Jeanne de Bont | Henk Lamers
ontwerp en aanleg
voedselbostuin
2022
Jeanne de Bont | Henk Lamers
ontwerp en aanleg
voedselbostuin
2022
Inleiding
Aan iedereen die de mogelijkheid krijgt om een eigen ecosysteem te ontwikkelen. Grijp die kans met beide handen! Het is ’n geweldige ervaring om te ontwerpen met natuur en tegelijk kennis en inzicht te verwerven over het produceren van biologische groenten, fruit en kruiden.
4
Onze kavel ligt ongeveer hier
In 2012 werd een ontwikkelingsstrategie voor Almere Oosterwold gepresenteerd. Een initiatief van de Gemeente Almere, het Rijksvastgoed- en Ontwikkelings-bedrijf en architectenbureau MVRDV uit Rotterdam. Het betreft een gebied van 43 km² waar je mag bouwen wat je wil met slechts enkele restricties: het huis moet technisch voldoen aan het ’Besluit bouwwerken leefomgeving‘ en de helft van de kavel moet worden besteed aan stadslandbouw.
In 2018 kochten we ‘n kavel in Almere Oosterwold van 1350 m² en daar bouwden we een passief huis. Als invulling voor de stadslandbouw, wilden we graag een voedselbos. Maar 675 m² is hiervoor te klein. Zodoende werd het een voedselbostuin met fruit, noten, groenten, kruiden en bloemen. Aangevuld met bakken van makkelijke moestuin en een kleine tuinkas. Ons doel: het creëren van een gezond ecosysteem waar je een groot deel van het jaar uit kunt oogsten. Een voedselbostuin met ’n grote diversiteit van nieuwe aanplant, wilde planten, insecten, vogels en andere dieren, zodat er een duurzaam ecosysteem kan ontstaan. Het kost minimaal zeven jaar om dit doel te bereiken. Maar het is een leerzaam en fascinerend proces, wat tijd, geduld en toewijding vereist. In deze en in komende publicaties delen we onze ervaringen en beschrijven we het verloop van dit proces.
5
Evelyn Derksen Zo plant je een boom (video van Marc Buiter)
Evelyn Derksen van Plantschap. Een ontwerpstudio voor voedselbos, beplanting en landschap. Ze ontwierp voor ons een voedselbostuin, gaf instructies en een lijst met aan te planten bomen en struiken. En ze adviseerde om een hovenier in te schakelen.
6
Op basis van jullie gegevens zoals de indeling van de kavel, heb ik eerst een functiekaartje gemaakt als globaalindeling waar alle buiten activiteiten gaan landen. Dit geeft richting aan het ontwerp. Er staat me ‘n bos- / parktuin voor ogen met weelderig begroeide delen en opener delen. Om het huis wordt de weelderigheid ingevuld met vaste eetbare gewassen in de kruidlaag. Veel groene bladplanten en bodembedekkers in groepen (een tropisch uitstraling vind ik mooi). De Zuidoostzijde wordt een bosweide met een dito onderbegroeiing. De opstanden zijn hier vooral houtige gewassen uit boom en struiklagen. Een halfopen setting die naar wens en naarmate de tijd verstrijkt steeds wat dichter en bosachtiger wordt. Het zal meer voelen als een rijke weide met boomstaken en kleine struiken. Aan de Westzijde moet er beschutting komen voor een beter klimaat. Ik heb aan de voorzijde toch maar een ‘haag’ ingetekend. Dat moet niet maar ik heb er voor nu goede redenen voor.
Om een bostuin van de grond te krijgen is beschutting een vereiste. Hagen zijn geweldige landschapselementen die veel bijdragen aan de biodiversiteit en de bestuiving. Het filtert ook de nadelige invloeden van de weg op jullie eetbare tuin. Het is een kwestie van eindbeeld en of je minder of meer open wilt zitten. Als dat laatste het geval is kun je het ook nog als een tijdelijke ingreep zien. Voorlopig zou ik na de bouw de grond een keer laten loswerken en er een samengesteld mengsel op zaaien wat bijdraagt aan biodiversiteit en bodemverbetering. Het verharde deel is vastgesteld maar ik stel voor om dit niet volledig te verharden. Er zijn prachtige begroeibare en waterdoorlaatbare oplossingen mogelijk. Een voordelig model is om de rijlopers in grasbetonblokken uit te voeren op een bed van zand en puin. Om ze goed te fixeren en uit te kunnen stappen moet er ook iets tussen. Dat kan ook puin zijn, split of gebroken tegels.
