101113396

63,6 75(İ&,

1. Opieka farmaceutyczna w praktyce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

1.1.

1.2.

1.3.

1.4.

1.5.

1.6.

1.7.

Opieka farmaceutyczna jako świadczenie zdrowotne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Agnieszka ZIMMERMANN Prawa pacjenta objętego opieką farmaceutyczną . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Agnieszka ZIMMERMANN Dokumentowanie opieki farmaceutycznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Agnieszka SKOWRON, Justyna DYMEK 1.3.1. Definicja i cele dokumentowania opieki farmaceutycznej . . . . . . . . . .

1.3.2. Dane demograficzne i dane o stanie zdrowia pacjenta . . . . . . . . . . . .

1.3.3. Dokumentacja działań z zakresu opieki farmaceutycznej . . . . . . . . . .

Nauczanie opieki farmaceutycznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Małgorzata SZNITOWSKA Problemy lekowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Edyta CZEPIELEWSKA 1.5.1. Definicja i rodzaje problemów lekowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

1.5.2. Rozwiązywanie problemów lekowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Przestrzeganie zaleceń terapeutycznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Anna M. DWORAKOWSKA Zgłaszanie niepożądanych działań leków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Agata MACIEJCZYK 1.7.1. Trochę historii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

1.7.2. Dlaczego zgłaszanie ndl jest konieczne? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

1.7.3. Zgłaszanie ndl powinność czy obowiązek prawny? . . . . . . . . . . . . . . . .

1.7.4. Podstawowe definicje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

1.7.5. Co i jak zgłaszać? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

1.7.6. Co to jest minimum informacji? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

1.7.7. Zgłoszenia przekazywane przez pacjentów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

1.7.8. Co się dzieje dalej ze zgłoszeniami? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

1.7.9. Ocena związku przyczynowo-skutkowego między lekiem a reakcją . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

1.7.10. Jak wykorzystywane są dane ze zgłaszania ndl? . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

2. Podstawy prowadzenia opieki farmaceutycznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

2.1.

Komunikacja farmaceuty z pacjentem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Małgorzata GUZOWSKA XI

1 1 4 9 10 10 16 19 31 31 31 39 44 45 45 46 47 48 49 50 51 51 52 55 55

63,6 75(İ&,

2.2.

2.3.

2.4.

2.5.

2.6.

2.7.

2.1.1. Przychodzi pacjent do farmaceuty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56 2.1.2. Zakłócenia komunikacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59 2.1.3. Trochę technik – pytania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61 2.1.4. Podsumowanie: co sprzyja komunikacji? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62 Komunikacja między pracownikami ochrony zdrowia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63 Małgorzata GUZOWSKA 2.2.1. Tożsamość zawodowa farmaceutów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64 2.2.2. Komunikujmy się . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64 2.2.3. Pozycje percepcyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67 2.2.4. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68 Recepta kontynuowana – element opieki farmaceutycznej . . . . . . . . . . . . . . . . 69 Mariola DROZD, Bożena KAROLEWICZ Modele prowadzenia wywiadu i konsultacji pacjenta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78 Anna M. DWORAKOWSKA 2.4.1. Model Calgary-Cambridge . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78 2.4.2. Model Neighboura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80 2.4.3. Model BARD . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80 2.4.4. Konteksty konsultacji farmaceuty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81 Konsultacja farmaceutyczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82 Bożena KAROLEWICZ, Mariola DROZD 2.5.1. Etapy konsultacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85 Przegląd lekowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99 Edyta CZEPIELEWSKA 2.6.1. Definicja, typy i cele przeglądu lekowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99 2.6.2. Wybór pacjentów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101 2.6.3. Proces przeglądu lekowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 102 2.6.4. Dokumentacja przeglądu lekowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104 Indywidualny plan opieki farmaceutycznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105 Anna M. DWORAKOWSKA 2.7.1. Wywiad medyczny i społeczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 106 2.7.2. Przegląd lekowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107 2.7.3. Konsultacja kontrolna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109

3. Profilaktyka i edukacja zdrowotna jako element opieki farmaceutycznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113 3.1.

3.2.

