Παιδιατρική | Τόμος 89 • Tεύχος 1 • Ιανουάριος - Φεβρουάριος - Μάρτιος - Απρίλιος 2026

209

Τετραµηνιαίο επιστηµονικό περιοδικό της Ελληνικής Παιδιατρικής Εταιρείας

ISSN 0377-2551

Τόµος 89 | Τεύχος 1

Ιανουάριος | Φεβρουάριος | Μάρτιος | Απρίλιος 2026

Four monthly scientific journal of the Greek Paediatric Society

Volume 89 | Number 1

January | February | March | April 2026

210

Πρόεδρος Α. Κωνσταντόπουλος

Τόμος 89 | Τεύχος 1 | Ιανουάριος-Φεβρουάριος-Μάρτιος-Απρίλιος 2026 Τετραμηνιαία έκδοση της Eλληνικής Παιδιατρικής Eταιρείας

Περιεχόμενα 214

ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΑΠΟ ΤΟΝ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗ ΣΥΝΤΑΞΗΣ Στέλιος Αντωνιάδης

216

ΑΡΘΡΟ ΕΙΔΙΚΟΥ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ Σεξουαλική διαπαιδαγώγηση των νέων. Ρόλος της οικογένειας, του σχολείου, της κοινωνίας, της πολιτείας. Ζήσης Παπαθανασίου

220

ΑΡΘΡΑ ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗΣ Πρώιμη διάγνωση αυτισμού – Πρώιμη παιδική παρέμβαση σε παιδιά 0-6 ετών – Ο ρόλος των παιδιάτρων και η ολοκλήρωση της Early Childhood Development από τους Παιδιάτρους Παπαδάκου Σταυρούλα, Ευθαλία Τζίλα, Σγουρομάλλη Ιωάννα, Παναγούλη Ελένη

226

Εγκαύματα στα βρέφη και στα παιδιά Δημήτριος Εμμ. Μιχελάκης

232

Η Αλλεργική Ρινίτιδα στη μεταγονιδιωματική εποχή. Αλέξιος Μαυρουδής

238

Η Καλλιέργεια της Συναισθηματικής Νοημοσύνης και των Επικοινωνιακών Δεξιοτήτων στην Προσχολική Ηλικία: ο ρόλος της σεξουαλικής διαπαιδαγώγησης. Σοφία Μωρόγιαννη

Συντακτική επιτροπή Διευθυντής Σ. Αντωνιάδης Mέλη Σ. Ανδρονίκου Ε. Γαλανάκης Α. Ευαγγελίου Λ. Θωμαΐδου Μ. Κανάριου Α. Καπόγιαννης Σ. Kίτσιου-Τζέλη Ε. Μανταδάκης Π. Παναγιωτοπούλου-Γαρταγάνη Α. Παπαδοπούλου Β. Παπαευαγγέλου Α. Παπαθανασίου Α. Σιαμοπούλου-Μαυρίδου Α. Συρίγου-Παπαβασιλείου

211

Υποβολή εργασιών e-mail: grammateia@e-child.gr Οδηγίες προς τους συγγραφείς: http://e-child.gr/publications/ instructions-to-authors Iδιοκτήτης Eλληνική Παιδιατρική Eταιρεία Μπακοπούλου 15,15451, Ν. Ψυχικό Tηλ.: 2107771140 e-mail: grammateia@e-child.gr Eτήσια συνδρομή: €40 Eιδικευόμενοι, φοιτητές: €20

242

ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΥΣΑΣ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗΣ Ενδομήτρια συστροφή όρχεως: Περιγραφή περιστατικού. Μαργαρίτα-Ευθαλία Παπασάββα, Ιωάννα Χατζή, Γεώργιος Γεωργίου, †Κωνσταντίνος Μπούγιας, Βασιλική Γκέτση

248

ΣΥΝΑΔΕΛΦΙΚΑ Στέλιος Αντωνιάδης

250

ΟΔΗΓΙΕΣ ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

212

President A. Constantopoulos

Volume 89 | Number 1 | January-February-March-April 2026 Four monthly publication of the Greek Paediatric Society

Contents 214

EDITORIAL Stelios Antoniadis

216

ARTICLE OF SPECIAL INTEREST Sexual Education for Youth: The Roles of Family, School, Society and the State.

Zisis Papathanasiou

220

REVIEW ARTICLES Early diagnosis of Autism – Early Childhood intervention in children aged 0–6 years – The role of Pediatricians and the implementation of early childhood development by Pediatricians.

Stavroula Papadakou, Efthalia Tzila, Ioanna Sgouromalli, Eleni Panagouli

226

Burns in infants and children.

Dimitrios Emm. Michelakis

232

Allergic Rhinitis in the metagonidiamic era.

Alexios Mavroudis

238

The Cultivation of Emotional Intelligence and Communication Skills in Preschool Age: The Role of Sexuality Education.

Sofia Morogianni

Editorial board Editor- in- Chief S. Antoniadis Members S. Andronikou E. Galanakis A. Evangeliou L. Thomaidou M. Kanariou A. Kapogiannis S. Kitsiou-Tzeli E. Mantadakis P. Panagiotopoulou-Gartagani A. Papadopoulou V. Papaevagelou A. Papathanassiou A. Siamopoulou-Mavridou A. Syrigou-Papavasiliou

213

Manuscript submission e-mail: grammateia@e-child.gr Instructions to authors: http://e-child.gr/publications/ instructions-to-authors Owner Greek Paediatric Society 15, Mpakopoulou st.

GR - 15451, Ν. Psychiko Tel.: +302107771140 e-mail: grammateia@e-child.gr Annual subscription All foreign countries: US$50

242

CASE REPORT Intrauterine testicular torsion: A case report Margarita-Efthalia Papasavva, Ioanna Chatzi, Georgios Georgiou, †Konstantinos Bougias, Vasiliki Gketsi

248

BETWEEN COLLEAGUES Stelios Antoniadis

250

INSTRUCTIONS TO AUTHORS

214

ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΑΠΟ ΤΟΝ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗ ΣΥΝΤΑΞΗΣ

A

γαπητοί Συνάδελφοι, εκλεκτοί Φίλοι

Μολονότι πολλά εκατομμύρια νέων έχουν αποφοιτήσει από την τριτοβάθμια εκπαίδευση, έχουν μετεκπαιδευτεί και εξειδικευτεί, έχουν επισκεφτεί πολιτισμένες χώρες, ο κόσμος δεν έχει γαληνέψει. Υπάρχουν πόλεμοι και μάλιστα όχι ανάμεσα σε άγριες φυλές που ζουν στα βάθη κάποιας ζούγκλας.

Όλοι έχουμε διαβάσει πολλά βιβλία τα οποία περιγράφουν τη φρίκη του πολέμου και έχουμε δει στον κινηματογράφο ή στην τηλεόραση πάμπολλες ταινίες, ντοκιμαντέρ και ρεπορτάζ με τραγικές εικόνες που σοκάρουν. Δυστυχώς όμως από όσα συμβαίνουν ατυχώς πολύ κοντά μας αναντίλεκτα, αναντίρρητα, αδιαμφισβήτητα διαπιστώνουμε ότι οι άνθρωποι ακόμα δεν κατόρθωσαν, παρόλες τις απίστευτες εξελίξεις, να απαλλαγούν από το τέρας που κουβαλούν στο μυαλό και στην ψυχή τους,

Όλα αυτά με βάζουν σε σκέψεις για το τι αισθάνονται τα παιδιά που ζουν στις εμπόλεμες περιοχές. Ποιος είναι ο αντίκτυπος του τρόμου όταν ακούν να πέφτουν βόμβες, να πεθαίνουν άνθρωποι, να οδύρονται οι συγγενείς ανάμεσα στα αίματα και τα συντρίμμια. Στα μεγαλύτερης ηλικίας παιδιά, ακόμα και αν δεν ζουν σε εμπόλεμες περιοχές, σίγουρα υπάρχει κάποια αρνητική επίδραση από όλα αυτά που ακούν και βλέπουν.

Δυστυχώς δεν έχω απαντήσεις. Έχω αρκετές φορές ρωτήσει σε πολλούς επαΐοντες χωρίς να έχω πείστηκες απαντήσεις στις απορίες μου. Θα συνεχίσω να το κάνω και εάν μάθω κάτι θα σας το γράψω σε επόμενο τεύχος.

215

Έως τότε ελπίζω ο Κύριος να συνετίσει τους ανθρώπους και ιδιαίτερα τώρα που πλησιάζει η περίοδος των Παθών και της Ανάστασης του Θεού της αγάπης.

Μαζί με τις ευχές μου για Καλό Πάσχα με πραγματική Ανάσταση σώματος και ψυχής, και με ιδιαίτερη εκτίμηση και συναδελφική

αγάπη Στέλιος Αντωνιάδης

216 ΑΡΘΡΟ ΕΙΔΙΚΟΥ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ

Σεξουαλική διαπαιδαγώγηση των νέων. Ρόλος της οικογένειας, του σχολείου, της κοινωνίας, της πολιτείας

Αλληλογραφία Ζήσης Παπαθανασίου Τ. 6932231660 e-mail: info@sexmedic.gr

Ζήσης Παπαθανασίου, Σεξολόγος – Επ. Καθηγητής Γυναικολογίας Α.Π.Θ. Διευθ. του Ελληνικού Σεξολογικού Ινστιτούτου Η σεξουαλικότητα πορεύτηκε ιστορικά με δύο ισχυρούς δεσμούς, την ηθική και τη θρησκεία. Στην πραγματικότητα οι δύο αυτοί δεσμοί λειτούργησαν σαν πλαίσιο που οριοθετούσε συμπεριφορές και αντιλήψεις που διευκόλυναν την επιβίωση των κοινωνιών, καθώς και την υγεία και την αναπαραγωγή με βαθύτερο αλλά άπιαστο στόχο την ευτυχία των ανθρώπων. Οι συγκεκριμένοι δεσμοί διατηρήθηκαν, σε σημαντικό βαθμό, έως τα τέλη του 19ου αιώνα, σε μια περίοδο κατά την οποία κυρίαρχο μέλημα των ανθρώπων ήταν η σωτηρία της ψυχής. Από τα τέλη του 19ου αιώνα και εξής, υπό την επίδραση της ραγδαίας ανάπτυξης της ιατρικής επιστήμης, παρατηρείται σταδιακή μετατόπιση του ενδιαφέροντος προς τη διασφάλιση και προστασία της σωματικής υγείας. Κατά τον 20ο αιώνα, και ιδιαίτερα με την άνοδο του φεμινιστικού κινήματος και των ευρύτερων κοινωνικών μετασχηματισμών που αυτό επέφερε, η έμφαση στη φροντίδα του σώματος εξελίχθηκε σε εντονότερη ενασχόληση με την εικόνα και την ανάδειξή του, στοιχείο που εξακολουθεί να χαρακτηρίζει τις σύγχρονες κοινωνίες. Παράλληλα, κατά τον τελευταίο αιώνα, παρατηρείται σταδιακή εμπορευματοποίηση της σεξουαλικότητας, καθώς αυτή αξιοποιείται συστηματικά στο πλαίσιο της καταναλωτικής κουλτούρας και της διαφημιστικής πρακτικής. Αντίστοιχες τάσεις εμπορευματοποίησης διαπιστώνονται και στον τομέα της διαπροσωπικής συντροφικότητας. Στο πλαίσιο αυτό, σύγχρονες κοινωνικές μελέτες επισημαίνουν την αυξανόμενη εμπειρία της μοναξιάς, με επιπτώσεις που επηρεάζουν την ποιότητα ζωής και την ψυχοκοινωνική ευημερία των ατόμων. Η δυσχέρεια ορθής ενημέρωσης των νέων γύρω από ζητήματα σεξουαλικής συμπεριφοράς με σκοπό τη διασφάλιση της σωματικής και ψυχικής τους υγείας οδήγησε τις κυβερνήσεις των ανεπτυγμένων χωρών της Ευρώπης και της Αμερικής να εντάξουν τη σεξουαλική διαπαιδαγώγηση είτε ως αυτόνομο μάθημα είτε ως οργανωμένο πρόγραμμα, προσαρμοσμένο στις κοινωνικές και πολιτισμικές ιδιαιτερότητες κάθε χώρας. Η αδυναμία εφαρμογής αντίστοιχου προγράμματος ή μαθήματος στην Ελλάδα, παρά τις συζητήσεις και διαβεβαιώσεις του τότε Γενικού Γραμματέως του Υπουργείου Παιδείας του αείμνηστου Παπανούτσου, οδήγησαν την Ενωμένη Ευρώπη στην έγκριση και αποστολή σημαντικού χρηματικού ποσού από το Δεύτερο Πακέτο Κοινοτικής Στήριξης προς την Ελλάδα με στόχο τη συγγραφή βιβλίων Σεξουαλικής Διαπαιδαγώγησης για τα σχολεία, την εκπαίδευση εκπαιδευτικών και την παραγωγή εκπαιδευτικού υλικού. Έγινε προκήρυξη και ανάθεση του έργου από το Υπουργείο Παιδείας, υπό την αυστηρή παρακολούθηση από το τότε Παιδαγωγικό Ινστιτούτο. Η διαδικασία ενθουσίασε τους εκπαιδευτικούς και τους γονείς. Το υλικό (βιβλία κ.λ.π.) παραδόθηκε έγκαιρα στο Υπουργείο Παιδείας και στόλισε τα πρωτοσέλιδα των μεγάλων εφημερίδων της χώρας. Όμως δεν έφτασε ποτέ στους αποδέκτες

Ζήσης Παπαθανασίου

Σεξολόγος – Επ. Καθηγητής Γυναικολογίας Α.Π.Θ. Διευθ. του Ελληνικού Σεξολογικού Ινστιτούτου

