Issuu

Jeanne de Bont | Henk Lamers

ontwerp en aanleg

voedselbostuin

2025

Jeanne de Bont | Henk Lamers

ontwerp en aanleg

voedselbostuin

2025

Inleiding

Aan iedereen die de mogelijkheid krijgt om een eigen ecosysteem te ontwikkelen. Grijp die kans met beide handen! Het is ’n geweldige ervaring om te ontwerpen met natuur en tegelijk kennis en inzicht te verwerven over het produceren van biologische groenten, fruit en kruiden.

Onze kavel ligt ongeveer hier

In 2012 werd een ontwikkelingsstrategie voor Almere Oosterwold gepresenteerd. Een initiatief van de Gemeente Almere, het Rijksvastgoed- en Ontwikkelings-bedrijf en architectenbureau MVRDV uit Rotterdam. Het betreft een gebied van 43 km² waar je mag bouwen wat je wil met slechts enkele restricties: het huis moet technisch voldoen aan het ’Besluit bouwwerken leefomgeving‘ en de helft van de kavel moet worden besteed aan stadslandbouw.

In 2018 kochten we ‘n kavel in Almere Oosterwold van 1350 m² en daar bouwden we een passief huis. Als invulling voor de stadslandbouw, wilden we graag een voedselbos. Maar 675 m² is hiervoor te klein. Zodoende werd het een voedselbostuin met fruit, noten, groenten, kruiden en bloemen. Aangevuld met bakken van makkelijke moestuin en een kleine tuinkas. Ons doel: het creëren van een gezond ecosysteem waar je een groot deel van het jaar uit kunt oogsten. Een voedselbostuin met ’n grote diversiteit van nieuwe aanplant, wilde planten, insecten, vogels en andere dieren, zodat er een duurzaam ecosysteem kan ontstaan. Het kost minimaal zeven jaar om dit doel te bereiken. Maar het is een leerzaam en fascinerend proces, wat tijd, geduld en toewijding vereist. In deze en in komende publicaties delen we onze ervaringen en beschrijven we het verloop van dit proces.

Winter Zilverreiger

Puttertje

Het is eigenlijk nooit saai in onze voedselbostuin, ook niet in de winter. Deze winter kregen we vaak bezoek van een groep puttertjes. Het zijn vogeltjes die in groepsverband leven en samen hun voedselterritorium delen en verdedigen. Ze zijn dol op de zaden van de grote kaardebol en de dropplant. Op ons terras stond een oude dropplant en in de tuin een aantal grote kaardebollen. Hier waren ze bijna elke dag te vinden tot alles op was. Ze zijn erg bewegelijk, maar als ze eten, dan zitten ze even stil en kun je ze goed bekijken. Fantastisch is dat. Met regelmaat staat er ook een zilverreiger bij de waterberging, geduldig te wachten tot er een kikker beweegt. Deze winter stonden de vlier en wilde pruim al heel erg vroeg in bloei. Het leek wel of de seizoenen waren verschoven met zo’n twee weken. Daar tegenover hadden we late nachtvorst na een – voor de tijd van het jaar – te warme periode. Zijn dit de eerste kenmerken van klimaatverandering? Vlier, Sambucus

Wilde pruim, Prunus domestica

Toverhazelaar, Hamamelis

Toverhazelaar is de Nederlandse naam van de plant hierboven. De plant behoort tot de familie van de Hamamelidaceae. Dit is een van de weinige planten die in de winter bloeit. De plant verdraagt temperaturen tot -20 graden Celsius. Voor ons is de toverhazelaar een plant uit laag tien van het voedselbossysteem: de sierplanten. De plant is niet eetbaar, maar heeft prachtige bloemen in een periode waarin alles nog grauw en grijs is. De struik brengt als eerste kleur in de tuin. De kweker, Wim van der Werff, heeft met de Hamamelis intermedia ‘Evi’ de eretitel gewonnen: ‘Beste noviteit 2016’ van de Koninklijke Vereniging voor Boskoopse Culturen. Als je zoiets tegenkomt, weet je dat je met een gekweekte plant te maken hebt. Inheemse en wilde planten krijgen geen eervolle vermelding en winnen namelijk nooit een prijs.

