Jeanne de Bont | Henk Lamers
ontwerp en aanleg
voedselbostuin
2024
Jeanne de Bont | Henk Lamers
ontwerp en aanleg
voedselbostuin
2024
Inleiding
Aan iedereen die de mogelijkheid krijgt om een eigen ecosysteem te ontwikkelen. Grijp die kans met beide handen! Het is ’n geweldige ervaring om te ontwerpen met natuur en tegelijk kennis en inzicht te verwerven over het produceren van biologische groenten, fruit en kruiden.
4
Onze kavel ligt ongeveer hier
In 2012 werd een ontwikkelingsstrategie voor Almere Oosterwold gepresenteerd. Een initiatief van de Gemeente Almere, het Rijksvastgoed- en Ontwikkelings-bedrijf en architectenbureau MVRDV uit Rotterdam. Het betreft een gebied van 43 km² waar je mag bouwen wat je wil met slechts enkele restricties: het huis moet technisch voldoen aan het ’Besluit bouwwerken leefomgeving‘ en de helft van de kavel moet worden besteed aan stadslandbouw.
In 2018 kochten we ‘n kavel in Almere Oosterwold van 1350 m² en daar bouwden we een passief huis. Als invulling voor de stadslandbouw, wilden we graag een voedselbos. Maar 675 m² is hiervoor te klein. Zodoende werd het een voedselbostuin met fruit, noten, groenten, kruiden en bloemen. Aangevuld met bakken van makkelijke moestuin en een kleine tuinkas. Ons doel: het creëren van een gezond ecosysteem waar je een groot deel van het jaar uit kunt oogsten. Een voedselbostuin met ’n grote diversiteit van nieuwe aanplant, wilde planten, insecten, vogels en andere dieren, zodat er een duurzaam ecosysteem kan ontstaan. Het kost minimaal zeven jaar om dit doel te bereiken. Maar het is een leerzaam en fascinerend proces, wat tijd, geduld en toewijding vereist. In deze en in komende publicaties delen we onze ervaringen en beschrijven we het verloop van dit proces.
5
Winter
Dit jaar wilden we een grote stap zetten door de hele kruidlaag aan te leggen. Maar het regende zo hard en langdurig dat er van aanplanten niets terechtkwam. Uit noodzaak besloten we om de oprit aan te pakken. Dat was een praktische keuze. Elke keer als we naar binnen liepen, hadden we modder aan onze voeten en moesten we de vloer schoonmaken. We hadden een voorkeur voor schelpen; die passen mooi bij het landschap in de Flevopolder. De oprit vroeg wel om het nodige grondwerk. We vonden een hovenier, niet ver hier vandaan: Schillemans, ook wel Red Robin genoemd. Robin had tijd om ons te helpen, maar kwam eerst kijken. Zijn advies was om grindplaten te leggen met daarop een laag blauwe schelpen. Voor Robin was de regen geen probleem; hij werkte gewoon door. Na drie dagen was het werk klaar. De entree van ons huis was enorm verbeterd en zag er uitnodigend uit. Eindelijk waren we verlost van alle modder in huis.
6
Oprit, voor en na
Grote lisdodde, Typha latifolia
De grote lisdodde is een woekerende wilde plant; onze waterberging stond er helemaal vol mee. Er moest dringend worden gesnoeid en beheerd. In onze wijk vind je een verscheidenheid aan kleine bedrijfjes waar veel kennis en kunde aanwezig is op het gebied van moestuinieren en natuurbeheer. Ze bieden hun diensten aan de bewoners van Oosterwold aan. Zo ook Giel Claessens, met zijn bedrijfje Riet en Ruigtekapper. Giel is van huis uit user-interfacedesigner, maar heeft een passie voor het werken met de zeis. Dat zeiswerk doet hij ook in sloten en waterbergingen. Gehuld in een waterdichte broek tot aan zijn oksels ging Giel het water in en maaide hij de lisdodde uit onze waterberging. ‘Het zijn hardnekkige planten,’ zei hij. ‘Ik moet in het voorjaar nog een keer terugkomen.’ Dat bleek een slimme zet van hem, want nu komt hij twee keer per jaar in onze voedselbostuin werken. En daar zijn wij heel blij mee.
