ตุ ง ล า นนา มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลลานนา คณะศิลปกรรมและสถาปตยกรรมศาสตร สาขาการออกแบบ หลักสูตรออกแบบสิ่งทอ วิทยากรบรรยาย ผูชวยศาสตราจารยมนตรี เลากิตติศักดิ์ Wednesday, April 1, 2009
ตุ ง ล า นนา คําว่า ตุง (บางท่านใช้คําว่า ทุง) ในภาษาล้านนาหมายถึง ธง ในภาษาไทยภาคกลาง ตรงกับลักษณะของ ปกาฎะ ของอินเดีย ซึ่งมีลักษณะเป็นแผ่นวัตถุ ส่วนปลายแขวนติดกับเสา ห้อยเป็น แผ่นยาวลงมา
ตุง เป็นสิ่งที่ทําขึ้นเพื่อใช้ในงานพิธีทางศาสนา ทั้งในงานมงคล และอวมงคลต่างๆ โดยมีขนาด รูปทรง และวัสดุ แตกต่างกันไปตามความเชื่อ และพิธีกรรม รวมถึงความ นิยมในแต่ละท้องถิ่นด้วย
Wednesday, April 1, 2009
จุดประสงคของการทำตุงในลานนา ถวายเปนพุทธบูชา ประดับศาสนสถาน ศาสนาวัตถุ เพื่อสะเดาะเคราะห ใชในทางไสยศาสตร ใชในพิธีกรรมและเทศกาลตางๆ
Wednesday, April 1, 2009
ประเภทของตุง การแบงประเภทของตุงที่ชัดเจน ในปจจุบันจะแบงตามพิธีกรรมที่ใชดังนี้
ตุงที่ใช้ในงานมงคล เช่น ตุงไชย ตุง ๑๒ ราศี ตุงค่าคิง ตุงพระบฎ ตุงที่ใช้ในงานอวมงคล เช่น ตุงแดง ตุง เหล็ก ตุงตอง ตุงที่ใช้ในงานมงคล และอวมงคล เช่น ตุง ไส้หมู ตุงกระด้าง ตุงสามหาง ตุงที่ใช้ประกอบการเทศน์
Wednesday, April 1, 2009
ตุงจำแนกตามการใชงาน มีดังนี้ ตุงที่ใชประดับตกแตง และงานมงคล ตุงไชย (ตุงไจย) ตุงใย (ตุงใยแมงมุม) ตุงกระดาง ตุงขอนงวงชาง (ตุงงวงจาง) ตุงตั๋วเปง ตุงราว ตุงตะขาบ ตุงจรเข ตุงดอกบอง หรือตุงใสหมู ตุงคาคิง ตุงพระบด พระบฎ Wednesday, April 1, 2009
ตุ ง ที ่ ใ ช ใ นการประกอบพิ ธ ี อ วมงคล
ตุงสามหาง ตุงแดง ตุงผีตายโหง ตุงคางแดง ตุงเหล็ก ตุงตอง ตุงขอนนางผาน
Wednesday, April 1, 2009
ชอ หรือ จอ ชอ คือตุงชนิดหนึ่ง แตมีขนาดเล็ก เรียกชื่อตามลักษณะ การใชงานหรือรูปทรง เชน ชอนอย เปนชอขนาดเล็กใชปกเจดียทรายในวัน สงกรานต สะเดาะเคราะห สืบชาตา ขึ้นทาวทั้งสี่ ถวาย เปนพุทธบูชา ชอนำทานปกในเครื่องไทยทาน ปกบนขาฟางพรอม ธนบัตร แหในงาน เชน ปอยหลวง ชอชาง ทำดวยผาแพรสีตางๆ ปกดิ้นสวยงาม ใชถือนำ หนาครัวทาน หรือปกสลับตุงไชยในงานปอยหลวง
Wednesday, April 1, 2009
ส ว นประกอบของตุ ง คางตุง
หัวตุง ตัวตุง
ใบไฮ ลายดอก
หางตุง Wednesday, April 1, 2009
การทำตุง แบบตางๆ วัสดุที่ใชทำตุง ๑. กระดาษสาหรือผ้า ๒. กระดาษตะกั่ว ๓. กระดาษแข็ง ๔. ไม้ไผ่
