101310928

SPIS Po co nam astronautyka?

ASTRONAUTYKA 179

178

Co trzeba wiedzieć o wczesnej historii astronautyki?

Dlaczego satelity nie spadają nam na głowę?

Czym właściwie jest nieważkość?

W jaki sposób wynosimy ładunki w przestrzeń kosmiczną?

Jakie zagrożenia wiążą się z długotrwałymi lotami kosmicznymi?

244

236

274

187

258

205

252

292

211

266

Jakie były przyczyny największych katastrof i niebezpiecznych incydentów w dziejach astronautyki?

Czy grożą nam śmieci kosmiczne?

Czy powinniśmy bać się kosmicznej katastrofy?

W jakim celu budujemy mobilne laboratoria planetarne?

Jak chcemy dokonać kolonizacji Księżyca i Marsa?

284

Co zawdzięczamy prywatnym firmom sektora kosmicznego?

Co warto wiedzieć o polskim sektorze kosmicznym?

ZAKOŃCZENIE SŁOWNICZEK BIBLIO GRAFIA

4

200

230

219

288

TREŚCI

WSTĘP 6 ASTRONOMIA Czym zajmuje się astronomia?

12 13

42

66

52

Co powinniśmy wiedzieć o planetach Układu Słonecznego?

95

106

76

Czym fascynuje nas Księżyc?

Dlaczego Słońce jest dla nas takie ważne?

Co wiemy o gwiazdach Drogi Mlecznej i innych galaktyk?

Jak odkrywamy egzoplanety?

Czym są mgławice i galaktyki?

KOSMOLOGIA Co wiemy o ewolucji Wszechświata? 141

160

Na czym polega przełomowe znaczenie ogólnej teorii względności?

Czym są fale grawitacyjne?

Czym jest życie i czy w Kosmosie może istnieć życie pozaziemskie?

140

166

Co wiemy o supernowych, gwiazdach neutronowych, pulsarach i czarnych dziurach?

117

Czym charakteryzują się mniejsze ciała Układu Słonecznego?

Jak zacząć przygodę z astrofotografią?

Jak obserwować sferę niebieską?

Skąd wzięły się gwiazdozbiory i jak orientować się na nieboskłonie?

Jak kształtowała się nasza wizja porządku we Wszechświecie?

5

18

123

31

133

88

150

12

Astronomia

Czym zajmuje się astronomia?

13

ASTRONOMIA

Astronomia to jedna z najstarszych, a może i najstarsza z nauk przyrodniczych. Zaryzykuję stwierdzenie, choć trudno będzie je udowodnić (ale i obalić), że głowę ku rozgwieżdżonemu niebu kierowały już pierwsze hominidy. Walcząc o przetrwanie na afrykańskiej sawannie, musiały samotnie lub w ramach połączonej rodzinnymi więzami wspólnoty nierzadko spędzać czas na otwartej przestrzeni, być może przy cieple ogniska, które dawało ochronę przed dzikimi zwierzętami. Podczas ciemnych nocy rozgrywały się nad nimi zjawiska, o których praludzie nie mogli mieć pojęcia, ale które powoli, z pokolenia na pokolenie zaczynały inspirować najbardziej dociekliwych z nich. Musieli dostrzegać regularne pojawianie się i znikanie na nieboskłonie Słońca i Księżyca, czyli następowanie po sobie dnia i nocy, co było cyklem najważniejszym i bezpośrednio namacalnym. Ważne były także pory roku, zwłaszcza okresy deszczowe i suche, które determinowały zachowania praludzi i zwierząt. Wyzwalały one ruchy migracyjne w poszukiwaniu nowych siedlisk i żerowisk, miesiące obfitości pożywienia stymulowały do godów i rozmnażania się, trudne okresy niedoboru kalorii stawały się ciężką próbą dla najsłabszych. Tymczasem prehistoryczny firmament ukazywał obserwatorom mrowie gwiazd w ramach poświaty Drogi Mlecznej, co jakiś czas na niebie rozbłysnął meteor lub szczególnie jasny bolid, pojawiła się gwiazda supernowa czy jasna kometa, która w ciągu kolejnych tygodni rozwijała majestatyczny warkocz.

