ตุงลานนา 1
เอกสารประกอบการเรียนรู
เรื่อง ตุงลานนา เรียบเรียงโดย อาจารยลิปกร มาแกว อาจารยเบญจพล สิทธิประณีต ปรับปรุงโดย ผศ. มนตรี เลากิตติศักดิ์
ตุงลานนา 2
ตุงลานนา คำวาตุง ในภาษาลานนาหมายถึง ธง ในภาษาไทยภาคกลาง ตรงกับลักษณะ ประเภท ปกาฎะ ของอินเดีย คือมีลักษณะเปนแผนวัตถุ สวนปลายแขวนติดกับเสา หอย เปนแผนยาวลงมาวัสดุที่ใชทำตุงนั้นมีหลายอยาง เชน ไม สังกะสี ทองเหลือง ผา กระดาษ ใบลาน เปนตน ตุง เปนสิ่งที่ทำขึ้นเพื่อในใชงานทางพุทธศาสนา ทั้งในงานมงคล และอวมงคลตางๆ โดยมีขนาด รูปทรงและรายละเอียดดานวัสดุตางๆ แตกตางกันไปตามความเชื่อ และ พิธีกรรมตลอดจนตามความนิยมในแตละทองถิ่นดวย จุดประสงคของการทำตุงในลานนาดังนี้ คือ ถวายเปนพุทธบูชา สรางใหแกตนเองและผูลวงลับไปแลว จะไดพนไปจากเวรกรรมและ ไดขึ้นสวรรค ประดับประดาศาสนสถาน ศาสนาวัตถุ เพื่อเปนการเฉลิมฉลอง เชนงานปอยหลวง เปนตน เพื่อสะเดาะหเคราะห ขจัดภัยพิบัดตางๆ ใหหมดสิ้นไป โดยเฉพาะภัยที่เชื่อวาเกิดจาก ภูติผีปศาจ หรือบาปกรรมทั้งหลาย ใชในทางไสยศาสตร ทำเสนหบูชาผีสาง เทวดา ใชในพิธีกรรมและเทศกาลตางๆ เชนพิธีสวดมนต พิธีสืบชาตา การขึ้นทาวทั้งสี่ การตั้ง ธรรมหลวง งานปอยหลวง ทอดกฐิน ประเพณีสงกรานต ประเพณีเกี่ยวกับการตาย ตุงจำแนกตามการใชงาน มีดังนี้ ตุงที่ใชประดับตกแตงสถานที่ที่มีงานสมโภชฉลองถาวรวัตถุ เปนตุงที่ใชตกแตงทางพระพุทธศาสนา เพื่อใหเกิดความสวยงาม เปนเครื่องหมาย นำทางไปสูบริเวณงาน และใชในงานมงคลตางๆ มีดังนี้ ตุงไชย (ตุงไจย) เปนตุงขนาดใหญ รูปสี่เหลี่ยมผืนยาวถือวายิ่งยาวยิ่งมีอานิสงคมาก ตุงไชยทำดวยผา เสนฝาย เสนไหม ซึ่งจะทอเปนใยโปรง มีการตกแตงประดับประดา บางก็ ถักทอเปนลวดลายตางๆ อยางสวยงาม ถาผาผืนยาวมากมักใชไมไผลำโตทำเปนเสาตุงใชใน งานเฉลิมฉลองตางๆ ชาวบานจะชวยกันทำตุงไชยมาปกเรียงรายตามสองขางทางที่จะเขาสู วัด การที่นำตุงไชยมาจักเพื่อเปนการอุทิศสวนกุศลใหผูลวงลับ นอกจากปกไดสองขางทาง เขาวัดแลว ยังมีการประดับไวรอบศาสนาสถาน ศาสนวัตถุ ที่ทำพิธีฉลองกันดวย
ตุงลานนา 3