Het oppervlak dat vrij blijft heeft wel een ondergrond van verstevigd zandbed, daaroverheen kan weer een laagje grond waarop beplanting kan groeien. De beplanting kan ook in de grasbeton-stenen en tussen de gebroken tegels. Voor het water verhaal heb ik een aantal opties overwogen. Het is best ingewikkeld voor een kavel van dit formaat. Het helofytenfilter vraagt veel zonuren en kan dus niet teveel worden ingesloten. Omdat een vijver een waardevolle bijdrage kan leveren vind ik het zonde om de mogelijkheden daarvan niet ten volle te benutten. Ik overweeg twee oplossingen: een meer stilistische vijver die aansluit bij de woning of een natuurlijk gevormde vijver grenzend aan het filter. Voor beide is iets te zeggen. Het lijkt me heerlijk om vanuit de kamer op een wateroppervlak te kijken. Het moet dan wel een echte vijver worden en geen diep gat waar zelden water in staat.
7
Functiekaartje
Voorbeelden, wadi, waterloopje en oprit
8
Ontwerp Voeselbostuin
Fasering tuinaanleg Oprit en terras, een minimale verharding om twee auto’s goed te kunnen parkeren. Helofytenfilter, vijver, waterloopje en wadi aanleggen.
Eerste aanplant in de winter 2021/22. Begin met de bomen en de overige houtige gewassen, in het voorjaar de vaste planten rondom het huis.
Als jullie veel zelf gaan doen kun je een depot op de kavel maken. Grond schonen en bodembedekkende Depot is een plek waar je planten of beplanting aanbrengen, voor de bomen tijdelijk ingraaft tot ze op hun eindmontage van de terras roosters. definitieve plek worden gezet. Rondom het huis blad, stro of compost aanbrengen om de structuur van de grond te verbeteren. Als de grond is vast gereden zou ik overwegen om de rijsporen na de bouw een keer te laten lostrekken, niet te diep en alleen als het niet te nat is. Rest van de kavel inzaaien met een overgangsgewas. Rode of witte klaver is goed, Japanse haver is prachtig om te zien en wortelt diep.
9
Plantschap Plantenlijst Redlove, Malus domestica
Duindoorn, Hippophae rhamnoides
Nederlandse naam Walnoot Varenberk Krentenboompje Wilg Duivelswandelstok Vijg Perzik Esdoorn Peer Amandel Appel Slapenboom Kaki Pawpaw Kweepeer Nashipeer Zoete kers Gewimperde linde Japanse pruim
Nederlandse naam Judasboom Hazelaar Rode hazelaar Herfstkers Schijnbeuk Vlier Chinese kwee Jostabes Appelbes Sassafras Sechuan peper Aalbessen, diverse Meloenboompje Duindoorn Fazantbes Japanse kwee Vuurdoorn Bottelroos Sleepruim
10
Wetenschappelijke naam Juglans regia Betula pendula Amelanchier lamarckii Salix Aralia elata Ficus carica Prunus persica Acer palmatum Pyrus communis Prunus dulcis Malus domestica Albizia julibrissin Diospyros virginiana Asiminia triloba Cydonia oblonga Pyrus pyrifolia Prunus avium Tilia Henryana Prunus salicina
Wetenschappelijke naam Cercis siliquastrum Corylus avellana Corylus maxima Prunus x subhirtella Nothofagus antarctica Sambucus nigra, Chaenomeles cathayensis Ribes Josta Aronia prunifolia Sassafras albidum Zanthoxylum simulans Ribes rubra, nigrum Calycanthus floridus Hippophae rhamnoides Leycesteria formosa Chaenomeles japonica Pyracatha Rosa rugosa, Rosa canina Prunus spinosa
Echte heemst, Althea officinalis
Ooijevaarsbek, Geranium dissectum
Nederlandse naam Tilia cordata Haagbeuk Hemelse bamboe Mansoor Gele aardbei Paarse dovenetel Leliegras Kruipend zenegroen Vetmuur Vetplant Gele aardbei Smeerwortel Maagdenpalm Leliegras Elfenbloem Loodkruid Zegge Longkruid Vrouwenmantel
Nederlandse naam Zeeuws knoopje Paarse engelwortel Virginische ereprijs Vetkruid Vetkruid Rode kiwibes Mannelijke kiwibes Bieslook Komkommerkruid Kardoen Venkel Laurier Maggie Citroenmelisse Munt Wilde marjolein Peterselie Rozemarijn Tijm
