, a co tonie? 130 Tor lotu pocisku 132 Pomiary drzew 135 Cegiełki mułowe 138

ROZDZIAŁ 5

Sztuka 93

Kształty płatków śniegu 140 Spadanie rzeczy na Ziemię 143 Wiek drzew 145 Ważne wiadomości: Astronomowie! 148

Tworzenie zielników 94 Wabienie motyli 97 Druk słoneczny 99 Jesienne kolory 101 Sekrety drzew 103 Jak powstaje tęcza 105 Kamień na kamieniu 107 Sztuka ziemi 109

ROZDZIAŁ 7

Podsumowanie 151 ŹRÓDŁA 153 SŁOWNICZEK 155

Mozaika nasienna 111

PODZIĘKOWANIA 162

Hodowla mchów 114

O AUTORCE 162

Muzyka owadów 117 Ważne wiadomości: Kartografia 120

SPIS TREŚCI

vii

Fotosynteza Poziom trudności: ŁATWY Stopień nieporządku: ŚREDNI Czas wykonania: 20 MINUT Pory roku: W zimie do tego doświadczenia nadają się dobrze świeże liście szpinaku ze sklepu spożywczego.

Szpinak jest rośliną

Rośliny wchłaniają energię słoneczną w procesie zwanym fotosyntezą, w którym ich liście produkują tlen.

Wypełnione nim banieczki łatwo zauważyć po zanurzeniu liści w wodzie. Czy liście rośliny światłolubnej wydzielają więcej tlenu niż cieniolubnej?

Hipoteza:

lubiącą nasłonecznienie.

CZYNNOŚCI

MATERIAŁY

1. Wyjdź w teren i delikatnie zerwij

[[liść rośliny rosnącej w słońcu – do takich roślin należą m.in. stokrotki, bratki i większość

po jednym liściu z dwóch różnych roślin: rosnącej w pełnym słońcu i rosnącej w cieniu.

Zrywaj tylko pojedyncze liście, żeby rośliny mogły dalej rosnąć po twoim doświadczeniu.

drzew liściastych.

2. Napełnij szklanki wodą.

w cieniu – do tej grupy

3. Włóż liście do osobnych szklanek.

[[liść z rośliny rosnącej należą m.in. funkie, paprocie i hortensje.

[[2 przezroczyste szklanki [[woda do napełnienia obu szklanek

[[bezpośrednie

Będą się unosiły w wodzie.

4. Wystaw szklanki na działanie promieni

słonecznych i obserwuj pęcherzyki gazu wydobywające się z liści.

Czy oba liście wydzielają ich tyle samo?

promieniowanie słoneczne

8

WSPANIAŁE EKSPERYMENTY DLA DZIECI. PLENER

Jak i dlaczego: W procesie fotosyntezy rośliny wykorzystują energię słoneczną do łączenia wody pobieranej z gleby z dwutlenkiem węgla wchłanianym z powietrza. Produktami tej reakcji są cukier i tlen.

Zwierzęta wdychają tlen, wykorzystują go do trawienia pokarmów i wydychają dwutlenek węgla. W tym doświadczeniu na powierzchni liści zanurzonych w wodzie pojawiały się pęcherzyki tlenu – można to było obserwować! W roślinach rosnących w słońcu fotosynteza przebiega bardzo szybko, a u roślin cieniolubnych – powoli.

Powiązania z elementami : Doświadczenie to wiąże się z biologią roślin i chemią, a jego celem jest porównanie szybkości fotosyntezy u różnych roślin.

PRÓBA DODATKOWA!

Próby dodatkowe! Aby dowiedzieć się więcej o wytwarzaniu tlenu podczas fotosyntezy, spróbuj wyciąć słomką małe krążki z badanych liści. Zmieszaj w czystej wodzie szczyptę proszku do pieczenia z kilkoma kroplami płynu do mycia naczyń. Napełnij strzykawkę mieszaniną i dodaj do niej krążki z liści, wyciągając przedtem tłok.

Wyciśnij około połowy objętości płynu, przesuwając tłok do przodu. Wytwórz podciśnienie, zakrywając palcem wylot i odciągając tłok. Wyciągnij tłok i wylej zawartość strzykawki do szklanki z wodą. Umieść szklankę w jasnym świetle. Krążki wycięte z liści z początku utoną, ponieważ podciśnienie w strzykawce wyciągnęło tlen z ich powierzchni. Po pewnym czasie powstałe w procesie fotosyntezy nowe bąbelki z tlenem wydobędą je na powierzchnię.