Edukacja zdrowotna i promocja zdrowia – jak skutecznie prowadzić w aptece . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113 Małgorzata KOZŁOWSKA-WOJCIECHOWSKA Spersonalizowana profilaktyka chorób układu sercowo-naczyniowego . . . . . 119 Marek NARUSZEWICZ 3.2.1. Czynniki ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego . . . . . . . . . . . 119 XII

63,6 75(İ&,

3.2.2.

3.2.3.

3.3.

3.4.

3.5.

3.6.

Ocena ryzyka sercowo-naczyniowego w praktyce . . . . . . . . . . . . . . . . . 128 Zespół metaboliczny jako zespół czynników ryzyka chorób układu krążenia i cukrzycy typu 2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 130 3.2.4. Grupy docelowe profilaktyki i jej cele . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131 3.2.5. Zalecenia dotyczące stylu życia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 133 Styl życia: sposób żywienia i aktywność fizyczna jako podstawa profilaktyki wczesnej i pierwotnej chorób układu krążenia . . . . . . . . . . . . . . . . . 135 Magdalena MAKAREWICZ-WUJEC 3.3.1. Dieta a choroby układu krążenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 136 3.3.2. Aktywność fizyczna a choroby układu krążenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 139 Badania diagnostyczne w aptece jako element profilaktyki pierwotnej i wtórnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 143 Magdalena MAKAREWICZ-WUJEC 3.4.1. Badania antropometryczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 143 3.4.2. Badania biochemiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145 3.4.3. Pomiary ciśnienia tętniczego i tętna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 146 3.4.4. Pomiar saturacji i tętna z wykorzystaniem pulsoksymetru . . . . . . . . . 147 Profilaktyka chorób nowotworowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 149 Anna M. BADOWSKA-KOZAKIEWICZ, Marta FUDALEJ, Michał P. BUDZIK, Andrzej DEPTAŁA 3.5.1. Rola profilaktyki w zwalczaniu chorób nowotworowych . . . . . . . . . . . 149 3.5.2. Związek czynników kancerogennych z rozwojem chorób nowotworowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 150 3.5.3. Ogólne założenia i rodzaje badań przesiewowych w onkologii . . . . 152 Szczepienia w aptece . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 158 Justyna JURKOWSKA, Edyta CZEPIELEWSKA 3.6.1. Szczepionki przeciwko COVID-19 i grypie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 160 3.6.2. Odpowiedź komórkowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161 3.6.3. Promocja szczepień . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 162 3.6.4. Postępowanie w czasie kwalifikacji do szczepienia przeciwko COVID-19 i grypie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163 3.6.5. Postępowanie w czasie anafilaksji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 167 3.6.6. Zasady wykonywania iniekcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 168

4. Opieka farmaceutyczna w różnych stanach fizjologicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . 173 4.1.

4.2.

Opieka farmaceutyczna nad pacjentem pediatrycznym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 173 Magdalena STOLARCZYK 4.1.1. Charakterystyka pacjenta pediatrycznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 173 4.1.2. Doradzanie w drobnych dolegliwościach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177 Opieka farmaceutyczna nad kobietą ciężarną . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 187 Magdalena STOLARCZYK

XIII

63,6 75(İ&,

4.3.

4.4.

5.

5.1.

4.2.1. Farmakoterapia w ciąży . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 187 4.2.2. Doradzanie w dolegliwościach w okresie ciąży . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 196 4.2.3. Suplementacja w okresie ciąży . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 203 Opieka farmaceutyczna nad kobietą karmiącą piersią . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 207 Magdalena STOLARCZYK 4.3.1. Karmienie piersią – najważniejsze informacje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 207 4.3.2. Farmakoterapia w okresie laktacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 211 4.3.3. Doradzanie w drobnych dolegliwościach w okresie laktacji . . . . . . . . 218 4.3.4. Suplementacja w okresie laktacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 224 4.3.5. Rozwiązywanie problemów laktacyjnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 225 Opieka farmaceutyczna nad pacjentem w starszym wieku . . . . . . . . . . . . . . . . . 233 Agnieszka MOSZCZYŃSKI, Edyta CZEPIELEWSKA 4.4.1. Charakterystyka pacjenta w starszym wieku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 233 4.4.2. Specyfika wywiadu z pacjentem geriatrycznym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 240 4.4.3. Najczęściej występujące problemy lekowe oraz leki potencjalnie niewłaściwe u osób starszych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 242 Opieka farmaceutyczna w pandemii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 251 Joanna OBERSKA, Anna M. DWORAKOWSKA Profilaktyka infekcji COVID-19 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 256 5.1.1. Higiena rąk i maski na twarz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 257 5.1.2. Dystansowanie społeczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 257 5.1.3. Testowanie i ustalanie kontaktów zakaźnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 258 5.1.4. Szczepienia ochronne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 259