Wetenschappelijke naam Tilia cordata Carpinus betulus Nandina domestica Asareum europaeum Waldsteinia ternata Lamium maculatum Liriope muscari Ajuga reptans Sagina subulata Sedum spurium Waldsteinia ternata Symphytum grandiflorum Vinca minor Liriope muscari Epimedium pubigerum Ceratostigma plumbaginoides Carex siderosticha Pulmonaria sp Alchemilla alpina
Wetenschappelijke naam Astrantia Angelica gigas Veronicastrum virginicum Sedum Sedum spectabile Actinidia arguta Actinidia arguta Allium schoenoprasum Borago officinalis Cynara cardunculus Foeniculum vulgare Laurus nobilis Lavas Melissa officinalis Mentha Oregano Petroselinum crispum Rosmarinus officinalis Thymus
11
Oplevering Status na oplevering
Hijskraan in het midden van de tuin
12
Zware schaftkeet
Zand uit de fundering
Oplevering van het huis. Tijdens de bouw stond er een grote hijskraan midden in de tuin, een zware schaftkeet en er lag een grote berg zand. De berg zand was overgebleven na het uitgraven van de fundering. Tijdens een hevige storm was het toilet omgewaaid en alle troep de tuin in gestroomd. Het was een behoorlijke rommel geworden zoals dat wel vaker gebeurt in de bouw. Bij de oplevering in juli 2021, een dag voor de bouwvak, zag het eruit zoals op de foto hierboven. Op de laatste dag was de grond nog snel even schoon geveegd met een groot voertuig op rupsbanden. Daardoor was de grond vast gereden. Dat is heel erg jammer want het kan jaren duren voor de klei weer los is. Ze hadden voor ‘t gemak het overgebleven bouwpuin onder het zand geschoven. Tijdens het planten van bomen en struiken kwamen we van alles tegen.
We vonden een fles Purschuim, dat is een chemisch goedje wat in de bouw gebruikt wordt om gaten te dichten. Ook kwamen we een stuk beton tegen van een meter breed. Na een melding bij de aannemer werd het de dag erop direct opgeruimd.
13
Winter
14
Op een mistige ochtend werd de waterberging uitgegraven
In de winter zijn we begonnen met de aanleg van de voedselbostuin. De eerste taak was het bewerken van de grond die tijdens de bouw was vast gereden. Er zat niets anders op dan de grond te laten frezen. Dat frezen is niet iets wat je met de hand wil doen, dus gingen we op zoek naar hulp. Een paar straten verderop woont Floris Moolenbeek. Hij heeft een achtergrond in bos- en natuurbeheer en is mede-eigenaar van Tuinmoes. Als nevenactiviteit helpt hij nieuwe bewoners met de inrichting van hun tuin. Floris is bekend met de zware kleigrond en dat was heel fijn. We lieten hem het ontwerp zien en zijn eerste opmerking was: jullie kunnen geen haag planten op de nutsstroken. Die moeten ten alle tijden bereikbaar zijn voor nutsdiensten. Er moet dus een bufferzone komen maar dan wordt je gebied smaller. De dag voor de werkzaamheden stopt een grote oplegger voor de deur met een kleine graafmachine er op. ‘Die is voor jullie!’ zei de chauffeur.
Hij parkeerde het ding pal voor onze oprit. De volgende dag was Floris er al heel vroeg en begon direct met graven. Als eerste pakte hij de waterberging op. Het zand wat daaruit beschikbaar kwam werd gebruikt om een klein dijkje aan te leggen aan de rand van de kavel. Zo‘n dijkje past mooi in dit gebied en geeft je meer privacy. Floris werkt op gevoel en op het oog. Niets werd uitgezet of opgemeten, iets wat wij heel anders zouden aanpakken. We konden verder niets doen, alleen kijken en foto’s maken. Langzaam veranderde de vlakke kavel in een licht glooiend terrein. Na twee dagen was Floris klaar. We liepen samen over de kavel en keken heel tevreden naar het resultaat.
