101291330

Spis treści

Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

XV

CZĘŚĆ PIERWSZA

EDUKACJA I WSPARCIE KOBIETY KARMIĄCEJ PIERSIĄ. KOMUNIKACJA Z KOBIETĄ KARMIĄCĄ PIERSIĄ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

1

1. Edukacja kobiet ciężarnych w celu przygotowania ich do karmienia piersią 1.1.

1.2.

1.3.

1.4.

1.5.

1.6.

Czynniki wpływające na przystosowanie się kobiety do roli matki oraz na karmienie piersią Justyna Giedrojć, Dorota Ćwiek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Pytania/problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Czynniki wpływające na przystosowanie się noworodka do nowego środowiska i ich wpływ na karmienie piersią Justyna Giedrojć, Bożena Kulesza-Brończyk . .

Pytania/problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Postawy kobiet wobec karmienia piersią Agnieszka Bień . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Pytania/problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Promocja karmienia piersią w programach edukacji przedporodowej i diagnozowanie potrzeb edukacyjnych Justyna Giedrojć, Bożena Kulesza-Brończyk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Wykorzystanie zasad andragogiki w edukowaniu kobiet karmiących piersią i ich rodzin Justyna Giedrojć, Dorota Ćwiek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Pytania/problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Konstruowanie programu i planowanie działań edukacyjnych dla potrzeb pracy indywidualnej i grupowej Dorota Ćwiek, Katarzyna Szymoniak, Justyna Giedrojć . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Pytania/problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

3 8 9 11 11 14

14 17 20

20 29

2. Wspieranie kobiet karmiących 2.1.

2.2.

2.3.

Wspieranie kobiet karmiących piersią jako element budowania więzi między matką a dzieckiem oraz działania wzmacniające kompetencje rodzicielskie kobiety Justyna Giedrojć, Małgorzata Zimny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Rola położnej w zapobieganiu niepowodzeniom laktacji Justyna Giedrojć . . . . .

Zasady skutecznego wspierania kobiet karmiących Justyna Giedrojć . . . . . . . . .

Pytania/problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

31 34 35 36

Spis treści VII

poradnictwo_00_.indd 7

09.07.2025 13:22:46

3. Komunikacja z matką karmiącą Justyna Giedrojć . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

3.1.

3.2.

37

Metody skutecznej komunikacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Czynniki zakłócające komunikację z matką . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Pytania/problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

37 41 42

4. Zarys historii karmienia piersią Grażyna Gebuza, Grażyna Iwanowicz-Palus . . . . . .

43

4.1.

4.2.

4.3.

4.4.

4.5.

4.6.

4.7.

Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Karmienie piersią w starożytności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Karmienie piersią w średniowieczu i renesansie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Karmienie piersią w XVII i XVIII wieku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Karmienie piersią w XIX wieku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Karmienie piersią w XX wieku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Karmienie piersią w XXI wieku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Pytania/problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

43 44 47 49 53 55 61 65

5. Regulacje prawne oraz rekomendacje dotyczące karmienia piersią Grażyna Iwanowicz-Palus, Grażyna Gebuza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

69

5.1.

5.2.

5.3.

5.4.

5.5.

5.6.

5.7.

5.8.

5.9.

Równość i prawa człowieka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Deklaracja Innocenti o ochronie, promowaniu i wspieraniu karmienia piersią . . .

Inicjatywa „Szpital Przyjazny Dziecku” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Globalna strategia żywienia niemowląt i małych dzieci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Zalecenia Amerykańskiej Akademii Pediatrii (AAP) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Stanowisko Komitetu ds. Żywienia ESPGHAN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Standard organizacyjny opieki okołoporodowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Międzynarodowy Kodeks Marketingu Produktów Zastępujących Mleko Kobiece . .

Ochrona prawna kobiet karmiących piersią w Polsce na gruncie przepisów prawa pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Pytania/problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

69 70 73 75 75 77 78 81

6. Korzyści wynikające z karmienia piersią Małgorzata Zimny, Dorota Ćwiek . . . . . . .

91

6.1.

6.2.

6.3.

Korzyści dla dziecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Korzyści dla matki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Korzyści dla społeczeństwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Pytania/problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

83 87 92 92 93 95

CZĘŚĆ DRUGA

FIZJOLOGIA LAKTACJI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

7. Anatomia gruczołu piersiowego Bożena Kulesza-Brończyk, Grażyna Gebuza,

99

Justyna Giedrojć . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

101

7.1.

7.2.

7.3.