Na de snelle groei van afgelopen jaar was het echt tijd om de hagen te snoeien. Dat was iets waar we geen ervaring in hadden. We kochten een snoeischaar en oefenden wat achter het huis. Dat ging best wel goed, maar al snel zaten we met een berg snoeiafval. Naar het voorbeeld van onze achterburen hebben we twee plekken op de kavel gecreëerd waar we het snoeiafval opstapelden. Maar die bergen werden zo'n twee meter hoog. Overbuurman Stefan gaf ons deze tip: versnipper het afval en leg het onder de bomen en struiken. Het werkt als voeding en op den duur krijg je daar een heel goed bodemleven. Kleine dieren en vogels die hier gebruik van maken, zullen je dankbaar zijn. We kochten het nieuwe boek van Tinka Chabot: ‘Duurzaam snoeien met respect voor plant en dier’. Ze leert je om eerst naar de structuur van de boom of struik te kijken voordat je er de schaar in zet. Het boek laat zien dat elke soort boom of struik een eigen aanpak nodig heeft. Een zeer waardevolle aanschaf.

Wouter van Eck had het in zijn cursus regelmatig over een erwtenstruik met eetbare peulen. We waren nieuwsgierig naar deze plant, vonden een kweker en bestelden twee exemplaren die we in de tuin plaatsten. Na een dag bleek één plant grotendeels opgegeten te zijn door naaktslakken. De andere had het moeilijk, maar staat er gelukkig nog. We wachten nu op de peulen om te proeven of ze daadwerkelijk naar erwten smaken. In het tweede jaar van de aanleg hadden we enkele daslookplanten op het dijkje gezet. Je kunt daar lekkere pesto van maken en dat zagen we wel zitten. De plant sterft af in de winter en komt elk voorjaar weer op, behalve bij ons dan. We keken dan ook met verbazing onder de vlier, waar ditv jaar een rijtje daslookplanten in bloei stond. Geen idee hoe die daar terecht zijn gekomen.

Erwtenstruik, Caragana arborescens

Daslook, Allium ursinum

Lente Lievevrouwebedstro, Galium odoratum

Deze lente is de tuin uitzonderlijk mooi, het spat er vanaf. Het ecosysteem – de mix van biologisch plantgoed, wilde planten, grote en kleine dieren – begint goed te werken. We ervaren voor het eerst de kracht van een voedselbostuin. Er zijn veel hommels, bijen, platbuiklibellen en vele soorten insecten aanwezig. En er komen steeds meer verschillende soorten vogels langs. De lente is een mooi proces om alle elementen in de tuin eens goed te bekijken. Prachtige bloesem van de amandel, perzik, zoete kers en sterappel. Maar ook die van de Japanse kwee, kornoelje, daslook, krentenboompjes, mispel, nashipeer, hazelaar, sleedoorn, meidoorn en olijfwilg zijn prachtig. De geur van de lievevrouwebedstro ruik je door de hele tuin. Planten komen weer op, zoals pioenroos, dropplant en fazantenbes. De potten met vijgen die de hele winter in de kas stonden, staan nu buiten in de zon. Als je door de tuin loopt, ervaar je pas goed hoeveel leven er aanwezig is. Daar zijn we ons nu bewust van.

Mispel, Mespilus germanica

Als eerste wilde planten zijn daar elk jaar weer de prachtige smeerwortels. Heel kenmerkend voor ons gebied. Er staat dit jaar een grote hoeveelheid kruiskruid en dubbelkelk. Distels zijn nu verdwenen, evenals het gele mosterdzaad. Nu zien we verschillende soorten zuring en veel paardenbloemen. De grote kaardebol gaat het tweede jaar in en schiet omhoog. Pal ernaast staat de grote pimpernel, die eveneens twee meter hoog is geworden. We zaaiden: dille, dragon, basilicum, munt en kervel. In ‘veld drie’ boerenwormkruid, echte kamille en dagkoekoeksbloem. De zaailingen zijn gelukkig opgekomen. Maar het voorjaar begint pas goed met ‘de Groene Plantenmarkt’ van Johan op het terrein van kwekerij Stadsbomerij. Hij heeft het voor elkaar gekregen dat de beste kwekers en gereedschapsbedrijven aanwezig zijn met hun producten. Zelf liet hij zijn nieuwe fruitleibomen zien. Jammer dat we hier geen plaats meer voor hebben, want ze zien er zo mooi uit.