Kilka jasnych gwiazd zdawało się wędrować wśród innych – nieruchomych. Dziś określamy je mianem planet, które, owszem, są świetlnymi punktami jak gwiazdy, ale mają zupełnie inną naturę. Wszystko to musiało budzić fascynację i zdumienie nie do ogarnięcia bez elementarnej wiedzy, ale właśnie przyrodzona ludziom ciekawość sprawiła, że w pewnym momencie historii niektórzy z nich poświęcili się zgłębianiu tych zagadek.

Dziś człowiek znajduje się na szczycie łańcucha pokarmowego, jednak w tamtych zamierzchłych czasach sam był celem

14

Rys. 1. Stonehenge w hrabstwie Wiltshire w Wielkiej Brytanii. Przykład budowli wzniesionej przez ludzi, którzy z pewnością prowadzili obserwacje astronomiczne

Źródło: Garethwiscombe/Wikimedia Commons

Czym zajmuje się astronomia?

polowań. Sam również zdobywał pokarm w ten sposób, kiedy nauczył się wykorzystywać różnego rodzaju narzędzia. W tym pionierskim okresie walka o biologiczne przetrwanie była zasadniczym celem i zadaniem jednostki. Gdy wiele tysięcy lat później ludzkość przeszła na osiadły tryb życia, stopniowo dokonywała się specjalizacja w ramach różnych profesji i hierarchizacja społeczna. W społecznościach osiadłych pojawili się pierwsi „uczeni” – na początku kapłani-szamani – którzy zajmowali się medycyną, przepowiadaniem przyszłości i kontaktem z bóstwami.

Takimi postaciami, poza rzecz jasna drużyną wojowników, otaczali się lokalni władcy, którym zależało na ugruntowaniu własnej pozycji, zarządzający poddanymi poprzez uduchowionych i zaufanych pośredników. I choć pierwsze próby zrozumienia świata oraz zachodzących w nim zjawisk spaliły na panewce, generując więcej nieporozumień niż rozwiązań, to ziarno zostało zasiane i dało w przyszłości obfity plon. W przypadku astronomii wyewoluowała ona z astrologii, według dzisiejszych standardów będącej paranauką. Trzeba jednak pamiętać, że dawni astrologowie

poza stawianiem horoskopów regularnie obserwowali niebo, by zapisując pozycje gwiazd i planet, poszukiwać regularności, a co za tym idzie możliwości predykcji zjawisk na nieboskłonie. Takie umiejętności, wtedy jeszcze postrzegane jako magiczne, stawały się wielkim orężem, dając też pozycję społeczną i polityczną.

Astronomia jest nauką badającą strukturę Wszechświata, skupioną na jego makroskalowym obrazie. Pamiętajmy, że Kosmos to nie tylko przestrzeń nad nami. To również komórka roślinna i zwierzęca, a schodząc jeszcze głębiej: cząsteczki, atomy i ich jądra, czy w końcu niepodzielne składniki materii – cząstki elementarne. Tu, rzecz jasna, astronomia wycofuje się jakby na z góry upatrzone pozycje, chociaż efekty kwantowe związane z grawitacją wciąż czekają na opisanie jedną teorią unifikacji, będącą Świętym Graalem współczesnej fizyki. Astronomia jest więc nauką przyrodniczą badającą życie i świat nieożywiony w poszukiwaniu rządzących nim reguł. To jednak nie wszystko. Astronomia jest też i musi być nauką matematyczno-fizyczną, gdyż bazuje na prawach fizyki wraz z opisującym je aparatem matematycznym. Dzięki fizyce i matematyce obliczamy orbity ciał niebieskich, modelujemy ewolucję układów planetarnych, poznajemy mechanizmy generowania energii we wnętrzu gwiazd, stawiamy hipotezy dotyczące przyszłości Wszechświata i wiele innych.

Astronomia jest też fundamentem nauk interdyscyplinarnych, które powstały w erze kosmicznej – astrochemii, astrobiologii, medycynie kosmicznej, geologii i klimatologii planetarnej oraz wielu innych. Łączą one pasję do poznawania odległych światów w skali kosmicznej z aparatem pojęciowym i badawczym, jaki przez setki lat wypracowały ich klasyczne ziemskie odpowiedniki.

Źródło: Tilemahos Efthimiadis/Wikimedia Commons

ASTRONOMIA

Rys. 2. Mechanizm z Antykithiry stworzono w II w. p.n.e. do obliczania pozycji ciał niebieskich. Jest jednym z najbardziej tajemniczych zabytków starożytności, rodzącym wiele pytań

15

16

Czym zajmuje się astronomia?