15
Een voedselbos bestaat uit negen lagen: 1 Kroonlaag, hoge bomen 2 Onderlaag, middelgrote bomen 3 Struiklaag, kleine bomen en struiken 4 Kruidlaag, groenten en kruiden 5 Bodembedekkers, eetbaar 6 Wortel laag, knollen en wortels 7 Klimmende planten, eetbaar 8 Water en moeras, water zuiverend 9 Schimmels, paddenstoelen
16
Voor struweelhaag plant je om de dertig centimeter ’n boom of struik
Volgens de instructies van Evelyn was de volgende stap het inzaaien van de hele kavel met ‘n groenbemester. We wilden graag de Japanse haver maar daar was het al te laat voor, dus werd het winterrogge. Floris had thuis nog een zak liggen. ‘Dat is erg leuk’, zei hij, ‘want dat kunnen jullie zelf doen. Als je over je land loopt kom je overal en leer je goed je eigen grond kennen.’ Na vele jaren werken achter computers liepen we nu met een zak zaad onder de arm al zaaiend over ons eigen land. Geweldige ervaring. Nu konden we beginnen met planten. De kavel is rechthoekig waar langs de volle breedte van 45 meter de kavelweg loopt. Dat gaf heel weinig privacy. Om de inkijk te beperken wilden we ’n struweelhaag aanleggen boven op het dijkje. Zo’n haag trekt insecten, vogels en zoogdieren aan en heeft een belangrijke ecologische functie. Om de kosten te beperken besloten we om zelf alles aan te leggen. Het biologische plantgoed kost al een klein vermogen.
Van de buren hoorden we over het Werken met natuur brengt een andere dimensie met zich mee. Seizoenen en initiatief van Marien Abspoel een tijd kregen een nieuwe betekenis. medebewoner. Hij was met de stichting Heg & Landschap een boomplantprogramma begonnen. Hun doel was het ondersteunen van nieuwe bewoners door betaalbaar en goed plantgoed aan te bieden. We bestelden bij Marien zo‘n 315 bomen en struiken. Nadat we het plantgoed hadden opgehaald en op de kavel hadden uitgespreid schrokken we. Zoveel planten, hoe plant je zoveel bomen en struiken! Dat zou ons weken gaan kosten. Floris lachte erom en liep toen naar zijn auto om er een grondboor te pakken. De plantafstand voor een haag is 30 centimeter. Floris boorde om de dertig centimeter een klein gat boven op het dijkje, wij volgden hem en stopten in elk gat een jonge boom of struik. Een zeer slimme aanpak want binnen drie uur was alles geplant!
17
Lente Aanplant, amandelboom
Elke dag gingen we naar buiten om te zien of er al iets was veranderd. Op kleine dingen na was dat niet zoveel. Het duurde veel te lang dus namen we de instructies van Evelyn erbij om te zien of we al iets konden doen. We lazen: het eerste waarmee je moet beginnen is de kroonlaag. Hierin staan de grote bomen die tot twintig meter hoog kunnen worden. Deze hebben ruimte nodig en bepalen grotendeels de layout en structuur voor de rest van de invulling. Grote bomen, daar konden we wel wat mee. We gingen aan de slag op zoek naar biologische kwekers. Inmiddels was het populair om ’n voedselbos aan te leggen. Dat is natuurlijk erg positief maar een groot nadeel was dat er ‘n tekort aan biologisch plantgoed ontstond. Dan moet je een heel jaar wachten op nieuwe voorraad. Gelukkig vonden we in Oosterwold Johan Smits, van kwekerij Stadsbomerij. Hij was pas begonnen met het kweken van fruitbomen op kavels van bewoners die hun grond even konden missen.