Witte bes, Ribes rubrum

Kruiskruid, Senecio

Dubbelkelk, Helminthotheca echioides

Horizontaal Palmet leifruit, Stadsbomerij

Na de bui

Brem, Cytisus scoparius

Zoete kers, Prunus avium

Soorten dieren in de tuin: Bijen Blauwe juffers Bruine kikker Bruine rat Cettis zanger Citroenvlinder Dagpauwoog Duif Ekster Glanskop Groene kikker Groenling Grote bonte specht Hommels Huismus Kleine bonte specht Koolmees Koolwitje Kraai Kwikstaart Langpootmuggen Lieveheersbeestjes Lijster Merel Mieren Muggen

Muizen Naaktslakken Pimpelmees Platbuiklibellen Puttertjes Ringmus Roodborstje Salamander Slakken Spinnen Spreeuw Sprinkhaan Tjiftjaf Tuinfluiter Valkje Viervleklibel Vink Vliegen Vlaamsegaai Wantsen Wilde eend Winterkoninkje Zanglijster Zilverreiger Zwaluw Zwartkop

Links, Kaki, Diospyros Rechts, Erwtenstruik, Caragana arborescens

Deze lente volgden we bij Floron, een cursus over grassen en een over waterplanten. Beide kwamen heel goed van pas bij de aanleg van de waterberging.

Zomer Olijfwilg, Laeagnus umbellata

De bomen en struiken hangen vol met nieuw fruit en het lijkt erop dat we voor het eerst amandelen en perziken gaan krijgen. Je kunt nu al zien dat het een heel goed oogstjaar gaat worden; wat een rijkdom. De olijfwilg had zoveel rode bessen dat je niet wist waar te beginnen met plukken. We zien de ooievaarsbek voor het eerst in bloei staan met prachtige lila bloemen. De grote kaardebol, grote pimpernel en echte heemst zijn ruim twee meter hoog geworden. Het groot plathoofd lijkt zich te hebben uitgebreid; de struik is veel breder geworden en staat vol met gele bloemen. Het Chinese prachtriet staat er nu twee jaar en is een mooie volle pol geworden van anderhalve meter hoog. De ontwikkeling lijkt steeds sneller te gaan. In korte tijd zijn de vijgstruikjes verdubbeld in omvang. Er zitten zelfs al kleine vruchten aan. We leerden weer iets nieuws: de natuur lost zelf problemen op! We zagen dat onze vlierstruik helemaal onder de zwarte luis zat. Het zag er echt ernstig uit.

We vroegen advies aan Johan van Kwekerij Stadsbomerij. Hij zei dat dit bekend is en dat de vlier hier gevoelig voor is. Toch was zijn advies om er niets aan te doen: ‘Het lost zich vanzelf op,’ zei hij, ‘als straks de lieveheersbeestjes komen.’ Na een paar weken kwamen inderdaad die lieveheersbeestjes, en ze zijn dol op de zwarte luis van de vlier. Niets doen en afwachten was voor ons een heel vreemde ervaring, maar de natuur lijkt de problemen zelf op te lossen. Nog iets wat zich zelf oploste: de zoete kers hing vol met dikke, heerlijke kersen. Twee dagen later was de hele boom leeggegeten door een groep spreeuwen.

Fazantenbes, Leycesteria Formosa

Vlier, Sambucus

Ooievaarsbek, Echte heemst, Geranium dissectum Althea officinalis

In 2022 hadden we twee perzikboompjes geplant. Een ervan kreeg last van krulziekte en is daardoor erg klein gebleven. Toch heeft die kleine perzikboom zijn werk gedaan en kregen beide bomen voor het eerst vruchten. Niet een paar, maar verschrikkelijk veel! Zoveel perzikken dat we ze uiteindelijk hebben gedeeld met de buren. Een poos later oogstten we de amandelen, nashipeer, Redloveappels en bessen van de olijfwilg. Nooit eerder hadden we zoveel oogst uit de voedselbostuin. In de komende jaren zal dat waarschijnlijk nog meer worden. We vroegen ons af: wat doe je met zoveel oogst? Hoe kun je dit zo goed mogelijk verwerken en bewaren? We belanden hiermee in een nieuwe fase van het ontwikkeltraject. We vonden dat het onderdeel ‘oogst’ deel had moeten uitmaken van het conceptplan voor de voedselbostuin. Nu moesten we plotseling zelf een oplossing bedenken. We hadden hier helemaal geen kaas van gegeten. Wat nu?