Astronomia jest też nauką o ogromnym potencjale humanistycznym. Mamy tu na myśli naukę o Wszechświecie jako źródle inspiracji dla artystów na praktycznie wszystkich polach ich aktywności. Wątki astronomiczne porusza literatura, malarstwo, muzyka i rzeźba. Są one również szeroko eksploatowane przez popkulturę, sztuki audiowizualne i środki masowego przekazu.

Odkrycia astronomiczne pobudzają wyobraźnię, skłaniają do refleksji nad tajemnicami Kosmosu oraz prawami rządzącymi tym ogromnym rezerwuarem materii i energii. Tego typu rozważania podejmują filozofowie3, szukając odpowiedzi na pytania z gatunku wielkich. Czy Wszechświat powstał samoczynnie, czy istniała siła sprawcza? Czy jesteśmy sami w Kosmosie, czy może istnieją też inne rozumne istoty, podobnie jak my zastanawiające się nad swoim miejscem w ogromnym kosmicznym gabinecie osobliwości?4 Samodzielną dziedziną nauki stała się kosmologia, zajmująca się właśnie łączeniem wielkich pytań filozoficznych z osiągnięciami astrofizyki, fizyki kwantowej i matematyki.

W rozważaniach tych bardzo pomocne są obecnie symulacje komputerowe, a więc jednym z narzędzi poznania Wszechświata jest również informatyka! Przykłady można mnożyć w astronomiczną nieskończoność.

Astronomia jest wreszcie matką chrzestną astronautyki, dla której od samego początku stanowiła źródło inspiracji, stawiania nowych problemów badawczych i rozwijania marzeń o zdobywaniu odległych światów. Dziś obie te dziedziny aktywności ludzkiej idą ręka w rękę, kiedy pomysły astronomów realizują inżynierowie projektujący sondy międzyplanetarne, próbniki, orbitery i autonomiczne łaziki-laboratoria. Dawna astronomia, skazana wyłącznie na badania na odległość, zyskała możliwość łączenia w niektórych przypadkach obserwacji teleskopowych (naziemnych i kosmicznych) z pozyskiwaniem danych in situ.

Fascynujące epopeje lądowników, które osiągały powierzchnię Księżyca, Marsa, Wenus czy Tytana, przelatywały w pobliżu

3 4

Z historycznego punktu widzenia pierwszymi, którzy podjęli namysł nad kwestiami astronomicznymi, byli szamani i kapłani kultów protoreligijnych i zorganizowanych wierzeń, a następnie filozofowie. Ci ostatni przyczynili się w efekcie swoich prac i badań do ostatecznego unaukowienia badań Kosmosu – przyp. red.

Interesujących rozważań i możliwych odpowiedzi na pytania na temat Obcych dostarcza Adam Frank, pracownik NASA, w Małej księdze kosmitów (PWN, 2026).

17

ASTRONOMIA

planet, komet i planetoid, to temat na osobne opracowanie w formie wielotomowej monografii. Program Apollo i współczesna jego kontynuacja w ramach misji Artemis to zrealizowane dzięki astronautyce wizje eksploracji i docelowej kolonizacji Srebrnego Globu.

Również Czerwona Planeta już jest obiektem nieustannych badań, ale gra, rzecz jasna, toczy się o znacznie wyższą stawkę, bo o postawienie na niej ludzkiej stopy. Co wyzwoliło te marzenia i ich realizację? Właśnie astronomia.

Warto zdać sobie również sprawę z tego, że astronomia przekracza granice naszego pojmowania świata, zwłaszcza tego Rys. 3. Okładka partytury siedmioczęściowej suity Gustava w bezpośrednim i teraźniej- Holsta Planety, monumentalnego dzieła muzycznego inspirowanego Kosmosem szym otoczeniu, jest bowiem w swojej istocie dostępnym Źródło: Goodwin and Tabb Ltd /Wikimedia Commons każdemu wehikułem czasu. Nie trzeba budować maszyn opisanych przez literaturę fantastyczno-naukową, aby przenosić się w przeszłość. Co do przyszłości zdania są podzielone, ale skupmy się najpierw na tym, co już było.