ตุงใย (ตุงใยแมงมุม) คือตุงที่ทำดวยเสนดาย หรือไหม ผูกกันคลายใยแมงมุม เพื่อใช ในพิธีกรรมทางศาสนาเชนเดียวกับตุงไชย หรือแขวนไวในวิหารหนาพระประธานถวายเปน พุทธบูชา การทำตุงชนิดนี้ขึ้นกับความนิยมของแตละหมูบาน ตุงกระดาง เปนตุงที่ทำดวยวัสดุคงรูป ผืนตุงทำดวยไมแกะสลัก หรือปูนปน หรือ เปนแผนโลหะฉลุลาย นอกจากนี้ยังมีการประดับตกแตงดวยกระจก หรือฉลุเปนลวดลาย ประดับบนตุง ตุงชนิดนี้ผูสรางมักเปนผูสูงศักดิ์หรือมีฐานะทางเศรษฐกิจดีพอเพราะวัสดุที่ใช มีราคาแพงและใชชางที่มีฝมือประณีต มีวัตถุประสงคเพื่อถวายเปนพุทธบูชา ตุงขอนงวงชาง หรือตุงขอนกม มีลักษณะเปนวงแหวน ทำดวยไมไผ มัดโยงกันเปน ปลองหมดวยกระดาษสีตางๆ มักผูกติดไวบริเวณหนาพระประธาน ตุงตั๋วเปง คือตุงประจำปเกิด เปนตุงทำดวยกระดาษ หรือผา ทด พิมพ หรือเขียน เปนรูปสัตวประจำปเกิด นิยมปกบนเจดียทรายในเทศกาลสงกรานต หรือแขวนหนาพระ ประธาน ตุงราว คือตุงขนาดเล็ก มักทำดวยกระดาษฉลุ เปนลวดลายบนผืนตุง รูปทรง สามเหลี่ยมหรือสี่เหลี่ยมแบบยาว บางครั้งตัดเปนรูปคลายรูปคน ใชแขวนเชือกเปนแนวยาว สลับสีกัน โยงตามเสาของศาลาธรรมหรือปรำพิธี หรือในวิหารที่มีพิธีกรรมทางศาสนา ตุงตะขาบ ตุงจรเข เปนรูปสี่เหลี่ยมผืนผา มีรูปตะขาบ หรือจรเข อยูบนผืนตุงใช เฉพาะในงานทอดกฐิน ตุงดอกบอง หรือตุงใสหมู เปนตุงที่มีรูปรางทรงจอมแห ทำจากกระดาษสีตางๆ ผูก ติดกับกิ่งไม หรือกานไมไผเล็กๆ ตุงนี้ใชในเทศกาลสงกรานต โดยปกบนกองเจดียทราย หรือประดับเครื่องไทยทานตางๆ ตุงคาคิง เปนตุงที่มีรูปรางยาวแคบ ความยาวเทาความสูงของผูทำพิธี ผืนตุงทำดวย กระดาษสีขาว อาจตกแตงลวดลายดวยกระดาษเงิน กระดาษทอง ตุงคาคิงที่ใชในงานขึ้น บานใหมที่มีพิธีสืบชาตา พิธีสะเดาะเคราะห หรือปกบูชากองเจดียทราย ตุงพระบด, พระบฎ เปนตุงที่มีลักษณะเปนผืนผาใบ หรือกระดาษรูปสี่เหลี่ยมผืนผา มีขนาดตางๆ สวนมากประมาณ ๘๐ คูณ ๑๐๐ เซนติเมตร กรอบทั้งสี่ดานทำดวยไมทำให ตึง ตุงพระบด จะเปนรูปพระพุทธรูปประทับยืน ปางลีลา หรือปางเปดโลก ตุงชนิดนี้ใช ประดับไวดานหลังพระประธานในโบสถ นอกจากประดับพระประธานแลวบางแหงยังใชกับ พิธีกรรมวามเชื่อดวย เชน ตุงพระบฎ ที่ใชในพิธีเลี้ยงผีปูแสะยาแสะที่บานแมเหี๊ยะ จังหวัด เชียงใหม่
ตุงลานนา 4