Giel met waterbroek aan in de sloot
7
Toverhazelaar, Hamamelis
Grote pimpernel, Sanguisorba officinalis
Lievevrouwebedstro, Galium odoratum
Na drie jaar hard werken was er al veel gedaan. Maar volgens de lijst van Evelyn moest er nog heel wat worden aangeplant. We hadden voedselboslaag een, twee en een deel van laag drie aangelegd, maar nog geen klimplanten of bodembedekkers geplant. Die bodembedekkers waren interessant, omdat je ermee grote kleurvlakken kunt maken. Dat heeft veel impact op het geheel, dus wilden we eerst een stukje uitproberen. We zochten naar een plant die niet door naaktslakken zou worden opgegeten en kozen voor lievevrouwebedstro, een plant die het ook op kleigrond goed doet. We bestelden 45 planten bij Kwekerij De Arend in Oosterwold. Aan de rand van ‘veld één’ maakten we een stukje grond vrij en begonnen we met aanplanten. Na een paar weken bleek dat het een groot succes was. Eenmaal in bloei ziet zo’n bedje er prachtig uit en ruik je de geur van de bloemen door de hele tuin.
8
Bij Kwekerij De Arend zagen we in een hoek van het terrein prachtige struiken met gele bloemen. Het was een heel bijzondere soort, omdat de bloemen direct op het hout groeiden. Vooral de vorm van de struik was erg mooi. Jacqueline, de eigenaar van de kwekerij, vertelde ons dat het een toverhazelaar was en dat deze soort een prijs had gewonnen. We kochten een exemplaar om hem achter de waterberging te zetten, zodat we de hazelaar vanuit huis goed konden zien.
Bij Kwekerij Bastin bestelden we twee sierplanten: grote pimpernel en groot plathoofd. De pimpernel heeft een langwerpige, rode bloem op een steel van een meter hoog. De bloemen dansen in de wind en steken overal bovenuit. We zaaiden de plant pal naast de kakiboom. Aan de andere kant van de kakiboom hebben we groot plathoofd geplant. Het is een plant die een beetje woekert, met een prachtige zachtgele bloem op een lange stengel van ongeveer twee meter hoog.
Kiwibes, Actinidia arguta
Taybes, kruising tussen braam en framboos
Mispel, Mespilus germanica
Elk jaar gingen we bij Johan van Kwekerij Stadsbomerij langs, op zoek naar mooi plantgoed. We zochten een boom voor het midden van de tuin. In het assortiment ontbrak nog een mispel. Dat is eigenlijk een heel ouderwetse boom met vruchten die je pas na de eerste nachtvorst kunt plukken. De boom krijgt grote, mooie bloemen waar later in het jaar mispelvruchten uit groeien. ‘Neem dan ook nog maar een kiwibes,’ zei Johan. ‘Dan heb je je eerste klimplant.’ Eigenlijk heb je er dan twee nodig: een mannelijke en een vrouwelijke plant, plus twee lange boompalen om ze tegenop te laten groeien. We namen ook nog een prachtig krentenboompje met de naam ‘Smokey’, een jonge zwarte moerbeiboom en een Granny Smithappelboom mee. Bij de levering van het plantgoed liepen we met Johan door de tuin. Dat was een goed moment om hem advies te vragen over de walnotenboom, die er zielig bij stond. ‘We zullen hem een zetje moeten geven,’ zei hij, waarna hij de top eraf zaagde. Nu is het afwachten of het werkt!
Voor de laatste keer deden we mee met het boomplantprogramma van Heg & Landschap. Na drie jaar vonden we dit een goed moment om te stoppen. Uit het aanbod kozen we wilde liguster, zwarte bes en viltroos: in totaal zo’n dertig planten. Als laatste bestelden we het boek ‘Bomen en struiken van hier’, uitgegeven door Stichting Heg & Landschap in samenwerking met Landschap Erfgoed Utrecht. Dit boek over inheems plantgoed is een echte aanrader en bevat veel nuttige informatie.
