101290829

Spis treści Wprowadzenie

8

E U R O PA P Ó Ł N O C NA

Pokrzywa zwyczajna, Urtica dioica, Anglia Rododendron pospolity (Różanecznik pontyjski), Rhododendron ponticum, Szkocja Listownice (i wielkomorszcz), Laminaria spp. i Macrocystis pyrifera, Szkocja (i USA) Torfowiec lub mech torfowy, Sphagnum spp., Irlandia Jemioła pospolita, Viscum album, Francja Bylica piołun, Artemisia absinthium, Francja Koniczyna, Trifolium pratense, Dania Tulipan, Tulipa spp., Holandia Chmiel zwyczajny, Humulus lupulus, Niemcy Jęczmień zwyczajny, Hordeum vulgare, Niemcy Len zwyczajny, Linum usitatissimum, Szwecja Mniszek lekarski, Taraxacum officinale, Estonia

4

12 14 16 20 23 25 28 31 32 34 36 38

E U R O PA P O Ł U D N I O WA

Szafran uprawny, inaczej krokus uprawny, Crocus sativus, Hiszpania Pomidor zwyczajny, Solanum lycopersicum, Hiszpania Helicodiceros muscivorus, z angielskiego „martwy koń” (a także obrazek plamisty, diffenbachia i filodendron), Helicodiceros muscivorus i inne, Hiszpania (a także Anglia, USA i Brazylia) Mandragora lekarska, Mandragora officinarum, Włochy Rącznik pospolity, inaczej rycynus, Ricinus communis, Włochy Karczoch zwyczajny, Cynara cardunculus, Włochy Mirt zwyczajny, Myrtus communis, Grecja

40 42

47 50 54 56 58

WSCHODNIE WYBRZEŻE MORZA ŚRÓDZIEMNEGO I BLISKI WSCHÓD

Lukrecja gładka, Glycyrrhiza glabra, Turcja Cytron, Citrus medica, Izrael Cibora papirusowa, Cyperus papyrus, Egipt Mirra, Commiphora myrrha, Jemen

60 62 64 67

AFRYKA

Palma olejowa, Elaeis guineensis, Republika Gwinei Kakaowiec, Theobroma cacao, Wybrzeże Kości Słoniowej Iboga, Tabernanthe iboga, Gabon Welwiczja przedziwna, inaczej drzewko Tumbo, Welwitschia mirabilis, Angola Drzewo kołczanowe (oraz „prawdziwy” aloes), Aloidendron dichotomum (i Aloe vera), Namibia Wanilia płaskolistna, Vanilla planifolia, Madagaskar Hiacynt wodny, Eichhornia crassipes, Kenia Kawa arabska, Coffea arabica, Etiopia

68 70 73 74 76 80 82 84

A Z J A Ś R O D K O WA I P O Ł U D N I O WA

Zapaliczka cuchnąca, Ferula assa-foetida, Iran Róża damasceńska, Rosa × damascena, Iran Lawsonia bezbronna, Lawsonia inermis, Pakistan Lotos orzechodajny, Nelumbo nucifera, Indie Aksamitka wzniesiona, zwana inaczej „afrykańską”, Tagetes erecta, Indie Mango indyjskie, Mangifera indica, Indie

86 89 91 92 97 98

5

Bananowiec (oraz rośliny pokrewne abacá, musella i ensete), Musa spp., Musella i Ensete, Indie (oraz Filipiny, Chiny i Etiopia) Indygowiec barwierski, Indigofera tinctoria, Bangladesz

101 105

AZJA WSCHODNIA

Soja warzywna, Glycine max, Chiny Fylostachys bambusowaty, inaczej „gigantyczny bambus drzewny”, Phyllostachys reticulata (wcześniejsza nazwa P. bambusoides), Chiny Nori (gatunek wodorostów), Pyropia yezoensis, Japonia Chryzantema, Chrysanthemum spp., Japonia Miłorząb dwuklapowy, Ginkgo biloba, Japonia

106 109 112 115 116

AZJA POŁUDNIOWO-WSCHODNIA

Imbir lekarski, Zingiber officinale (oraz Z. spectabile), Tajlandia Kokos właściwy, Cocos nucifera, Indonezja Raflezja, inaczej bukietnica Arnolda, Rafflesia arnoldii, Malezja Muszkatołowiec korzenny, Myristica fragrans, Indonezja