ตุงที่ใชในการประกอบพิธีงานอวมงคล เปนตุงที่ถือกันวาใชกับเฉพาะในพิธีที่ไมเปนมงคล หรือใชกับความตาย เชนงานศพ หรือพิธีกรรมที่เกี่ยวกับคนตายเปนสวนใหญ เชน ตุงสามหาง เปนตุงรูปคนหรือตุงผีตาย ใชสำหรับนำหนาศพไปสูสุสาน หรือเชิง ตะกอน เปนตุงที่ประดิษฐขึ้นเพื่อรวมลักษณะแทนตัวของคนเราไวดวยกัน คือสวนหัวและ ลำตัวเปนสวนที่กางออกมาเปนแขนขา บางทานกลาววาเปนคตินิยมเกี่ยวกับการเวียนวาย ตายเกิด เพื่อเนนธรรมานุสติ ใหถึงความหลุดพน ไดแก อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา ตุงชนิดนี้ บางทองที่ เชน ลำปาง เรียกตุงฮางคน หรือตุงอองแอง ตุงแดง ตุงผีตายโหง ตุงคางแดง มีความยา ๔ ถึง ๖ ศอกกวางประมาณ ๑ คืบ เศษๆ แบงความยาวออกเปน ๕ ทอน ชายดานลางทำเปน สามชาย ประดับตกแตงให สวยงาม การใชงาน ใชในพิธีสูตรถอนศพ ที่ตายผิดปกติ เชนตายเพราะอุบัติเหตุตางๆ จะใช ตุงปกไวบริเวณที่ตาย แลวกอเจดียทรายเทากับอายผูตาย ปกชอนอยบนเจดียทรายใหครบ เมื่อเห็นตุงแดงและกอทรายนอย ณ จุดใด ก็หมายถึงวาบริเวณดังกลาวมีคนตายไมดีไมงาม ตุงเหล็ก ตุงตอง ทำดวยแผนสังกะสีหรือแผนทองเหลืองขนาดเล็ก ประดับอยูที่ ปลายทั้งสองขางของกานไมเล็กๆ ที่ติดขวางบนตุงผืนใหญเปนระยะๆ บางครั้งทำเปนรูป ทรงคลายพูหอย ตุงนี้ทำเพื่ออุทิศสวนกุศลใหผูตายที่ฐานะยากจนหรือไรญาติ ตุงที่ใชประกอบการเทศน จะเปนตุงที่ใชประกอบในพิธีงานเทศกาล ตั้งธรรมหลวง ในเดือนยี่เพ็ง หรือยี่เปง (วันเพ็ญเดือนสิบสอง) หรืองานตั้งธรรมหลวงเดือนสี่เพ็ง (วันเพ็ญเดือนยี่) โดยการปกตุงดัง กลาวนี้ในกัณฑเทศ หรือประดับอาคารที่มีการเทศน เชนโบสถ วิหาร หรือศาลาบาตร เปนตน ทั้งนี้ตามคติความเชื่อของคนลานนาการทำตุงประกอบการเทศน เพื่อถวายเปน พุทธบูชา และเชื่อวาจะไดอานิสงสมาก ตุงที่ใชประกอบการเทศนสอดคลองกับการเทศนธรรมเรื่องตางๆ ในทศชาติ ดังนี้ ๑. ตุงดิน! ประกอบกัณฑ เตมิยชาดก ๒. ตุงทราย! ประกอบกัณฑ ชนกกุมาร ๓. ตุงไม! ประกอบกัณฑ สุวรรณสาม ๔. ตุงจีน ! ประกอบกัณฑ เนมิราช ๕. ตุงเหียก! ประกอบกัณฑ มโหสถ ๖. ตุงเหล็ก! ประกอบกัณฑ ภูริทัต ๗. ตุงตอง! ประกอบกัณฑ จันทกุมารชาดก
ตุงลานนา 5