9
De akker van boerderij de Vliervelden rechts de huizen aan de Vogelakker
10
11
Als je de zijweg van de Vogelakker inrijdt, kun je in één oogopslag onze voedselbostuin zien. Dat is mooi voor de wandelaars, maar minder mooi voor ons. We vinden het fijn om een afgesloten stukje natuur voor onszelf te hebben. Om een afscheiding te maken, bedachten we het volgende. Al een poos had ik de wens om ergens druiven te planten. We eten allebei graag druiven met yoghurt als ontbijt. Dan zouden we onze eigen druiven kunnen eten. Maar er was nergens een geschikte plek in de voedselbostuin om een rij druivenplanten aan te planten. Tot we de oprit hadden gerealiseerd! Dat was een kans om twee dingen te combineren: druiven planten en de inkijk verminderen. Het zou een mooie uitbreiding van de diversiteit en een goede aanvulling op het ecosysteem zijn. In Baarle-Nassau vonden we het bedrijf Wijnbouw Totaal. Zij leveren verschillende typen wijnbouwpalen voor de professionele markt.
12
De palen zijn gemaakt van verzinkt Van elk seizoen probeer je iets te staal en voorzien van gepatenteerde maken om zo geen tijd te verliezen. S-haken voor draad- en haakbeugelbevestiging. Hiermee kun je een trellissysteem bouwen. Om een idee te krijgen van hoe het eruit zou zien, maakten we een tekening. De uitgangspunten waren de lengte van de oprit en de plantafstand van de druivenplanten. Uiteindelijk werden het twee eindpalen met twee tussenpalen. De palen, met een lengte van 260 centimeter, werden netjes thuis afgeleverd. Robin zou ons helpen om het trellissysteem te bouwen. Het moest wel een sterk en stabiel systeem worden dat niet bij de eerste storm zou worden omvergeblazen. Hij goot een betonnen fundering rond elke paal. Het eindresultaat mag er zijn. We vonden biologische, pitloze witte druivenplanten bij Kwekerij Arborealis. We kozen voor de rassen: Himrod en Vroege van der Laan.
Geleid door de bamboestok
Eindpaal 70º
Tussenpaal
Tussenpaal
Eindpaal 70º
±810cm
30
Draad enkel
30
Draad enkel
30
Draad dubbel 2
3
4
5
6
7
8
Draad enkel
9
Draad dubbel
60
30
1
40
80
80
Draadspanner
80
80
80
80
80
80
40
Draadspanner
Berekening trellis (draad- en palensysteem)
13
Lente Paardenbloem, Taraxacum officinale
Het voorjaar barstte los met een overvloed aan paardenbloemen. De voedselbostuin begon weer te leven: van kale takken en oud blad tot bloeiende en groeiende planten. Het is elke keer weer een genot om daarnaar te kijken en ervan te leren. Het geeft ons een positieve boost. Maar snelle groei gaat soms ook gepaard met problemen. Na een natte periode kregen de perzik- en amandelbomen last van krulziekte. Dat is te herkennen aan de opkrullende bladeren, die rood worden en afvallen. We vroegen Johan wat we konden doen. ‘Niets,’ zei hij. ‘Dit kan gebeuren; misschien gaat het vanzelf wel weer weg. Mensen willen altijd ingrijpen, maar dat is heel vaak niet nodig. De natuur lost het vanzelf op.’ Waar je wel iets aan kunt doen, is je planten beschermen. Toen de meeste planten en bomen in bloei stonden, voorspelde men nachtvorst! De kans was groot dat de jonge bloemknoppen zouden bevriezen. Dan krijg je dat jaar geen vruchten.
14
Sommige planten zijn erg gevoelig voor late nachtvorst, met name druiven en kiwibessen. In de Franse wijngaarden plaatsen ze potten met vuur tussen de rijen om de temperatuur bij de grond te verhogen. Zo proberen ze schade te voorkomen. De voorspelling kwam uit: we kregen nachtvorst. De druiven werden beschermd door de kokers die we eromheen hadden geplaatst. De kiwibessen daarentegen waren zwart geworden en bevroren. We dachten dat dit het einde van de kiwibessen zou zijn, maar later in het jaar kwamen ze er weer bovenop. Het was opnieuw een les voor ons. We hadden de bessen goed moeten inpakken en beschermen tegen de kou. Als je met nieuw en kwetsbaar plantgoed gaat werken, kun je beter wachten met uitplanten tot na de ijsheiligen. Die vallen rond 15 mei; daarna is de kans op vorst bijna nihil.