18
Dit initiatief vonden we erg sympathiek en wilden we graag steunen. Als je op zijn kwekerij rondloopt zie je zoveel prachtig plantgoed dat je altijd meer koopt dan je van plan was. Johan heeft enorm veel kennis en ervaring en daarnaast geeft hij je heel goed advies. We zochten samen naar grote bomen. Dat werd: een walnoot, amandel, zoete kers en een sterappel. Voor de tweede laag, bestelden we nashipeer en een vlier. Onlangs had hij een aantal oude fruitbomen op de kop getikt. Prachtige oude perenbomen van zo‘n vijfentwintig jaar oud. Daar wilde we er ook een van. En toen we toch bezig waren, kochten we ook twaalf bessenstruiken: aalbes, honingbes en zwarte bes. We spraken af dat Johan de grote bomen zou komen planten. Daar waagden we ons niet aan. De fruitstruiken durfden we zelf wel in de grond te zetten. Alle locaties werden gemarkeerd met een bamboestok. Johan begon met het planten van de walnoot. Er kwamen twee sterke boompalen aan elke kant.
De walnoot was niet meer dan een dunne lange stok. Het geheel zag er een beetje zielig uit maar zo begint het altijd volgens Johan. Het was nog een jonge boom en het was winter zodat er geen blad aan de boom zat. Door de aanplant van Johan transformeerde het hele gebied wederom. Langzamerhand zagen we in dat het nog lang zou duren voor de voedselbostuin volwassen zal zijn. In ons werk kregen we te maken met snelle ontwikkelingen en daar raak je aan gewend. We moesten erg wennen aan de ontwikkelprocessen en de traagheid van de natuur.
Smeerwortel, Symphytum officinale
Rozenbottel, Rosa rugosa
Gewone vlier, Sambucus
Bottelroos, Rosa rugosa
Nashipeer, Pyrus pyrifolia
Smeerwortel, Symphytum officinale
Vlier, Sambucus
Wittebes, Ribes rubrum
Katwilg, Salix viminalis
19
Moestuinbakken Wilde planten
Makkelijke moestuinbak
Snel resultaat
Al vroeg in de lente zagen we overal wilde planten opkomen. Distels, grote brandnetel, paardenbloem, smeerwortel, weegbree, zuring en vele anderen soorten. Na wat online onderzoek bleek al gauw de waarde van deze planten. Ze horen thuis in dit gebied en vormen een onderdeel van je ecosysteem.
De zware kleigrond was toch wel een punt van zorg. Zeker in context tot het ouder worden van ons beide. We moesten iets bedenken wat makkelijk zou werken. Om problemen te voorkomen hadden we nog voor we naar Oosterwold verhuisden een moestuinbak getest.
Jelle Medema uit Aduard en eigenaar van Makkelijke Moestuin had een eigen bak ontwikkeld op hoge poten zodat je op werkhoogte kunt zaaien en oogsten. Dan vermijd je het zware grondwerk. Uit onze test bleek al snel dat dit de perfecte oplossing zou zijn.
20
Stap voor stap legt de App uit wat je moet doen
Pak je zakje zaden erbij zo gaat het er straks uitzien
Iedereen kan thuis makkelijk Groene Batavia sla kweken
Zijn systeem werkt met een app op je smartphone die je stap voor stap begeleidt in het proces van zaaien, opkweken en oogsten. Het is zo makkelijk dat iedereen het kan. De app geeft aan wat je kunt zaaien in welk vak. Ook of het de juiste tijd is om het op te kweken. Simpelweg tik je op een vak van je moestuinbak. Je gaat door lijst heen en maakt je keuze. Dan begint het proces van opkweken en uiteindelijk oogsten.
Soms moet je iets voorzaaien of zaadjes weken in water. Dat is helemaal niet moeilijk want elke dag krijg je duidelijke instructies in de app wat je moet doen. En zo heb je al snel ‘n volle bak met verse en groenten.
De versheid en geweldige smaak van je eigen groenten, als je dat proeft wil je nooit meer iets uit de supermarkt.
21
Zomer
In de zomer was het ’n lange periode erg warm en droog. Dat was ‘n groot probleem voor de planten maar ook voor het huis. Een passief huis is goed geïsoleerd waardoor het de warmte lang vasthoud. Op sommige avonden was het binnen ruim 28 graden en dat vonden we te warm en onleefbaar. We waren druk bezig om hiervoor een oplossing te bedenken. Dit nam ons zo in beslag dat we vergaten wat er buiten gebeurde. Toen we gingen kijken schrokken we, het leek wel of er een explosie had plaatsgevonden. Uit het niets stond de winterroge zo’n twee meter hoog! Overal groeide er geel mosterdzaad, we vonden onze eigen planten niet meer terug. Het was een veldslag tussen de jonge aanplant en alles wat om hen heen groeide. Ze vochten voor wat ruimte, water en licht. Een aantal planten en bomen overleefden deze veldslag helaas niet. De ruigte stond zo hoog je kon niet meer door de tuin lopen. We konden niet meer controleren hoe de jonge aanplant erbij stond.