We herinnerden ons dat sommige mensen vroeger een proviesiekast buiten hadden staan. Zo’n kast met lades erin en fijn gaas aan de buitenkant tegen fruitvliegjes en insecten. Deze werd gebruikt om nieuw fruit te laten afrijpen. We vonden een leverancier en bestelden een exemplaar. We kunnen nu alle appels, peren, mispels, nashiperen of noten hierin bewaren. We kwamen erachter dat het verwerken van de oogst al eeuwenlang in ontwikkeling was. Er bestaan al veel verschillende technieken om je oogst te bewaren, zoals: bewaren in alcohol, drogen, fermenteren, inkuilen, inmaken, invriezen, ontsappen, pasteuriseren, pekelen, steriliseren, suikeren, vacuumeren of wecken. Ook werden mispels, morellen, moerbeien en meloenen in azijn gezet. Uiteindelijk hebben we veel jam gemaakt en zijn we begonnen met fermenteren. We realiseren ons nu dat het een traject is van leren en blijven leren.

Perzik, Prunus Persica

Als je bomen en planten aanplant, Grote pimpernel, Sanguisorba officinalis zijn ze klein en is het geheel overzichtelijk. Maar nu, na vier jaar, zijn boompjes bomen geworden en ervaren we iets nieuws in de tuin, namelijk schaduw! De hogere bomen veroorzaakten schaduwplekken, waardoor het aanzicht van de tuin helemaal veranderde. Iets waar wij helemaal geen rekening mee hadden gehouden. Maar het biedt nieuwe mogelijkheden, namelijk het aanplanten van schaduwplanten. Je kunt de schaduwplekken ook gebruiken om er een zitje te maken, zodat je lekker in de schaduw kunt zitten als het in de zomer snikheet is. De hele zomer stonden beide regentonnen van elk 400 liter helemaal leeg. Ondanks de zomerhitte hebben we nauwelijks gesproeid in de voedselbostuin en zag alles er goed uit. Een teken dat het ecosysteem goed werkt.

Groot plathoofd, Cephalaria gigantea

Nashipeer, Pyrus pyrifolia

Bremstruik in volle bloei

Boven, Roos Cayenne, Rosa Onder, Pimpernel, Sanguisorba officinalis

Boven, Ooievaarsbek, Geranium dissectum Onder, Hibiscus, Hibiscus syriacus

Zeisen

Het beleid van een voedselbostuin is dat je zo weinig mogelijk maait. Je maait ook niet in de maand mei vanwege de insecten die er broeden. De paden maaien we wel regelmatig. Twee keer per jaar wordt de vijver leeggehaald door Giel Claessens van Riet en Ruigte kapper. Hij ontwerpt met zijn zeis. Al zeisende geeft hij vorm aan het gebied rondom de vijver. Hij creëert doorkijkjes en wat hij noemt romantische details. Het leuke van de vijver is dat we er niets aan hebben gedaan en toch staan er planten in. Die komen mee met de wilde eenden en reigers die op bezoek komen. Dit jaar vond Giel weer nieuwe soorten: de bies, waterviolier en witte waterkers. Het water was weer zichtbaar en we zagen een grote klodder kikkerdril drijven. De kikkers voelen zich thuis en zijn zich flink aan het voortplanten. Toen Giel klaar was, zaten we met een grote berg gesnoeide lisdodde die nauwelijks verteerd. Je hebt de keuze: opruimen of jarenlang laten liggen.

Giel Claessens, ik maai riet, ruigte en gras met de zeis op plekken waar machines minder goed kunnen komen. Door delen te laten staan of juist te maaien, ontstaat er meer variatie en ruimte voor bloemen, insecten en biodiversiteit.