๘. ตุงขาวเปลือก ประกอบกัณฑ นารถชาดก ๙. ตุงขาวสาร ประกอบกัณฑ วิธูรบัณฑิต ๑๐. ตุงเงิน! ประกอบกัณฑ เวสสันดร ๑๑. ตุงคำ! ประกอบกัณฑ สิตธาตถออกบวช ชอ คือตุงชนิดหนึ่งแตมีขนาดเล็ก เรียกชื่อตามลักษณะการใชงานหรือรูปทรง เชน ชอนอย เปนชอขนาดเล็ก ใชปกเจดียทรายในเทศกาลงานสงกรานต ในการสะเดาะ เคราะห การสืบชาตา การขึ้นทาวทั้งสี่ การถวายเปนพุทธบูชา ชอนำทาน ใชปกเครื่องไทยทาน หรือปกบนฟอนหญาคาพรอมธนบัตร แหในงาน พิธีตางๆ เชนผาปา กฐิน ปอยหลวง ชอชาง ทำดวยผาแพรสีตางๆ ปกดิ้นอยางสวยงาม ใชถือนำหนาครัวทาน หรือใชปก สลับกับตุงไชยในงานปอยหลวง อานิสงสของการสรางตุง จากหลักฐาน ตำนาน นิราศ ลิลิต และพงศาวดารตางๆ ไดเขียนถึงอานิสงสของการ สรางตุงวา ผูที่สรางตุงถวายเปนพุทธบูชาจะไมตกนรก ไดเกิดในสวรรคชั้นดาวดึงส ถากลับ มาเกิดในมนุษยโลกก็จะไดเปนใหญเปนโต ถาสรางอุทิศใหผูตาย ผูตายก็จะพนจากการไป เปนเปรต หลุดพนจากบาปกรรมที่ทำไว จากอานิสงสดังกลาวทำใหชาวลานนานิยมสรางตุง กันทุกชั้นวรรณะ ซึ่งรูปแบบของตุงก็จะมีความแตกตางกันขึ้นอยูกับฐานะทางสังคมของ เจาของ พื้นฐานความเชื่อของสังคม วัสดุและความสามารถของคนในทองถิ่นในการนำเอา วัสดุที่มีมาประดับตุงโดยใชเทคนิควิธีการตางๆ ในคัมภีรใบลานเรื่อง อานิสงสทานตุง ฉบับวัดแมตั๋ง ตำบลแมพริก จังหวัดลำปาง ก็ไดกลาวถึงอานิสงสการสรางเสาตุง และเสาหงสบูชาพระพุทธเจาวาจะไดผลบุญพนจาก อบายภูมิ ไปเกิดยังสวรรคชั้นดาวดึงส หางตุงกวัดแกวงในยามลมพัด หากพัดแกวงไปทาง ทิศตะวันออก ผูสรางตุงก็จักไดเปนจักรพรรดิราช หากพัดไปทิศอาคเณยจักไดเปนมหา เศรษฐี พัดไปทิศทักษิณจักไดเปนเทวดาชั้นมหาราชิก พัดไปทางทิศหรดี จักไดเปนพระยา ประเทศราช พัดไปทิศปจจิมจักไดเปนพระปจเจกโพธิญาณ หากพัดไปทิศพายัพจักไดทรง ปฎกทั้ง ๓ พัดไปทิศอุตตระจักไดเปนทาวมหาพรหม พัดไปทิศอีสานจักไดเปนสมเด็จอมริ นทราธิราช หากพัดลงทางดาลางจักไดเปนใหญในโลกนี้ หากพัดขึ้นบนอากาศจักไดเปน พระพุทธเจาองคหนึ่ง และไดพบพระศรีอาริยเมตตรัย
ตุงลานนา 6
สืบสานวัฒนธรรมการใชตุง จากคติความเชื่อเหลานี้ทำใหเราพบรูปลักษณของตุง เปนพุทธศิลปสำคัญในวัด ตางๆ ของลานนาอยางหลากหลายแมในปจจุบันชาวลานนาสวนใหญยังนิยมสรางตุงเพื่อใช ในพิธีกรรมตางๆ ทั้งทางศาสนา ประเพณีเกี่ยวกับชีวิต ประเพณีเกี่ยวกับความตาย งาน เทศกาล และเฉลิมฉลองตางๆ ตามคติความเชื่อดั้งเดิม แตแนวโนมการใชตุงเริ่มเปลี่ยนไป