Krenteboompje, Amelanchier in bloei
Kiwibes, Ananasnaya
Kiwibes, schade door late nachtvorst
15
Voedselbostuin, lente 2024
16
17
Salie, Salvia officinalis
Citroenmelisse, Melissa officinalis
18
Kruidentuin
We misten nog een kruidentuin. Die was niet opgenomen in het ontwerpconcept, dus moesten we improviseren. We kozen hiervoor een plek in ‘veld één’. Het werden kruiden zoals salie, rozemarijn, wilde marjolein, tijm, laurier en citroenmelisse. Ze sloegen goed aan op de voedselrijke kleigrond en na enkele weken begon het geheel al echt op een kruidentuin te lijken. De citroenmelisse groeide zo hard dat we er dankbaar gebruik van maakten om er elke dag thee van te zetten. Voorlopig zijn het vooral kruiden die we veel gebruiken bij het koken.
Als je biologisch gekweekte planten koopt, is dat best kostbaar, zeker als je er veel van nodig hebt. Je kunt ook kiezen voor een tussenweg door zelf plantgoed op te kweken uit biologisch zaad. Dat is goedkoper en het grote voordeel is dat je er veel van leert. Je groeit als het ware samen met je nieuwe planten op. Een biologische zadenleverancier is de Tuinen van Weldadigheid. We bestelden zaad van margriet, kamille, koekoeksbloem, grote kaardebol, zonnehoed, vingerhoedskruid en afrikaantje. Het is niet zo erg als het opkweken niet meteen lukt. Je hebt maar enkele zaadjes nodig om een nieuwe plant te kweken. Dat is iets wat je vaak moet doen om ervaring op te bouwen. Tegelijkertijd experimenteerden we met de struisvaren, een soort die we tijdens een wandeling hadden gezien. De plant staat in de schaduw van de vlier; het is nu even afwachten of hij aanslaat.
Het kost veel tijd om met de natuur te werken. Je geduld wordt op de proef gesteld. In dit tweede seizoen waren we beter voorbereid op wat ons te wachten stond.
19
Zomer
Doorgaans duurt het zo’n zeven jaar voordat een voedselbos volwassen is. De ontwikkeling verloopt in verschillende fasen. In dit derde jaar zagen we duidelijk dat we een omslagpunt hadden bereikt. Het plantgoed had enkele jaren goed kunnen wortelen en nu begon de groei boven de grond. Bomen waren geen dunne staken meer en struiken waren stevig en vol blad. Met grote verbazing keken we voor het eerst naar de schaduwplekken in de tuin. Die schaduwpartijen zorgen voor een gunstig microklimaat voor de ondergroei, wat een volgende stap is in de ontwikkeling van het geheel. We zagen groei bij de walnoot en de amandelboom. Het was dus gelukt om de walnoot aan de gang te krijgen. Deze zomer werd hij zo’n vier meter hoog. Ook de kersenboom was fors gegroeid. Het was prachtig om te zien toen ze allemaal in volle bloei stonden. Nu werd duidelijk hoe het eindbeeld van de voedselbostuin eruit zou gaan zien: heel erg mooi.
20
We zagen een groot verschil in groei tussen de voor- en achterkant van het huis. Blijkbaar staan de bomen en struiken achter het huis beter beschut tegen de hete zomerzon en blijft er meer vocht in de grond. De ruwe berken groeiden zo hard dat ze boven het huis uitkwamen. Een eerste snoeibeurt was noodzakelijk om de groei onder controle te houden. Maar hoe doe je dat, snoeien? Wat kun je van een boom of plant afknippen zonder schade aan te richten? Als we Johan aan het werk zagen, leek het zo makkelijk, maar snoeien is een kunst op zich. En weer iets nieuws voor ons om te leren! We zochten naar een snoeicursus in de buurt, maar die waren al volgeboekt. Na wat onlineonderzoek vonden we een boek over snoeien dat ons aansprak. Het was getiteld Duurzaam snoeien en geschreven door Tinka Chabot. Snoeien met respect voor plant en dier: dat was precies wat we zochten. De eerste vraag in het boek luidde: ‘Waarom moeten we snoeien?’
