SPIS TREŚCI
Wstęp 6
Księga 1
Zaczyna się opowieść 13
Księga 2
Telemach planuje wyprawę 22
Księga 3
Telemach spotyka Nestora 33
Księga 4
Telemach w Sparcie 42
Księga 5
Odyseusz ucieka 57
Księga 6
Nauzykaa 67
Księga 7
Na dworze króla Feaków 75
Księga 8
Miłosny związek Aresa i Afrodyty 83
Księga 9
Jaskinia cyklopa 94
Księga 10
Kirke 105
Księga 11
Dom Hadesa 117
Księga 12
Woły boga słońca 126
Księga 13
Wreszcie Itaka 135
Księga 14
Biesiada cudzoziemca w przebraniu 145
Księga 15
Świniopas Eumajos 156
Księga 16
Ojciec i syn 167
Księga 17
Żebrak we własnym domu 177
Księga 18
Wyzwanie żebraka 190
Księga 19
Blizna ujawniona 200
Księga 20
Przepowiednia Teoklymenosa 213
Księga 21
Próba łuku 221
Księga 22
Rzeź zalotników 228
Księga 23
Wreszcie razem 238
Księga 24
Pokój przywrócony 245
WSTĘP
Odyseja jest drugim chronologicznie dziełem literatury zachodniej i powstała prawdopodobnie około roku 820 p.n.e. Starsza jest Iliada, poprzedzająca Odyseję o kilka lat. Autorem obu jest człowiek imieniem Homer, o którym nie wiadomo niemal nic. Był aojdą – śpiewakiem specjalizującym się w opowieściach epickich i komponującym pieśni o szczególnym metrum, z powtarzanymi epitetami i frazami.
O ile nam wiadomo, taki śpiewak nie umiał ani czytać, ani pisać. Uczył się rzemiosła już w dzieciństwie, siedząc u stóp swego mistrza. Potem stawał się wykonawcą, występującym w domach ludzi sprawujących władzę i podczas zgromadzeń publicznych. Snuł opowieści o rodzinach słuchaczy, których zabawiał, zwłaszcza historie związane z wojną trojańską.
Homer był aojdą, ale nie całkiem zwyczajnym. Przechowywał stare opowieści i setki imion mężczyzn i kobiet, bogów i potworów, gromadząc je w swojej przepastnej pamięci. Czytelnik jest zdumiony mnogością postaci w poematach Homera. Zwyczajowy występ aojdy podczas uczty oznaczał pieśń składającą się prawdopodobnie z kilkuset wersów. Poematy Homera liczą ponad dziesięć tysięcy wersów, a skryba, który je zapisywał, instruował poetę, by ten nie pominął żadnych szczegółów.
Główna opowieść Odysei jest odwieczna i dotyczy triumfu życia nad śmiercią. Bohater to oszust z ludowej tradycji, Odysseus polutropos, co znaczy „Odyseusz wieloraki”. Jego działania odznaczają się elastycznością; potrafi zaprząc swoją inteligencję do rozwiązania każdego problemu. Schodzi do świata umarłych, Hadesu, i wraca do świata doczesnego, by przywrócić ład społeczny. Pokonuje liczne potwory, które chcą go pożreć, gdyż śmierć pochłania wszystkich. Ludzie twierdzą bezustannie, że Odyseusz nie żyje – Telemach, Penelopa, zalotnicy –a jednak ku ogólnemu zdumieniu powraca cały i zdrowy.
Jeśli Odyseusz jest w tej walce figurą życia, to figura śmierci pojawia się w dwóch postaciach: jako uosabiające chaos i mające kanibalistyczne cechy potwory oraz równie chaotyczna potęga morza. Na wczesnym etapie swojej wędrówki Odyseusz oślepia syna Posejdona, cyklopa Polifema, i wywołuje gniew boga. Posejdon to morze, morze zaś to śmierć, wróg i przyczyna cierpień bohatera. Nawet śmiertelni krewni Posejdona, Feakowie, nie unikają jego zemsty, kiedy postanawiają dopomóc Odyseuszowi w powrocie do domu. Sprzymierzeńcami Odyseusza w bitwie z tymi siłami są miłujący sprawiedliwość bogowie. W trakcie opowieści otrzymuje on wsparcie Ateny, Zeus zaś wyraża na to zgodę. Jest to zatem dzieło niejako pobożne, w którym sprawiedliwość triumfuje w rządzonym przez Zeusa uniwersum moralnym.