เนื่องจากบรรดาหนวยงานทั้งภาครัฐและเอกชนมักใชตุงประดับตามสถานที่จัดงานตางๆ เพื่อความสวยงาม บางงานนำตุงไปใชอยางไมเหมาะสมเปนการทำลายคติความเชื่อดั้งเดิม ของชาวลานนา เชน การนำตุงไปประดับบนเวทีประกวดนางงาม เปนตน บางงานใชตุงปก ประดับไดแตควรใชตุงใหถูกประเภทและเหมาะสม หากไมมีการอนุรักษ และศึกษารูปแบบ คติความเชื่อเกี่ยวกับการใชตุงใหเขาใจถองแทแลวอนาคตการใชตุงในพิธีการตางๆ ตามคติ ความเชื่อเดิมคงจะถูกดัดแปลงใหผิดเพี้ยนไปในที่สุด เรียบเรียงโดย อาจารยลิปกร มาแกว คณะศิลปกรรมและสถาปตยกรรมศาสตร มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลลานนา เขตพื้นที่ภาคพายัพ
ตุงลานนา 7
แบบฝกหัดการทำตุง (ทุง) หรือ ธง วัสดุอุปกรณในการทำตุง กระดาษวาวคละสี ๓ คูสี (เลือกสีที่สวางและตัดกัน) กระดาษเงิน กระดาษทอง กระดาษตะกั่วสีเขียว สีแดง กรรไกร กาวลาเท็กซ กระดาษการดแข็ง เข็ม ดาย ไมไผแขวนตุง กระดาษสา ประเภทของตุงที่จะประดิษฐ ตามวัสดุอุปกรณเหลานี้ ตุงใสหมู ตุงคาคิง ตุงไชย ชอนำทาน ลายดอกประดับตุง และครัวทาน
ตุงลานนา 8
การตัดตุงใสหมู อุปกรณ ที่ตองใช - กระดาษวาวหลากสี - กรรไกร - กระดาษแข็ง - ดาย ไมไผ
ตุงลานนา 9
ขั้นตอนการตัดตุงใสหมู 1. นำกระดาษวาว ๒ แผน แผนละสี เลือกสีที่มีความแตกตางกัน มาซอนกัน เลือกคูสีที่มี ความตัดกันจะยิ่งทำใหเกิดความสวยงาม หรือจะใชสีออนเขมตางกันเพื่อใหเกิดความ ออนหวานก็ได จากนั้นพับตามทะแยงใหเปนรูปสี่เหลี่ยมจตุรัส ตัดกระดาษสวนที่เหลือ ออก
พับกระดาษและตัดตามรอยเสนประ
ตุงลานนา 10
2. พับกระดาษจากมุมเขาสูดาน ใหเปนรูปสามเหลี่ยมตามขั้นตอน
๑. พับใหมุมเขามาชนมุม
๒. พับใหมุมเขามาอีกครั้งหนึ่ง
ภาพการพับทบครั้งที่สอง
ตุงลานนา 11
๓. พับทบเขามาอีกครั้งหนึ่ง
๔. พับทบลงมาใหดานบนทับลาง
3. เมื่อทำการพับจนเปนรูปลิ่มชายธงตามภาพแลวสามารถตัดสวนปลายของกระดาษออก เพื่อใหเปนตุงที่มีสวนชายเสมอกันหรือจะ ปลอยชายใหเปนกลีบก็ไดตามความตองการ จากนั้นจึงทำการตัดลวดลายสวนปลายที่เปนชายธงใหสวยงาม
จะตัดสวนปลายชายธงออกก็ได
ถาไมตัดสวนชายธงจะตัดเปนลวดลายเลยก็ได
ตุงลานนา 12