ARTICLE OF SPECIAL INTEREST

Correspondence Zisis Papathanasiou Τ. +30 6932231660 e-mail: info@sexmedic.gr

μαθητές και καθηγητές! Η Ένωση Κληρικών Ελλάδος αφόρισε τα βιβλία κατ’ εντολή του τότε Αρχιεπισκόπου Χριστόδουλου.… Ως ένας από τους κύριους συγγραφείς των βιβλίων προσπάθησα να εξηγήσω μάταια ότι η θρησκεία είναι δόγμα, ενώ η Σεξολογία επιστήμη…. Η εξέλιξη αυτή ανέδειξε τις έντονες κοινωνικές και ιδεολογικές αντιστάσεις που περιβάλλουν το ζήτημα της σεξουαλικής διαπαιδαγώγησης στην Ελλάδα. Είναι σαφές ότι οι Έλληνες παραμένουν ένα περίεργο κράμα συντηρητισμού και προοδευτικότητας. Παρά το γεγονός ότι η διεθνής επιστημονική κοινότητα αναγνωρίζει τη σεξουαλική αγωγή ως βασικό παράγοντα πρόληψης, ενημέρωσης και ενδυνάμωσης των νέων, η εφαρμογή της στη χώρα μας προσέκρουσε σε θεσμικές και πολιτισμικές επιφυλάξεις. Σήμερα περισσότερο από ποτέ, οι νέοι και οι γονείς τους βρίσκονται αντιμέτωποι με πληθώρα πληροφοριών, συχνά αδόκιμων ή παραπλανητικών, κυρίως μέσω του διαδικτύου και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Η απουσία οργανωμένης, συστηματικής και επιστημονικά τεκμηριωμένης εκπαίδευσης δημιουργεί κενά, τα οποία καλύπτονται συχνά από μη αξιόπιστες πηγές. Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί το γεγονός ότι μεγάλο μέρος της πληροφόρησης των νέων γύρω από το σεξ προέρχεται πλέον από την πορνογραφία, η οποία είναι εύκολα προσβάσιμη μέσω του κινητού τηλεφώνου και του διαδικτύου. Η έκθεση αυτή διαμορφώνει στρεβλές αντιλήψεις για τη σεξουαλικότητα, τις σχέσεις και την ανθρώπινη οικειότητα. Ίσως δεν αξίζει στους απογόνους του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη να εγκαταλείπουν την ενημέρωση των νέων στην πορνογραφία… Παράλληλα επανέρχεται στο προσκήνιο ο ρόλος της οικογένειας ως βασικό πλαίσιο κοινωνικοποίησης. Η παρουσία και η συνεργασία των δύο γονέων καθώς και οι συνέπειες που μπορεί να επιφέρει η απουσία γονεϊκού προτύπου αποτελούν το εύρος των ζητημάτων που οδηγεί σε κρίσιμα ερωτήματα παιδαγωγικής φύσης. Από έρευνες που έγιναν διεθνώς στα μέσα του 20ου αιώνα, ήταν σαφές ότι οι γονείς προτιμούσαν να έχει την ευθύνη της σεξουαλικής διαπαιδαγώγησης το σχολείο. Επομένως, εύλογα γεννιούνται ερωτήματα όπως: Ποια πρέπει να είναι η προτεραιότητα παρέμβασης, η ενημέρωση των παιδιών ή η ενδυνάμωση των γονέων; Με ποιες μεθόδους και σε ποιο θεσμικό πλαίσιο; Ποιος ο ρόλος της πολιτείας, της εκπαιδευτικής κοινότητας, της ιατρικής κοινότητας και της κοινωνίας των πολιτών στη διαμόρφωση ενός επιστημονικά τεκμηριωμένου πλαισίου αγωγής και στήριξης; Η απάντηση σε όλα τα ερωτήματα δεν μπορεί να είναι αποσπασματική. Η διαχείριση των σύγχρονων κοινωνικών προκλήσεων δεν μπορεί να είναι αποκλειστικά παιδαγωγικό ή ιδεολογικό ζήτημα, αλλά συνιστά και ζήτημα δημόσιας υγείας. Η ιατρική κοινότητα δεν μπορεί να μένει θεατής σε ένα πεδίο όπου η παραπληροφόρηση συχνά υπερισχύει της επιστημονικής γνώσης. Η συνεργασία με την εκπαιδευτική κοινότητα, τους γονείς και τους θεσμικούς φορείς αποτελεί αναγκαία προϋπόθεση για αποτελεσματικές παρεμβάσεις. Η προστασία της σωματικής και ψυχικής υγείας των παιδιών και των εφήβων δεν αποτελεί πολυτέλεια αλλά συνιστά αναγκαία προϋπόθεση για τη διαμόρφωση ψυχικά υγιών πολιτών, κάτι που αποτελεί θεμελιώδη επαγγελματική και κοινωνική μας ευθύνη. Η συστηματική ενημέρωση των νέων έχει αποδειχθεί ότι συμβάλλει στη μείωση των σεξουαλικών μεταδιδόμενων νοσημάτων, των ανεπιθύμητων κυήσεων, της σεξουαλικής κακοποίησης, της ενίσχυσης της ψυχικής ανθεκτικότητας και της υγιούς διαμόρφωσης διαπροσωπικών σχέσεων. Μια σύγχρονη πολιτεία οφείλει να διαμορφώνει εκπαιδευτικές πολιτικές βασισμένες σε επιστημονικά δεδομένα με σεβασμό στις αξίες της κοινωνίας, αλλά με προτεραιότητα το συμφέρον των παιδιών και των οικογενειών τους. Τα τελευταία χρόνια διαδικασίες προς αυτήν την κατεύθυνση διαπιστώσαμε με συγκίνηση και ενθουσιασμό από διακεκριμένους επιστήμονες του Πανεπιστήμιου Αιγαίου με επίκεντρο την ψυχική και κοινωνική ευημερία των παιδιών.

217

218 Σεξουαλική διαπαιδαγώγηση των νέων. Ρόλος της οικογένειας, του σχολείου, της κοινωνίας, της πολιτείας

Εν τέλει, το ζήτημα της σεξουαλικής διαπαιδαγώγησης δεν αφορά ιδεολογικές αντιπαραθέσεις, αλλά το δικαίωμα των νέων ανθρώπων στη διαμόρφωση ώριμων, ενημερωμένων και ψυχικά υγιών πολιτών.

Σεξουαλική διαπαιδαγώγηση των νέων. Ρόλος της οικογένειας, του σχολείου, της κοινωνίας, της πολιτείας 219

220 ΑΡΘΡΑ ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗΣ

Πρώιμη διάγνωση αυτισμού - Πρώιμη παιδική παρέμβαση σε παιδιά 0-6 ετών - Ο ρόλος των παιδιάτρων και η ολοκλήρωση της Early Childhood Development από τους Παιδιάτρους

Αλληλογραφία Παπαδάκου Σταυρούλα Τ. 6932730760 e-mail: stavroula. papadakou@gmail.com

Παπαδάκου Σταυρούλα, Ευθαλία Τζίλα, Σγουρομάλλη Ιωάννα, Παναγούλη Ελένη

Περίληψη Εισαγωγή: Η πρώιμη παιδική ηλικία αποτελεί κρίσιμη περίοδο για τη νευροαναπτυξιακή εξέλιξη του παιδιού. Η έγκαιρη αναγνώριση των Διαταραχών Αυτιστικού Φάσματος (ΔΑΦ) επιτρέπει την έναρξη πρώιμης παρέμβασης και βελτιώνει σημαντικά τη λειτουργικότητα και την κοινωνική προσαρμογή των παιδιών. Μέθοδος: Σκοπός της εργασίας είναι η ανάδειξη του ρόλου των παιδιάτρων στην πρώιμη διάγνωση του αυτισμού και στην εφαρμογή ολοκληρωμένων προγραμμάτων Early Childhood Development (ECD). Αποτελέσματα: Οι παιδίατροι βρίσκονται στην πρώτη γραμμή της παρακολούθησης της ανάπτυξης των παιδιών και έχουν καθοριστικό ρόλο στην αναγνώριση πρώιμων σημείων αυτισμού, στην εφαρμογή αναπτυξιακού ελέγχου και στην παραπομπή για εξειδικευμένη αξιολόγηση. Η πρώιμη παρέμβαση βασίζεται στη διεπιστημονική συνεργασία και σε εξατομικευμένα θεραπευτικά προγράμματα με στόχο τη βελτίωση της επικοινωνίας, της κοινωνικής αλληλεπίδρασης και της αυτονομίας. Συμπεράσματα: Η ολοκληρωμένη εφαρμογή της ECD από τους παιδιάτρους αποτελεί βασική προϋπόθεση για την έγκαιρη παρέμβαση και τη βελτίωση της αναπτυξιακής πορείας των παιδιών ηλικίας 0–6 ετών. Λέξεις κλειδιά: αυτισμός, πρώιμη παρέμβαση, Early Childhood Development, παιδίατροι, αναπτυξιακό screening

Παπαδάκου Σταυρούλα Ευθαλία Τζίλα Σγουρομάλλη Ιωάννα Παναγούλη Ελένη

Διαγνωστική & θεραπευτική μονάδα για το παιδί “Σπύρος Δοξιάδης”

REVIEW ARTICLES

Correspondence Papadakou Stavroula Τ. +30 6932730760 e-mail: stavroula. papadakou@gmail.com

Early diagnosis of Autism – Early Childhood intervention in children aged 0–6 years – The role of Pediatricians and the implementation of early childhood development by Pediatricians Stavroula Papadakou, Efthalia Tzila, Ioanna Sgouromalli, Eleni Panagouli

Abstract Background: Early childhood is a critical period for neurodevelopment. Early diagnosis of Autism Spectrum Disorders (ASD) allows timely intervention and significantly improves functional and social outcomes.

Method: The aim of this article is to highlight the role of pediatricians in early diagnosis of autism and in the implementation of Early Childhood Development (ECD).

Results: Pediatricians play a key role in developmental surveillance, early detection of autism signs and referral for specialized assessment. Early intervention requires interdisciplinary collaboration and individualized treatment programs aimed at improving communication, social interaction and autonomy.

Conclusions: The comprehensive implementation of ECD by pediatricians is essential for timely intervention and improved developmental outcomes in children aged 0–6 years.

Key words: autism, early intervention, Early Childhood Development, pediatricians, developmental screening

Εισαγωγή Η ανάπτυξη στην πρώτη παιδική ηλικία (Early Childhood Development) αναφέρεται στις διαδικασίες με τις οποίες τα παιδιά μεγαλώνουν και αναπτύσσονται, οργανικά, κοινωνικά, συναισθηματικά και νοητικά, και αφορά την περίοδο από την σύλληψη, την ενδομήτρια κύηση, τη γέννηση μέχρι και την έναρξη του σχολείου (1,2).

Stavroula Papadakou Efthalia Tzila Ioanna Sgouromalli Eleni Panagouli

Diagnostic and Therapeutic Unit for the Child “Spyros Doxiadis”

Οι πρώτες όμως 1000 μέρες της παιδικής ηλικίας είναι η πιο κρίσιμη περίοδος της ανάπτυξης του εγκεφάλου. Η ECD έχει πλέον αναγνωριστεί ως ο μόνος και πιο σημαντικός προγνωστικός δείκτης για την ανθρώπινη ανάπτυξη, παρόλο που συζητείται λιγότερο από την σωματική ανάπτυξη, την διατροφή και τις μολυσματικές ασθένειες στην παγκόσμια ατζέντα για την υγεία των παιδιών (3,4). Εκτιμάται ότι 1 στα 5 παιδιά παγκοσμίως κινδυνεύει να μην επιτύχει το αναπτυξιακό του δυναμικό μέχρι την ηλικία των 5 ετών, ενώ 23% των παιδιών θα εμφανίσουν κάποιου είδους νευροδιαφορετικότητα… Έως και 80% αυτών των καταστάσεων μπορούν να αποφευχθούν με πρώιμες παρεμβάσεις εάν χορηγηθούν κατά τα πρώτα 2 χρόνια της ζωής (4).

221

222 Πρώιμη διάγνωση αυτισμού - Πρώιμη παιδική παρέμβαση σε παιδιά 0-6 ετών

Η ανάπτυξη των παιδιών αποτελεί το θεμέλιο για την ανάπτυξη της κοινωνίας και της οικονομίας, καθώς «ικανά» παιδιά γίνονται εγγυητές μιας ευημερούσας και βιώσιμης κοινωνίας, επιτυγχάνεται δε δια μέσου νευροφυσιολογικών μηχανισμών (2). Συγκεκριμένα ο ανθρώπινος εγκέφαλος αλλάζει και διαμορφώνεται συνεχώς στη διάρκεια του χρόνου με αλληλεπίδραση των γονιδίων και της εμπειρίας. Τόσο η αρχιτεκτονική του εγκεφάλου όσο και η κατάκτηση δεξιοτήτων χτίζονται «από κάτω προς τα πάνω» με τα απλά νευρωνικά κυκλώματα, που αποτελούν το σκαλοπάτι για πιο προηγμένα κυκλώματα και πιο σύνθετες δεξιότητες (5,6). Το stress στην πρώτη παιδική ηλικία συνδέεται με μακροχρόνιες επιπτώσεις στο νευρικό σύστημα και στις ορμόνες του stress, γεγονός που μπορεί να βλάψει την ανάπτυξη του εγκεφάλου και να οδηγήσει σε προβλήματα μάθησης, συμπεριφοράς, σωματικής και ψυχικής υγείας στην ενήλικο ζωή (4,6). Τα «προγράμματα ανάπτυξης στην πρώτη παιδική ηλικία» και τα «προγράμματα πρώιμης παρέμβασης» είναι σπουδαίας σημασίας για την επίτευξη αυτών των στόχων (5). Η εφαρμογή της ECD προϋποθέτει την ενεργό συμμετοχή των παιδιάτρων, οι οποίοι αποτελούν τον βασικό επαγγελματία υγείας που παρακολουθεί το παιδί από τη γέννηση (5,6).

Διαταραχές Αυτιστικού Φάσματος Οι Διαταραχές Αυτιστικού Φάσματος (ΔΑΦ) αποτελούν νευροαναπτυξιακές διαταραχές που χαρακτηρίζονται από: • ελλείμματα στην κοινωνική επικοινωνία και αλληλεπίδραση • περιορισμένα και επαναλαμβανόμενα πρότυπα συμπεριφοράς • αισθητηριακές διαφοροποιήσεις Ο αυτισμός παρουσιάζει μεγάλη ετερογένεια ως προς τη σοβαρότητα των συμπτωμάτων και τη λειτουργικότητα των παιδιών. Τα συμπτώματα εμφανίζονται συνήθως πριν από την ηλικία των 2 ετών, ενώ ενδείξεις μπορεί να υπάρχουν ήδη από τη βρεφική ηλικία (1,2). Τα αίτια του αυτισμού θεωρούνται πολυπαραγοντικά και περιλαμβάνουν: γενετικούς παράγοντες, επιγενετικούς μηχανισμούς, περιβαλλοντικούς παράγοντες και διαφοροποιήσεις στην ανάπτυξη του εγκεφάλου (1,2). Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται σημαντική αύξηση της συχνότητας του αυτισμού, γεγονός που αποδίδεται στη βελτίωση της διαγνωστικής προσέγγισης, στην εκπαίδευση των επαγγελματιών υγείας και στην αυξημένη ευαισθητοποίηση της κοινωνίας (1,2).

Πρώιμη διάγνωση αυτισμού Η πρώιμη διάγνωση αποτελεί τον σημαντικότερο παράγοντα για τη βελτίωση της αναπτυξιακής πορείας των παιδιών με αυτισμό. Η διάγνωση βασίζεται στο αναπτυξιακό ιστορικό, στην κλινική παρατήρηση και στη χρήση εργαλείων ανίχνευσης (5-7). Σημεία πρώιμης ανίχνευσης μπορεί να περιλαμβάνουν τη φτωχή βλεμματική επαφή, την καθυστέρηση στην ομιλία, τη μειωμένη ανταπόκριση στο όνομα, την περιορισμένη κοινωνική αλληλεπίδραση και οι στερεοτυπικές κινήσεις (5-7). Η διάγνωση του αυτισμού μπορεί να τεθεί αξιόπιστα ήδη από το δεύτερο έτος ζωής, ενώ ενδείξεις μπορούν να εντοπιστούν ακόμη και πριν την ηλικία του ενός έτους (7).