Wednesday, April 1, 2009
ตุงไส้หมู เป็นชื่อที่นิยมใช้ในจังหวัดเชียงใหม่ ในถิ่นอื่นอาจเรียก แตกต่างกันไป เช่น ลําปางเรียก ช่อพญายอ จังหวัดเชียงราย และลําพูน เรียกว่า ตุงไส้ช้าง ภาคกลางเรียก พวงมโหตร
การทำตุงไสหมู
วิธีทําตุงไส้หมู นํากระดาษว่าว ๒ แผ่นๆ ละสีมาซ้อนกัน พับให้เป็นสามเหลี่ยมด้านเท่า ตัดส่วนปลายที่เหลือออก
Wednesday, April 1, 2009
ลักษณะตุงไส้หมู มีรูปทรงเหมือนเจดีย์ ทําจากกระดาษว่าวหลาก สี จังหวัดเชียงใหม่ ใช้ปักบนกองเจดีย์ทรายคู่กับตุง ๑๒ ราศี เพื่อ บูชาพระเกศแก้วจุฬามณี และ พระธาตุประจําปีเกิด
การทำตุงไสหมู
วิธีทําตุงไส้หมู พับครึ่งรูปสามเหลี่ยมอีกสองครั้ง ตัดชายด้านที่ไม่เท่ากันให้เป็นลวดลายสวยงามตามต้องการ
Wednesday, April 1, 2009
ในจังหวัดพะเยา และเชียงราย ใช้ตุงไส้หมูสีขาว และดําประดับ รอบปราสาทศพ เชื่อว่าให้ผู้ตายไปสู่สวรรค์ และได้บูชาพระเกศ แก้วจุฬามณี และบูชาพระธาตุปีเกิดของตนเอง
การทำตุงไสหมู
วิธีทําตุงไส้หมู ใช้กรรไกรตัดเส้นตรงจากด้านที่เปิดได้เข้าไปลึกเหลือช่องว่างไม่ให้ขาดไว้พอประมาณ กลับด้าน แล้วตัดเส้นตรงขนานกับเส้นแรก จากนั้นตัดสลับกันไปตลอดความกว้างจนถึงปลาย เหลือปลาย ไว้ประมาณ ๔ เซนติเมตรเพื่อทําหัวตุง
Wednesday, April 1, 2009
จึงเห็นได้ว่าตุงไส้หมูนั้นเป็นได้ทั้งตุงมงคล และอวมงคล ทั้งนี้ แล้วแต่ว่าในแต่ละพื้นที่จะมีการใช้งานไปอย่างไร แต่จุดประสงค์ หลักก็ยังคงเป็นไปเพื่อการพุทธบูชานั่นเอง
การทำตุงไสหมู
วิธีทําตุงไส้หมู ตัดเสร็จแล้ววางลงให้เหมือนเดิมแล้วเปิดด้านข้างที่ซ้อนกันออกจนเป็นสามเหลี่ยมด้านเท่า จับ ปลายด้านที่ซ้อนกันเปิดเป็นสี่เหลี่ยมทั้งสองแผ่น จับตรงกลางกระดาษยกขึ้น
Wednesday, April 1, 2009
จึงเห็นได้ว่าควรใช้งานตุงอย่างเหมาะสมถูกต้อง มิให้ เปลี่ยนแปลงหรือเพี้ยนไปจากความมุ่งหมายเดิมที่มีเป้าหมาย เพื่อเป็นการบูชา หรือเป็นพุทธบูชาเป็นเป้าหมายใหญ่
การทำตุงไสหมู
วิธีทําตุงไส้หมู ตัดกระดาษแข็งขนาดเส้นผ่าศูนย์กลางประมาณ ๑ นิ้ว ทากาวติดด้านในของหัวตุง ใช้ด้ายร้อย ด้านบน นําไปผูกติดกับปลายไม้ไผ่ เป็นอันเสร็จ นําไปใช้งานได้
Wednesday, April 1, 2009