Voor en na het zeiswerk van Giel

Experimenten

Geïnspireerd door de mooie planten in de tuin hebben we dit jaar extra veel geëxperimenteerd met nieuwe soorten en rassen. Tijdens een van onze wandelingen, dit keer in de tuin van ‘Paleis het Loo’, zagen we prachtige planten staan aan de rand van de bloemperken. Thuis zochten we op welke soort het was, het was de echte tabaksplant. Het zaad ervan was te koop bij De Tuinen van Weldadigheid. We bestelden een zakje zaad en gingen aan de slag. Links boven zie je de eerste zaailingen in een p9 potje. De jonge plantjes groeiden goed; we moesten ze al snel overplanten naar grote potten. Die hebben een hele poos op het terras gestaan. Toen ze te groot werden, hebben we vier planten in de volle grond gezet. De overige twee hebben we aan medebewoners gegeven die er veel plezier aan hebben beleefd. Een soort die al langer op onze verlanglijst stond, is ’zoete mais’. Hiervoor gebruikten we biologisch zaad van Demeter.

Echte tabak, Nicotiana tabacum

Suikermaïs, Zea mays convar. saccharata

Na een paar dagen ontdekten de naaktslakken de jonge planten en aten ze alle onderste bladeren op. We probeerden de slakken weg te lokken, maar de aantrekkingskracht was te groot. Ondanks de slakkenvraat groeiden de planten en kwamen ze in bloei. De mais kreeg wonderbaarlijke pluimen met zaden die leken op rijstkorrels. Sommige planten hebben prachtige vormen, kleuren en patronen; ontwerpers zouden er jaloers op kunnen worden. Het derde en vierde experiment ging over groene asperges en vijgen kweken in een grote pot. Dat had niemand verwacht: groene asperges in een pot. Maar het bleek een groot succes. De nieuwe asperges bleven maar komen. De vijgen worden gebruikelijk tegen een warme muur geplaatst, op het zuiden gericht. Omdat we geen muren hebben in de tuin, zochten we naar een beschutte plek. Voor de tuinkas bleek de beste plek te zijn, uit de wind en bijna de hele dag in de volle zon.

Asperge, Asparagus

Vijg, Ficus carica

Experimenteren met planten is ontzettend interessant, doorbreekt de lange periode van ontwikkeling en geeft je stof tot nadenken.

Herfst

Na zo’n weelderige lente en zomer vonden we het erg jammer dat het voorbij was met alle pracht en praal. Gelukkig werden we nog getrakteerd op een kleurrijke herfst met mooie gele, oranje, rode en bruine tinten. De rozen, fazantenbes en fuchsia stonden nog steeds in bloei. Zelfs de experimentele tabaksplanten hadden nog bloemen, tot aan de eerste nachtvorst; toen was het gedaan. De asperges kleurden warm geel, de sassafras kreeg een groengele kleur en de mispel werd okergeel. De aanhoudende regen belette ons om nog een keer de paden te maaien. Het hoge gras was op een aantal plekken bedolven onder het vele bladafval. In het snoeiboek leerden we dat je beter in het voorjaar kunt snoeien. Er was niet veel meer te doen voor ons; we lieten de natuur zijn gang gaan. Het is leuk om te zien dat er steeds meer soorten vogels op bezoek komen om even te rusten of wat zaden te eten. Ze wippen van tak naar tak of scharrelen wat rond op de grond.

De puttertjes zijn weer terug voor de zaden van de grote kaardebol. We zien roodborstjes, koolmezen, pimpelmezen en een winterkoninkje. Eksters en een kleine bonte specht, maar ook soorten die we nog niet herkennen. Van achter het raam kijken we naar buiten hoe het ecosysteem zich aanpast voor de winter.

Japanse esdoorn, Acer Japonicum

Op vier oktober arriveerde storm Amy. Een krachtige tropische cycloon die delen in Noord- en West-Europa trof. In onze voedselbostuin was de schade gelukkig beperkt. Door de krachtige windstoten waren de Toonboom en de oranje schietwilg omgewaaid.