22
Er was weinig aan te doen, behalve afwachten tot het over zou zijn. Maar het had ook wel iets moois, met die gele bloemetjes zag het er heel vrolijk uit. Ondanks alles groeiden de bessenstruiken heel goed en plukten we de eerste zwartebessen en aalbessen. De bessen smaakten geweldig, dat vergeet je nooit meer. Bij de oprit vonden we wilde kamille en een grote struik gele honingklaver. We vonden groot kaasjeskruid, grote erepreis, plakkruid, avondkoekoeksbloem en nog vele andere soorten. We weten nu dat er altijd veel meer planten in je voedselbostuin zullen groeien dan dat jij er zelf inplant. De natuur geeft ze je cadeau ze komen gewoon aanwaaien met de wind.
Panorama van de geelgroene chaos
Boven, wilde kamille, Matricaria chamomilla Onder, zwartebes, Ribus nigrum
Boven, Gele honingklaver, Melilotus officinalis Onder, Aalbes, Ribus rubrum
23
In juli kwam Floris langs om te kijken hoe het ervoor stond. Toen hij zag wat er was gebeurd moest hij hard lachen. Het ziet er mooi uit zei hij maar het is een beetje uit de hand gelopen. We kunnen het oplossen door er paden doorheen te trekken. Dan heb je wat meer structuur in het geheel en ook meer dieptewerking. Een uur later kwam hij terug met een grote maaimachine. We lieten zien waar zo ongeveer onze nieuwe aanplant stond en Floris ging aan het werk.
24
Na het maaien bleef er een dikke laag Om ze niet meer kwijt te raken, hebben afval achter wat we hebben gebruikt we alle planten gemarkeerd met een te mulchen. Mulchen betekent dat je roodwit gestreept lint. Later in het de bodem bedekt met organisch jaar kom ik weer terug zei Floris. Dan materiaal, zoals blad, plantenresten maaien we het hele gebied en kan het of houtsnippers. Die laag beschermt afval blijven liggen tot volgend jaar. de grond tegen uitdroging, onderdrukt onkruid en beschermt tegen vorst. Het rook ook erg lekker. De paden waren een geweldig idee, nu konden we weer door de tuin lopen. We konden weer van dichtbij onze planten bekijken en bewonderen.
De natuur kent variaties van snelheid, van tergend langzaam tot vliegensvlug en zelfs explosief.
25
Herfst Planten, gemarkeerd met roodwit lint
Vroeg in de herfst, kwam Floris weer langs met zijn grote maaimachine. Dit keer om alles te maaien, winterrogge, mosterdzaad en de wilde planten. In een mum van tijd was het weg. En wederom zagen we een complete metamorfose van het gebied. Wat overbleef was een grote hoeveelheid groenafval. Het bleek onmogelijk om uit dit restmateriaal de dikke rogge korrels te zeven. Dat zou een tijdrovende klus zijn geweest. Het idee was om er brood van te bakken. De dikke laag maaisel lieten we op de grond liggen. Vogels en wilde eenden waren daar erg blij mee. Ze kwamen elke dag terug om zich helemaal dik te eten aan de rogge korrels. Na de maaibeurt leek het gebied veel groter en was de structuur weer zichtbaar. We hadden onze tuin weer terug. In de herfst, als de natuur tot rust is gekomen, de grond volgezogen met water, is het aanplanten veel makkelijker. Het moment waarop het nieuwe tuinseizoen begint. Kwekers bieden dan nieuw plantgoed aan.