การฝกตัดลวดลายประดับตุง (ลายแกวชิงดวง) ลวดลายที่ใช้ประดับตุง มีวิธีการทํา ๒ อย่าง คือ ๑. การทําลวดลายด้วยการตัด ๒. การทําลวดลายด้วยการต้องลาย (ฉลุลาย)
การตัดลาย มีวิธีการพับกระดาษหลายแบบเพื่อให้ได้ลายที่ต้องการ มีวิธีพับกระดาษที่นิยมอยู่ ๔ แบบ คือ ๑. การพับกระดาษสามเหลี่ยมแบบ ๒ ชั้น ๒. การพับกระดาษสามเหลี่ยมแบบ ๘ ชั้น ๓. การพับกระดาษสามเหลี่ยมแบบ ๑๖ ชั้น ๔. การพับกระดาษสี่เหลี่ยมผืนผ้า
Wednesday, April 1, 2009
การฝกตัดลวดลายประดับตุง (ลายแกวชิงดวง) การพับกระดาษสามเหลี่ยมแบบ ๒ ชั้น ใช้สําหรับตัดลายที่ต้องการให้ได้ลายที่เหมือนกันทั้ง ๒ ด้าน เช่น ลายหม้อปูรณฆฏะ
วิธีทํา ๑. ตัดกระดาษเป็นรูปสี่เหลี่ยมจตุรัส ๒. พับครึ่งกลาง ๑ ครั้ง จะได้รูปสามเหลี่ยมทบกัน ๒ รูป ๓. วาดลวดลายลงไปด้านใดด้านหนึ่งตรงส่วนกลาง ๔. ตัดตามเส้นที่วาดไว้แล้วคลี่กระดาษออกจะได้ลายตามต้องการ
Wednesday, April 1, 2009
การฝกตัดลวดลายประดับตุง (ลายแกวชิงดวง) การพับกระดาษสามเหลี่ยมแบบ ๘ ชั้น ใช้สําหรับตัดลายที่ต้องการให้ได้ลายที่เหมือนกันทั้ง ๔ ด้าน เช่น ลายประจํายาม และลายดอกไม้ ต่างๆ หรือลายดอกลอย เป็นต้น
วิธีทํา ๑. ตัดกระดาษเป็นรูปสี่เหลี่ยมจตุรัส ๒. พับครึ่งกลาง ๑ ครั้ง จะได้รูปสามเหลี่ยมทบกัน ๒ รูป ๓. พับครึ่งกลางของสามเหลี่ยมอีกครั้ง จะได้รูปสามเหลี่ยมทบกัน ๔ รูป ๔. พับครึ่งกลางของสามเหลี่ยมอีก ๑ ครั้ง จะได้รูปสามเหลี่ยมทบกัน ๘ รูป ๕. วาดลวดลายลงไปโดยให้ด้านที่เป็นขอบกระดาษอยู่ด้านบน หรือขอบ กระดาษเป็นปลายลายดอก และมุมแหลมกลางกระดาษเป็นส่วนกลาง ของลายดอก ๖. ตัดลายตามเส้นที่วาดไว้ แล้วคลี่ออกจะได้ลายตามต้องการ Wednesday, April 1, 2009
การพับกระดาษสามเหลี่ยมแบบ ๘ ชั้น
Wednesday, April 1, 2009
การฝกตัดลวดลายประดับตุง (ลายแกวชิงดวง) การพับกระดาษสามเหลี่ยมแบบ ๑๖ ชั้น ใช้สําหรับตัดลายที่ต้องการให้ได้ลายที่มีลักษณะเป็นวงกลม เช่น ลายดอก ๑๖ กลีบ
วิธีทํา ๑. ตัดกระดาษเป็นรูปสี่เหลี่ยมจตุรัส ๒. พับกระดาษตามแบบการพับกระดาษสามเหลี่ยมแบบ ๘ ชั้น ๓. พับครึ่งกลางของสามเหลี่ยมที่พับ ๘ ชั้นแล้ว โดยพับออกนอกทั้ง ๒ ด้าน ๔. วาดลวดลายลงไปลักษณะเดียวกับการพับกระดาษสามเหลี่ยมอย่าง ๘ ชั้น ๕. ตัดลายตามเส้นที่วาดไว้แล้วคลี่ออกจะได้ลายตามต้องการ
Wednesday, April 1, 2009
การพับกระดาษสามเหลี่ยมแบบ ๑๖ ชั้น Wednesday, April 1, 2009