6. Opieka farmaceutyczna nad pacjentami z chorobami przewlekłymi . . . . . . . . 263 6.1.

Opieka farmaceutyczna nad pacjentem kardiologicznym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 263 Krzysztof J. FILIPIAK 6.1.1. Wspomaganie w zakresie leczenia hipercholesterolemii . . . . . . . . . . . 264 6.1.2. Wspomaganie w zakresie optymalnej terapii hipotensyjnej . . . . . . . . 267 6.1.3. Wspomaganie w zakresie świadomości MAFLD . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 268 6.1.4. Wspomaganie w zakresie walki z uzależnieniem od tytoniu . . . . . . . 269 6.1.5. Wspomaganie w zakresie walki z otyłością . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 271 6.1.6. Wspomaganie w zakresie terapii przewlekłej choroby nerek . . . . . . . 272 6.1.7. Wspomaganie w zakresie prawidłowej terapii chorób układu oddechowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 272 6.1.8. Wspomaganie w zakresie optymalnej terapii cukrzycy . . . . . . . . . . . . . 273 6.1.9. Wspomaganie w zakresie terapii zaburzeń erekcji . . . . . . . . . . . . . . . . . 273 6.1.10. Wspomaganie w zakresie świadomości obturacyjnego bezdechu sennego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 277

XIV

63,6 75(İ&,

6.2.

6.3.

6.4.

6.5.

6.1.11. Inne ważne elementy opieki farmaceutycznej w aptece – leki przeciwpłytkowe oraz przeciwkrzepliwe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 278 Opieka farmaceutyczna nad pacjentem diabetologicznym . . . . . . . . . . . . . . . . . 281 Leszek CZUPRYNIAK, Elektra SZYMAŃSKA-GARBACZ 6.2.1. Charakterystyka pacjenta z cukrzycą typu 1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 284 6.2.2. Charakterystyka pacjenta z cukrzycą typu 2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 289 6.2.3. Najczęściej występujące problemy lekowe u osób z cukrzycą . . . . . . 292 6.2.4. Leki potencjalnie niewłaściwe stosowane u osób z cukrzycą . . . . . . . 294 6.2.5. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 294 Opieka farmaceutyczna nad pacjentem z chorobą nowotworową . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 295 Michał P. BUDZIK, Anna M. BADOWSKA-KOZAKIEWICZ, Andrzej DEPTAŁA 6.3.1. Charakterystyka pacjentów onkologicznych, w przypadku których farmaceuta może podjąć działanie, np. dobierając leki OTC czy suplementy diety . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 296 6.3.2. Najczęściej występujące problemy lekowe i leki potencjalnie niewłaściwie stosowane u pacjentów onkologicznych . . . . . . . . . . . . . 299 6.3.3. Żywienie pacjenta onkologicznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 300 Opieka farmaceutyczna nad pacjentem z osteoporozą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 302 Jacek ŁUKASZKIEWICZ 6.4.1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 302 6.4.2. Istota osteoporozy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 303 6.4.3. Skutki osteoporozy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 304 6.4.4. Podstawy diagnostyki osteoporozy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 304 6.4.5. Parametry określające nasilenie osteoporozy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 306 6.4.6. Zasady leczenia osteoporozy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 308 6.4.7. Rola farmaceuty w leczeniu osteoporozy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 309 Opieka farmaceutyczna nad pacjentem okulistycznym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 311 Jacek P. SZAFLIK, Monika ŁAZICKA-GAŁECKA 6.5.1. Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 311 6.5.2. Anatomia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 311 6.5.3. Najczęstsze problemy okulistyczne w praktyce farmaceuty . . . . . . . . 313 6.5.4. Farmakoterapia chorób oczu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 313 6.5.5. Praktyczne wskazówki podawania leków dospojówkowo . . . . . . . . . . 314 6.5.6. Czerwone oko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 315 6.5.7. Najczęstsze przyczyny czerwonego oka w praktyce farmaceuty . . . 317 6.5.8. Objawy alarmowe w czerwonym oku sugerujące potrzebę pilnej konsultacji u okulisty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 324 6.5.9. Rola farmaceuty w leczeniu czerwonego oka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 324 6.5.10. Najczęstsze przewlekłe choroby oczu w praktyce farmaceuty . . . . . . 325