119 121 124 126

OCEANIA

Australijskie drzewko bożonarodzeniowe (inaczej nujcja lub moojar), Nuytsia floribunda, Australia Balga lub inaczej „drzewo trawiaste”, Xanthorrhoea preissii, Australia Mak lekarski, Papaver somniferum, Australia Srebrna paproć drzewiasta lub inaczej Ponga, Cyathea dealbata, Nowa Zelandia Fuksja drzewiasta lub inaczej kōtukutuku, Fuchsia excorticata, Nowa Zelandia Kava, inaczej pieprz metystynowy, Piper methysticum, Vanuatu Sosna śrubowa, inaczej pandanus, Pandanus spp., Kiribati Tung molukański, inaczej kukui, Aleurites moluccanus, Markizy (Polinezja Francuska)

129 130 132 134 137 138 141 144

A M E R Y K A P O Ł U D N I O WA

Yerba Mate, Ilex paraguariensis, Argentyna Szarłat zwisły, inaczej amarantus, „miłość-kłamstwa-krwawienie”, Amaranthus caudatus, Peru Ziemniak, Solanum tuberosum, Peru „Palma” panamska, inaczej kapeluszowa roślina panamska, Carludovica palmata, Ekwador 6

146 148 150 152

Wiktoria królewska, inaczej wiktoria amazońska, Victoria amazonica, Gujana Trzcina cukrowa, Saccharum officinarum, Brazylia

154 156

M E K S Y K , A M E R Y K A Ś R O D K O WA I K A R A I B Y

Niebieska agawa, Agave tequilana, Meksyk Meksykański batat, inaczej pochrzyn meksykański, Dioscorea mexicana, Meksyk Opuncja figowa, inaczej nopal, Opuntia ficus-indica, Meksyk Ananas jadalny, Ananas comosus, Kostaryka Brezylka nadobna, inaczej Duma Barbadosu, Caesalpinia pulcherrima, Barbados

158 162 164 168 170

AMERYKA PÓŁNO CNA

Konopia siewna, Cannabis sativa, USA Sosna Cooka, a tak naprawdę igława kolumnowa, Araucaria columnaris, USA Obuwik drobnokwiatowy oraz inne orchidee (w tym storczyki), Cypripedium parviflorum i inne, USA (oraz skrócony tour dookoła świata) Karnegia olbrzymia, inaczej kaktus saguaro, Carnegiea gigantea, USA Kukurydza zwyczajna, Zea mays, USA Mech hiszpański, a tak naprawdę oplątwa brodaczkowa, Tillandsia usneoides, USA Magnolia wielkokwiatowa, inaczej magnolia południowa, Magnolia grandiflora, USA Tytoń, Nicotiana tabacum, USA Kabaczek, dynia i tykwa pospolita, Cucurbita spp. i Lagenaria siceraria, USA (wraz z Papuą-Nową Gwineą) Rośliny mięsożerne z rodzin kapturnicowatych i dzbanecznikowatych, Sarracenia, Darlingtonia i Nepenthes spp.,USA (oraz Borneo) Trojeść amerykańska, Asclepias syriaca, Kanada Skrzyp zimowy, Equisetum hyemale, Kanada

172 174

177 180 182 184 186 188 191 195 198 200

C A ŁY Ś W IAT

Morski fitoplankton

203

Co możesz teraz zrobić samemu Indeks

205 212 7

22

FRANCJA

Jemioła pospolita Viscum album

S

plątana niczym ptasie gniazda, jemioła jest widywana w zimowych miesiącach na drzewach w północno-zachodniej Europie – szczególnie na jabłoniach, lipach i topolach, kiedy są pozbawione swojego listowia. Ujawniające się zimą silne, podwójne liście jemioły zachowują zielony, wiosenny kolor, podczas gdy owoce, bezbarwne i kusząco półprzeźroczyste, ale toksyczne dla nas i naszych domowych zwierzęcych pupili, stanowią wartościowe źródło pokarmu dla ptaków.