Ο ρόλος των παιδιάτρων στην πρώιμη διάγνωση Οι παιδίατροι αποτελούν τον βασικό πυλώνα της πρώιμης διάγνωσης των Διαταραχών Αυτιστικού Φάσματος. Ο παιδίατρος είναι ο επαγγελματίας υγείας που έχει άμεση και συνεχή επαφή με ένα παιδί και την οικογένειά του. Η συνεχής παρακολούθηση της ανάπτυξης του

Πρώιμη διάγνωση αυτισμού - Πρώιμη παιδική παρέμβαση σε παιδιά 0-6 ετών 223

Κατάλογος συντομογραφιών ΔΑΦ: Διαταραχών

Αυτιστικού Φάσματος ECD: Early Childhood Development

παιδιού επιτρέπει στον παιδίατρο να γνωρίζει το εύρος ανάπτυξης του, να εντοπίζει πρώιμες αποκλίσεις, να αξιολογεί τις ανησυχίες των γονέων και να θέτει την υποψία διάγνωσης (8,9). Ιδιαίτερα σημαντική είναι η δυνατότητα των παιδιάτρων να αναγνωρίζουν σημεία νευροαναπτυξιακής διαφοροποίησης ακόμη και σε βρέφη κάτω του ενός έτους. Η έγκαιρη παραπομπή για εξειδικευμένες αξιολογήσεις αποτελεί κρίσιμο βήμα για την έναρξη θεραπευτικής παρέμβασης. Στις αξιολογήσεις αυτές συνήθως περιλαμβάνεται αναπτυξιολογική εκτίμηση, παιδοψυχιατρική εκτίμηση, λογοθεραπευτική και εργοθεραπευτική αξιολόγηση, καθώς και ψυχολογική εκτίμηση (10-11). Η πρακτική της αναμονής χωρίς παρέμβαση («wait and see») δεν θεωρείται πλέον αποδεκτή όταν υπάρχουν ενδείξεις αναπτυξιακής απόκλισης (5).

Πρώιμη παιδική παρέμβαση (0–6 ετών) Η πρώιμη παρέμβαση λόγω της νευροπλαστικότητας του εγκεφάλου, αποτελεί θεμελιώδη παράγοντα για την αντιμετώπιση των Διαταραχών Αυτιστικού Φάσματος. Η παρέμβαση πρέπει να βασίζεται στην εντατική εκπαίδευση, στη συνεργασία οικογένειας και θεραπευτών και στη διεπιστημονική προσέγγιση (5-6). Η θεραπευτική ομάδα πρέπει να χαρακτηρίζεται από διεπιστημονικότητα και οφείλει να περιλαμβάνει αναπτυξιολόγο παιδίατρο, παιδονευρολόγο, παιδοψυχίατρο, ψυχολόγο, λογοθεραπευτή, εργοθεραπευτή, ειδικό παιδαγωγό και κοινωνικό λειτουργό (5,10) Η παρέμβαση βασίζεται σε εξατομικευμένο πρόγραμμα σύμφωνα με το αναπτυξιακό προφίλ του παιδιού.

Μοντέλα πρώιμης παρέμβασης Η θεραπευτική προσέγγιση είναι συνήθως εκλεκτική και οικογενειοκεντρική. Η εκπαίδευση βασίζεται κυρίως στο παιχνίδι, στην αλληλεπίδραση και στις δραστηριότητες που προκαλούν ενδιαφέρον. Υπάρχουν διάφορα εργαλεία και μοντέλα που μπορούν να εφαρμοστούν, όπως το Early Denver Model, το ΑΒΑ, το Portage, DIR/Floortime, Hanen Program, αισθητηριακή ολοκλήρωση κα. Πολλά προγράμματα δεν ακολουθούν ένα μόνο "επώνυμο" μοντέλο, αλλά συνδυάζουν: Parent-Mediated Intervention: Παρέμβαση μέσω των γονέων, με εκπαίδευση και καθοδήγηση και Integrated Therapy Approach, δηλαδή τη συνεργασία πολλών ειδικοτήτων (φυσικοθεραπευτές, εργοθεραπευτές, λογοθεραπευτές, ψυχολόγους). Οι βασικοί στόχοι περιλαμβάνουν την ανάπτυξη επικοινωνίας, την κοινωνική αλληλεπίδραση, την ανάπτυξη παιχνιδιού και την επίτευξη αυτονομίας και αυτοεξυπηρέτησης (5,6,10).

Ο ρόλος της Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας Η Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας αποτελεί τον βασικό χώρο εφαρμογής της ECD. Ο παιδίατρος της κοινότητας έχει τη δυνατότητα να παρακολουθεί την ανάπτυξη ενός παιδιού από τη γέννηση, να πραγματοποιεί αναπτυξιακό έλεγχο, να ενημερώνει τους γονείς, να αναγνωρίζει αναπτυξιακές αποκλίσεις, να παραπέμπει ένα παιδί για αξιολόγηση και να παρακολουθεί την εξέλιξη του (9). Η οργάνωση δικτύου συνεργασίας μεταξύ παιδιάτρων και δομών πρώιμης παρέμβασης αποτελεί βασική προϋπόθεση για την αποτελεσματική εφαρμογή της ECD (9).

Η ολοκλήρωση της Early Childhood Development από τους παιδιάτρους Η ολοκληρωμένη εφαρμογή της ECD από τους παιδιάτρους προϋποθέτει την ενσωμάτωση της αναπτυξιακής παρακολούθησης στην καθημερινή παιδιατρική πρακτική. Η ολοκλήρωση της ECD προϋποθέτει το αναπτυξιακό screening σε κάθε επίσκεψη, την ανίχνευση στοιχείων αυτισμού σε βρεφική ηλικία και φυσικά την έγκαιρη παραπομπή, το συντονισμό θεραπευτικής ομάδας, την καθοδήγηση οικογένειας και τη μακροχρόνια παρακολούθηση.

224 Πρώιμη διάγνωση αυτισμού - Πρώιμη παιδική παρέμβαση σε παιδιά 0-6 ετών

Συνεπώς ο παιδίατρος έχει τη δυνατότητα και υποχρέωση να λειτουργεί ως ο πρώτος ανιχνευτής αναπτυξιακών διαταραχών, ως συντονιστής της φροντίδας, ως σύμβουλος γονέων και ως σύνδεσμος με υπηρεσίες παρέμβασης. Η προσέγγιση αυτή μετατρέπει την παιδιατρική φροντίδα από θεραπευτική σε αναπτυξιακή και προληπτική (5,9,10).

Στόχοι της πρώιμης παρέμβασης Οι βασικοί στόχοι της πρώιμης παρέμβασης περιλαμβάνουν τη βελτίωση των υπαρχουσών ικανοτήτων, την ανάπτυξη νέων δεξιοτήτων, τη μείωση στερεοτυπιών, τη μείωση διασπαστικής συμπεριφοράς, την ενίσχυση επικοινωνίας και την κοινωνική ένταξη των παιδιών με ΔΑΦ. Απώτερος στόχος είναι η ένταξη των παιδιών στο σχολικό περιβάλλον τυπικής εκπαίδευσης με όσο το δυνατόν μεγαλύτερη λειτουργικότητα (5).

Συμπεράσματα Η πρώιμη διάγνωση του αυτισμού και η έγκαιρη έναρξη πρώιμης παρέμβασης αποτελούν καθοριστικούς παράγοντες για τη βελτίωση της αναπτυξιακής πορείας των παιδιών με ΔΑΦ. Οι παιδίατροι αποτελούν τον βασικό πυλώνα της ECD καθώς βρίσκονται στην πρώτη γραμμή της παρακολούθησης της ανάπτυξης των παιδιών. Η ολοκληρωμένη εφαρμογή της ECD από τους παιδιάτρους μπορεί να οδηγήσει σε έγκαιρη διάγνωση, αποτελεσματικότερη παρέμβαση, σε καλύτερη πρόγνωση, σε μείωση αναπηρίας και βελτίωση της ποιότητας ζωής. Η ανάπτυξη οργανωμένων συστημάτων ECD και η εκπαίδευση των παιδιάτρων στην αναπτυξιακή παιδιατρική αποτελούν βασικές προϋποθέσεις για τη βελτίωση της φροντίδας των παιδιών ηλικίας 0–6 ετών.

Το Κέντρο Ημέρας για Διαταραχές Αυτιστικού Φάσματος ως μοντέλο πρώιμης παρέμβασης Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα εφαρμογής της ECD και της πρώιμης παρέμβασης αποτελεί το Κέντρο Ημέρας για ΔΑΦ το οποίο λειτουργεί υπό την εποπτεία του Υπουργείου Υγείας και παρέχει δωρεάν υπηρεσίες σε παιδιά προσχολικής ηλικίας με ΔΑΦ (11). Το Κέντρο Ημέρας ιδρύθηκε από την Ελληνική Εταιρεία Ιατρικής Ψυχολογίας σε επιστημονική συνεργασία με τη Μονάδα «Σπύρος Δοξιάδης» και την Εταιρεία Προαγωγής Ψυχοκοινωνικής Υγείας Παιδιών και Εφήβων «ΙΡΙΣ» και λειτουργεί από το 2024 ως Μονάδα Ψυχικής Υγείας (11). Οι υπηρεσίες που παρέχονται περιλαμβάνουν: • Ψυχοπαιδαγωγικό πρόγραμμα πρώιμης παρέμβασης προσχολικής ηλικίας • Αναπτυξιολογικές και παιδιατρικές αξιολογήσεις • Παιδοψυχιατρική και παιδονευρολογική παρακολούθηση • Λογοθεραπεία • Εργοθεραπεία • Ψυχοθεραπευτικές παρεμβάσεις • Συμβουλευτική γονέων • Δράσεις ενημέρωσης της κοινότητας Τα παιδιά παραπέμπονται στο πρόγραμμα πρώιμης παρέμβασης από αναπτυξιακά παιδιατρικά ιατρεία νοσοκομείων, ιδιώτες αναπτυξιολόγους παιδιάτρους, παιδονευρολόγους, παιδοψυχιάτρους και παιδιάτρους πρωτοβάθμιας φροντίδας. Το πρόγραμμα εφαρμόζεται σε μικρές ομάδες παιδιών με υψηλή ένταση παρέμβασης και αναλογία θεραπευτή προς παιδί 1:1, με στόχο τη βελτίωση της επικοινωνίας, της κοινωνικής αλληλεπίδρασης και της αυτονομίας (11).

Πρώιμη διάγνωση αυτισμού - Πρώιμη παιδική παρέμβαση σε παιδιά 0-6 ετών 225

Η θεραπευτική προσέγγιση είναι οικογενειοκεντρική και βασίζεται σε δυναμικά αλληλεπιδραστικά μοντέλα παρέμβασης, με κύριο μέσο διδασκαλίας το παιχνίδι και τις δραστηριότητες που κινητοποιούν το ενδιαφέρον του παιδιού (11). Το θεραπευτικό πρόγραμμα περιλαμβάνει στοιχεία από διεθνώς αναγνωρισμένες προσεγγίσεις όπως: Applied Behavior Analysis (ABA), TEACCH, PECS, MAKATON, Early Denver Model και αισθητηριακή ολοκλήρωση. Το τμήμα πρώιμης παρέμβασης αποτελεί μεταβατικό στάδιο διάρκειας έως τριών ετών με απώτερο στόχο την ένταξη των παιδιών στο σχολικό πλαίσιο τυπικής εκπαίδευσης. Η λειτουργία τέτοιων δομών αποτελεί βασικό στοιχείο ενός ολοκληρωμένου συστήματος ECD και αναδεικνύει τη σημασία της συνεργασίας μεταξύ παιδιάτρων και υπηρεσιών πρώιμης παρέμβασης (11).

Βιβλιογραφία 1. American Academy of Pediatrics. Identification, evaluation, and management of children with autism spectrum disorder. Pediatrics. 2020;145(1):e20193447.

2. Johnson CP, Myers SM. Identification and evaluation of children with autism spectrum disorders. Pediatrics. 2007;120(5):1183–1215.

3. Hyman SL, Levy SE, Myers SM. Identification, evaluation, and management of autism spectrum disorder. Pediatrics. 2020;145(1):e20193447.

4. Zwaigenbaum L, Bauman ML, Fein D, et al. Early screening of autism spectrum disorder.

Pediatrics. 2015;136(Suppl 1):S41–S59.

5. Dawson G, Rogers S, Munson J, et al. Randomized controlled trial of an intervention for toddlers with autism. Pediatrics. 2010;125(1):e17–e23.

6. Rogers SJ, Dawson G. Early Start Denver Model for Young Children with Autism. New York: Guilford Press; 2010.

7. Lord C, Elsabbagh M, Baird G, Veenstra-VanderWeele J. Autism spectrum disorder. Lancet. 2018;392:508–520.

8. Baio J, Wiggins L, Christensen DL, et al. Prevalence of autism spectrum disorder among children aged 8 years. MMWR Surveill Summ. 2021;70(11):1–16.

9. World Health Organization. Nurturing care for early childhood development. Geneva: WHO; 2018.

10. Shonkoff JP, Phillips DA. From Neurons to Neighborhoods: The Science of Early Childhood Development. Washington DC: National Academy Press; 2000.

11. Papadakou S. Early diagnosis and early intervention in autism spectrum disorders: the role of pediatricians. Athens; 2024. (Επιστημονική παρουσίαση Κέντρου Ημέρας).

226 ΑΡΘΡΑ ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗΣ

Εγκαύματα στα βρέφη και στα παιδιά Δημήτριος Εμμ. Μιχελάκης, M.D.

Αλληλογραφία Δημήτριος Εμμ. Μιχελάκης, M.D. Χαρ. Μούσκου 4, 15771, Ζωγράφου Τ. 6977413227 e-mail: dmichel.iatreio@ gmail.com

Περίληψη Η εγκαυματική νόσος, μία από τις βαρύτερες μορφές τραυματισμού του ανθρώπινου σώματος αναφέρεται ως νόσος (burn injury) στην επιστημονική ορολογία διότι αφορά στο δέρμα και στους βλεννογόνους και έχει σοβαρές επιπτώσεις σε όλα τα συστήματα του οργανισμού προκαλώντας μία έντονη μεταβολική, ορμονολογική και ανοσοποιητική αντίδραση. Η έκταση, το βάθος, η ηλικία του ασθενούς και ο τύπος του εγκαύματος καθορίζουν τη βαρύτητα, το τρόπο και το τόπο αντιμετώπισης αλλά και τη διαδικασία και διάρκεια της επούλωσης. Η θεραπεία μπορεί να είναι συντηρητική, χειρουργική ή συνδυασμός και των δύο. Τα παιδιά έχουν όλη τη ζωή μπροστά τους οπότε δικαιούνται την καλύτερη δυνατή φροντίδα που ο έμπειρος Πλαστικός Χειρουργός μπορεί να προσφέρει. Η αποθεραπεία είναι μακρά και θέλει υπομονή και επιμονή. Λέξεις κλειδιά: Έγκαυμα, Βρέφη, Παιδιά, Ουλές, Χηλοειδή.

Δημήτριος Εμμ. Μιχελάκης, M.D.