XV

63,6 75(İ&,

6.6.

6.7.

6.8.

6.5.11. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 332 Opieka farmaceutyczna nad pacjentem pulmonologicznym . . . . . . . . . . . . . . . 334 Agnieszka MOSZCZYŃSKI 6.6.1. Opieka farmaceutyczna nad pacjentem z astmą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 335 6.6.2. Wybrane zagadnienia do omówienia podczas przeglądu lekowego u pacjenta z astmą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 337 6.6.3. Opieka farmaceutyczna nad pacjentem z przewlekłą obturacyjną chorobą płuc . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 344 Opieka farmaceutyczna nad pacjentem neurologicznym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 349 Magdalena NIEDZIELKO, Dagmara MIROWSKA-GUZEL 6.7.1. Najczęściej występujące choroby neurologiczne – podstawowe informacje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 349 6.7.2. Leki i suplementy diety potencjalnie niewłaściwie stosowane . . . . . 352 6.7.3. Leki o potencjalnie niekorzystnym wpływie na OUN . . . . . . . . . . . . . . 353 6.7.4. Inne leki mogące powodować senność i zaburzać koordynację ruchową . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 353 6.7.5. Leki stosowane w neurologii, które mogą wpływać niekorzystnie na ciśnienie tętnicze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 355 6.7.6. Wparcie pacjenta w stosowaniu się do zaleceń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 356 6.7.7. Trudności z połykaniem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 357 6.7.8. Trudności techniczne i związane z zapamiętywaniem . . . . . . . . . . . . . . 357 Opieka farmaceutyczna nad pacjentem gastrologicznym . . . . . . . . . . . . . . . . . . 359 Grażyna RYDZEWSKA 6.8.1. Zgaga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 360 6.8.2. Ból brzucha . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 361 6.8.3. Wzdęcia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 365 6.8.4. Zaparcia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 366 6.8.5. Biegunka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 367

Skorowidz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 369

35=('02:$

Szanowni Państwo!

Przekazujemy w Państwa ręce kompendium aktualnej wiedzy dotyczącej prowadzenia opieki farmaceutycznej w Polsce. Ustawa o zawodzie farmaceuty nareszcie po wielu latach oddaje właściwe miejsce farmaceutom w opiece nad pacjentem i jego prawidłowym leczeniem. Farmaceuta jest bowiem ekspertem od leków, dlatego powinien być doradcą pacjenta, pomagać mu leczyć się bezpiecznie i skutecznie.

W monografii staraliśmy się zaprezentować zarówno uwarunkowania prawne, jak i wszystkie elementy opieki farmaceutycznej opisane we wspomnianej ustawie, szczególnie przegląd lekowy, różne typy konsultacji czy zasad prowadzenia profilaktyki i edukacji zdrowotne. Jest to szczególnie istotne, ponieważ to właśnie farmaceuta jest najbardziej dostępnym dla pacjentów specjalistą ochrony zdrowia. Aby ułatwić farmaceutom właściwą pracę, przekazujemy najnowszą wiedzę dotyczącą postępowania z pacjentami wymagającymi największej uwagi i umiejętności, szczególnie w wybranych stanach fizjologicznych oraz wśród pacjentów z chorobami przewlekłymi. Podręcznik porusza również tematy dotyczące prowadzenia opieki w pandemii COVID-19 oraz nawiązywania relacji z pacjentami i innymi specjalistami ochrony zdrowia.