W szkole podstawowej i średniej dowiadujemy się, że prędkość światła to maksymalna prędkość osiągalna w przyrodzie, wynosząca około 300 tysięcy kilometrów na sekundę. I chociaż trudno wyobrazić sobie w praktyce, że z taką prędkością można w ciągu sekundy okrążyć Ziemię siedmiokrotnie, a w niewiele ponad sekundę dolecieć na Księżyc, to dla naszych rozważań najważniejsze jest to, że jest to prędkość skończona. Oznacza to, że jeśli jakiś bardzo odległy obiekt we Wszechświecie wyemituje czy odbije padające nań fotony, które następnie będą biegły w naszą stronę, to ujrzymy ten obiekt dopiero po takim czasie, jaki jest potrzebny tym fotonom, by pokonać dzielącą je od nas odległość.

Jak obserwować sferę niebieską?

42

Jak obserwować sferę niebieską?

Przed wynalezieniem teleskopu astronomowie zdani byli w zasadzie wyłącznie na własny wzrok. To on, poza pogodą, wyznaczał warunki brzegowe prowadzenia obserwacji oraz techniczne, a w zasadzie biologiczne granice ich dokładności. Wyposażeni w różnego rodzaju kątomierze – kwadranty, sekstanty, oktanty, sfery armilarne, astrolabia i trójkąty paralaktyczne, często osiągające ogromne rozmiary, aby zwiększyć dokładność odczytu ze skali – poprzez system przezierników obserwowali sklepienie niebieskie i zapisywali pozycje gwiazd i planet. Oko jest wspaniałym wynalazkiem przyrody, a wzrok zmysłem, który daje nam najwięcej informacji o otoczeniu, ale podczas obserwacji astronomicznych szybko okazuje się, że posiada poważne ograniczenia. O tych ostatnich ludzie nawet nie zdawali sobie sprawy do przełomowego momentu w historii astronomii, czyli wynalezienia teleskopu. Wykorzystanie prostej lunety przez Galileusza otworzyło przed uczonymi świat, o którym nie śniło się filozofom5. Okazało się, że poza gwiazdami widocznymi nieuzbrojonym okiem nieboskłon skrywa wielokrotnie więcej gwiazd na tyle słabo świecących, że nie jesteśmy w stanie dostrzec ich bez instrumentu optycznego. Był to prawdziwy przełom nie tylko naukowy, ale także filozoficzny. Okazało się bowiem, że zastany porządek Wszechświata, opisany dogmatami i utrwaloną przez pokolenia tradycją, nijak ma się do rzeczywistości badanej empirycznie.

Podobny szok ludzkość przeżyła, gdy wynalazek teleskopu, czyli narzędzia do poznania makroświata, uzupełnił mikroskop potrzebny do zgłębiania tajemnic mikroświata. Jego przydatną w badaniach naukowych wersję, własnoręcznie wykonaną

5

Galileusz zobaczył księżyce Jowisza w 1610 r., korzystając ze swego teleskopu, ale pojawiają się twierdzenia, że pierwszym, który je dostrzegł, był Gan De, chiński astronom, w 365 r. p.n.e. (zob.: Z.Z. Xi, The Discovery of Jupiter’s Satellite Made by Gan-De 2000 Years Before Galileo, „Acta Astrophysica Sinica” 1981, nr 1). Tak czy inaczej, wyznacza to granice obserwacji wzrokowej człowieka – przyp. red.

Rys. 20. Budowa Ekstremalnie Wielkiego Teleskopu w Chile, fot. ESO/G. Vecchia

Źródło: https://www.eso.org/public/images/DJI_0331/

i o kilkusetkrotnym powiększeniu, wykorzystywał w latach siedemdziesiątych XVII wieku holenderski uczony Antoni van Leeuwenhoek (1632–1723). Sama idea tego instrumentu znana była już kilkadziesiąt lat wcześniej, jednak konstrukcje dające niewielkie, kilku- lub kilkudziesięciokrotne powiększenia nie były w stanie wywołać naukowej rewolucji w biologii. Mikroskop Leeuwenhoeka ukazał ludziom zdumiewające bogactwo organizmów zamieszkujących kroplę wody i fantastycznych kształtów biologicznych struktur w tkankach roślin i zwierząt.

Współczesny arsenał instrumentalny nauk przyrodniczych umożliwia zatem z jednej strony sięganie do najodleglejszych zakątków Wszechświata i okresu tuż po Wielkim Wybuchu, z drugiej strony jesteśmy w stanie badać materię na poziomie cząsteczek, pojedynczych atomów, a nawet wnętrza ich jąder.