NAUKA

9

Grawitacja i siła odśrodkowa Poziom trudności: ŁATWY Stopień nieporządku: ŚREDNI Czas wykonania: 10 MINUT Pory roku:

MATERIAŁY

[[wiaderko z uchwytem [[woda

Grawitacja to siła wzajemnego przyciągania wszystkich ciał i energii we Wszechświecie. Między obiektami o dużych masach, takimi jak Ziemia i Księżyc, przyciąganie grawitacyjne jest tak silne, że powoduje ruch wód oceanicznych obserwowany jako cykliczne przypływy i odpływy. Zadaniem tego doświadczenia jest utworzenie siły działającej na wodę podobnie jak grawitacyjne przyciąganie Księżyca.

Pomyśl, jak można by to zrobić?

Hipoteza:

CZYNNOŚCI 1. Napełnij wiaderko w 1/4 wodą.

2. Odwróć je do góry dnem. Co się dzieje?

3. Napełnij wiaderko ponownie taką samą ilością wody.

4. Trzymając za uchwyt, rozbujaj je jak wahadło

i wykonaj nim szybko pełen okrąg w płaszczyźnie pionowej, powyżej głowy. Czy tym razem woda się wylała?

76

WSPANIAŁE EKSPERYMENTY DLA DZIECI. PLENER

Jak i dlaczego: Przy pierwszej próbie grawitacyjne przyciąganie Ziemi spowodowało wylanie się wody.

Wprowadzając wiaderko w ruch po okręgu stworzyłeś siłę odśrodkową, która, równoważąc przyciąganie ziemskie, przyciskała wodę do dna wiaderka. Dlatego woda się nie wylała, mimo że podczas ruchu naczynie było odwrócone.

4

Powiązania z elementami Jest to doświadczenie z fizyki związane z dynamiką ruchu obrotowego, w którym inżynierię reprezentuje modelowanie takiego ruchu za pomocą wiaderka.

:

Próby dodatkowe! W tym doświadczeniu, wprowadzając wiaderko w ruch okrężny, wywołujesz siłę odśrodkową. Spróbuj innych jego wersji, np. z piłką na sznurku, który siła odśrodkowa będzie naprężała.

INŻYNIERIA

77

Pomiar siły wiatru Poziom trudności: ŚREDNI Stopień nieporządku: MAŁY Czas wykonania: 30 MINUT Pory roku:

MATERIAŁY

[[arkusz papieru (dowolnego koloru)

[[zszywacz, klej

lub taśma klejąca

[[dziurkacz [[pęd pnącza długości 30–45 cm

[[6 liści

z długimi ogonkami

[[pisaki

Naukowcy używają narzędzia zwanego wiatrowskazem do mierzenia prędkości i kierunku wiatru. Wiatrowskazy, zwane popularnie „rękawami”, można zobaczyć na lotniskach. W tym doświadczeniu zrobisz sobie prosty wiatrowskaz z naturalnych materiałów.

Jak będzie się on poruszał pod wpływem wiatru?

Hipoteza:

CZYNNOŚCI 1. Zwiń arkusz papieru w rurkę, zabezpieczając krawędź zszywkami, klejem lub taśmą

2. Na jednym końcu rurki zrób dziurkaczem 2 naprzeciwległe otwory.

3. Przewlecz przez nie pęd pnącza i zwiąż końce, tworząc pętlę.

1

126

WSPANIAŁE EKSPERYMENTY DLA DZIECI. PLENER

Jak i dlaczego: Wiatr podnosi

3

wiatrowskaz pod większym kątem do pionu, gdy jest silniejszy.

W prawdziwych wiatrowskazach mierzy się dokładnie ten kąt, ponieważ jest on proporcjonalny do prędkości wiatru. Pionowe położenie części ruchomej oznacza brak wiatru, a położenie równoległe do poziomu, czyli pod kątem 90° do pionu – wiatr huraganowy.

Powiązania z elementami : Oprócz meteorologii mamy tu sztukę (ozdoby) i matematykę (kąty wychylenia do pionu i poziomu).

6

4. Na drugim końcu rurki zrób 6 otworów i umocuj w nich ogonki liści klejem lub taśmą.

5. Udekoruj rurkę wiatrowskazu kolorowymi pisakami.

6. Powieś gotowe urządzenie w miejscu, w którym będzie się mogło swobodnie poruszać.

MATEMATYKA

Próby dodatkowe! Innym urządzeniem służącym do mierzenia parametrów wiatru jest wiatromierz. Możesz go zrobić z ręcznego wiatraczka, pokrywając jedno jego śmigiełko jaskrawym kolorem.

Trzymając go prostopadle do kierunku wiatru, staraj się policzyć, ile obrotów wykona w ciągu minuty. Im większa prędkość wirowania, tym silniejszy wiatr. Na tej zasadzie opiera się działanie profesjonalnych meteorologicznych anemometrów.

127