Πλαστικός & Επανορθωτικός Χειρουργός Ενηλίκων & Παίδων Τμήματα Πλαστικής, Επανορθωτικής Χειρουργικής & Εγκαυμάτων Ευρωκλινικής Παίδων, Παιδιατρικού Κέντρου Αθηνών και Μητέρα

REVIEW ARTICLES

Correspondence Dimitrios Emm. Michelakis, M.D. Char. Mouskou4, 15771, Zografou Τ. +30 6977413227 e-mail: dmichel.iatreio@ gmail.com

Burns in infants and children Dimitrios Emm. Michelakis, M.D.

Summary Burn disease, one of the most severe forms of injury to the human body, is referred to as a burn injury in scientific terminology because it affects the skin and mucous membranes and has serious effects on all systems of the body, causing an intense metabolic, hormonal and immune reaction. The extent, depth, age of the patient and type of burn determine the severity, method and location of treatment as well as the process and duration of healing.

Treatment can be conservative, surgical or a combination of both. Children have their whole lives ahead of them so they deserve the best possible care that an experienced Plastic Surgeon can provide. Recovery is long and requires patience and perseverance.

Key words: Burns, Infant, Children, Scars, Keloid.

Εισαγωγή

Dimitrios Emm. Michelakis, M.D.

Plastic & Reconstructive Surgeon for adults and children. Plastic, and Reconstructive Surgeon at the Burns department of Euroclinic Athens Pediatric department, Associate Physician Pediatric Center of Medical Athens Group and Mitera Hospital

Η εγκαυματική νόσος, μία από τις βαρύτερες μορφές τραυματισμού του ανθρώπινου σώματος αναφέρεται ως νόσος (burn injury) στην επιστημονική ορολογία διότι αφορά στο δέρμα (Εικ.1) και στους βλεννογόνους και έχει σοβαρές επιπτώσεις σε όλα τα συστήματα του οργανισμού προκαλώντας μία έντονη μεταβολική, ορμονολογική και ανοσοποιητική αντίδραση. Τα στοιχεία βαρύτητας της νόσου σχετίζονται με τα ακόλουθα: • Έκταση υπολογίζεται σε ποσοστιαία αναλογία της ολικής επιφάνειας του σώματος σύμφωνα με το κανόνα των 9 (με μικρές τροποποιήσεις ανάλογα την ηλικία).

• Βάθος (της ιστικής βλάβης) διαχωρίζεται σε 4 κατηγορίες α) επιπολής (Εικ.2), β) επιπολής μερικού πάχους (Εικ.3), γ) εν τω βάθει μερικού πάχους (Εικ.4) και δ) ολικού πάχους έγκαυμα (Εικ.5) αυτό συνεπάγεται διαφορετικό χρόνο επούλωσης, διαφορετική ανάπτυξη ή μη του ουλώδους ιστού και διαφορετική εμφάνιση των παραμορφωτικών και ρικνωτικών μετεγκαυματικών ουλών.

• Ηλικία του ασθενούς Τα παιδιά ανήκουν στην ομάδα υψηλού κινδύνου. Η περιέργεια, τα μειωμένα αντανακλαστικά και η έλλειψη της αίσθησης του κινδύνου είναι οι αιτίες που οδηγούν στο ατύχημα. Είναι οικιακά κυρίως ατυχήματα στη κουζίνα ή στο μπάνιο (βραστό νερό, λάδι).

• Τύπος του εγκαύματος (θερμικό, ηλεκτρικό, χημικό, ακτινικό) Ανάλογα με το αίτιο διαχωρίζονται στα θερμικά (προκαλούνται από την ηλιακή ακτινοβολία, την επαφή με θερμό υγρό, με ατμό, εκ τριβής) που αποτελούν και την πλειονότητα 80-90%, στα ηλεκτρικά 5-7 % και στα χημικά σε πολύ μικρότερο ποσοστό (πυκνά διαλύματα οξέων και αλκάλεων τα οποία προκαλούν εγκαύματα ολικού πάχους). Τα ακτινικά είναι ιατρογενούς αιτιολογίας (ογκολογία).

• Η βαρύτητα του εγκαύματος εξαρτάται από: • Εντόπιση • Γενική κατάσταση του ασθενούς • Προϋπάρχουσες ασθένειες (καρδιοπάθεια, σακχαρώδης διαβήτης) • Συνυπάρχουσες κακώσεις • Συνθήκες πρόκλησης του ατυχήματος (κλειστός ή ανοικτός χώρος) • Η νοσηλεία της εγκαυματικής νόσου απαιτεί: • την ύπαρξη συγκεκριμένων χώρων για την απομόνωση των περιστατικών • τον περιορισμό των ατόμων που έρχονται σε επαφή με τους ασθενείς • σύγχρονο εξειδικευμένο εξοπλισμό • εξειδικευμένο και αριθμητικά επαρκές ιατρικό και νοσηλευτικό προσωπικό • επάρκεια ιατρικό-φαρμακευτικού και αναλώσιμου υλικού • συντονισμό δράσης των επαρχιακών κέντρων με το κέντρο εγκαυμάτων

227

228 Εγκαύματα στα βρέφη και στα παιδιά

Εικόνα 1.

Εικόνα 2.

Εικόνα 3.

Εικόνα 4.

Εικόνα 5.

Εγκαύματα στα βρέφη και στα παιδιά 229

Συχνά το έγκαυμα είναι αποτέλεσμα απροσεξίας και θα μπορούσε να αποφευχθεί (με εξαίρεση την εγκληματική ενέργεια). Υποτιμάται σαν σημασία και σαν επιπλοκές ενώ συνεπάγεται ένα ιδιαίτερα βαρύ κοινωνικό και συναισθηματικό κόστος (μόνιμη ή προσωρινή αναπηρία, θάνατος).

Θεραπεία Οι πρώτες βοήθειες συνήθως δίνονται στο τόπο του ατυχήματος και συνίστανται στον άμεσο περιορισμό της δράσης του αιτίου (κυρίως στην αφαίρεση των ρούχων, διέκπλυση με νερό, κλπ), και στη χορήγηση παυσίπονης αγωγής. Η χρήση υλικών (αφροί, κρέμες, πελτές ντομάτας, κλπ.) που χρωματίζουν την εγκαυματική επιφάνεια και που δεν ξέρουμε πως αλληλεπιδρούν και τι μπορεί να προκαλέσουν, δεν προτείνονται γιατί δυσχεραίνουν την αναγνώριση του βάθους αλλά και τη περαιτέρω αντιμετώπιση. Ανάλογα με το βάθος και τις πιθανές επιπλοκές εφαρμόζεται η ανοικτή ή κλειστή μέθοδος. Στα βρέφη και στα παιδιά προτιμάμε τη κλειστή μέθοδος με χρήση Αργυρούχου Σουλφαθειαζίνης (εφόσον δεν υπάρχει έλλειψη G-6-PD) με ή χωρίς Υαλουρονικό και κάλυψη με βαζελινούχες γάζες, απλές αποστειρωμένες γάζες και ελαστικούς επιδέσμους. Λήψη καλλιεργειών μέρα παρά μέρα. Αν δεν είναι δυνατή η χρήση Αργυρούχου Σουλφαθειαζίνης προτιμάμε κάποια κρέμα με Υαλουρονικό αλλά χρειάζεται μεγαλύτερη προσοχή στις αλλαγές για αποφυγή επιμόλυνσης λόγω της απουσίας αντιμικροβιακού. Λήψη καλλιεργειών κάθε μέρα. Η αλλαγή πρέπει να γίνεται μία (1) φορά το 24ωρο για 7-10 ημέρες και ακολουθεί επανεκτίμηση ώστε να προγραμματιστεί η συνέχεια της επουλωτικής διαδικασίας. ΠΡΟΣΟΧΗ!!! Ποτέ δεν ξύνουμε ένα έγκαυμα γιατί καταστρέφουμε την όλη προσπάθεια του οργανισμού για επούλωση και οδηγούμαστε σε δημιουργία δύσμορφων ουλών, χηλοειδών, αναγκαστική χρήση δερματικών μοσχευμάτων, παράταση νοσηλείας και αντίστοιχα μεγάλη παράταση στην ολοκλήρωση της επούλωσης. Η θεραπεία διακρίνεται σε: - συντηρητική: γενική (αντι-shock αγωγή, αντιτετανικός ορός, αντιβιοτικά), τοπική (χρήση αντισηπτικών, βακτηριοστατικών, χημιοστατικών) - πρώιμη χειρουργική: εσχαροτομή (σχάσεις) κατ΄ εφαπτομένη εσχαρεκτομή (με ή χωρίς κάλυψη των επιφανειών με Ε.Δ.Μ(Ελεύθερα Δερματικά Μοσχεύματα) - όψιμη χειρουργική: Ε.Δ.Μ., «Ζ» πλαστική, διατατήρες δέρματος (tissue expander), απόξεση (dermabrasion), για την λειτουργική και αισθητική αποκατάσταση (μετά 10 ημέρες, μήνες, χρόνια). Η αρχική αντιμετώπιση σχετίζεται άμεσα με την εκτίμηση της βαρύτητας, τον έλεγχο των αναπνευστικών οδών και των ζωτικών λειτουργιών, την αντιμετώπιση της καταπληξίας, όταν υφίσταται, και την εισαγωγή στο νοσοκομείο. Ανάλογα με τις ανάγκες, στη συντηρητική αγωγή χρησιμοποιούνται τοπικά χημειοθεραπευτικά και αντισηπτικά ή καλύπτεται η εγκαυματική επιφάνεια με ημιδιαπερατές μεμβράνες, ξενομοσχεύματα, αλλομοσχεύματα, κλπ. Στην περίπτωση των κυκλοτερών εγκαυμάτων η χειρουργική αντιμετώπιση άπτεται στην εσχαροτομή (σχάσεις). Η εσχαρεκτομή (αφαίρεση της εσχάρας) και η κάλυψη με Ε.Δ.Μ. (αυτομοσχεύματα) ή ημισυνθετικό δέρμα μπορεί να γίνει πρώιμα (early excision) ή όψιμα. Η τοποθέτηση των μοσχευμάτων αποκτά ιδιαιτερότητες σε κάθε περιστατικό. Η χειρουργική κάλυψη των επιφανειών μπορεί να γίνει και μετά από την ανάπτυξη κοκκιώδους ιστού αλλά πρέπει να υπολογιστεί η αυξημένη πιθανότητα ανάπτυξης ουλώδους ιστού και παραμόρφωσης (υπερτροφικές ουλές, χηλοειδή). Το εισπνευστικό έγκαυμα χρειάζεται ειδική αντιμετώπιση και νοσηλεία σε Μονάδα Εντατικής Θεραπείας για μηχανική υποστήριξη της αναπνοής.

230 Εγκαύματα στα βρέφη και στα παιδιά

Η αποθεραπεία των εγκαυμάτων είναι μακρόχρονη και εξαρτάται από τις βλάβες που έχει προκαλέσει. Το πλάνο καθορίζεται από τον έμπειρο Πλαστικό χειρουργό και αφορά ενυδατικές κρέμες, επουλωτικές κρέμες, αντιηλιακή προστασία, ελαστικούς πιεστικούς επιδέσμους, ειδικά ενδύματα, κλπ. Η παρακολούθηση για την εμφάνιση πιθανών επιπλοκών ορίζεται στους δώδεκα (12) μήνες από το ατύχημα. Μετά μπορούν να προγραμματιστούν πιθανές χειρουργικές παρεμβάσεις για λειτουργικά ή άλλα προβλήματα που μπορεί να προκύψουν κατά τη διάρκεια της επουλωτικής διαδικασίας.

Συμπέρασμα Η εγκαυματική νόσος όσο απλή μπορεί να φαίνεται τόσο περίπλοκη μπορεί να γίνει. Τα παιδιά έχουν όλη τη ζωή μπροστά τους οπότε δικαιούνται την καλύτερη δυνατή φροντίδα που ο έμπειρος Πλαστικός Χειρουργός μπορεί να προσφέρει. Χρειάζεται προσοχή, συνεργασία αλλά πάνω από όλα υπομονή.

Βιβλιογραφία 1. Plastic Surgery Bruce Achauer 2000 6 vol.

2. Key notes on Plastic Surgery A. Richards 2002 3. Fundamental techniques of Plastic Surgery and their surgical applications Mc Gregor 10th edition 2000 4. ΠΛΑΣΤΙΚΗ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΙΩΑΝΝΗΣ ΙΩΑΝΝΟΒΙΤΣ 1990 5. ΠΛΑΣΤΙΚΗ ΕΠΑΝΟΡΘΩΤΙΚΗ & ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΟΘΩΝ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ 1996 6. Plastic Surgery Grabb & Smith 5th ed. 1997 7. Plastic Surgery Mathes 2006 8 vol. 2nd edition

Εγκαύματα στα βρέφη και στα παιδιά 231

232 ΑΡΘΡΑ ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗΣ

Η Αλλεργική Ρινίτιδα στη μεταγονιδιωματική εποχή Αλέξιος Μαυρουδής

Αλληλογραφία Αλέξιος Μαυρουδής MD,MSc. Συνταγματάρχου Δαδάκη 11 Καλλιθέα 17672 Τ. 6978699611 e-mail: alexis.mavroudis@ yahoo.gr

Περίληψη Εισαγωγή:Η Ιατρική ακριβείας αποτελεί ένα σύγχρονο πεδίο έρευνας, το οποίο εστιάζει στην εξατομικευμένη πρόληψη και θεραπεία των αλλεργικών νοσημάτων. Σκοπός: Η ερμηνεία των γενετικών αλλαγών και των τροποποιήσεων του γονιδιωματικού υλικού των ασθενών με αλλεργική ρινίτιδα. Υλικό-Μέθοδος: Βιβλιογραφική ανασκόπηση πρόσφατων επιστημονικών πηγών στη διαδικτυακή βάση δεδομένων Pub Med και Google Scholar. Αποτελέσματα: Η αλλεργική ρινίτιδα παρουσιάζει μια μεγάλη κλινική ποικιλομορφία φαινοτύπων σε κυτταρικό επίπεδο. Ανοσοϊστολογικές μελέτες αποτυπώνουν τη διαφοροποίηση των κυττάρων με σταδιακή αύξηση του αριθμού των ηωσινοφίλων και μαστοκυττάρων στο ρινικό βλεννογόνο συγκριτικά με την ηλικία και την ευαισθητοποίηση σε εισπνεόμενα αλλεργιογόνα. Αξιοσημείωτο είναι ,ότι οι πληροφορίες για τη βιοπαθολογία της νόσου είναι αρκετά περιορισμένες. Όμως, υπάρχουν βιβλιογραφικές έρευνες που επιβεβαιώνουν τη γενετική προδιάθεση των ασθενών. Με τις σύγχρονες τεχνικές αλληλουχίας της επόμενης γενιάς (Next Generation Sequencing-NGS) αποδεικνύεται ότι σπάνιες γενετικές αλλαγές του ξενιστή και επιγενετικές τροποποιήσεις (μεθυλίωση του DNA) παίζουν καταλυτικό ρόλο στην αύξηση της ευαισθησίας για τη συγκεκριμένη νόσο, καθώς και στην έγκαιρη διάγνωση και στη θεραπεία. H βιολογία των συστημάτων στοχεύει στην ανακάλυψη νέων βιοδεικτών ικανών να ανιχνεύσουν έγκαιρα τη νόσο και να συμβάλλουν στην έγκαιρη αντιμετώπιση. Συμπεράσματα: Η μοριακή διάγνωση της αλλεργικής ρινίτιδας σε ασθενείς με σοβαρή νόσο και η αξιοποίηση τεχνολογικών συστημάτων κλινικών αποφάσεων συμβατά με την ψηφιοποίηση των επιστημονικών δεδομένων προσδιορίζουν την αιτιολογία και θέτουν το ανοσολογικό αποτύπωμα για την απευαισθητοποίηση στο ενοχοποιούμενο αλλεργιογόνο. Λέξεις κλειδιά: Αλλεργική Ρινίτιδα, Ιατρική Ακριβείας, Γενετική, Αλλεργιογόνο.