4. เมื่อตัดตกแตงสวนชายเรียบรอยแลวใชกรรไกรตัดสวนที่เปนตัวของตุง (ชวงที่เปน สามเหลี่ยม) โดยตัดเขาไปใหสลับกันจากดานบน - ดานลาง แตอยาใหขาดออกจากกัน ให ตัดเขาไปจนเหลือขอบไวประมาณ ๐.๕ เซนติเมตร ตัดสลับกันไปแบบนี้ตั้งแตสวนลางไป จนถึงสวนบน โดยใหเหลือพื้นที่สวนบนไวประมาณ ๔ เซนติเมตร เพื่อทำเปนหัวตุง สำหรับ ติดกระดาษแข็ง เหลือไวประมาณ ๐.๕ เซนติเมตร
ดานบนสุดเหลือไวประมาณ ๔ เซนติเมตร
5. เมื่อตัดกระดาษไดตามตองการแลวจะคอยๆ คลี่กระดาษออกจนหมด โดยจะกลับเอา ดานในออกมาดานนอก และสะบัดกระดาษเบาๆ กระดาษจะคอยๆ คลี่ออกซอนๆ กันเปน พวงสวยงาม
ตุงลานนา 13
คลี่กระดาษออกแลวกลับดานเอาดานในออกมาดานนอก
6. ตัดกระดาษแข็งขนาดเสนผาศูนยกลางประมาณ 1 นิ้ว ใชดายรอยตรงกลางแลวนำไป รอยผานดานในของหัวตุง นำปลายเสนดายไปผูกติดกับปลายไมที่เตรียมไวเปนอันเสร็จ
รอยดายและมัดกับปลายไม
ตุงลานนา 14
การตัดลวดลายประกอบตุง หรือเพื่อใชประดับตกแตง นอกจากการทำตัวตุงแบบตางๆ แลวยังมีการทำลวดลายเพื่อใชประดับตกแตงตุง หรือใชประดับตกแตงสิ่งอื่นๆ อีก เชน ใชตกแตงครัวตาน (ครัวทาน) ตกแตงบริเวณ หรือ เครื่องใชตางๆ ที่เกี่ยวของในพิธีใหเกิดความสวยงาม ซึ่งอาจใชเศษของกระดาษที่เหลือจาก การทำตุง ชอ หรือ ทำอยางอื่นๆ มาตัดเพื่อใหเปนลวดลาย อยางงายๆ ในที่นี้จะเรียก วาการตัดลาย ดอก หรือลายดอกแกว ซึ่งจะมีแบบอยางในการตัดมากมายตามแต จินตนาการของผูสราง อุปกรณ ๑. กระดาษเงิน กระดาษทอง กระดาษวาว หรือกระดาษอื่นๆตามตองการ ๒. กรรไกร ขั้นตอนในการตัดลวดลายดอกแกวมีดังนี้ ๑. พับกระดาษครึ่งหนึ่งของสี่เหลี่ยมจัตุรัสใหเปนสี่เหลี่ยมผืนผา
๒. พับปลายกระดาษดานบนซาย และขวาเขาหากึ่งกลางใหเปนรูปสามเหลี่ยม
ตุงลานนา 15
๓. เมื่อพับเปนรูปสามเหลี่ยมแลวใหพับปลายดานซายทบไปหาปลายดานขวา จะไดรูปสามเหลี่ยมมุมฉาก
๔. เมื่อไดรูปสามเหลี่ยมมุมฉากแลวใหพับทบเขามาเหมือนขั้นตอนแรก
๕. ทำการวาดลวดลายลงบนกระดาษ แลวตัดตามลวดลายที่วาดไว
๖. เมื่อตัดเสร็จแลวใหคลี่กระดาษออกจะไดลวดลายตามที่ไดออกแบบไว ซึ่ง ลวดลายตางๆ นั้นสามารถที่จะทดลองออกแบบไปเรื่อยๆ หรือตัดไปตามความคิดของ ตนเอง ก็อาจจะไดลวดลายที่แปลก และสวยงามมากมาย
ตุงลานนา 16
ตุงลานนา 17
รูปแบบของการพับและตัดกระดาษเพื่อทำลวดลายประดับตกแตงแบบตางๆ