W pierwszej scenie, która rozgrywa się na Olimpie, skarży się on, że ludzie obwiniają bogów za swoje cierpienia, ale w rzeczywistości trapiący ich ból jest logicznym skutkiem ich własnych decyzji. Zalotnicy nie szanują po prostu bogów ani moralnego porządku. To ich wybór. Muszą zatem zginąć.
Odyseusz i jego ludzie nie są oczywiście całkowicie niewinni. Ich wielką zbrodnią, obwieszczoną w początkowych wersach eposu, jest zjedzenie
świętej trzody Heliosa – coś, czego nie wolno im było uczynić i przed czym przestrzegała ich Kirke. Opowieści często dotyczą tego rodzaju naruszenia tabu: cokolwiek się stanie, tego pod żadnym pozorem nie rób! A jednak dramatyzm sytuacji wymaga, by tabu zostało naruszone, a bohaterowie ponieśli konsekwencje. Odyseusz zostaje ukarany, ale unika unicestwienia, ponieważ – jak zostaje niezwłocznie podkreślone w opowieści – nie uczestniczył w rzezi bydła.
Kluczowym elementem moralności w homerowej Grecji – i kluczową różnicą między bohaterami a złoczyńcami w Odysei – jest obyczaj ksenii, czyli właściwego traktowania nieznajomych wędrowców. Członkowie elity rozpoznają przedstawicieli swojej klasy i goszczą ich należycie. Okazują nawet szacunek żebrakom, gdyż bogowie przyjmują czasem ludzką postać, a więc każdy człowiek w łachmanach może być bóstwem w przebraniu!
Spożywanie posiłku to ważny element ksenii. Raz za razem Homer mówi nam, że bohaterowie zabili zwierzę, oddali część jadła bogom i podzielili się resztą z gośćmi. Zwyczajowo, kiedy arystokrata podróżuje, jest hojnie przyjmowany podczas uczty. Cyklop, zamiast zaoferować Odyseuszowi posiłek, jak uczyniłby przyzwoity gospodarz, przyrządza jadło z jego ludzi, co stanowi groteskowe naruszenie obyczaju ksenii i jest symbolem dzikości tej postaci.
Na podobnej zasadzie zalotnicy parodiują ten obyczaj, domagając się nieustannie wydawania uczt kosztem swego gospodarza, jednocześnie źle traktując prawdziwych gości, takich jak Odyseusz w przebraniu.
Innym istotnym elementem ksenii jest wręczanie podarków. W najgorszym razie podróżnikowi ofiarowuje się płaszcz i tunikę – od zgrzebnego odzienia proponowanego przez świniopasa Eumajosa po wyszukaną szatę, którą Helena wręcza Telemachowi. Najzamożniejsi królowie i szlachetnie urodzeni wręczają swym gościom cenniejsze dary, co jest oznaką najwyższego szacunku. Zatem status moralny w świecie Homera jest ściśle powiązany z przeróżnymi darami pod postacią jadła, odzienia, wyszukanych wyrobów rzemieślniczych i tkanin. Obyczaj ksenii nie dotyczy jedynie arystokracji. Na dobrą sprawę głównym tematem Odysei jest zmienna relacja między klasą społeczną a cnotą. Świniopas
Eumajos urodził się jako książę, ale teraz jest prowincjonalnym niewolnikiem, który dogląda świń. Jednak jego gościnność wobec Odyseusza w przebraniu pozostaje w jaskrawym kontraście do zachowania zalotników, on sam zaś staje się jego najbardziej zaufanym towarzyszem i znaczącym sprzymierzeńcem w odniesieniu zwycięstwa. Lojalność i posłuszeństwo wobec woli bogów zastępują w Odysei klasową solidarność, a walkę z zalotnikami można postrzegać jako starcie między aroganckimi arystokratami z jednej strony a sprawiedliwą siłą z drugiej, wspieraną przez wolę ludzi. Takie lekcje nie mogły ujść uwadze słuchaczy Homera.