การฝกตัดลวดลายประดับตุง (ลายแกวชิงดวง) การพับกระดาษสี่เหลี่ยมผืนผ้า ใช้สําหรับตัดลายที่ต้องการให้ได้ลายที่เหมือนกันยาวไปด้านข้าง เช่น ลายสร้อยดอกหมาก ลาย บัวจุม เป็นต้น
วิธีทํา ๑. ตัดกระดาษเป็นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า ๒. พับกระดาษตามขวางโดยพับครึ่งของกระดาษก่อน จากนั้นพับครึ่งเข้ามาจนได้หน้ากว้างของ กระดาษตามขนาดของดอกที่ต้องการ ๓. วาดลวดลายครึ่งลายด้านที่เป็นรอยพับ ๔. ตัดตามเส้นที่วาดไว้แล้วคลี่ออกจะได้ลายตามต้องการ
Wednesday, April 1, 2009
การพับกระดาษสี่เหลี่ยมผืนผ้า Wednesday, April 1, 2009
ตุงไชยเป็นตุงมงคล ใช้ในงานปอยหลวง เช่นการฉลองวิหาร ฉลองศาลา หรืออาคารสถานที่ภายในวัด พร้อมเขียนคําอุทิศ ถวายติดไว้ที่ตัวตุง
การทำตุงไชย
วิธีทําตุงไชย ๑. ตัดผ้าหรือกระดาษ ยาวประมาณ ๒.๕ เมตร ถึง ๓ เมตร กว้าง ๙ นิ้ว (หรือตามความต้องการ) แบ่งช่องตามขวางให้ได้ช่องสี่เหลี่ยมจตุรัส หรือสี่เหลี่ยมผืนผ้า เกินกว่า ๕ ช่อง พับตามรอยแบ่ง ๒. นํากระดาษตะกั่วมาพับตามขวางให้ได้ ๔ ทบ ตัดตามขวาง ให้ได้เป็นเส้น หนาประมาณ ๑ นิ้ว ๓. นํากระดาษที่ตัดมาคลี่เป็นเส้นยาว แล้วพับครึ่งตามความยาวของกระดาษ ทากาวบนกระดาษ แล้วนําไปติดขอบทั้งสองด้านของตัวตุง ๔. นําไม้ไผ่ขนาด ๑ ซม. หนา ๒ มม. ยาว ๑๒ นิ้ว (หรือประมาณว่ายาวกว่าความกว้างตัวตุงข้างละ ประมาณ ๑ นิ้ว) มาติด ตามรอยที่พับไว้ ให้ไม้เกินออกมาเท่ากันทั้งสองด้าน นํากระดาษตะกั่ว มาติดลงบนไม้ตลอดทั้งด้านหน้าและด้านหลัง ๕. นําลายมาติดประดับในช่องทุกช่องให้สวยงาม
Wednesday, April 1, 2009
การทําตุงไชย Wednesday, April 1, 2009
หัวและหางตุงไชยมีความนิยมแตกต่างกันไป บางแห่งอาจใช้ ไม้ไผ่ขดเป็นวงกลม สามวง หรืออาจใช้ไม้ทําเป็นกาแล หรือใช้ กระดาษแข็ง มาตัด แล้วตกแต่งด้วยลวดลายต่างๆ บ้าง
วิธีทําหัวและหางตุงไชย ๑. ตัดกระดาษแข็ง หรือไม้ ขนาดกว้างประมาณ ๙ นิ้ว ตัดให้เป็นรูป สามเหลี่ยม หรือเป็นรูปคล้ายใบเสมา ๒. นํากระดาษตะกั่วมาติดทับทั้งสองด้าน โดยทากาวบนกระดาษแข็ง แล้วรอให้แห้ง ๓. ตัดลวดลายมาประดับบนหัวตุงให้สวยงาม ๔. หางตุงไชยก็ทําเช่นเดียวกับส่วนหัว แต่ออกแบบให้สอดคล้อง กลมกลืนกันสวยงาม ประดับด้วยลวดลายเช่นกัน ๕. นําหัวตุงและหางตุงประกอบเข้ากับตัวตุง แล้วใช้กระดาษตะกั่วปิด ทับรอยต่อให้สวยงาม