Czarnogłówki zanurzają dzioby w miąższu owoców, lecz nie połykają pojedynczych nasion, które są otoczone warstwą wiscyny – kleistej, lepkiej substancji, która przywiera do ich dziobów. Te ptaki pieczołowicie wycierają dzioby na gałęziach, nierzadko zdrapując przy tym korę z drzewa, a czasami nawet wbijając je w szczeliny na powierzchni drzew.

Drozd mglisty, którego nazwa pochodzi od jemioły (łac. Turdus viscivorus, czyli dosłownie drozd jedzący jemiołę), połyka nasiona w całości, by następnie wydalić je w dogodnym dla siebie miejscu, którym zazwyczaj jest jego regularnie używana latryna. Takie nasiona są wciąż zlepione nitkowatymi włókienkami wiscyny. Zahaczenie głową o taką plątaninę cuchnącego materiału zwisającego z niskich gałęzi jest jedną z prawdziwych radości życia, których możemy doświadczyć na świeżym powietrzu.

Gdy nasiona jemioły znajdą się już na gałęzi, roślina ujawnia swoje mroczne oblicze.

Kiełkują z nich smukłe przyssawki, które wczepiają się w żywą tkankę drzewa. Dzięki temu przez resztę swojego życia jemioła (podobnie jak jej kwiecista kuzynka Nujcja, patrz s. 129) egzystuje w roli półpasożyta. Co prawda, gatunek wykorzystuje swoje liście do przeprowadzania fotosyntezy, jednak całą pulę potrzebnej wody i dodatkowych substancji odżywczych pozyskuje od gospodarza, który przez to w rezultacie rośnie wolniej i jest bardziej podatny na choroby. Ze względu na to, że działalność jemioły redukuje ilość pozyskiwanego drewna i owoców z drzew w naprawdę znaczącym stopniu, we Francji wdrażane są regionalne regulacje narzucające właścicielom posesji oraz działek usuwanie jemioły. Na szczęście, ma ona już przygotowane miejsce na rynku.

Przez swoją niezwykłą żywotność i owocowanie w trakcie zimy, jemioła była od czasów pogańskich kojarzona z płodnością. Stanowiła element obrządków druidycznych, kultywowanych przed rozpoczęciem obchodzenia świąt Bożego Narodzenia i uroczystości noworocznych, a od tego był już tylko jeden krok do uznania jemioły za porte bonheur – talizman na szczęście. W dzisiejszych czasach jemioła stanowi element fantazyjnych dekoracji sezonowych, jednak rzadko spotyka się ją w kościołach, ze względu na związaną z nią pogańską symbolikę. Tradycja całowania się pod jemiołą prawdopodobnie wywodzi się z Wielkiej Brytanii, której powściągliwi mieszkańcy być może potrzebowali społecznego przyzwolenia, które miała uzasadniać jemioła. Obecnie dla niektórych jest ona dobrodziejstwem, a może zmorą podczas wielu biurowych przyjęć świątecznych.

23

114

JAPONIA

Chryzantema Chrysanthemum spp.

C

hociaż pochodzą z regionu rozciągającego się od Bałkanów do Japonii, większość chryzantem wyewoluowała na Dalekim Wschodzie, a w Chinach uprawia się je ze względu na kwiaty od przynajmniej 2500 lat. Podobnie jak u stokrotki, ich złożone kwiatostany (w formie baldachogron) składają się z wielu drobnych pojedynczych kwiatów w środku, otoczonych przez „kwiaty promieniste” rozchodzące się zgodnie z nazwą na zewnątrz, a ponieważ większość odmian kwitnie jedynie w nocy, trzymanie ich przez przynajmniej 10 i pół godziny w ciemności nadaje im mile widziany kolor późnej jesieni.

Wyhodowano już chryzantemy w niezliczonej liczbie wariantów kolorystycznych i form: z pojedynczymi i podwójnymi warstwami kwiatów, płaskie lub poskręcane, a nawet – prawdziwe pudle świata roślin – jako kuliste pompony.

Niektóre gatunki, np. chryzantema dalmatyńska (myląco kojarzona jako Tanacetum cinerariifolium16), rodzima dla obszarów wschodniego Adriatyku, posiadająca żywe, fuksjowe promienie na płatkach wokół żółtego środka, oraz śnieżnobiała „malowana stokrotka” (Chrysanthemum coccineum17), pochodząca z Kaukazu, wytwarzają pyretryny – związki chemiczne używane do produkcji biodegradowalnych insektycydów. Rośliny wydzielają również feromon, który odstrasza mszyce, a jednocześnie przyciąga biedronki i innych pożytecznych mszycożerców.