Alexios Mavroudis

Paediatric sector Kallithea Health Centre

REVIEW ARTICLES

Correspondence Alexios Mavroudis MD,MSc. Syntagmatarchou Davaki 11 Kallithea 17672 T. +30 6978699611 e-mail: alexis.mavroudis@ yahoo.gr

Allergic Rhinitis in the metagonidiamic era Alexios Mavroudis

Abstract Introduction: Precision Medicine is a modern field of research, which focuses on the personalized prevention and treatment of allergic diseases.

Purpose: The interpretation of genetic changes and modifications of the genomic material of patients with allergic rhinitis.

Materials & Methods: Bibliographic review of recent scientific sources in the online database Pub Med and Google Scholar.

Results: Allergic rhinitis presents a great clinical diversity of phenotypes at the cellular level. Immunohistological studies capture the differentiation of cells with a gradual increase in the number of eosinophils and mast cells in the nasal mucosa compared to age and sensitization to inhaled allergens. It is noteworthy that information on the biopathology of the disease is quite limited. However, there are bibliographic studies that confirm the genetic predisposition of patients. With modern next-generation sequencing techniques (Next Generation Sequencing-NGS), it is proven that rare genetic changes of the host and epigenetic modifications (DNA methylation) play a catalytic role in increasing susceptibility to this disease, as well as in early diagnosis and treatment. Systems biology aims to discover new biomarkers capable of detecting the disease early and contributing to early treatment.

Conclusions: Molecular diagnosis of allergic rhinitis in patients with severe disease and the use of technological clinical decision systems compatible with the digitization of scientific data identify the etiology and establish the immunological footprint for desensitization to the offending allergen.

Key words: Allergic Rhinitis, Precision Medicine, Genetics, Allergen.

Εισαγωγή Η Ιατρική ακριβείας (precision medicine) αποτελεί ένα αναδυόμενο πεδίο έρευνας που εστιάζει στην εξατομικευμένη πρόληψη και αντιμετώπιση των αλλεργικών νοσημάτων, λαμβάνοντας υπόψιν το γενετικό υπόστρωμα, το περιβάλλον και τον τρόπο ζωής του ατόμου. Πρώτη αρχή στην εφαρμογή της είναι η αντικειμενική προσέγγιση των φαινοτύπων με γνώμονα τη μέγιστη αποτελεσματικότητα και την αξιολόγηση των κλινικών ενδείξεων (1). Η ερμηνεία των παθολογικών νοσημάτων απαιτεί, όμως, την ανάγνωση σύγχρονων εργαλείων στατιστικής μελέτης με σκοπό να αποκωδικοποιηθούν τα βιολογικά μονοπάτια και να σχεδιαστούν μοντέλα πρόβλεψης αναφορικά με την εξέλιξη των οργανισμών. Χαρακτηριστική περίπτωση θεωρείται η αλλεργική ρινίτιδα η οποία αποτελεί αξίωμα του ατοπικού καταρράκτη στην παιδική ηλικία.

Αλέξιος Μαυρουδής

Παιδιατρικός τομέας Κέντρο Υγείας Καλλιθέας

Οι επιστήμονες αναφέρουν ότι οι ρινικές αλλεργίες είναι συχνότατες και προσβάλλουν το 10% των Ευρωπαίων. Με βάση το ιστορικό και τα συμπτώματα πιθανολογείται ότι μια ρινίτιδα είναι αλλεργική. Για τη διάγνωση κρίνεται απαραίτητη η παρουσία των ανοσοσφαιρινών IgE (IgE) στον ορό και η ρινική πρόκληση με το εισπνεόμενο αλλεργιογόνο. Η έγκαιρη κατηγοριοποίηση των παιδιών που είναι σε κίνδυνο (patient stratification) συνοδευόμενη από στοχευμένες αλλαγές στον τρόπο ζωής επιτυγχάνουν την πρόληψη των παθολογικών εκδηλώσεων, αλλά και την ανταπόκριση στη θεραπευτική αγωγή. Η εμφάνιση και η σοβαρότητα των αναπνευστικών αλλεργιών επηρεάζονται από προγεννητικούς και περιβαλλοντικούς παράγοντες, ενώ η

233

234 Η Αλλεργική Ρινίτιδα στη μεταγονιδιωματική εποχή

εξέλιξή τους συνδέεται με το οικογενειακό ιστορικό, τη διατροφή, τις λοιμώξεις, την έκθεση σε αντιβιοτικά, το μικροβίωμα και τη μεταγονιδιωματική υπογραφή των ασθενών (2). Είναι μια πολύπλευρη επίδραση πολλών στοιχείων που επηρεάζουν τη νοσηρότητα των παιδιών, ιδιαίτερα σε περιόδους ανοσολογικής επαγρύπνησης, όπου ο κίνδυνος της εξάπλωσης των αλλεργιών είναι αυξημένος. Η ετερογένεια επηρεάζει τη φαινοτυπική μεταβλητότητα καθώς και η παρουσία των παραγόντων κινδύνου καθορίζουν σε μεγάλο βαθμό την έκφραση των παθολογικών συμπτωμάτων. Σύμφωνα με τα παραπάνω, σκοπός της παρούσας μελέτης είναι η ερμηνεία των γενετικών μηχανισμών της αλλεργικής ρινίτιδας, δια μέσου δευτερογενούς βιβλιογραφικής ανασκόπησης πρόσφατων επιστημονικών πηγών, ενώ παράλληλα επιδιώκεται η συνεκτική παράθεση πληροφοριών που θα συμβάλλουν στην τόνωση του επιστημονικού ενδιαφέροντος και την ανάπτυξη του υπάρχοντος γνωστικού αποθέματος.

Ανοσογονιδιωματική Η κατανόηση των παραγόντων κινδύνου των αλλεργικών νοσημάτων αντιπροσωπεύει μια πρόκληση για τον κλινικό ιατρό, για την οποία απαιτούνται εργαλεία βιοϊατρικής έρευνας, τα οποία στηρίζονται στην καινοτομία και στον τεχνολογικό πολιτισμό. Η δειγματοληψία πολλαπλών φαινοτύπων και η ανάλυση των φυσικών μεταβλητών (ενδοτύπων) με ιδιαίτερα βιολογικά χαρακτηριστικά επιτρέπουν την αλληλουχία του γονιδιώματος με τον κανόνα των διακριτών επιλογών (discrete choice experiments) και ταυτόχρονα οριοθετούν ένα μεγάλο όγκο πληροφορίας για τους ασθενείς. Είναι ιδιαίτερα χρήσιμο δεδομένου ότι η μεταγονιδιωματική χαρτογράφηση αρκεί να γίνει μια φορά (κατά τη γέννηση) και τα αποτελέσματά της να αποθηκευτούν σε ψηφιακές βιβλιοθήκες, ώστε οι επαγγελματίες υγείας να μπορούν να προβλέψουν τις σωστές ιατρικές παρεμβάσεις (3). H αποθήκευση των δεδομένων σε συνδυασμό με την ανάγκη για γενετική συμβουλευτική δημιουργεί μια εξειδικευμένη παροχή υπηρεσιών υγείας με γνώμονα την ανθρωποκεντρική υπεραξία. Αναφορικά, τώρα, με την αλλεργική ρινίτιδα, παρατηρείται μια μεγάλη ποικιλομορφία ενδοτύπων σε κυτταρικό επίπεδο. Ανοσοϊστολογικές μελέτες αποτυπώνουν τη διαφοροποίηση των κυττάρων με σταδιακή αύξηση του αριθμού των ηωσινοφίλων και μαστοκυττάρων στο ρινικό βλεννογόνο συγκριτικά με την ηλικία και την ευαισθητοποίηση σε εισπνεόμενα αλλεργιογόνα (γύρη, σκόνη). Μια προσέγγιση που εφαρμόζεται στα πλαίσια της ρινικής κυτταρολογίας και επιτρέπει την ανίχνευση της κλινικής ετερογένειας με σκοπό μια πιο εξατομικευμένη διαγνωστική και θεραπευτική παρέμβαση. H αλλεργική αντίδραση οφείλεται στην αποκοκκίωση των μαστοκυττάρων μετά από διασύνδεση μορίων IgE στην επιφάνειά τους, ενώ η παραγωγή των ανοσοσφαιρινών IgE επάγεται από τις κυτταροκίνες IL-4, IL-5 και IL-13 που παράγονται από T-βοηθητικά λεμφοκύτταρα τύπου 2 (T-helper 2) ή από έμφυτα λεμφοειδή κύτταρα τύπου-2 (ILC2). Η βλάβη του ρινικού επιθηλίου επάγει την παρεκτροπή της ανοσιακής απάντησης (4). Αξιοσημείωτο είναι, ότι οι πληροφορίες για τη βιοπαθολογία της νόσου είναι αρκετά περιορισμένες. Ωστόσο, υπάρχουν βιβλιογραφικές έρευνες που επιβεβαιώνουν τη γενετική προδιάθεση των ασθενών. Με τις σύγχρονες τεχνικές αλληλουχίας της επόμενης γενιάς (NGS) αποδεικνύεται ότι σπάνιες γενετικές αλλαγές του ξενιστή και επιγενετικές τροποποιήσεις (μεθυλίωση του DNA) παίζουν καταλυτικό ρόλο στην αύξηση της ευαισθησίας για τη συγκεκριμένη νόσο, καθώς και στην έγκαιρη διάγνωση και τη θεραπεία «Βλ.Πίν.1» (5).

Η Αλλεργική Ρινίτιδα στη μεταγονιδιωματική εποχή 235

Κατάλογος συντομογραφιών ACADS: Acyl-CoA dehydrogenase Ακυλο-CoA Αφυδρογονάση CLEC: C-type lectin domain family 16 Λεκτινικό Πεπτίδιο τύπου-C

Πίνακας 1.Γονιδιακές μεταλλάξεις στην αλλεργική ρινίτιδα. Πηγή: Yan Hao, Yujuan Yang, Hongfei Zhao, Ying Chen, Ting Zuo, Yu Zhang et al.

Multi-omics in Allergic Rhinitis: Mechanism Dissection and Precision Medicine. Clin Rev Allergy Immunol 2025 Feb 18;68(1):19 (5). ΓΟΝΙΔΙΑ

ΒΙΟΠΑΘΟΛΟΓΙΑ

IL2

Ανοσοποιητικός ρυθμιστικός παράγοντας

CXCR: Chemokine Receptors Υποδοχείς Χημειοκίνης

CLEC16A

Αυξημένη έκφραση στα Τ και Β λεμφοκύτταρα του πνεύμονα

CXCR5; DDX6

Χημειοκίνες για την μετανάστευση των Β κυττάρων

VPRBP

Μηχανισμός ρύθμισης ανοσοσφαιρινών

DDX: DEAD-Box Helicase Ελικάση

RBKS

Κυτταρικός κύκλος και πολλαπλασιασμός

SPPL3; ACADS

Ανοσορύθμιση των NK κυττάρων

DNA: Deoxyribonucleic Acid Δεοξυριβονουκλεϊκό Οξύ

RORA

Ανάπτυξη βοηθητικών κυττάρων

RERE; SLC45A1

Παράγοντας μεταγραφής που σχετίζεται με την απόπτωση

TNFSF11

Ενεργοποίηση των δενδριτικών κυττάρων

MANBA; NFKB1

Ενεργοποίηση μεσολαβητών φλεγμονής

Μεθυλίωση FOXP3

Μηχανισμός θεραπευτικής αποτελεσματικότητας

FOXP3: Forkhead box P3 Ρυθμιστική Πρωτεΐνη Ig: Immunoglobulin Ανοσοσφαιρίνη IL: Interleukins Ιντερλευκίνες ILC2: Innate Lymphoid Cells 2 Έμφυτα Λεμφοειδή Κύτταρα τύπου-2 MANBA: Mannosidase Beta Πρωτεάση NF: Nuclear Factor Πυρηνικός Παράγοντας NGS: Next Generation Sequencing Αλληλούχιση της επόμενης γεννιάς RBKS: Ribokinase Πυρηνικός Υποδοχέας RERE: Arginine-Glutamic acid repeats-encoding gene Ριβοκινάση RORA: Retinoic acid-related orphan receptor alpha Παράγοντας Μεταγραφής SLC: Solute Carrier Διαλυτές Ουσίες SPPL: Signal Peptide Peptidase Πεπτιδάση

Η ανοσογονιδιωματική σε συνδυασμό με τα εργαλεία της βιολογίας των συστημάτων και της βιοπληροφορικής οδηγούν στην καλύτερη κατανόηση της παθοφυσιολογίας και στην εξήγηση του αυξημένου ρίσκου ανάπτυξης, τόσο γενετικών ασθενειών, όσο και κοινών πολυπαραγοντικών νοσημάτων. Είναι ο κλάδος της βιολογίας που συνεισφέρει σημαντικά στο σχεδιασμό των νέων φαρμάκων, αλλά και στην ανάπτυξη της ιατρικής της ακριβείας (6). Βασικοί στόχοι είναι: • η πρόβλεψη των ατόμων που θα εμφανίσουν νόσο, • η έγκαιρη διάγνωση νόσου πριν την εμφάνιση των συμπτωμάτων, • ο σχεδιασμός της κατάλληλης θεραπείας, • η παρακολούθηση της ανταπόκρισης στην αγωγή, • η παρακολούθηση της πορείας της νόσου με κατανοητό τρόπο προς τον ιατρό και τον ασθενή. Πιο συγκεκριμένα, για την πρόβλεψη και τη διάγνωση των ασθενών η βιολογία των συστημάτων στοχεύει στην ανακάλυψη νέων βιοδεικτών ικανών να ανιχνεύσουν έγκαιρα τη νόσο και να βοηθήσουν στην έγκαιρη αντιμετώπιση και παρακολούθησή της. Έρευνες με τη δοκιμασία της ρινικής πρόκλησης υποστηρίζουν τη μεγάλη κλινική ετερογένεια της αλλεργικής ρινίτιδας, η οποία μπορεί να είναι εποχιακή με χρόνια συμπτώματα, γεγονός που προκαλεί αντίσταση στη θεραπευτική αποτελεσματικότητα. Πρόσφατες μελέτες αποδεικνύουν ότι ένας νέος ανταγωνιστής του υποδοχέα προσταγλανδίνης D1 και η ομαλιζουμάμπη, ανασυνδυασμένο αντίσωμα κατά της IgE, βελτιώνουν τα συμπτώματα σε παιδιά με χρόνια κλινική εικόνα (7).