Budowa gruczołu piersiowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Dopływ krwi i układ limfatyczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Rozwój gruczołu piersiowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Pytania/problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

101 104 104 108

8. Fizjologia laktacji Bożena Kulesza-Brończyk, Dorota Ćwiek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

109

8.1.

Przebieg i etapy laktacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Pytania/problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

109 112

VIII Spis treści

poradnictwo_00_.indd 8

09.07.2025 13:22:46

9. Mechanizmy endokrynne odpowiedzialne za laktację Bożena Kulesza-Brończyk, Dorota Ćwiek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

113

9.1.

9.2.

113 115 118

Hormony warunkujące proces laktacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Regulacja hormonalna laktacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Pytania/problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

10. Składniki i zmienność pokarmu kobiecego Bożena Kulesza-Brończyk,

Dorota Ćwiek, Grażyna Gebuza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

119

10.1. Mleko kobiece i jego zmienność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

10.2. Białka zawarte w mleku kobiecym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

10.3. Substancje odpornościowe zawarte w mleku kobiecym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

10.4. Tłuszcze zawarte w mleku kobiecym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

10.5. Witaminy, makro- i mikroelementy zawarte w mleku kobiecym . . . . . . . . . . . . . . .

10.6. Węglowodany zawarte w mleku kobiecym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Pytania/problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

119 121 121 123 124 124 125

11. Zasady i technika karmienia piersią Bożena Kulesza-Brończyk, Dorota Ćwiek,

Justyna Giedrojć . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

127

11.1. Pozycjonowanie matki i dziecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

11.2. Zasady karmienia piersią . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

11.3. Ocena karmienia piersią . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Pytania/problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

127 138 140 142

12. Przeciwwskazania do karmienia piersią Grażyna Gebuza,

Grażyna Iwanowicz-Palus . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

143

12.1. Przeciwwskazania do karmienia piersią i mlekiem matki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

12.2. Choroby i stany, które nie stanowią przeciwwskazań do karmienia piersią lub stosowania mleka ludzkiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

12.3. Karmienie piersią a choroby zakaźne u matki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

12.4. Leki a karmienie piersią . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

12.5. Karmienie piersią dziecka z chorobą zakaźną . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

12.6. Wskazania dotyczące podawania produktów zastępujących mleko kobiece w określonych sytuacjach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Pytania/problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

143 145 146 149 150 153 153

CZĘŚĆ TRZECIA

UWARUNKOWANIA PORADNICTWA LAKTACYJNEGO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

157

13. Czynniki zaburzające proces laktacji Dorota Ćwiek, Bożena Kulesza-Brończyk . . . .

159

13.1. Czynniki wpływające na laktację . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Pytania/problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

159 165

14. Kontakt „skóra do skóry” Dorota Ćwiek, Grażyna Gebuza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

167

14.1. Rola kontaktu „skóra do skóry” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

14.2. Czynniki utrudniające breast crawl . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

14.3. Sytuacje szczególne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

14.4. Przeciwwskazania do kontaktu „skóra do skóry” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

14.5. Zalecenia dla personelu opiekującego się matką i dzieckiem na sali porodowej . .

Pytania/problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

167 172 173 174 175 176

Spis treści IX

poradnictwo_00_.indd 9

09.07.2025 13:22:46

15. Wskaźniki skutecznego karmienia Bożena Kulesza-Brończyk, Dorota Ćwiek . . . . . .

177

15.1. Długość i rytm karmienia piersią . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

15.2. Ocena skuteczności karmienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

15.3. Ocena ogólnego stanu dziecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

15.4. Ocena przyrostów masy ciała u dziecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Pytania/problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

177 178 182 182 183

16. Ocena budowy jamy ustnej dziecka i funkcji ssania Bożena Kulesza-Brończyk,

Ćwiek Dorota, Justyna Giedrojć . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

16.1. Struktury anatomiczne jamy ustnej dziecka zaangażowane w pobieranie pokarmu Bożena Kulesza-Brończyk, Ćwiek Dorota . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

16.2. Motoryka ssania i jej zaburzenia Bożena Kulesza-Brończyk, Justyna Giedrojć . .

16.3. Odruchy oralne noworodków i niemowląt Justyna Giedrojć, Bożena Kulesza-Brończyk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

16.4. Rodzaje i mechanizm ssania Bożena Kulesza-Brończyk, Justyna Giedrojć, Dorota Ćwiek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Pytania/problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