Na szczególną uwagę zasługuje fakt, że w przygotowaniu książki wzięli udział wybitni specjaliści, w tym lekarze, którzy z chęcią zaangażowali się w przygotowanie wielu rozdziałów, stojąc na stanowisku, że współpraca lekarz–farmaceuta to jedynie korzyść dla pacjentów.

Prof. dr hab. n. med. Małgorzata Kozłowska-Wojciechowska Dr hab. n. med. i n. o zdr. Magdalena Makarewicz-Wujec, prof. AEH

AUTORZY

Dr hab. n. o zdr. Anna M. Badowska-Kozakiewicz =DNğDG 3URSHGHXW\NL 2QNRORJLF]QHM :DUV]DZVNL 8QLZHUV\WHW 0HG\F]Q\

'U Q PHG L Q R ]GU 0LFKDğ 3 %XG]LN =DNğDG 3URSHGHXW\NL 2QNRORJLF]QHM :DUV]DZVNL 8QLZHUV\WHW 0HG\F]Q\

Dr n. farm. Edyta Czepielewska ,QVW\WXW 2SLHNL )DUPDFHXW\F]QHM $NDGHPLD (NRQRPLF]QR +XPDQLVW\F]QD Z :DUV]DZLH

3URI GU KDE Q PHG /HV]HN &]XSU\QLDN .OLQLND 'LDEHWRORJLL L &KRUyE :HZQĎWU]Q\FK :DUV]DZVNL 8QLZHUV\WHW 0HG\F]Q\

3URI GU KDE Q PHG $QGU]HM 'HSWDğD =DNğDG 3URSHGHXW\NL 2QNRORJLF]QHM :DUV]DZVNL 8QLZHUV\WHW 0HG\F]Q\

'U KDE Q IDUP 0DULROD 'UR]G SURI XF]HOQL =DNğDG 1DXN +XPDQLVW\F]Q\FK L 0HG\F\Q\ 6SRğHF]QHM 8QLZHUV\WHW 0HG\F]Q\ Z /XEOLQLH

Dr n. farm. Anna M. Dworakowska .DWHGUD L =DNğDG )DUPDNRWHUDSLL L 2SLHNL )DUPDFHXW\F]QHM :\G]LDğ )DUPDFHXW\F]Q\ :DUV]DZVNL 8QLZHUV\WHW 0HG\F]Q\

'U Q IDUP -XVW\QD '\PHN =DNğDG )DUPDFML 6SRğHF]QHM 8QLZHUV\WHW -DJLHOORġVNL &ROOHJLXP 0HGLFXP

3URI GU KDE Q PHG .U]\V]WRI - )LOLSLDN )(6& 8F]HOQLD 0HG\F]QD LP 0DULL 6NğRGRZVNLHM &XULH Z :DUV]DZLH 8QLZHUV\WHW 0HG\F]Q\ LP .DUROD 0DUFLQNRZVNLHJR Z 3R]QDQLX 3ROVNLH 7RZDU]\VWZR 3RVWĎSyZ 0HG\F\Q\ ² 0HG\F\QD ;;,

/HN 0DUWD )XGDOHM =DNğDG 3URSHGHXW\NL 2QNRORJLF]QHM :DUV]DZVNL 8QLZHUV\WHW 0HG\F]Q\

'U 0DğJRU]DWD *X]RZVND 0JU IDUP -XVW\QD -XUNRZVND

AUTORZY

'U KDE %RŃHQD .DUROHZLF] SURI XF]HOQL .DWHGUD L =DNğDG 7HFKQRORJLL 3RVWDFL /HNX 8QLZHUV\WHW 0HG\F]Q\ LP 3LDVWyZ İOĂVNLFK ZH :URFğDZLX

3URI GU KDE Q PHG 0DğJRU]DWD .R]ğRZVND :RMFLHFKRZVND profesor emeritus 'U Q PHG 0RQLND ĞD]LFND *DğHFND .DWHGUD L .OLQLND 2NXOLVW\NL :DUV]DZVNL 8QLZHUV\WHW 0HG\F]Q\