Mamy tu więc rozpiętość wymiarów linowych od kwarków do supergromad galaktyk, a nawet gromad supergromad galaktyk, czyli od femtometrów do miliardów lat świetlnych.

43

ASTRONOMIA

WYBRANE WIELKIE TELESKOPY OPTYCZNE NA ZIEMI

44

NAZWA TELESKOPU

ŚREDNICA LUSTRA

LOKALIZACJA

STATUS

European Extremely Large Telescope (ELT)

39 m

Chile (Cerro Armazones)

w budowie

Giant Magellan Telescope (GMT)

25,5 m (każde z siedmiu luster tworzących zwierciadło główne ma średnicę 8,4 m)

Chile (Las Campanas)

w budowie

Gran Telescopio Canarias (GTC)

10,4 m

Wyspy Kanaryjskie (La Palma)

działający

Southern African Large Telescope (SALT)

11 m

Republika Południowej Afryki (Sutherland)

działający

Teleskopy Kecka (Keck Observatory)

10 m (każdy z dwóch)

Hawaje (Mauna Kea)

działający

Very Large Telescope (VLT)

8,2 m (każdy z czterech)

Chile (Cerro Paranal)

działający

Subaru Telescope

8,2 m

Hawaje (Mauna Kea)

działający

8,1 m (każdy z dwóch)

Chile (Cerro Pachon, Gemini South) / Hawaje (Mauna Kea, Gemini North)

działający

Gemini Observatory

45

Rys. 21. Łuk Drogi Mlecznej ponad obserwatorium La Silla w Chile

Źródło: ESO/B. Tafreshi (twanight.org)

ASTRONOMIA

Wracając do postawionego na wstępie pytania – możemy czerpać wielką przyjemność z obserwacji gołym okiem, gdyż nawet one umożliwiają dostrzeżenie wielu fenomenów zachodzących na niebie. Mogą to być charakterystyczne kształty gwiazdozbiorów i asteryzmów, cykl faz Księżyca, zaćmienia Słońca i Księżyca, powolny ruch planet na tle gwiazd, meteory sporadyczne i te związane z regularnymi rojami, zmiany wyglądu nieba w czasie roku, przeloty sztucznych satelitów (w tym Międzynarodowej Stacji Kosmicznej), bliskie koniunkcje planet i Księżyca, a także kilka najjaśniejszych obiektów tak zwanego głębokiego nieba – gromady gwiazd, mgławice i galaktyki.

Z tych ostatnich warto dla przykładu wymienić dostrzegalne nieuzbrojonym okiem na naszym niebie Wielką Gromadę Kulistą Herkulesa, Wielką Mgławicę Oriona czy słynną Wielką Galaktykę Andromedy. Warto pamiętać, że nie da się tego dokonać z rozjaśnionego reklamami i sztucznym oświetleniem centrum

fakt, że Bolesław Prus (1847–1912), który był świadkiem całkowitego zaćmienia Słońca w sierpniu 1887 roku, wykorzystał je w swojej monumentalnej powieści Faraon jako przykład wykorzystania wiedzy astronomicznej do sterowania poddanymi.

Motyw ten pojawia się też w filmie Apocalypto, epickiej i pełnej rozmachu produkcji Mela Gibsona z 2006 roku. Warto nadmienić, że pas wspomnianego wyżej całkowitego zaćmienia z 2027 roku przejdzie przez… Luksor, czyli starożytne Teby i zlokalizowane tam Dolinę Królów czy świątynię w Karnaku.

Co wiemy o gwiazdach Drogi Mlecznej i innych galaktyk?

106

Co wiemy o gwiazdach Drogi Mlecznej i innych galaktyk?

Zgodnie z definicją gwiazdy to ciała niebieskie świecące światłem własnym generowanym w wyniku reakcji termojądrowych, przeważnie syntezy helu z atomów wodoru, a na późniejszym etapie ewolucji również pierwiastków cięższych, jak węgiel, neon, tlen, krzem, aż do żelaza, na którym synteza termojądrowa się kończy. Podczas tych wszystkich reakcji powstają też pozostałe pierwiastki o pośrednich liczbach atomowych, które w finalnym etapie ewolucji gwiazdy zasilają przestrzeń kosmicznymi cennymi cegiełkami materii. Gwiazda zachowuje równowagę hydrostatyczną, która manifestuje się kulistym lub zbliżonym do kulistego kształtem, będącym efektem kurczenia się grawitacyjnego i skierowanego przeciwnie ciśnienia gazu rozgrzanego do ogromnej temperatury przez energię powstającą w jądrze.