Tinka schrijft dat snoeien in de winter is ontstaan doordat boeren er in de zomer geen tijd voor hadden. Maar voor planten en bomen is snoeien in de zomer veel beter wanneer de sapstroom actief is. Dan herstellen ze veel sneller. Haar kijk op snoeien sprak ons aan en paste ook bij de aanleg van ons ecosysteem. Het omslagpunt zagen we ook terug in het aantal en de verscheidenheid aan dieren en insecten die we in de tuin vonden. We noteerden bijen, blauwe juffers, duif, ekster, groenling, groene en bruine kikkers, grote bonte specht, huismus, hommels, koolmees, kraai, kwikstaart een lieveheersbeestje, merel, mieren, pimpelmees, platbuiklibel, puttertje, ringmus, een roodborstje, salamander, spreeuw, sprinkhaan, vink, Vlaamse gaai, vlinders, wilde eend, wesp, winterkoninkje, zilverreiger en een zwaluw. Op de grond vonden we bovendien heel veel torretjes en kruipende insecten.
Hommel
Zilverreiger
Bruine kikker
Lieveheersbeestje
Vlieg
Naaktslak
21
Boven, olijfwilg, Laeagnus umbellata Onder, avondkoekoeksbloem, Silene latifolia
22
Boven, witte bes, Ribes rubrum Onder, lisdodde, Typha latifolia
Boven, rozemarijn, Rosmarinus officinalis Onder, grote kaardebol, Dipsacus fullonum
Boven, RedLove, Malus domestica Onder, paardenbloem, Taraxacum officinale
23
Smeerwortel, Symphytum
We zagen een duidelijke verandering van wilde planten. De ruige soorten hadden plaatsgemaakt voor elegante soorten. Er was inmiddels een goede verstandhouding ontstaan tussen onze planten en de wilde planten, alsof ze elkaar een mooie plek gunden in de voedselbostuin. Het was goed zo. Dit jaar waren het met name smalle weegbree, ridderzuring en vergeet-mij-nietjes. Op de oprit stonden twee grote struiken met witte honingklaver en een legertje kamille. Distels en mosterdzaad waren zo goed als verdwenen. Helaas zagen we ook kweekgras opkomen: een hardnekkige soort die wel 120 centimeter hoog kan worden. De plant verspreidt zich met ondergrondse, vertakkende uitlopers en door middel van zaden. Op een gegeven moment hadden de wilde planten en onze eigen aanplant dezelfde hoogte. Het geheel zag er chaotisch uit. Het oorspronkelijke ontwerp was moeilijk terug te vinden.
24
Wilgenroosje, Chamerion angustifolium
Ridderzuring, Rumex obtusifolius
Kruiskruid, Senecio
Bij het zoeken naar planten ervaar je al snel hoeveel soorten er te koop zijn. Soms kom je planten tegen die niet direct eetbaar zijn, maar die je gewoon mooi vindt. Twee daarvan zijn Chinees prachtriet en pioenroos. We hebben ze geplant als aanvulling op de biodiversiteit en gewoon omdat ze mooi zijn.
Dat geldt ook voor de kardinaalsmuts en, in mindere mate, voor de lijsterbes. Beide soorten hebben we gekocht bij Kwekerij Arborealis. We kochten drie struikjes Japanse kwee bij Kwekerij Stekkers, een interessante biologische kwekerij in Utrecht. We kochten daar ook twee vijgenstruikjes. Die moeten deze winter nog wel in de kas blijven, omdat ze nog te klein zijn.
25
Boven, zaden van de bremstruik Onder, vrouwenmantel, Alchemilla mollis
26
Boven, sierui, Allium Onder, rozenbottel, Rosa rugosa
27
Herfst
Puttertjes
28
Zegge, carex
Onze perenboom, Doyenné du Comice, geeft het ene jaar heel veel vruchten en het andere jaar bijna geen, of kleine vruchten van slechte kwaliteit. Dat effect heet beurtjaar. Als er in een jaar veel vruchten aan een boom zitten, wordt deze uitgeput, waardoor er het daaropvolgende jaar weinig of geen vruchten aan de boom komen. Het blijkt dat je dit kunt voorkomen door de vruchten uit te dunnen. Dan krijg je elk jaar een redelijke opbrengst. Dat effect komt bij meerdere fruitbomen voor. Er hingen dit jaar veel peren aan de boom; de takken bogen helemaal omlaag. We zagen in enkele peren een wespennest zitten. Die hebben we maar laten hangen.