Wednesday, April 1, 2009
การทำตุงไชย
ลำดับการทำหัวตุง
ลำดับการทำหางตุง
Wednesday, April 1, 2009
ตุงขอนนางผ่านเป็นตุงเล็กๆ ประดับส่วนปลายซ้ายขวาของข้อแบ่ง เป็นการอุทิศส่วนกุศลให้คนยากจนที่ไม่มีญาติให้ได้รับส่วนกุศลไป ด้วย อาจเป็นรูปสามเหลี่ยมเล็กๆ เป็นรูปใบไผ่ หรือใบต้นไทร
วิธีทําตุงขอนนางผ่าน หรือใบไฮ ๑. นํากระดาษสาหรือกระดาษว่าวมาพับเป็นสามเหลี่ยม ขนาดกว้าง ๒ ซม. และยาว ๔ ซม. ๒. ทากาวที่ปลายไม้ขั้นแบ่งช่องบนตัวตุงที่ยื่นออกมา แต่ละช่อง แล้วนํากระดาษรูปสามเหลี่ยมติดบนไม้ให้ ด้านตรงของสามเหลี่ยมอยู่ด้านนอก เมื่อเสร็จทุกขั้นตอนแล้วนําเชือกมาร้อยด้านบนหัวตุง สําหรับแขวนกับก้างตุงต่อไป
Wednesday, April 1, 2009
การทำตุงไชย
ช่อนําทานเป็นตุงประเภทหนึ่งที่มีขนาดเล็กๆ เพื่อใช้ในการ ประดับตกแต่ง และเป็นการบูชา ด้วยการนําไปปักไว้บนเครื่อง ไทยทานทั้งหลายหรือจะนําไปปักไว้บนเจดีย์ทรายเพื่อ หรืออาจ นําไปแขวนเป็นแนวยาว
วิธีทําช่อนําทานรูปคนหรือเทวดา ๑. ตัดกระดาษว่าวเป็นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้าตาม ต้องการจากนั้นพับครึ่งตามแนวยาว ๒. เขียนลวดลายเป็นรูปคน หรือเทวดา (ตามแบบ) เพียงครึ่งหนึ่ง โดยให้ด้านสันพับเป็นด้านใน ๓. ตัดและคลี่กระดาษออกจะได้ลวดลายที่มีสอง ด้านเท่ากันนําเส้นด้ายร้อยหัวตุงติดปลายไม้
Wednesday, April 1, 2009
การทำชอนำทาน
ช่อนําทานเป็นตุงประเภทหนึ่งที่มีขนาดเล็กๆ เพื่อใช้ในการ ประดับตกแต่ง และเป็นการบูชา ด้วยการนําไปปักไว้บนเครื่อง ไทยทานทั้งหลายหรือจะนําไปปักไว้บนเจดีย์ทรายเพื่อ หรืออาจ นําไปแขวนเป็นแนวยาว
วิธีทําช่อนําทานรูปสามเหลี่ยม ๑. ตัดกระดาษว่าวเป็นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้าตามต้องการจาก นั้นพับครึ่งตามทะแยงให้เป็นรูปสามเหลี่ยม ๒. ตัดชายทั้งสองข้างให้เป็นลวดลายสวยงาม แล้วพับ สามเหลี่ยมมุมซ้ายลงมาทับซ้อนกัน จากนั้นพับมุมด้าน ขวามาด้านซ้าย ๓. พับอีกหนึ่งครั้งเพื่อให้เป็นสามเหลี่ยมเล็กลง ๔. ตัดด้านข้างออกทั้งสองข้างให้เป็นลวดลายสวยงาม ลักษณะลายเป็นรูปกระจัง ๕. เมื่อคลี่ออกจะได้ลวดลายสวยงาม หากต้องการลวดลาย หลายดวงให้พับด้านล่างลงไปอีก เมื่อเสร็จแล้วนําไปติด กับไม้ไผ่ด้วยกาว
Wednesday, April 1, 2009
การทำชอนำทาน