26
Planten moeten ook in ruststand zijn om ze niet teveel te belasten. Voor ons was het tijd om te bepalen wat we wilden aanplanten. Kiezen we voor wortelgoed, potgoed of gaan we zelf opkweken van zaad. Bij elke plant of boom moet je veel beslissingen nemen. Welke plant, welke soort of welke variant. Hoe zuiver moet de plant zijn, inheems, biologisch of natuurvriendelijk gekweekt. Welk formaat is goed, kies je voor een jonge boom of voor een duurder groter exemplaar. Welke kwekerij kan het leveren. Je kunt maar een keer aanplanten dus werden die keuzes erg belangrijk. Het zoeken naar goed plantgoed kost veel tijd en werd zo een dagelijks onderdeel van onze activiteiten. We besloten om dit jaar weer mee te doen met het boomplantprogramma van Marien en de stichting Heg & Landschap. Hun zwarte bessen struiken waren interessant en ook de wilgen konden we goed gebruiken. We bepaalden het budget en wat te bestellen.
Maaisel, gebruikt om te mulchen
Herfstblad van de Nashipeer
27
Bij Stadsbomerij reserveerden we een appelboom met de naam Redlove. Dit is een appel waarvan ook het vruchtvlees rood is. We wilden ook graag een pruimenboom voor de diversiteit in het ecosysteem en kozen voor de Reine Victoria een hoogstam exemplaar. We vroegen Johan of hij witte bes, witte en rode kruisbes en een uiensoepboom kon leveren. Bij kwekerij Arborealis bestelden we: fazantenbes, daglelie, fuchsia wit en rood, Japanse esdoorn, kornoeljekers, sassafras, sechuan pepper, sedum, virginische ereprijs, oranje schietwilg en een meloenboompje. Bij kwekerij Eetbaargoed bestelden we: twee pawpaw en twee perzikbomen. Bij de Tuinen van Weldadigheid bestelden we zaden van echte heemst, grote kaardebol, rode pepers en paprika‘s. Dit keer zouden we zelf alles planten. Het is ook erg leuk werk. Je laat elke plant of boom door je handen gaan en bestudeert hem van alle kanten. Dat was erg leerzaam en gaf veel voldoening.
28
Links, Honingbes, Lonicera caerulea Rechts, de struweelhaag achter het huis
Het eerste jaar zat erop, wat een geweldige ervaring. Wat was er veel gebeurd en wat was het jaar snel voorbij gegaan.
Planten voor daglijks gebruik door C. Kalkman
Vlier, Sambucus
Kaki, Diospyros
Wilde eend
Redlove, Malus domestica
Geleverd plantgoed
Achter het huis
29
Moestuinbakken
Boven, bindsla Onder, veldsla
30
Boven, spinazie Onder, kropsla
Boven, postelein Onder, aziatische pluksla
Het was wel wennen om met zo’n app te werken maar het werkt heel erg goed. Je hebt al snel resultaat. Sommige zaden moet je eerst voorzaaien in kleine potjes en later als de plantjes groter zijn verhuizen naar een vak in je bak. Elke dag kregen we een bericht en instructies van de makkelijke moestuin app wat we die dag moesten uitvoeren. Na een maand of twee stonden de bakken al vol met prachtige planten. Het oogsten van je eerste groenten is een geweldige ervaring. Het smaakte ook zoveel beter. Je gaat veel beter begrijpen wat je eet en hoeveel moeite het kost om dat te verbouwen. Je gaat ook niets meer weggooien! We raden het iedereen aan om dit op te pakken. Ook al heb je maar een kleine tuin of balkon. Het is leerzaam, ontspannend, gezond en erg lekker. Alle resultaten van dit jaar kun je bekijken op ISSU.
Wintererwt
31
Jaaroverzicht 2022 32
33
Dank aan
Voedselbostuin
Arjan & Esther Evelyn Derksen Floris Moolenbeek Jelle Medema Johan Smits Lambert Sijens Lex Roeleveld Micha & Sietske Stephan Kassels Stijn Heijs Wouter van Eck
Kwekerij Eetbaargoed Plantschap Tuinmoes Makkelijke Moestuin Kwekerij Stadsbomerij Tuinen van Weldadigheid Stichting Heg & Landschap Kwekerij Arborealis De Voedselboswachter Voedselbos In ’t Holt Voedselbos Ketelbroek
Bouwteam
Patrick Schreven Joop Heinen Jos Verheijden Frans Maas Jan Geerts
Eco+Bouw Eco+Bouw Kovos architecten Kovos architecten SFB, Seven Futureproof Buildings
Tekst en ontwerp
Jeanne de Bont Henk Lamers
Grayboxblackrect Grayboxblackrect
34
© 2026 Nederland | Jeanne de Bont | Henk Lamers