Jego epos stanowi także przełom w ekspresji literackiej. Wcześniej istniały już epickie opowieści utrwalone za pomocą egipskich hieroglifów i mezopotamskiego pisma klinowego, wydają się one jednak dzisiaj prymitywne
w porównaniu z dziełem Homera. Po części jest to wynikiem zastosowania w ich przypadku określonych rodzajów pisma. Iliada i Odyseja zostały po raz pierwszy spisane pod koniec IX wieku p.n.e. Utrwalono je za pomocą dostosowanego odpowiednio alfabetu, znanego jako ugaryckie pismo klinowe. Wcześniejsze formy zapisu nie oddawały niuansów dźwiękowych, a tym samym rytmu i muzyczności homerowego wiersza. Skryba, by utrwalić dzieło Homera, musiał opracować nowy sposób różnicowania znaków za pomocą poszczególnych głosek, nie zaś samych sylab. Ten nowy system położył fundamenty pod współczesne alfabety: formę pisma, w którym kombinacja znaków pozwala przedstawić dowolne słowo mówione i które może być odczytane przez każdego czytelnika, nie tylko kilku wybranych.
Elastyczność języka pozwala bohaterom Homera oddawać całą głębię i subtelność poezji mówionej. Postacie z innych mitów tamtego czasu, Gilgamesz albo Goliat, są w porównaniu z nimi pozbawione charakteru i schematyczne. W Odysei mamy złożone literackie osobowości, pełne skaz i głęboko ludzkie.
Telemach to syn Odyseusza, poniżany i zawstydzany przez tłum zalotników, bez wyjątku młodych mężczyzn, którzy obrażają go i pozbawiają majątku. Jest oschły wobec matki, którą postrzega jako niezdecydowaną i odpowiedzialną za grabieże dokonywane przez zalotników. Wyrusza w pełną przygód podróż w poszukiwaniu ojca, lecz odkrywa własną wartość. Ostatecznie udowadnia, że jest nieodrodnym synem swojego ojca.
Penelopa bezustannie rozpacza, choć od czasu, gdy jej mąż udał się na wojnę trojańską, upłynęło dwadzieścia lat. Ma co najmniej czterdzieści lat, ale wciąż jest tak piękna, że gdy wkracza do sali pałacowej, zalotnicy płoną z pożądania. Penelopa to archetyp dobrej żony, która dochowuje wierności, i to bez względu na wszelkie pokusy. Jest też nadzwyczaj przebiegła – zwodzi zalotników za pomocą podstępu, jakim jest prucie co noc tkaniny, i prowokuje do turnieju łuczniczego, a nawet poddaje Odyseusza testowi, w którym wykorzystuje szczegóły z ich pożycia intymnego.
Homerowa głębia charakterologiczna wykracza daleko poza główne postacie. Autor uwielbia snuć wątki poboczne takie jak ten o fałszywym kreteńskim pochodzeniu Odyseusza czy epizod z żebraczym rywalem Arnajosem. Homer bawi się pijackimi wywodami Menelaosa i Heleny w Sparcie i przymyka oko na rozwlekłe relacje Nestora z wojny trojańskiej. Te opowieści nie posuwają do przodu głównej historii, więc badacze sądzili niegdyś, że są one wytworem późniejszych poetów, ale Homer lubi zwalniać tempo narracji. To jego styl, któremu zawdzięczamy dziś wspaniale złożony obraz homerowego społeczeństwa.
Znaczenie Odysei trudno przecenić. Po niemal trzech tysiącach lat wciąż jawi się jako kamień milowy kultury literackiej u wyjątkowego zarania pisma alfabetycznego i naturalistycznego opowiadania. Jest to również historia wspaniała sama w sobie: opowieść o bogach i potworach, burzach i cyklopie, czarownicach i groźnych wirach, pełna epickiego heroizmu i przygód, ale też o rodzinie, wierności i uniwersalnej tęsknocie za domem – aktualna po dziś dzień.