17. Metody pozyskiwania i przechowywania pokarmu kobiecego

185 185 188 188 192 195

Bożena Kulesza-Brończyk, Dorota Ćwiek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

197

17.1. Wskazania do odciągania mleka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

17.2. Rodzaje laktatorów i ich dobór . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

17.3. Odciąganie pokarmu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

17.4. Zbieranie i przechowywanie odciągniętego pokarmu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Pytania/problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

197 199 204 208 210

18. Rozszerzanie diety niemowlęcia Dorota Ćwiek, Małgorzata Zimny . . . . . . . . . . . . . .

213

18.1. Zasady rozszerzania diety niemowlęcia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

18.2. Zapobieganie alergii pokarmowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Pytania/problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

214 219 220

19. Odżywianie kobiety w okresie laktacji Dorota Ćwiek, Katarzyna Szymoniak . . . . .

221

Pytania/problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

225

20. Suplementy diety stosowane w okresie laktacji Dorota Ćwiek,

Małgorzata Zimny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

227

20.1. Kwas foliowy (witamina B9) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

20.2. Witamina D3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

20.3. Jod . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

20.4. Kwas dokozaheksaenowy (DHA) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

20.5. Żelazo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Pytania/problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

228 229 231 232 233 235

21. Przebieg porady laktacyjnej Dorota Ćwiek, Bożena Kulesza-Brończyk,

Krystyna Czechowska, Joanna Giedrojć . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

237

21.1. Wywiad . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

21.2. Analiza dokumentacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

21.3. Obserwacja i badanie matki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

21.4. Obserwacja i badanie dziecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

21.5. Obserwacja aktu karmienia piersią . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

238 243 243 245 245

X Spis treści

poradnictwo_00_.indd 10

09.07.2025 13:22:46

21.6. Badania dodatkowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

21.7. Ustalenie rozpoznania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

21.8. Interwencja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

21.9. Omówienie planu postępowania z matką . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

21.10. Udokumentowanie podjętych działań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

21.11. Wyposażenie torby położnej udzielającej porady laktacyjnej w domu pacjentki . .

Pytania/problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

245 246 246 247 247 255 255

CZĘŚĆ CZWARTA

PROBLEMY I SYTUACJE TRUDNE W OKRESIE KARMIENIA PIERSIĄ . . . . . . . . .

257

22. Problemy wynikające z różnej budowy piersi i brodawek piersiowych Bożena Kulesza-Brończyk, Dorota Ćwiek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

259

Pytania/problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

271

23. Ból brodawek Bożena Kulesza-Brończyk, Dorota Ćwiek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

273

23.1. Fizjologiczna bolesność brodawek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

23.2. Ból z powodu uszkodzenia brodawek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

23.3. Ból brodawki z powodu choroby . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Pytania/problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

274 276 281 288

24. Przepełnienie piersi (nawał mleczny) Bożena Kulesza-Brończyk, Dorota Ćwiek . . .

291

24.1. Zalecenia w nawale mlecznym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Pytania/problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

294 296

25. Spektrum stanów zapalnych w okresie laktacji Dorota Ćwiek,

Bożena Kulesza-Brończyk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

299

25.1. Obrzęk patologiczny piersi (zastój pokarmu) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

25.2. Zablokowanie przewodu mlecznego (stan zapalny bezbakteryjny) . . . . . . . . . . . .

25.3. Podostre zapalenie sutka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

25.4. Bakteryjne zapalenie sutka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

25.5. Galaktocele i zakażone galaktocele . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

25.6. Nawracające zapalenie piersi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

25.7. Ropowica . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

25.8. Ropień . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Pytania/problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