Zaraz po różach, chryzantemy są najpopularniejszymi na świecie kwiatami ciętymi, chociaż nie w każdej kulturze budzą takie same skojarzenia. W Nowym Orleanie, w częściach Europy Wschodniej, a zwłaszcza we Włoszech, łączy się je z żałobą. Na Dalekim Wschodzie natomiast kojarzą się z pomyślnością. Związane z odmłodzeniem i długowiecznością, stanowią motyw jednoznacznie optymistyczny. W tradycyjnym malarstwie chińskim chryzantemy (obok śliwy, orchidei i bambusa) są jednymi z „czterech dżentelmenów” uważanych za „szlachetne gatunki”. W Japonii najważniejszym odznaczeniem narodowym jest Najwyższy Order Chryzantemy, a wszechobecna Pieczęć Cesarska Japonii przedstawia wizerunek właśnie tego powszechnie kochanego kwiatu. W trakcie jesiennych festiwali chryzantem istne wodospady z kwiatów są eksponowane obok całych roślin, wyrównywanych i ułożonych tak, że setki łebków tworzą idealne kopuły, każda na szczycie pojedynczej łodygi. Kwiatowe manekiny, o trochę niepokojącym wyglądzie, przebrane za postacie z gier komputerowych są zestawione z bohaterami teatru kabuki. Kontrastują one ze stonowaną elegancją kiku-zake – napoju z płatków chryzantemy unoszących się w czareczce z sake.

Takie obchody są wyraźnie japońskie, łączą w sobie tradycję i nowoczesność z szacunkiem dla natury i jednoczesną chęcią jej delikatnej modyfikacji.

16 17

Wrotycz starcolistny – przyp. tłum.

Złocień różowy – przyp. tłum.

115

USA

Tytoń Nicotiana tabacum

C

złonkowie rodziny psiankowatych, do której należą jadalne warzywa, takie jak ziemniaki, ale także mandragora, pokrzyk wilcza jagoda i właśnie tytoń, często bronią się poprzez akumulowanie groźnych trucizn. Nicotiana to rodzaj obejmujący około 70 gatunków, pochodzących głównie z obu Ameryk, spośród których uprawiane są wyłącznie dwa. Krzewiasta, sięgająca do pasa, N. rustica rodzima dla Peru, znana także jako tytoń aztecki, jest niezwykle bogata w nikotynę i wykorzystywana do produkcji insektycydów oraz przez szamanów, jako narkotyk psychoaktywny stosowany w trakcie rytuałów religijnych. Powszechnie znany tytoń, N. tabacum, pierwotnie wywodzi się z Boliwii i jest rośliną jednoroczną, która może urosnąć do wysokości głowy dorosłego człowieka w ciągu jednego sezonu. Jego kwiaty tworzą luźne skupiska bladych trąbek różowiejących na rozszerzonym końcu, z których wystają struktury przypominające kapsułki o wielkości kulek marmurkowych22, wypełnione maleńkimi, przypominającymi ziarna zbóż nasionami.

Tytoń rzadko zakwita i owocuje. Jego rosnące wierzchołki są przycinane tak, żeby rośliny przekierowały swoje zasoby do ogromnych liści, które są zbierane i zawieszane w ciepłym miejscu, uzyskując brązową barwę i przyjemny „skórzany” aromat.

Wszystkie części rośliny tytoniu pokryte są drobnymi włoskami gruczołowymi, lepkimi od żółtej wydzieliny, w której skład wchodzi nikotyna – substancja wytwarzana w korzeniach i następnie rozlokowywana we wszystkich tkankach rośliny. Nikotyna ma działanie neurotoksyczne, może zatem zakłócać przepływ impulsów nerwowych. Paraliżuje owady, ale podobnie działa na ludzi – już kilka kropli czystej nikotyny stanowi dawkę śmiertelną i może być wchłaniane przez skórę. W mniejszych ilościach może mieć przyjemne działanie jako środek pobudzający lub uspokajający, hamując odczuwanie głodu, ciepła i bólu, jednocześnie podwyższając tętno i ciśnienie krwi.