Zaburzenia tej równowagi wyznaczają gwałtowne fazy przejściowe w ewolucji gwiazdy, o których za chwilę.

Gwiazdy powstają z wielkich obłoków materii międzygwiazdowej, które w wielu przypadkach przybierają formę ogromnych kosmicznych wylęgarni. Oznacza to, że z jednego obłoku materii może powstać nie tylko jedna, dwie lub kilkanaście, ale całe setki i tysiące gwiazd. Tworzą one wtedy gwiazdy

podwójne i wielokrotne albo gromady gwiazd o wspólnym pochodzeniu, podobnym wieku i składzie chemicznym, poruszające się w przestrzeni kosmicznej w tym samym kierunku, stopniowo rozpraszające się i oddalające od siebie.

107

Rys. 58. Filary Stworzenia – ze skoncentrowanego pyłu i gazu rodzą się tam kolejne gwiazdy widoczne na tym zjawiskowym zdjęciu

Źródło: NASA, ESA, and the Hubble Heritage Team (STScI/AURA)/Wikimedia Commons

ASTRONOMIA

Chociaż nasze Słońce wędruje w przestrzeni kosmicznej samotnie, istnieje wiele gwiazd tworzących układy podwójne i wielokrotne, gdzie składniki wzajemnie oddziałują na siebie grawitacyjnie. Ze względu na dzielącą nas odległość często nie jesteśmy w stanie wizualnie dostrzec wszystkich obiektów, dlatego też astronomowie posługują się specjalnymi technikami ich

262

Jak chcemy dokonać kolonizacji Księżyca i Marsa?

Kolonizacja Marsa oraz jego terraformowanie (uczynienie podobnym do Ziemi) to zadanie znacznie trudniejsze od kolonizacji Księżyca. Pomimo ogromnych wyzwań technologicznych i środowiskowych, wizja ta od dziesięcioleci fascynuje naukowców, inżynierów i entuzjastów ery kosmicznej na całym świecie20.

Pytanie, czy jesteśmy w stanie skolonizować Marsa i przekształcić go w planetę przyjazną życiu, wymaga rozważenia zarówno obecnych możliwości, jak i długoterminowych planów.

Pierwszym krokiem do kolonizacji Marsa jest zbudowanie stałych baz, które umożliwią długotrwały pobyt ludzi na powierzchni planety. Obecnie jesteśmy w stanie wysłać tam misje

20

Na ten temat powstają nie tylko książki, ale także gry planszowe. Terraformacja Marsa Jacoba Fryxeliusa, nagrodzona tytułem Gry Roku 2017, przedstawia liczne scenariusze i technologie, które rzeczywiście mogą się przydać w procesie uzdatniania Czerwonej Planety do zamieszkania przez ludzi – przyp. red.

Rys. 171. Koncepcja SpaceX stworzenia bazy na Marsie.

Widoczne cylindryczne habitaty i pojazd umożliwiający transport w trudnym terenie

Źródło: NASA/ Wikimedia Commons

263

ASTRONAUTYKA

załogowe, lecz wymaga to ogromnych nakładów finansowych i rozwoju systemów podtrzymywania życia, ochrony przed promieniowaniem i efektywnej logistyki zaopatrzenia. Musiałoby to być też zadanie realizowane w ramach współpracy międzynarodowej, gdyż trudno sobie wyobrazić, że nawet najbogatszy kraj byłby w stanie dokonać tego w pojedynkę. Stałe habitaty musiałyby korzystać z lokalnych zasobów, takich jak woda z lodu pod powierzchnią planety, oraz produkować tlen i paliwo na miejscu, co jest możliwe (potwierdził to eksperyment MOXIE przeprowadzony przez łazik Perseverance), ale wymaga dalszych badań i technologicznych innowacji.

Terraformowanie Marsa, czyli proces zmiany jego środowiska, by stał się zdatny do życia dla ludzi i innych organizmów ziemskich, jest znacznie bardziej skomplikowanym i odległym w czasie celem. Mars posiada bardzo cienką atmosferę