ตุงลานนา 18
ภาพลวดลายดอก และการตัดลวดลาย
ตุงลานนา 19
จอ หรือ ชอ หรือ ชอนำทาน (ชอนำตาน) ชอหรือจอนำตาน เปนตุงอีกชนิดหนึ่ง ใชสำหรับตกแตงเครื่องอุปโภคบริโภคทั้ง หลายที่จะนำไปถวายวัด หรือนำไปทำบุญกับพระ โดยเฉพาะในงานพิธีมงคลใหญๆ เชน งานปอย งานประเพณีสงกราณต หรือการทอดพระกฐิน ทอดผาปา การตัดชอนำตานมี ขั้นตอนดังนี้ วัสดุอุปกรณ • กระดาษวาวสีตางๆ กระดาษสา หรือกระดาษเงินกระดาษทอง ตามตองการ • กรรไกรตัดกระดาษ • กาว ดาย ไมไผ ขั้นตอนในการตัดชอนำตาน การตัดในแบบที่ ๑ การตัดชอนำตานเปนรูปคน หรือรูปเทวดา นำกระดาษวาวสี สวยงาม หรือกระดาษสีเงิน สีทอง มาตัดแบงเปนรูปสี่เหลี่ยมผืนผาตามขนาดที่ตองการ เมื่อตัดกระดาษเปนรูปสี่เหลี่ยมผืนผาตามตองการแลวใหพับครึ่งกระดาษตามยาว หนึ่งครั้ง จากนั้นทำการราง หรือเขียนลวดลายลงในกระดาษใหสวยงาม โดยพิจารณาวา ลวดลายที่เขียนจะเปนครึ่งหนึ่งของลวดลายเต็ม รางลวดลายเสร็จแลวใชกรรไกร หรือมีดตัดตามรูปแบบลวดลายที่รางไว เมื่อตัด เสร็จแลวทำการคลี่กระดาษออก จะเปนรูปแบบตามที่กำหนดไวมีลักษณะลวดลายสอง ขางเทาๆ กัน จากนั้นนำดายรอยบริเวณสวนหัวนำปลายอีกดานหนึ่งไปผูกติดกับปลาย ไมไผซีกเพื่อนำไปปกกับครัวทานเปนพุทธบูชาตอไป
ภาพแสดงการพับและตัดลวดลายตุงจ้อ
ตุงลานนา 20
การตัดชอนำทานรูปสามเหลี่ยมชายธง ตัดกระดาษวาวเปนรูปสี่เหลี่ยมผืนผา ความกวางยาวตามตองการจากนั้นพับตาม แนวทะแยงของกระดาษ ตัดครึ่งตามรอยพับ ใชกรรไกรตัดชายทั้งสองดานใหเปนลวดลาย สวยงาม
หลังจากตัดชายทั้งสองดานใหสวยงามแลวใหทำการพับมุมดานซายลงมาใหเปนรูป สามเหลี่ยม จากนั้นจึงพับมุมดานขวาไปดานซาย จากนั้นพับอีกหนึ่งครั้งเพื่อใหเปนรูปสามเหลี่ยมขนาดเล็กลง แลวจึงตัดดานขางของ
ปลายแหลมที่พับออกทั้งสองขางใหเปนลวดลายสวยงาม ลักษณะรูปกระจัง โดยแบง ชองไฟ และชวงจังหวะใหสวยงาม
ตุงลานนา 21
เมื่อคลี่กระดาษออกก็จะไดลวดลายที่สวยงาม หากตองการใหมีหลายดวง ก็ใหพับ ดานลางของชายธงอีก เปนลำดับไป เมื่อไดลวดลายที่สวยงามดีแลวจึงนำไปทากาวติดบน ไมไผใหสวยงาม
ตุงไชย หรือตุงไจ ตุงไชย เปนตุงที่ใชในงานปอยหลวง เชน การฉลองวิหาร ฉลองศาลา หรืออาคาร สถานที่ภายในวัด พรอมเขียนคำอุทิศถวายติดไวที่ตัวตุง สวนประกอบของตุงไชย แบงเปน สี่สวน คือ หัวตุง ตัวตุง หางตุง สวนตุงเล็กๆ ดานขางเรียกตุงขอนนางผาน หรือบางครั้ง เรียกใบไฮ (ใบตนไทร) หรือใบไผ