304 306 308 309 316 316 317 317 319

26. Hiperlaktacja Dorota Ćwiek, Bożena Kulesza-Brończyk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

321

Pytania/problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

327

27. Grzybica brodawek lub przewodów mlecznych Dorota Ćwiek,

Bożena Kulesza-Brończyk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

329

Pytania/problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

333

28. Opóźniona laktacja Dorota Ćwiek, Bożena Kulesza-Brończyk . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

335

Pytania/problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

340

29. Pozorny i rzeczywisty niedobór pokarmu Dorota Ćwiek,

Bożena Kulesza-Brończyk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

341

Pytania/problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

350

Spis treści XI

poradnictwo_00_.indd 11

09.07.2025 13:22:46

30. Odmowa ssania przez dziecko Dorota Ćwiek, Bożena Kulesza-Brończyk . . . . . . . . .

353

Pytania/problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

354

31. Relaktacja Dorota Ćwiek, Bożena Kulesza-Brończyk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

355

Pytania/problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

358

32. Choroby matki wpływające na karmienie piersią Bożena Kulesza-Brończyk,

Dorota Ćwiek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

359

32.1. Choroby metaboliczne i zaburzenia hormonalne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

32.2. Karmienie piersią a choroby układu oddechowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

32.3. Karmienie piersią a choroby autoimmunologiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

32.4. Karmienie piersią a przewlekłe choroby nerek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

32.5. Karmienie piersią a przewlekłe choroby wątroby: niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

32.6. Zaburzenia przysadkowe oraz podwzgórzowo-przysadkowe . . . . . . . . . . . . . . . . .

Pytania/problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

360 366 368 369 370 370 372

33. Wady rozwojowe lub choroby gruczołu piersiowego a karmienie piersią Bożena Kulesza-Brończyk, Dorota Ćwiek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

375

33.1. Anatomiczne zaburzenia rozwoju piersi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

33.2. Operacje plastyczne a karmienie piersią . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Pytania/problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

375 379 380

34. Cięcie cesarskie – wpływ na karmienie piersią Justyna Giedrojć . . . . . . . . . . . . . .

383

34.1. Fizjologiczne mechanizmy adaptacji dziecka mające wpływ na karmienie . . . . . .

34.2. Wpływ cięcia cesarskiego na rozpoczęcie i utrzymanie karmienia piersią . . . . . . .

34.3. Działania wspomagające karmienie piersią i mlekiem matki po porodzie drogą cięcia cesarskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Pytania/problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

383 386

35. Karmienie piersią wieloraczków Justyna Giedrojć, Dorota Ćwiek . . . . . . . . . . . . . . .

393

35.1. Czynniki wpływające na laktację i karmienie wieloraczków . . . . . . . . . . . . . . . . . .

35.2. Wpływ ciąży wielopłodowej i porodu na początek laktacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

35.3. Trudności w karmieniu piersią wieloraczków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

35.4. Udzielanie profesjonalnego wsparcia laktacyjnego matce i rodzinie wieloraczków Pytania/problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

393 394 395 396 401

36. Karmienie wcześniaka Justyna Giedrojć, Dorota Ćwiek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

403

36.1. Ochronne działanie mleka matki wcześniaka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

36.2. Przyjazne metody opieki nad noworodkiem urodzonym przedwcześnie . . . . . . . .

36.3. Techniki wspomagające karmienie wcześniaka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Pytania/problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

404 406 411 416

37. Zaburzenia mechanizmu ssania wynikające z nieprawidłowej techniki karmienia Justyna Giedrojć . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

419

37.1. Zaburzenia pierwotne i wtórne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

37.2. Wpływ nieprawidłowej techniki karmienia na powstanie zaburzeń mechanizmu ssania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

37.3. Wpływ pozycjonowania w trakcie karmienia na jamę ustną dziecka . . . . . . . . . . .

37.4. Wpływ karmienia butelką na powstanie zaburzeń mechanizmu ssania u dziecka .

Pytania/problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

389 391

420 422 424 429 432

XII Spis treści

poradnictwo_00_.indd 12

09.07.2025 13:22:47

38. Zaburzenia ssania Justyna Giedrojć, Dorota Ćwiek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

433

38.1. Krótkie wędzidełko języka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

38.2. Zaburzenia związane z patologią żuchwy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

38.3. Rozszczep wargi i/lub podniebienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

38.4. Zaburzenia neurologiczne i nieprawidłowe reakcje odruchowe u dziecka – wpływ na karmienie piersią . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Pytania/problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

433 449 451

39. Choroby dziecka i urazy okołoporodowe Justyna Giedrojć, Dorota Ćwiek . . . . . . .

459

39.1. Choroby dziecka wpływające na karmienie piersią . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

39.2. Hospitalizacja dziecka i matki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Pytania/problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

459 466 468

40. Karmienie dziecka adoptowanego. Laktacja indukowana Justyna Giedrojć . . . .

471

40.1. Fizjologiczne podstawy laktacji indukowanej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

40.2. Czynniki wpływające na proces laktacji indukowanej (adopcyjnej) . . . . . . . . . . . .

40.3. Wspomaganie laktacji środkami mlekopędnymi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

40.4. Działania w planowaniu laktacji indukowanej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Pytania/problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

471 472 473 474 476

454 457

CZĘŚĆ PIĄTA

SUBSTANCJE W MLEKU KOBIECYM . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