Συμπεράσματα Η μοριακή διάγνωση της αλλεργικής ρινίτιδας σε ασθενείς με σοβαρή νόσο και μη ελεγχόμενα συμπτώματα συμβάλλει στην εφαρμογή θεραπευτικών δοκιμών με σκοπό την απευαισθητοποίηση στο ενοχοποιούμενο αλλεργιογόνο. Παράλληλα, αξιοποιούνται συστήματα υποστήριξης κλινικών αποφάσεων συμβατά με την ψηφιοποίηση των επιστημονικών δεδομένων και της τεχνητής νοημοσύνης σύμφωνα με τα πρότυπα της εξατομικευμένης ιατρικής (8). Μέσα σε αυτό το πλαίσιο έρευνας, η ανάγνωση διαγνωστικών πρωτοκόλλων και η εκπαίδευση στην πρόληψη των αλλεργικών νοσημάτων θεωρούνται απαραίτητες για τη βελτίωση της ποιότητας της ζωής των ασθενών.

236 Η Αλλεργική Ρινίτιδα στη μεταγονιδιωματική εποχή

Βιβλιογραφία 1. Elizabeth J Phillips, Jolan E Walter. Precision Medicine in Allergy and Immunology Through the Lens of Immunogenomics. J Allergy Clin Immunol Pract 2022 Jul;10(7):17761777.

2. Miao Cheng , Qianqian Dai, Zhi Liu, Yulin Wang, Cuiyun Zhou. New progress in pediatric allergic rhinitis. Front Immunol 2024 Sep 16:15:1452410.

3. Steven P Proper, Nurit P Azouz , Tesfaye B Mersha. Achieving Precision Medicine in Allergic Disease: Progress and Challenges. Front Immunol 2021 Aug 18:12:720746.

4. Steven P Proper, Nurit P Azouz, Tesfaye B Mersha. Achieving Precision Medicine in Allergic Disease: Progress and Challenges. Front Immunol 2021 Aug 18:12:720746.

5. Yan Hao, Yujuan Yang, Hongfei Zhao, Ying Chen, Ting Zuo, Yu Zhang et al. Multi-omics in Allergic Rhinitis: Mechanism Dissection and Precision Medicine. Clin Rev Allergy Immunol 2025 Feb 18;68(1):19.

6. Sarah J MacEachern, Nils D Forkert. Machine learning for precision medicine. Genome 2021 Apr;64(4):416-425.

7. Heimo Breiteneder, Ya-Qi Peng, Ioana Agache, Zuzana Diamant, Thomas Eiwegger, Wytske J Fokkens et al. Biomarkers for diagnosis and prediction of therapy responses in allergic diseases and asthma. Allergy. 2020 Dec;75(12):3039-3068.

8. Jean Bousquet, Marek Jutel, Oliver Pfaar, Joao A Fonseca, Ioana Agache, Wienczyslawa Czarlewski et al. The Role of Mobile Health Technologies in Stratifying Patients for AIT and Its Cessation: The ARIA-EAACI Perspective. J Allergy Clin Immunol Pract 2021 May;9(5):1805-1812.

Η Αλλεργική Ρινίτιδα στη μεταγονιδιωματική εποχή 237

Κατάλογος συντομογραφιών TNFSF: Tumor Necrosis Factor Παράγοντας Νέκρωσης Όγκου VPRBP: Viral Protein R binding Protein Πρωτεΐνη δέσμευσης R

238 ΑΡΘΡΑ ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗΣ

Η Καλλιέργεια της Συναισθηματικής Νοημοσύνης και των Επικοινωνιακών Δεξιοτήτων στην Προσχολική Ηλικία: ο ρόλος της σεξουαλικής διαπαιδαγώγησης

Αλληλογραφία Σοφία Μωρόγιαννη e-mail: sofia.morogianni@ tutanota.com T. 6998894073

Σοφία Μωρόγιαννη Msc

Περίληψη Η παρούσα εργασία εξετάζει τη σημασία της πρώιμης παρέμβασης στην ανάπτυξη της συναισθηματικής νοημοσύνης και των δεξιοτήτων επικοινωνίας κατά την προσχολική ηλικία. Μέσω της ανάλυσης της νευροπλαστικότητας και των μοντέλων συμπεριφοράς, αναδεικνύεται ο ρόλος του γονέα και του παιδαγωγού ως πρότυπο αυθεντικής επικοινωνίας. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην αποφυγή δυσλειτουργικών επικοινωνιακών σχημάτων, όπως ο διπλός δεσμός, και στην εισαγωγή της σεξουαλικής διαπαιδαγώγησης ως μέσο θωράκισης της σωματικής αυτονομίας και της μελλοντικής συναίνεσης. Λέξεις κλειδιά: Συναισθηματική Νοημοσύνη, Προσχολική Αγωγή, Ενσυναίσθηση, Αυθεντική Επικοινωνία, Συναίνεση, Σεξουαλική Διαπαιδαγώγηση.

Σοφία Μωρόγιαννη Msc

Ψυχολόγος Ψυχοθεραπεύτρια Επιστημονική Συνεργάτις του Ελληνικού Σεξολογικού Ινστιτούτου

REVIEW ARTICLES

Correspondence Sofia Morogianni Msc T. +30 6998894073 e-mail: sofia.morogianni@ tutanota.com

The Cultivation of Emotional Intelligence and Communication Skills in Preschool Age: The Role of Sexuality Education Sofia Morogianni Msc

Abstract The present paper examines the importance of early intervention in the development of emotional intelligence and communication skills during the preschool years. Through an analysis of neuroplasticity and behavioral models, it highlights the role of parents and educators as role models for authentic communication. Particular emphasis is placed on avoiding dysfunctional communication patterns, such as the double bind, and on the introduction of sexuality education as a means of safeguarding bodily autonomy and future consent.

Key words: Emotional Intelligence, Preschool Education, Empathy, Authentic Communication, Consent, Sexuality Education.

Εισαγωγή Η Κρισιμότητα της Προσχολικής Περιόδου και η Νευροπλαστικότητα Η σύγχρονη αναπτυξιακή ψυχολογία και οι νευροεπιστήμες υπογραμμίζουν ότι η προσχολική ηλικία αποτελεί το θεμέλιο της μετέπειτα κοινωνικής και συναισθηματικής εξέλιξης του ατόμου. Η έννοια της νευροπλαστικότητας επισημαίνει το γεγονός ότι οι εμπειρίες που βιώνει το παιδί σε αυτό το στάδιο διαμορφώνουν τη δομή του εγκεφάλου και καθορίζουν τον τρόπο με τον οποίο θα σχετίζεται στην ενήλικη ζωή του (13). Oι διαπροσωπικές σχέσεις δεν είναι απλώς ένα πλαίσιο κοινωνικοποίησης, αλλά το ίδιο το "περιβάλλον" που διαμορφώνει τη νευρωνική δομή του παιδιού (13). Μέσα από αυτή τη διαδικασία νευροπλαστικότητας, οι δεξιότητες αυτορρύθμισης και ενσυναίσθησης παύουν να είναι θεωρητικές έννοιες και γίνονται μέρος της βιολογικής αρχιτεκτονικής του εγκεφάλου (12). Η διαχείριση καθημερινών καταστάσεων, όπως μια κρίση θυμού ή μια διαφωνία στο σπίτι, δεν αποτελούν παροδικά, τυχαία ή ασήμαντα περιστατικά, αλλά δομικές εμπειρίες που διδάσκουν στο παιδί τόσο το πώς να επεξεργάζεται την πραγματικότητα όσο και το πώς να συνδέεται με τους άλλους, αλλά και τι πεποιθήσεις διαμορφώνει για τον εαυτό του (9).

Εννοιολογική Οριοθέτηση και Βιωματική Ανάπτυξη της Συναισθηματικής Νοημοσύνης

Sofia Morogianni Msc Psychologist – Psychotherapist Scientific Associate of the Hellenic Institute of Sexology

Η συναισθηματική νοημοσύνη (EQ) ορίζεται ως η ικανότητα αναγνώρισης, κατανόησης και διαχείρισης των ιδίων συναισθημάτων, καθώς και η ανάπτυξη ενσυναίσθησης προς τους τρίτους (4). Στο πλαίσιο της προσχολικής αγωγής, η ανάπτυξη αυτής της ικανότητας επιτυγχάνεται πρωτίστως βιωματικά και συνιστά μια διαδικασία με διαφορετικά βήματα. Το πρώτο από αυτά αφορά το ρόλο του ενήλικα κατά την επικοινωνία με το παιδί. Είτε είναι γονέας είτε παιδαγωγός ο ενήλικας οφείλει να λειτουργεί ως «διερμηνέας», βοηθώντας το παιδί να αναπτύξει το κατάλληλο συναισθηματικό λεξιλόγιο. Το επόμενο βήμα, η επικύρωση των συναισθημάτων επιτρέπει στο παιδί να χρησιμοποιεί τα δικά του συναισθήματα ως εσωτερική πυξίδα, που του προσφέρουν έναν προσανατολισμό στο τι τού συμβαίνει και κυρίως γιατί. Αυτή η επίγνωση, κάπως διαισθητική στην προσχολική ηλικία, πιο συνειδητοποιημένη σε μεγαλύτερες, βοηθά και στο χτίσιμο της ψυχικής ανθεκτικότητας, η οποία αναπτύσσει και

239

Η Καλλιέργεια της Συναισθηματικής Νοημοσύνης και των Επικοινωνιακών Δεξιοτήτων στην Προσχολική Ηλικία:

240 ο ρόλος της σεξουαλικής διαπαιδαγώγησης

θωρακίζει την αντοχή του ατόμου σε αντίξοες καταστάσεις. Έτσι, αντί τα συναισθήματα εκείνα που βιώνονται ως δυσάρεστα (θυμός, φόβος, άγχος, θλίψη, ζήλια, απογοήτευση) να αντιμετωπίζονται ως αρνητικές καταστάσεις που πρέπει πάσει θυσία να κατασταλούν, γίνονται αφορμή να μάθει το παιδί σταδιακά να επιλέγει τις πράξεις του, τι είναι αυτό που επιλέγει να κάνει για μεταβάλλει τη συναισθηματική του κατάσταση (11).

Η Μίμηση Προτύπων και η Αυθεντικότητα στην Επικοινωνία Η επικοινωνία στην προσχολική ηλικία υπερβαίνει τον λεκτικό λόγο, καθώς βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στην παρατήρηση και τη μίμηση (2). Τα παιδιά εσωτερικεύουν τα μοντέλα σχέσεων που επιδεικνύουν οι σημαντικοί ενήλικες, παρατηρώντας πώς εκείνοι διαχειρίζονται τις δικές τους συγκρούσεις και αν επιδεικνύουν ενσυναίσθηση. Για τον λόγο αυτό, η επικοινωνία με το παιδί πρέπει να είναι απλή, άμεση και αυθεντική. Η υιοθέτηση σαφών μηνυμάτων ενισχύει την αίσθηση ασφάλειας και βοηθά το παιδί να χτίσει μια υγιή αντίληψη για τον κοινωνικό του περίγυρο.

Η Αντιμετώπιση των Δυσλειτουργικών Σχημάτων και των Διπλών Μηνυμάτων Ένας από τους σημαντικότερους κινδύνους για την ψυχική υγεία του νηπίου είναι το χάσμα ανάμεσα σε αυτό που διαισθάνεται και σε αυτό που του υποδεικνύεται λεκτικά. Η έννοια του διπλού δεσμού (double bind) (16), περιγράφει με ακρίβεια αυτές τις καταστάσεις όπου το παιδί λαμβάνει αντιφατικά μηνύματα για παράδειγμα, λεκτική ενθάρρυνση με παράλληλη συναισθηματική απόρριψη. Τέτοια σχήματα δημιουργούν βαθιά σύγχυση και εκπαιδεύουν το παιδί στη δυσπιστία προς τις δικές του αισθήσεις και στην έλλειψη αυτονομίας, ενώ υποσκάπτουν την εμπιστοσύνη του παιδιού προς τους ενήλικες (16). Η αυθεντικότητα του γονέα, η παραδοχή των λαθών, η απουσία κρυφών προθέσεων, ακόμα και η συγγνώμη αποτελούν τα ισχυρότερα μαθήματα επικοινωνίας, καθώς αποδεικνύουν ότι μία διαφωνία δεν συνεπάγεται την απώλεια της συναισθηματικής σύνδεσης.

Σεξουαλική Διαπαιδαγώγηση: Σωματική Αυτονομία και η Θεμελίωση της Συναίνεσης Ενώ διεθνώς απουσιάζουν συχνά επίσημα προγράμματα σεξουαλικής διαπαιδαγώγησης για την προσχολική ηλικία, το Συμβούλιο Σεξουαλικής Ενημέρωσης και Διαπαιδαγώγησης των Ηνωμένων Πολιτειών (SIECUS) προτείνει ένα ευρύ πλαίσιο που περιλαμβάνει την ανθρώπινη ανάπτυξη, τις σχέσεις και τις προσωπικές δεξιότητες (6). Παρά την ύπαρξη αυτών των κατευθυντήριων γραμμών, στην πράξη έχει επισημανθεί μια συστηματική άρνηση των εκπαιδευτικών να διδάξουν σχετικά θέματα, η οποία πηγάζει από την έλλειψη γνώσεων, τον προσωπικό συντηρητισμό ή τον φόβο (7). Για την υπέρβαση αυτών των εμποδίων, οι διεθνείς οδηγίες της UNESCO (15) υπογραμμίζουν ότι η χρήση επιστημονικά ορθών όρων είναι το κλειδί για να αντιμετωπίσει το παιδί το σώμα του χωρίς ντροπή. Επιπλέον, η εκπαίδευση πρέπει να απομακρυνθεί από την κινδυνολογία του «καλού/κακού αγγίγματος» και να εστιάσει στις θετικές πτυχές των συναισθημάτων (6). Με αυτόν τον τρόπο, το παιδί αποκτά μια γλώσσα που του επιτρέπει όχι μόνο να αναφέρει παραβιαστικές συμπεριφορές, αλλά και να πλοηγηθεί με ασφάλεια σε μια κοινωνία υπερκορεσμένη από σεξουαλικά μηνύματα (3), (6). Η διαδικασία αυτή ξεκινά έμπρακτα από τη γνώση του εαυτού και τον σεβασμό της αυτονομίας• η διδασκαλία της συναίνεσης, για παράδειγμα, ξεκινά όταν οι ενήλικες σέβονται το «όχι» του νηπίου σε σωματικές επαφές, όπως οι αγκαλιές (1). Aυτά τα θεμέλια εγγύτητας, ασφάλειας και εμπιστοσύνης που τίθενται στην προσχολική ηλικία, αποτελούν την προϋπόθεση για τη μελλοντική ικανότητα του ατόμου να συνάπτει αμοιβαία ικανοποιητικές σχέσεις. Η καλλιέργεια της αυτορρύθμισης και της ενσυναίσθησης δεν θωρακίζει μόνο το παιδί, αλλά του επιτρέπει να αναπτυχθεί ως μια προσωπικότητα που εκτιμά το σώμα της και σέβεται τα όρια των άλλων (3).