29
Kakiboom, Diospyros
30
De Kakiboom krijgt prachtige herfstkleuren
31
Oogst De herfst is voor velen het einde van ’t seizoen, de periode waarin veel fruit wordt geoogst. De oogst van afgelopen jaar was slechts twee kilo, maar dit jaar zet ook hier de groei door en is de opbrengst veel hoger, ruim dertien kilo.
De voedselbostuin begint echt vorm te krijgen; dat voelt als een enorme overwinning!
Witte bes, Ribes rubrum Duindoornbes, Hippophae rhamnoides
Rozenbottels, Rosa canina Olijfwilgbes, Laeagnus umbellata
32
Rozemarijn, Salvia rosmarinus Rozenbottels, Rosa rugosa
Gram Fruit
Gram Groenten
455 154 144 48 381 6874 4063 113 89 659
228 Blokpaprika 101 Gele paprika 126 Gele snacktomaat 1489 Puntpaprika 443 Rode peper 733 Tomaat 105 Tuinbonen
459 15 98 2 5 6 67 17
3225
669
Appelbes Druiven Duindoornbes Honingbes Olijfwilgbes Peren Rozenbottel Taybes Witte bes Zwarte bes
12980 16874
Gram Kruiden Citroenmelisse Koriander Marokkaanse munt Oregano Peterselie Rozemarijn Salie Tijm
Totale oogst
Citroenmelisse, Melissa officinalis Wilde Marjolein, Origanum vulgare
Zwarte bes, Ribus nigrum Honingbes, Lonicera caerulea
Tayberry, Rubus Salie, Salvia officinalis
33
Moestuinbakken
Moestuinbakken in de kas
34
San Marzano tomaten, Solanum lycopersicum
Ook hier begonnen we te experimenteren en kozen we voor andere zaden en andere soorten. De San Marzano-tomaat is zeer bekend in de Italiaanse keuken voor het maken van tomatensaus. De zaden komen van een andere leverancier dan de gebruikelijke Makkelijke Moestuinzaden. Soms kom je dan in de problemen doordat de nieuwe soort niet goed in een vak past. Maar het resultaat mag er zijn. De tomaat maakt wel veel groot blad aan, zodat je met regelmaat moet snoeien. De winterpostelein was geen goede keuze. Die zaait zich enorm uit, net als de dropplant. Jaren later komen er nog steeds zaailingen omhoog van die twee. Alle resultaten van dit jaar kun je bekijken op ISSU.
Dropplant, Agastache foeniculum
35
Jaaroverzicht 2024
36
37
Dank aan
Voedselbostuin
Arjan & Esther Kwekerij Eetbaargoed Be Nienhuis Perdok kassen Evelyn Derksen Plantschap Floris Moolenbeek Tuinmoes Giel Claessens Riet en Ruigtekapper Jaqueline de Ruiter Kwekerij de Arend Jelle Medema Makkelijke Moestuin Johan Smits Kwekerij Stadsbomerij Lambert Sijens Tuinen van Weldadigheid Lex Roeleveld Stichting Heg & Landschap Micha & Sietske Kwekerij Arborealis Robin Schillemans Kwekerij Schillemans Roger Bastin Kwekerij Bastin Stephan Kassels De Voedselboswachter Stef van Walsum Stichting Floron Stijn Heijs Voedselbos In ’t Holt Mark van de Rakt Wijnbouw Totaal Tinka Chabot S-kwadraat Wouter van Eck Voedselbos Ketelbroek
Bouwteam
Patrick Schreven Joop Heinen Jos Verheijden Frans Maas Jan Geerts
Eco+Bouw Eco+Bouw Kovos architecten Kovos architecten SFB, Seven Futureproof Buildings
Tekst en ontwerp
Jeanne de Bont Henk Lamers
Grayboxblackrect Grayboxblackrect
38
© 2026 Nederland | Jeanne de Bont | Henk Lamers