41. Przyjmowanie leków przez kobietę karmiącą Dorota Ćwiek,

479

Bożena Kulesza-Brończyk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

481

41.1. Podział leków w laktacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

41.2. Dobór leków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

41.3. Bazy danych o lekach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

41.4. Podawanie radiofarmaceutyków lub środków kontrastowych . . . . . . . . . . . . . . . .

Pytania/problemy do dyskusji: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

481 482 484 484 485

42. Olejki aromaterapeutyczne w laktacji Dorota Ćwiek, Bożena Kulesza-Brończyk . .

487

Pytania/problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

489

43. Zioła w laktacji Dorota Ćwiek, Bożena Kulesza-Brończyk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

491

Pytania/problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

493

44. Galaktogogi i substancje zmniejszające laktację Dorota Ćwiek,

Bożena Kulesza-Brończyk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

495

44.1. Galaktogogi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

44.2. Substancje zmniejszające produkcję mleka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Pytania/problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

495 499 500

45. Homeopatia w laktacji Dorota Ćwiek, Bożena Kulesza-Brończyk . . . . . . . . . . . . . . . .

503

Pytania/problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

504

46. Używki w okresie laktacji Dorota Ćwiek, Bożena Kulesza-Brończyk . . . . . . . . . . . . . .

505

46.1. Tytoń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

46.2. Alkohol . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

46.3. Kofeina . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

46.4. Narkotyki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Pytania/problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

505 508 509 510 513

Spis treści XIII

poradnictwo_00_.indd 13

09.07.2025 13:22:47

47. Zanieczyszczenia środowiska a karmienie piersią Dorota Ćwiek,

Bożena Kulesza-Brończyk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

515

47.1. Metale . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

47.2. Związki chemiczne pochodzące z obróbki cieplnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

47.3. Mykotoksyny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

47.4. Pestycydy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

47.5. Substancje pochodzące z opakowań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

47.6. Inne substancje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Pytania/problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

516 518 519 520 521 522 523

48. Banki mleka w Polsce Aleksandra Mołas, Aleksandra Wesołowska . . . . . . . . . . . . . . .

525

48.1. Zasady rekrutacji dawczyń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

48.2. Bank mleka kobiecego – specjalistyczne laboratorium . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

526 528

Odpowiedzi na pytania/problemy do dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

531

Skorowidz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

533

XIV Spis treści

poradnictwo_00_.indd 14

09.07.2025 13:22:47

O Autorkach

dr n. med. Dorota Halina Ćwiek – położna, specjalistka w dziedzinie pielęgniarstwa położniczego, międzynarodowy konsultant laktacyjny od 2006 roku (IBCLC), adiunkt dydaktyczny w Zakładzie Położnictwa i Patologii Ciąży Wydziału Nauk o Zdrowiu Pomorskiego Uniwersytetu Medycznego w Szczecinie; członek zarządu Polskiego Towarzystwa Położnych, konsultant wojewódzki w dziedzinie pielęgniarstwa ginekologicznego i położniczego w województwie zachodniopomorskim. prof. dr hab. n. med. i n. o zdr. Grażyna J. Iwanowicz-Palus – położna, specjalistka w dziedzinie zdrowia publicznego, specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa ginekologiczno-położniczego oraz w dziedzinie pielęgniarstwa rodzinnego dla położnych. Kierownik Zakładu Opieki Specjalistycznej w Położnictwie na Wydziale Nauk o Zdrowiu Uniwersytetu Medycznego w Lublinie. Konsultant Krajowy w dziedzinie pielęgniarstwa ginekologiczno-położniczego, członek Komitetu Zdrowie Publiczne Polskiej Akademii Nauk, członek Krajowej Rady Akredytacyjnej Szkół Pielęgniarek i Położnych, ekspert Polskiej Komisji Akredytacyjnej, członek Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Położnych, przewodnicząca Państwowej Komisji Egzaminacyjnej w dziedzinie pielęgniarstwa ginekologiczno-położniczego, w dziedzinie pielęgniarstwa rodzinnego dla położnych oraz w dziedzinie pielęgniarstwa neonatologicznego.