Συμπεράσματα Η ενσωμάτωση της σεξουαλικής διαπαιδαγώγησης από την προσχολική ηλικία δεν

Η Καλλιέργεια της Συναισθηματικής Νοημοσύνης και των Επικοινωνιακών Δεξιοτήτων στην Προσχολική Ηλικία: ο ρόλος της σεξουαλικής διαπαιδαγώγησης 241

αποτελεί απλώς μια μεταφορά γνώσεων, αλλά έναν θεμελιώδη πυλώνα για τη θωράκιση της σωματικής αυτονομίας και της ψυχικής υγείας. Μέσα από τη μετάβαση από το πρότυπο του «υπάκουου» παιδιού σε αυτό της προσωπικότητας που αναγνωρίζει και επικοινωνεί ενεργά τις ανάγκες της, η σεξουαλική διαπαιδαγώγηση προσφέρει το απαραίτητο λεξιλόγιο και τα εργαλεία για τη διαχείριση των ορίων και της συναίνεσης. Λειτουργώντας ως ενσυναισθητικοί καθοδηγητές, γονείς και παιδαγωγοί οφείλουν να προτάσσουν την αυθεντική έκφραση έναντι της επιβεβλημένης οικειότητας, καθώς η αποφυγή της ενοχοποίησης και ο σεβασμός του ιδιωτικού χώρου του παιδιού αποτελούν την ισχυρότερη άμυνα απέναντι σε κακοποιητικές συμπεριφορές, διασφαλίζοντας την προστασία του τόσο στη δύσκολη καθημερινότητα του παρόντος όσο και στην υγιή εξέλιξη του μέλλοντος.

Βιβλιογραφία 1.Balter, A.-S., van Rhijn, T. M., & Davies, A. W. J. (2016). The development of sexuality in childhood in early learning settings: An exploration of early childhood educators' perceptions. The Canadian Journal of Human Sexuality, 25(1), 30–40. https://doi.org/10.3138/ cjhs.251-A2 1.

Bandura, A. (1977). Social learning theory. Prentice-Hall.

2. Cacciatore, R., Korteniemi-Poikela, E., & Kaltiala, R. (2019). The steps of sexuality—A developmental, emotion-focused, child-centered model of sexual development and sexuality education from birth to adulthood. International Journal of Sexual Health, 31(3), 319–338. https://doi.org/10.1080/19317611.2019.1645783 3. Goleman, D. (1995). Emotional intelligence: Why it can matter more than IQ. Bantam Books.

4. Kurtuncu, M., Akhan, L. U., Tanir, I. M., Yildiz, H., & Akman, A. S. (2015). The sexual development and education of preschool children: Knowledge and opinions from doctors and nurses. Sexuality and Disability, 33(2), 207–221. https://doi.org/10.1007/s11195-015-9393-9 5. Martin, K. A., & Bobier, L. (2017). Preschool sexuality education?! In L. Allen & M. L. Rasmussen (Eds.), The Palgrave handbook of sexuality education (pp. 253–275). Palgrave Macmillan. https://doi.org/10.1057/978-1-137-40033-8_12 6. Noh, N., & Bakar, K. A. (2023). Implementation of sexuality education in preschool: Challenges and obstacles. International Journal of Academic Research in Progressive Education and Development, 12(1), 927–943.

7. Ozgun, S. Y., & Capri, B. (2023). The effect of sexuality education program on the sexual development of children aged 60–72 months. Current Psychology, 42(9), 7125–7134. https:// doi.org/10.1007/s12144-021-02040-8 8. Sachse, R. (2013). Persönlichkeitsstörungen: Leitfaden für die psychologische Psychotherapie. Hogrefe.

9. Schuchardt, J., & Roediger, E. (2015). Schematherapie. Psychotherapie-Verlag.

10. Schramm, E. (2021). Psychotherapie chronischer Depression: Praxisleitfaden CBASP (3.

Aufl.). Hogrefe.

11. Shonkoff, J. P., & Phillips, D. A. (Eds.). (2000). From neurons to neighborhoods: The science of early childhood development. National Academies Press.

12. Siegel, D. J. (2020). The developing mind: How relationships and the brain interact to shape who we are (3rd ed.). Guilford Publications.

13. Thorogood, N. (2000). Sex education as disciplinary technique: Policy and practice in England and Wales. Sexualities, 3(4), 425–438. https://doi.org/10.1177/136346000003004004 14. UNESCO. (2018). International technical guidance on sexuality education (Rev. ed.).

15. Watzlawick, P., Beavin, J. H., & Jackson, D. D. (2017). Menschliche Kommunikation: Formen, Störungen, Paradoxien (13. Aufl.). Hogrefe.

242 ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΥΣΑΣ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗΣ

Ενδομήτρια συστροφή Περιγραφή περιστατικού

όρχεως:

Μαργαρίτα-Ευθαλία Παπασάββα, Ιωάννα Χατζή, Γεώργιος Γεωργίου, Κωνσταντίνος Μπούγιας, Βασιλική Γκέτση

Αλληλογραφία Μαργαρίτα-Ευθαλία Παπασάββα Λεωφόρος Στρατηγού Μακρυγιάννη 60, 454 45 Ιωάννινα Τ. 2651080786 e-mail: maggiepap@ hotmail.com

Περίληψη Εισαγωγή: Η ενδομήτρια συστροφή όρχεως αποτελεί μια σχετικά σπάνια αλλά σοβαρή οντότητα της νεογνικής περιόδου. Διαγιγνώσκεται συχνά κατά τη γέννηση ή τις πρώτες ώρες ζωής, ενώ η προγεννητική αναγνώριση παραμένει δυσχερής. Η έγκαιρη διάγνωση και αντιμετώπιση συνιστά αναμφίβολα μια πρόκληση για τον παιδίατρο. Μέθοδος: Περιγράφεται περιστατικό τελειόμηνου άρρενος νεογνού, χωρίς ευρήματα από τον προγεννητικό έλεγχο, το οποίο γεννήθηκε με διόγκωση στη δεξιά βουβωνική χώρα, χωρίς σημεία φλεγμονής της περιοχής. Ακολούθησε περαιτέρω έλεγχος με υπερηχογράφημα οσχέου – βουβωνικής χώρας. Αποτελέσματα: Το υπερηχογράφημα ανέδειξε ευρήματα περισσότερο συμβατά με κύστη σπερματικού τόνου δεξιά, με υπόνοια μικρορρήξης. Το εύρημα αυτό θεωρήθηκε από τους παιδοχειρουργούς εξαιρετικά σπάνιο σε νεογνό μόλις γεννηθέν. Επειδή, παρά το μη συμβατό υπερηχογράφημα δεν ήταν δυνατόν να αποκλειστεί η ενδομήτρια συστροφή όρχεως, ο μικρός ασθενής οδηγήθηκε άμεσα στο χειρουργείο όπου διαπιστώθηκε συστροφή όρχεως. Επειδή ο όρχις διατηρούσε κάποιου βαθμού αιμάτωση, πραγματοποιήθηκε αμφοτερόπλευρη ορχεοπηξία. Συζήτηση: Η ενδομήτρια συστροφή όρχεως διαγιγνώσκεται συνήθως μετά τη γέννηση, όταν η βλάβη στον όρχι είναι ήδη μη αναστρέψιμη. Η ανώδυνη κλινική εικόνα μπορεί να οδηγήσει σε καθυστέρηση της διάγνωσης, ενώ ο υπερηχογραφικός έλεγχος με Doppler, αν και χρήσιμος, δεν πρέπει να αναβάλλει τη χειρουργική διερεύνηση σε ύποπτα περιστατικά. Παρά τη χαμηλή πιθανότητα διάσωσης του πάσχοντος όρχεως, η χειρουργική αντιμετώπιση είναι απαραίτητη για την επιβεβαίωση της διάγνωσης και την πρόληψη ετερόπλευρης συστροφής μέσω προφυλακτικής ορχεοπηξίας. Η έγκαιρη αναγνώριση από τον παιδίατρο και η άμεση συνεργασία με τον παιδοχειρουργό είναι καθοριστικής σημασίας για τη βέλτιστη διαχείριση αυτής της σπάνιας νεογνικής κατάστασης. Λέξεις κλειδιά: ενδομήτρια συστροφή όρχεως, νεογνό

Μαργαρίτα-Ευθαλία Παπασάββα Ιωάννα Χατζή Βασιλική Γκέτση

Παιδιατρική Κλινική, Γενικό Νοσοκομείο Ιωαννίνων «Γ. Χατζηκώστα», Ιωάννινα, Ελλάδα

Γεώργιος Γεωργίου

Παιδοχειρουργική Κλινική, “Καραμανδάνειο”, Γενικό Νοσοκομείο Παίδων Πατρών, Πάτρα, Ελλάδα

Κωνσταντίνος Μπούγιας Ακτινοδιαγνωστικό Τμήμα, Γενικό Νοσοκομείο Ιωαννίνων “Γ. Χατζηκώστα”, Ιωάννινα, Ελλάδα

CASE REPORT

Correspondence Margarita-Efthalia Papasavva 60, General Makrigiannis Avenue, PC 454 45 Ioannina T. +30 2651080786 e-mail: maggiepap@hotmail.com

Intrauterine testicular torsion: A case report Margarita-Efthalia Papasavva, Ioanna Chatzi, Georgios Georgiou, Konstantinos Bougias, Vasiliki Gketsi

Abstract Introduction: Intrauterine testicular torsion is a relatively rare but serious entity of the neonatal period. It is often diagnosed at birth or within the first hours of life, while prenatal detection remains challenging. Timely diagnosis and management undoubtedly pose a significant challenge for the pediatrician.

Method: We describe a case of a full-term male neonate, with normal prenatal ultrasound findings, born with a prominent swelling in the right inguinal region without signs of local inflammation. Further investigation was performed with a scrotal and inguinal ultrasound.

Results: The ultrasound findings were more consistent with a right spermatic cord cyst, with a suspicion of micro-rupture. This finding was considered extremely rare by pediatric surgeons for a newborn. Since intrauterine testicular torsion could not be ruled out despite the inconsistent ultrasound, the young patient was immediately therefore referred to a pediatric surgical clinic, where testicular torsion was diagnosed. As the testis maintained some degree of perfusion, bilateral orchiopexy was performed.

Discussion: Intrauterine testicular torsion is usually diagnosed after birth, when the damage to the testis is already irreversible. The painless clinical presentation may lead to a delayed diagnosis, while Doppler ultrasound, although useful, should not delay surgical exploration in suspicious cases. Despite the low probability of salvaging the affected testis, surgical intervention is essential to confirm the diagnosis and prevent contralateral torsion through prophylactic orchiopexy. Early recognition by the pediatrician and prompt collaboration with the pediatric surgeon are crucial for the optimal management of this rare neonatal condition.

Key words: intrauterine testicular torsion, neonate Margarita-Efthalia Papasavva Ioanna Chatzi Vasiliki Gketsi

Department of Pediatrics, General Hospital of Ioannina «G. Hatzikosta», Ioannina, Greece

Georgios Georgiou

Department of Pediatric Surgery, «Karamandaneion» General Children΄s Hospital of Patras, Patra, Greece

Konstantinos Bougias

Radiology Department, General Hospital of Ioannina «G. Hatzikosta», Ioannina, Greece

Εισαγωγή Η ενδομήτρια συστροφή όρχεως είναι μια γνωστή αλλά σπάνια οντότητα της πρώιμης νεογνικής περιόδου. Η διάγνωσή της στον προγεννητικό υπερηχογραφικό έλεγχο πολύ σπάνια καθίσταται δυνατή [1]. Διαπιστώνεται συνήθως κατά την πρώτη παιδιατρική εξέταση μετά τη γέννηση. Σε περιπτώσεις που η διάγνωση είναι αβέβαιη, το υπερηχογράφημα Doppler αποτελεί εργαλείο που συμβάλλει στην εκτίμηση του παρεγχύματος του όρχεως και της αιμάτωσής του [2]. Η επίπτωση της ενδομήτριας συστροφής όρχεως είναι αρκετά χαμηλή στον γενικό πληθυσμό και εκτιμάται σε περίπου 6 ανά 100.000 γεννήσεις [3,4]. Η επίπτωση συχνά υποεκτιμάται, καθώς η προγεννητική συστροφή μπορεί να προκαλέσει εκφύλιση του όρχεως προ της γέννησης ή υπόλειμμα όρχεως στο όσχεο [3]. Η πλειονότητα των περιπτώσεων συμβαίνει κατά τη διάρκεια του τρίτου τριμήνου της κύησης, γύρω στην 34η εβδομάδα [5]. Η παθοφυσιολογία αυτής της κλινικής οντότητας παραμένει άγνωστη. Θεωρείται πως ένα “εχθρικό” ενδομήτριο περιβάλλον με αυξημένο στρες οδηγεί σε έντονη τάση του κρεμαστήρα μυός και επακόλουθη συστροφή. Οι κυριότεροι παράγοντες που φαίνεται να διαδραματίζουν ρόλο στην ενδομήτρια συστροφή όρχεως είναι ο εργώδης τοκετός, η ισχιακή προβολή, το μεγάλο βάρος γέννησης και η πολυτοκία [1, 6].

243

244 Ενδομήτρια συστροφή όρχεως: Περιγραφή περιστατικού

Η διαχείριση της ενδομήτριας συστροφής όρχεως αποτελεί αντικείμενο συνεχούς συζήτησης για δεκαετίες. Στην πλειονότητα των περιπτώσεων η διάσωση του όρχεως δεν επιτυγχάνεται σχεδόν ποτέ [3]. Στην κλινική πρακτική έχουν προταθεί δύο βασικές στρατηγικές διαχείρισης: η πρώτη περιλαμβάνει άμεση χειρουργική διερεύνηση και ορχεοπηξία με στόχο πιθανή διάσωση του όρχεως, ενώ η δεύτερη εφαρμόζεται όταν η πρόγνωση για διάσωση θεωρείται προγνωστικά χαμηλή και βασίζεται σε παρακολούθηση ή χειρουργική επέμβαση σε δεύτερο χρόνο (όχι άμεσα) [7,8,9].