De olijfwilgen hadden dit jaar heel veel rode bessen. We oogsten meerdere keren om er jam van te maken. Op een gegeven moment zijn we gestopt met oogsten; het waren te veel bessen. Daar waren de vogels wel blij mee. We hadden vijfentwintig struiken hondsroos met rijpe rozenbottels. Van de sterappels hebben we jam gemaakt met echte vanille, dat was een groot succes. De overburen vroegen om een tweede potje. Ook de duindoornstruik had een overvloed aan oranje bessen. Verschrikkelijk zuur, maar erg gezond. Een grote hoeveelheid oogst kwam van de perenboom en de mispel. Met deze hoeveelheid oogst belanden we in een nieuwe fase. Wat doe je met al die oogst en hoe bewaar je het? Dit onderwerp had onderdeel moeten uitmaken van het ontwikkelplan. Nu moesten we het zelf oplossen en gingen dus aan de slag. Jaren geleden had men een proviandkast met fijn gaas eromheen om de vliegen buiten te houden. Zo’n kast werd gebruikt voor het opslaan van appels en peren.

Ze worden nog steeds gemaakt en gebruikt. We vonden er een online. Een hoge kast met twee deurtjes en acht laden. De kast bleek ook heel goed te werken voor de opslag van tomaten en amandelen. We kwamen erachter dat mensen al eeuwen bezig zijn met dit onderwerp. Er bestaan al veel technieken en bewaarmethodes. Zo kun je de oogst: drogen, bewaren onder vet, bewaren op alcohol, fermenteren, inkuilen, inmaken, invriezen, ontsappen, pasteuriseren, steriliseren, suikeren, vacumeren, wecken, zouten en pekelen. Mispels, morellen en moerbeien werden op azijn gezet. Dat fermenteren leek ons wel wat. We kochten het boek ‘Over Rot’, geschreven door Meneer Wateetons en er ging een wereld voor ons open. Bij elk nieuw onderwerp ontdek je een nieuwe wereld met boeken, websites, podcasts, video’s, workshops, experts, etcetera. We hebben in ieder geval nog een lange weg te gaan.

Boven, Fuchsia en duindoorn, Hippophae rhamnoides Onder, Asperge, Asparagus en Sassafras, Sassafras Albidum

Over Rot 2.0. handboek voor fermenteren

Kakiboom, Diospyros kaki

Olijfwilg, Laeagnus umbellata

Brem, Cytisus scoparius

Oogst Gram 775 1023 651 210 17 510 38 3534 4149 13029 6531 1405 7913 77 969 4152

Fruit

Aalbes Appelbes Jostabes Kersen Kornoeljekers Krent Kruisbes Mispel Nashipeer Peer Perzik Rozenbottel Sterappel Taybes Wittebes Zwartbes

44938 46199

Totale oogst

Gram Groenten

Gram Kruiden

27 Balkontomaat 695 Rode pepers

15 17 275 117 58 12

Citroenmelisse Kervel Munt Rozemarijn Salie Tijm

722

494

Moestuinbakken

De moestuin bakken deden het evenals de voedselbostuin buitengewoon goed dit jaar. De planten groeide snel en zagen er sterk en gezond uit. We oogsten veel tomaten, bosui, alle soorten sla en komkommer. De resultaten van dit jaar kun je bekijken op ISSU.

Jaaroverzicht 2025

Dank aan

Voedselbostuin

Arjan & Esther Kwekerij Eetbaargoed Be Nienhuis Perdok kassen Boudewijn Rijff Kwekerij Stekkers Evelyn Derksen Plantschap Floris Moolenbeek Tuinmoes Giel Claessens Riet en Ruigtekapper Jaqueline de Ruiter Kwekerij de Arend Jelle Medema Makkelijke Moestuin Johan Smits Kwekerij Stadsbomerij Lambert Sijens Tuinen van Weldadigheid Lex Roeleveld Stichting Heg & Landschap Micha & Sietske Kwekerij Arborealis Robin Schillemans Kwekerij Schillemans Roger Bastin Kwekerij Bastin Stephan Kassels De Voedselboswachter Stef van Walsum Stichting Floron Stijn Heijs Voedselbos In ’t Holt Mark van de Rakt Wijnbouw Totaal Tinka Chabot S-kwadraat Wouter van Eck Voedselbos Ketelbroek

Bouwteam

Patrick Schreven Joop Heinen Jos Verheijden Frans Maas Jan Geerts

Eco+Bouw Eco+Bouw Kovos architecten Kovos architecten SFB, Seven Futureproof Buildings

Tekst en ontwerp

Jeanne de Bont Henk Lamers

Grayboxblackrect Grayboxblackrect