Tytoń, jako jeden z pierwszych „narkotyków” używanych w Ameryce Południowej, był zażywany w trakcie rytuałów, pity w formie naparu, żuty lub wdychany po spaleniu przez tubylców na przestrzeni tysięcy lat, jeszcze przed przybyciem Europejczyków. Kiedy Krzysztof Kolumb dotarł na Kubę w 1492 r., wydawało mu się, że miejscowi tak jakby „pili dym” ze skręconych liści tytoniu – prototypów hawańskich cygar – a także przez trzciny wkładane ujmująco do ich nozdrzy. Tytoń wkrótce dotarł do Hiszpanii, a w latach 60.

XVI wieku francuski dyplomata Jean Nicot, od którego nazwiska nadano zarówno nazwę łacińską roślinie, jak i miano jej substancji psychoaktywnej, wysłał tytoń na dwór królewski.

Wśród tamtejszych elit nastał zwyczaj wdychania szczypty lub dwóch zmielonego tytoniu (tabaki), a następnie popularną europejską alternatywą stało się palenie fajki.

22

Zabawka dziecięca o średnicy od około 0,5 do 2 cm – przyp. tłum.

188

Na początku XVII wieku tytoń stał się pierwszym dochodowym produktem eksportowym z kolonii północnoamerykańskich w Wirginii i bardzo szybko istotnym towarem handlowym. Początkowo był uprawiany oraz przetwarzany przez najemnych pracowników, których nieurodzaj i ubóstwo zmusiły do opuszczenia Anglii i Walii. Jednak wraz z poprawą warunków w kraju, a więc ze wzrostem produkcji, w krótkim czasie normą stało się wykorzystywanie pracy afrykańskich niewolników. W połowie XVIII wieku około 140 000 niewolników, pracujących na dużych plantacjach, głównie w Wirginii i Maryland, było w stanie przetwarzać 15 000 ton liści tytoniu rocznie, co stanowiło eksport do Anglii. Arystokracja tytoniowa obejmowała dwóch ojców założycieli Stanów Zjednoczonych, Thomasa Jeffersona i George’a Washingtona. Około 250 lat później, w czasach obecnych, ponad miliard palaczy na całym świecie kupuje 5,5 biliona papierosów rocznie, a nieustanny marketing i luźne regulacje sprawiają, że w krajach rozwijających się palenie tytoniu nadal zyskuje na popularności.

Nikotyna sama w sobie jest niezwykle silnie uzależniająca, a jej wykorzystywanie wiąże się z wieloma problemami zdrowotnymi, podczas gdy jej połączenie z setkami innych substancji zawartych w dymie papierosowym, którego drobinki wpływają nie tylko na płuca, ale również na wiele innych organów, jest jeszcze bardziej niebezpieczne. Warto też wspomnieć o nieprzyjemnych objawach fizycznych i psychicznych u osób, które chcą zaprzestać użytkowania. Pomimo tego firmy tytoniowe przyniosły ogromne zyski swoim dyrektorom, udziałowcom i rządom, które zaczęły polegać na przychodach podatkowych ze sprzedaży ich produktów. Jednak tytoń zabił i okaleczył więcej ludzi niż jakakolwiek inna znana roślina, a także zajmuje 40 000 kilometrów kwadratowych powierzchni Ziemi, która mogłaby być przeznaczona na uprawę żywności lub chroniona ze względu na cenne siedliska leśne.

Można tylko podziwiać gimnastykę umysłową mężczyzn i kobiet, którzy wykorzystują nadzwyczajne bogactwo i siłę lobbingową, żeby przedstawiać firmy tytoniowe jako wzorcowo działające korporacje. Obecnie reklamowy sposób przedstawiania tytoniu jest rzeczywiście przekonujący23.

23

Warto jednak wspomnieć o powszechnych kampaniach antynikotynowych, w ramach których na opakowaniach papierosów i tytoniu umieszcza się fotografie i hasła nawiązujące do problemów zdrowotnych, które mogą spotkać palaczy, m.in. raka płuc, bezpłodności, oraz do potencjalnych zagrożeń dla biernych palaczy – przyp. tłum.

189