ตุงลานนา 22
วิธีทำตุงไชย ตัวตุงไชย ใชผาหรือกระดาษ ตัดใหมีขนาดยาวประมาณ ๒.๕ เมตร ถึง ๓ เมตร ความกวางประมาณ ๙ นิ้ว แบงชองดานขวางของ ผาใหไดชองสี่เหลี่ยมจตุรัส หรือสี่เหลี่ยมผืนผาเกิน กวา ๕ ชอง พับตามรอยที่แบง ถาเปนกระดาษสา ใชดินสอขีดแบงชองใหเห็นชัดเจน แตหากเปนผา ใหแบงชองดวยการพับผาแลวใชเตารีดใหเปนรอย พับ นำกระดาษตะกั่วมาพับ ตามขวางใหได ๔ ทบ ตัดตามขวางใหเปนเสน หนาประมาณ ๑ นิ้ว นำกระดาษที่ไดมาคลี่ เปนเสนยาว แลวพับ ครึ่งตามความยาวของ กระดาษ จากนั้นทา กาวบนกระดาษตะกั่วที่ พับแลวนำไปติดขอบทั้ง สองดานของตัวตุง ตลอดความยาวทั้งสอง ดาน นำไมไผมาเหลาหนาประมาณ ๒ ม.ม. กวางประมาณ ๑ ซม. ยาว ๑๒ นิ้ว จากนั้น นำมาติดตามรอยที่พับไวใหสวนเกินของไมยื่นออกมาจากผาทั้ง ๒ ดานเทาๆ กัน นำ กระดาษตะกั่วกวางประมาณ ๑.๕ ซม. ติดลงบนไมตลอดความยาวทั้งดานหนาและดาน หลัง นำลายที่ตัดเตรียมไวมาประดับตามชองทุกชอง ทั้งตรงกลาง หรือมุมของแตละชอง ใหสวยงาม
ตุงลานนา 23
หัวตุงไชย หัวตุงไชยมีความนิยมที่แตกตางกันไป บางแหงอาจจะใชไมไผขดเปนวงกลม ๓ วง บางแหงอาจใชไมทำเปนรูปกาแล หรือบางแหงอาจใชไมหรือกระดาษแข็งตัดเปนรูป ปราสาท หรือบางแหงทำเปนรูปพญานาคบาง เทวดาบาง ในที่นี้จะเปนการใชกระดาษ แข็งหรือไมตัดเปนรูปคลายปราสาท
วิธีทำ หัวตุงไชย ตัดกระดาษแข็งหรือไม ขนาดกวาง ๙ นิ้ว ใหเปนรูปคลาย ดอกบัวตูมหรือใบเสมา ตามแบบ นำกระดาษตะกั่วมาติดบนกระดาษแข็งทั้งสองดาน โดยทากาว บนกระดาษแข็งหรือไมที่ตัดเปนหัวตุง รอใหกาวแหงจึงตัดตาม แนวขอบของกระดาษแข็ง เมื่อกระดาษ และกาวแหงดีแลว นำกระดาษตะกั่วสีอื่นๆ มาตัด เปนลวดลายมาติดประดับลงบนหัวตุงใหสวยงาม หางตุงไชย หางตุงไชยมีหลายแบบเชนเดียวกัน แลวแตการออกแบบของ แตละที่ แตสวนใหญมักจะออกแบบใหสอดคลองกับหัวตุง วิธีทำหางตุงไชย ตัดกระดาษแข็งขนาดกวาง ๙ นิ้ว รูปแบบใหสอดคลองกับหัวตุง นำกระดาษตะกั่วมาปดทั้งสองดาน ทำเชนเดียวกับหัวตุง เมื่อ กาวและกระดาษแหง นำกระดาษตะกั่วสีอื่น มาตัดเปนลวดลาย ตกแตงใหสวยงามเหมาะสมกับหัวตุง