3URI GU KDE Q IDUP -DFHN ĞXNDV]NLHZLF] (PHU\WRZDQ\ SUDFRZQLN =DNğDGX %LRFKHPLL :\G]LDğX )DUPDFHXW\F]QHJR :DUV]DZVNLHJR 8QLZHUV\WHWX 0HG\F]QHJR

'U Q IDUP $JDWD 0DFLHMF]\N (NVSHUW 8U]ĎGX 5HMHVWUDFML 3URGXNWyZ /HF]QLF]\FK :\UREyZ 0HG\F]Q\FK L 3URGXNWyZ %LREyMF]\FK

'U KDE Q PHG L Q R ]GU 0DJGDOHQD 0DNDUHZLF] :XMHF SURI $(+ ,QVW\WXW 2SLHNL )DUPDFHXW\F]QHM $NDGHPLD (NRQRPLF]QR +XPDQLVW\F]QD Z :DUV]DZLH

3URI GU KDE Q PHG 'DJPDUD 0LURZVND *X]HO .DWHGUD L =DNğDG )DUPDNRORJLL 'RıZLDGF]DOQHM L .OLQLF]QHM :DUV]DZVNL 8QLZHUV\WHW 0HG\F]Q\

0JU IDUP $JQLHV]ND 0RV]F]\ġVNL =DNğDG )DUPDFML .OLQLF]QHM L 2SLHNL )DUPDFHXW\F]QHM 8QLZHUV\WHW 0HG\F]Q\ Z /XEOLQLH

3URI ]Z GU KDE Q IDUP 0DUHN 1DUXV]HZLF] profesor emeritus 0JU IDUP 0DJGDOHQD 1LHG]LHONR .DWHGUD L =DNğDG )DUPDNRORJLL 'RıZLDGF]DOQHM L .OLQLF]QHM :DUV]DZVNL 8QLZHUV\WHW 0HG\F]Q\

0JU IDUP -RDQQD 2EHUVND =DNğDG 0HG\F\Q\ 6SRğHF]QHM L =GURZLD 3XEOLF]QHJR :DUV]DZVNL 8QLZHUV\WHW 0HG\F]Q\

3URI GU KDE Q PHG *UDŃ\QD 5\G]HZVND &HQWUDOQ\ 6]SLWDO .OLQLF]Q\ 06:L$ Z :DUV]DZLH ,QVW\WXW 1DXN 0HG\F]Q\FK &ROOHJLXP 0HGLFXP 8QLZHUV\WHW -DQD .RFKDQRZVNLHJR Z .LHOFDFK

VI

AUTORZY

'U KDE Q IDUP $JQLHV]ND 6NRZURQ SURI 8=DNğDG )DUPDFML 6SRğHF]QHM 8QLZHUV\WHW -DJLHOORġVNL &ROOHJLXP 0HGLFXP

'U Q IDUP 0DJGDOHQD 6WRODUF]\N 3URI GU KDE Q PHG -DFHN 3 6]DIOLN .DWHGUD L .OLQLND 2NXOLVW\NL :DUV]DZVNL 8QLZHUV\WHW 0HG\F]Q\

3URI GU KDE Q IDUP 0DğJRU]DWD 6]QLWRZVND .DWHGUD L =DNğDG )DUPDFML 6WRVRZDQHM *GDġVNL 8QLZHUV\WHW 0HG\F]Q\

'U Q PHG (OHNWUD 6]\PDġVND *DUEDF] .OLQLND &KRUyE :HZQĎWU]Q\FK L 1HIURGLDEHWRORJLL 8QLZHUV\WHW 0HG\F]Q\ Z ĞRG]L 8QLZHUV\WHFNL 6]SLWDO .OLQLF]Q\ LP :$0 ² &HQWUDOQ\ 6]SLWDO :HWHUDQyZ Z ĞRG]L

'U KDE $JQLHV]ND =LPPHUPDQQ SURI XF]HOQL =DNğDG 3UDZD 0HG\F]QHJR L )DUPDFHXW\F]QHJR *GDġVNL 8QLZHUV\WHW 0HG\F]Q\