Członek wielu zespołów eksperckich, w tym w zakresie opieki okołoporodowej, ds. poprawy bezpieczeństwa zdrowotnego kobiet, ds. opracowania procedur i wytycznych postępowania z osobami, które doświadczyły przemocy seksualnej oraz w zakresie ustawodawstwa zawodowego, kształcenia przeddyplomowego i podyplomowego położnych. dr n. med. Bożena Kulesza-Brończyk – położna, specjalistka w dziedzinie pielęgniarstwa położniczego, specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa rodzinnego dla położnych, edukator kobiety w okresie laktacji, członek zarządu Polskiego Towarzystwa Położnych poprzedniej kadencji, nauczyciel akademicki w Zakładzie Położnictwa Ginekologii i Opieki Położniczo-Ginekologicznej na Wydziale Nauk o Zdrowiu Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku. ***

O Autorkach

poradnictwo_00_.indd 5

V

09.07.2025 13:22:46

Dr hab. n. o zdr. Agnieszka M. Bień, prof. UM – położna, specjalistka w dziedzinie pielęgniarstwa położniczego, specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa rodzinnego dla położnych.

Prodziekan Wydziału Nauk o Zdrowiu Uniwersytetu Medycznego w Lublinie. Kierownik Katedry Rozwoju Położnictwa i Zakładu Koordynowanej Opieki Położniczej na Wydziale Nauk o Zdrowiu Uniwersytetu Medycznego w Lublinie, ekspert Polskiej Komisji Akredytacyjne, prezes Polskiego Towarzystwa Położnych, konsultant wojewódzki w dziedzinie pielęgniarstwa ginekologicznego i położniczego w województwie lubelskim, członek Komitetu Doradczego ds. Badań Naukowych przy Europejskim Towarzystwie Położnych (EMA), przewodnicząca oraz członek Państwowej Komisji Egzaminacyjnej w dziedzinie pielęgniarstwa rodzinnego dla położnych oraz w dziedzinie pielęgniarstwa ginekologiczno-położniczego. dr n. o zdr. Krystyna Czechowska – położna, specjalistka w dziedzinie pielęgniarstwa położniczego, edukator kobiety w okresie laktacji, asystent w Zakładzie Położnictwa i Patologii Ciąży Wydziału Nauk o Zdrowiu Pomorskiego Uniwersytetu Medycznego w Szczecinie. dr. n. o zdr. Grażyna Gebuza – położna, specjalistka w dziedzinie pielęgniarstwa położniczego, edukator kobiety w okresie laktacji. Adiunkt w Katedrze Perinatologii, Ginekologii i Ginekologii Onkologicznej Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy. Konsultant wojewódzki w dziedzinie pielęgniarstwa ginekologicznego i położniczego w województwie kujawsko-pomorskim. mgr Justyna Giedrojć – położna, specjalistka w dziedzinie pielęgniarstwa neonatologicznego, absolwentka Wydziału Psychologii SWPS Uniwersytetu Humanistyczno-Społecznego, certyfikowana doradczyni laktacyjna. Instruktorka kursów Resuscytacji noworodka NLS (Newborn Life Support) w Polskiej i Europejskiej Radzie Resuscytacji. W 2024 roku została pierwszą w Polsce położną, która uzyskała tytuł dyrektorki kursów NLS. mgr Aleksandra Mołas – pracownia Badań nad Mlekiem Kobiecym i Laktacją Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego przy Regionalnym Banku Mleka Kobiecego w Szpitalu Specjalistycznym im. Świętej Rodziny SPZOZ, Zakład Biologii Medycznej, Wydział Nauk o Zdrowiu, Warszawski Uniwersytet Medyczny. dr n. o zdr. Katarzyna Szymoniak – położna, specjalistka w dziedzinie pielęgniarstwa ginekologicznego, edukator kobiety w okresie laktacji, asystent w Zakładzie Położnictwa i Patologii Ciąży Wydziału Nauk o Zdrowiu Pomorskiego Uniwersytetu Medycznego w Szczecinie. dr hab. n. med. i n. o zdr. Aleksandra Wesołowska – pracownia Badań nad Mlekiem Kobiecym i Laktacją Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego przy Regionalnym Banku Mleka Kobiecego w Szpitalu Specjalistycznym im. Świętej Rodziny SPZOZ, Zakład Biologii Medycznej, Wydział Nauk o Zdrowiu Warszawski Uniwersytet Medyczny, Fundacja Bank Mleka Kobiecego. dr n. o zdr. Małgorzata Zimny – położna, specjalistka w dziedzinie pielęgniarstwa położniczego, edukator kobiety w okresie laktacji, adiunkt w Zakładzie Położnictwa i Patologii Ciąży Wydziału Nauk o Zdrowiu Pomorskiego Uniwersytetu Medycznego w Szczecinie.

VI O Autorkach

poradnictwo_00_.indd 6

09.07.2025 13:22:46