Περιγραφή περιστατικού Περιγράφεται περίπτωση τελειόμηνου νεογνού, με ενδομήτρια συστροφή όρχεως που έγινε αντιληπτή κατά την παιδιατρική εξέταση μετά τη γέννηση. Πρόκειται για τελειόμηνο νεογνό, δευτερότοκου μητρός, που γεννήθηκε με καισαρική τομή λόγω προηγηθείσας καισαρικής τομής, με βάρος γέννησης 3.460 g. Το υπερηχογράφημα β’ επιπέδου δεν ανέδειξε παθολογικά ευρήματα, όπως επίσης και όλα τα επόμενα υπερηχογραφήματα του εμβρύου. Επίσης, δεν προέκυψαν ευρήματα συμβατά με εμβρυϊκή δυσπραγία. Κατά την πρώτη παιδιατρική εξέταση παρατηρήθηκε ανώδυνη διόγκωση στη δεξιά βουβωνική χώρα, διαστάσεων περίπου 4x2cm, σκληρή, μη ανατασσόμενη, χωρίς εικόνα φλεγμονής του υπερκείμενου δέρματος (Εικόνα 1). Η ψηλάφηση του δεξιού όρχι δεν κατέστη δυνατή. Το νεογέννητο ήταν σε πολύ καλή γενική κατάσταση. Από την εξέταση του πεπτικού συστήματος δεν προέκυψαν παθολογικά ευρήματα: δεν παρουσίαζε κοιλιακή διάταση, οι εντερικοί ήχοι ήταν φυσιολογικοί και κατά την ώρα της εξέτασης το νεογνό απέβαλε μηκώνιο. Τέθηκε αρχικά η υπόνοια μη περισφιγμένης βουβωνοκήλης. Το νεογνό εκτιμήθηκε από ουρολόγους, οι οποίοι πρόσθεσαν στη διαφορική διάγνωση την κύστη σπερματικού τόνου και την υδροκήλη. Ο εργαστηριακός έλεγχος δεν ανέδειξε δείκτες φλεγμονής (φυσιολογικά λευκά αιμοσφαίρια αίματος και τύπος αυτών, αρνητική CRP). Ο υπερηχογραφικός έλεγχος που διενεργήθηκε προς διερεύνηση της υπάρχουσας διόγκωσης ανέδειξε τον δεξιό όρχι στον βουβωνικό πόρο εγγύς του έσω στομίου με φυσιολογική ηχοδομή και αγγείωση του παρεγχύματος, χωρίς εικόνα υδροκήλης στο σύστοιχο ημιόσχεο (Εικόνα 2). Έμπροσθεν του δεξιού σπερματικού τόνου και σε άμεση επαφή με αυτόν αναγνωρίστηκε περιγεγραμμένος με λεπτοφυές τοίχωμα κυστικός σχηματισμός διαστάσεων 3,7x 1,5cm, με ελάχιστα διαφραγμάτια και μικροηχογενή στοιχεία (Εικόνα 3). Πέριξ αυτού, προς τον άνω πόλο του, παρατηρήθηκε ελάχιστη ποσότητα υγρού καθώς και οίδημα στον πέριξ υποδόριο ιστό. Τα ευρήματα αυτά θεωρήθηκαν περισσότερο συμβατά με κύστη σπερματικού τόνου δεξιά στη βουβωνική χώρα και συνοδό οίδημα του υποδόριου ιστού, που έθεσε την υπόνοια μικρορήξης αυτής. Τα υπερηχογραφικά ευρήματα απέκλειαν σαφώς την περισφιγμένη βουβωνοκήλη και την υδροκήλη, όμως παρά την περιγραφείσα πιθανή κύστη του σπερματικού τόνου με συνοδό μικρορρήξη, λόγω της περιορισμένης διαγνωστικής ακρίβειας της εξέτασης στη νεογνική ηλικία, δεν μπορούσε να αποκλειστεί με βεβαιότητα η ενδομήτρια συστροφή όρχεως. Ενημερώθηκε άμεσα παιδοχειρουργός που συνέστησε επείγουσα χειρουργική διερεύνηση, κατά την οποία και διαπιστώθηκε η ενδομήτρια συστροφή όρχεως. Ακολούθησε ορχεοπηξία, καθώς ο όρχις κρίθηκε βιώσιμος λόγω διατήρησης κάποιου βαθμού αιμάτωσης.

Ενδομήτρια συστροφή όρχεως: Περιγραφή περιστατικού 245

Εικόνα 1. Διόγκωση δεξιάς βουβωνικής χώρας, διαστάσεων περίπου 4 x 2cm, χωρίς εικόνα φλεγμονής του υπερκείμενου δέρματος.

Εικόνα 2. Ο δεξιός όρχις αναδεικνύεται στον βουβωνικό πόρο εγγύς του έσω στομίου με φυσιολογική ηχοδομή και αγγείωση του παρεγχύματος.

246

Εικόνα 3. Έμπροσθεν του δεξιού σπερματικού τόνου και σε άμεση επαφή με αυτόν αναγνωρίστηκε περιγεγραμμένος με λεπτοφυές τοίχωμα κυστικός σχηματισμός διαστάσεων 3,7x1,5cm, με ελάχιστα διαφραγμάτια και μικροηχογενή στοιχεία.

Συζήτηση Η ενδομήτρια συστροφή όρχεως αποτελεί σπάνια αλλά κλινικά σημαντική οντότητα της νεογνικής περιόδου και διαφέρει ουσιαστικά από τη συστροφή της παιδικής ηλικίας. Συνήθως πρόκειται για εξωελυτροειδή συστροφή, η οποία μπορεί να προκαλέσει απόφραξη της αιματικής ροής, με αποτέλεσμα την ισχαιμική νέκρωση του οργάνου. Μπορεί να είναι ασυμπτωματική, αλλά η υποψία θα πρέπει να τίθεται επί παρουσίας σκληρής, ανώδυνης μάζας στο όσχεο ή τη βουβωνική χώρα [2,6]. Η κλινική αυτή εικόνα, όπως και στο παρουσιαζόμενο περιστατικό, μπορεί να οδηγήσει σε καθυστέρηση ή σε λανθασμένη αρχική διάγνωση. Η διαφορική διάγνωση των ανώδυνων βουβωνικών διογκώσεων στο νεογνό περιλαμβάνει κυρίως τη βουβωνοκήλη, την υδροκήλη και την κύστη του σπερματικού τόνου [3]. Ο υπερηχογραφικός έλεγχος με Doppler συμβάλλει στη διαγνωστική προσέγγιση, ωστόσο η διαγνωστική του ακρίβεια στη νεογνική ηλικία είναι περιορισμένη. Η παρουσία φυσιολογικής ή υπολειπόμενης αιμάτωσης του όρχεως δεν αποκλείει τη συστροφή, ιδίως σε περιπτώσεις πρόσφατης ή ατελούς συστροφής, γεγονός που καθιστά απαραίτητη τη συσχέτιση των απεικονιστικών ευρημάτων με την κλινική εικόνα [4,5]. Η αντιμετώπιση της ενδομήτριας συστροφής όρχεως παραμένει αντικείμενο συζήτησης, δεδομένων των χαμηλών ποσοστών διάσωσης του πάσχοντος όρχεως (0-5%) [1]. Παρ’ όλα αυτά, η έγκαιρη χειρουργική διερεύνηση προτείνεται από πολλούς συγγραφείς, καθώς μπορεί σε επιλεγμένες περιπτώσεις να οδηγήσει σε διατήρηση της βιωσιμότητας του όρχεως, ιδιαίτερα όταν υπάρχει υπολειπόμενη αιμάτωση, όπως στο παρόν περιστατικό [6]. Επιπλέον, η χειρουργική προσέγγιση επιτρέπει την προφυλακτική ορχεοπηξία του ετερόπλευρου όρχεως, μειώνοντας τον κίνδυνο σύγχρονης ή ετερόχρονης συστροφής, η οποία, αν και σπάνια, έχει περιγραφεί στη βιβλιογραφία [7]. Συμπερασματικά, η παρουσία ανώδυνης βουβωνικής ή οσχεϊκής διόγκωσης χωρίς φλεγμονώδη σημεία στο νεογνό θα πρέπει να εγείρει την υποψία ενδομήτριας συστροφής όρχεως. Η έγκαιρη αναγνώριση από τον παιδίατρο και η άμεση συνεργασία με τον

247

παιδοχειρουργό είναι καθοριστικής σημασίας για τη βέλτιστη διαχείριση και την αποφυγή σοβαρών επιπλοκών [1,6].

Δήλωση Σύγκρουσης Συμφερόντων Οι συγγραφείς δηλώνουν ότι δεν υπάρχει καμία σύγκρουση συμφερόντων όσον αφορά τη δημοσίευση αυτού του άρθρου.

Βιβλιογραφία 1. Gerbo M, Crigger C, Samadi Y, Ost MC, Al-Omar O. Prenatally Diagnosed Testicular Torsion: A Rare Condition That Causes Dilemma in Management. Case Rep Pediatr. 2021 Jan 18;2021:8825763. doi: 10.1155/2021/8825763. PMID: 33532107; PMCID: PMC7834823.

2. Ιακωβίδου Ν, Αχιλλέως Ο, Μπριάνα Δ, Νικολάου Κ, Κονταρά Λ, Νίκα Α, ΜαλαμίτσηΠούχνερ Α. Ενδομήτρια συστροφή όρχεως: περιγραφή περίπτωσης. Περιγεννητική Ιατρική & Νεογνολογία. 2007;2(2):229-231.

3. Fugaru, I., Moryousef, J., Nguyen, VH. et al. Clinical challenge: a case of testicular tumor disguised as a prenatal testicular torsion. Ann Pediatr Surg 19, 4 (2023). https://doi. org/10.1186/s43159-022-00236-6.

4. Habib M, Amjad MB, Ahmed M. A case of intra-vaginal intrauterine testicular torsion.

Case Rep Perinat Med. 2022 Dec 20;12(1):20220013. doi: 10.1515/crpm-2022-0013. PMID: 40041266; PMCID: PMC11616535.

5. Sauvestre F, André G, Harran MH, Hemard M, Carles D, Pelluard F. Prenatal Testicular Torsion: Not Always in the Late Third Trimester. Urology. 2016 Mar;89:132-3.doi:10.1016/j. urology. 2015.11.024. Epub 2015 Dec 4. PMID: 26657689.

6. Riaz-Ul-Haq M, Mahdi DE, Elhassan EU. Neonatal testicular torsion; a review article. Iran J Pediatr. 2012 Sep;22(3):281-9. PMID: 23400637; PMCID: PMC3564080.

7. Guerra LA, Wiesenthal J, Pike J, Leonard MP. Management of neonatal testicular torsion: Which way to turn? Can Urol Assoc J. 2008 Aug;2(4):376-9. doi: 10.5489/cuaj.792. PMID: 18781222; PMCID: PMC2532558.

8. Sorensen MD, Galansky SH, Striegl AM, Mevorach R, Koyle MA. Perinatal extravaginal torsion of the testis in the first month of life is a salvageable event. Urology. 2003 Jul;62(1):132-4. doi: 10.1016/s0090-4295(03)00402-3. PMID: 12837441.

9. Djahangirian O, Ouimet A, Saint-Vil D. Timing and surgical management of neonatal testicular torsions. J Pediatr Surg. 2010 May;45(5):1012-5. doi: 10.1016/j.jpedsurg.2010.02.032.

PMID: 20438944.

248 ΣΥΝΑΔΕΛΦΙΚΑ

ΣΥΝΑΔΕΛΦΙΚΑ

Ο

Ιπποκράτης μαζί με όλα τα άλλα που έβαλαν τις βάσεις της σύγχρονης

ιατρικής έλεγε ότι ο γιατρός πρέπει να είναι καθαρός, πλυμένος και λουσμένος. Να φοράει καθαρά ρούχα, να είναι καλά χτενισμένος και να έχει περιποιημένα χέρια με καλοκομμένα και καθαρά νύχια. Σε όλη μου την καριέρα, όταν έκανα ιατρείο φορώντας ή όχι τη λευκή μου μπλούζα (όπως είναι γνωστό οι παιδίατροι πολλές φορές, εάν δεν είναι απαραίτητο, δεν φοράμε τη λευκή ιατρική μπλούζα για να μην τρομάζουμε τα παιδιά) ήμουνα ντυμένος με κοστούμι πουκάμισο και γραβάτα. Τη γραβάτα τη φορούσα και όλο το καλοκαίρι. Μόνο στις πολύ ζεστές μέρες των καυσώνων άνοιγα το κουμπί του γιακά του πουκαμίσου μου και έδενα ανάλογα τη γραβάτα μου με έναν ιδιαίτερο τρόπο που θεωρούσα ότι δεν προσέβαλε τις ιατρικές ενδυματολογικές μου αντιλήψεις. Οι γονείς των ασθενών ή ακόμα και οι ίδιοι οι νεαροί ενήλικες ασθενείς που έρχονταν για εξέταση στη συντριπτική τους πλειονότητα ήταν ντυμένοι ευπρεπέστατα. Υπήρχαν όμως, αν και σχετικά σπάνια, γονείς που έρχονταν με πέδιλα, με σορτς και ακόμα πολύ πιο σπάνια μητέρες με καυτά σορτς, Σε κάθε περίπτωση δεν έδινα καμία σημασία επιμελώς αποφεύγοντας να ρίξω έστω και μια ματιά. Ποτέ δεν υπήρξε σε όλη τη μακρόχρονη ιατρική μου καριέρα καμία παρεξήγηση. Μια μόνο φορά κάποια μητέρα εμφανίστηκε φορώντας ένα σκισμένο τζιν παντελόνι το οποίο είχε περισσότερες σχισμές παρά ύφασμα. Φυσικά, όπως πάντα, δεν έριξα έστω και μία φευγαλέα ματιά. Εκείνη όμως παραπονέθηκε και μάλιστα εγγράφως ότι κοίταξα τα πόδια της. Αξίζει όμως να αναφέρω και μία ακόμα περίπτωση ενός πολύ αγαπημένου, μακαρίτη τώρα, φίλου. Τον είχα στείλει να πάει σε έναν συνάδελφο που πίστευα ότι ήταν ο κατάλληλος για το πρόβλημά του. Ο φίλος πήγε. Όταν μιλήσαμε μετά την επίσκεψη μου είπε ότι έμεινε πολύ ευχαριστημένος. Μου παραπονέθηκε όμως για το ότι ο γιατρός φορούσε πέδιλα και σαν να

BETWEEN COLLEAGUES 249

μην έφτανε αυτό κουνούσε συνέχεια τα δάχτυλά των ποδιών του και μάλιστα με νύχια όχι περιποιημένα. Από ότι φαίνεται η σοφία του Ιπποκράτη είχε πρόβλεψη ακόμα και αυτές τις σπάνιες άδικες περιπτώσεις που όμως είναι απαραίτητο να λαμβάνονται υπόψη μαζί φυσικά με την πολύ πιο σημαντική επάρκεια επιστημονικών γνώσεων και τη σωστή προσέγγιση προς τον ασθενή και τους συγγενείς του για να μην υπάρχουν παρεξηγήσεις.

250 ΟΔΗΓΙΕΣ ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

A. Γενικές πληροφορίες Το περιοδικό “Παιδιατρική” είναι η επιστημονική έκδοση και ιδιοκτησία της Ελληνικής Παιδιατρικής Εταιρείας, που διανέμεται στα μέλη της. Έχει ως βασικούς στόχους την αποτύπωση του παιδιατρικού επιστημονικού έργου και τη συνεχή ενημέρωση των Παιδιάτρων. Για το σκοπό αυτό δέχεται για δημοσίευση ποικιλία άρθρων και συγκεκριμένα: 1. Άρθρα σύνταξης (μετά από πρόσκληση της Συντακτικής Επιτροπής) 2. Ανασκοπήσεις 3. Βραβευμένες εργασίες 4. Ερευνητικές μελέτες 5. Κλινικά κουίζ 6. Επιλεγμένες συζητήσεις στρογγυλών τραπεζών 7. Επίκαιρα θέματα 8. Θέματα εκπαίδευσης και οργάνωσης υγείας 9. Ενδιαφέρουσες περιπτώσεις 10. Σύντομα νέα 11. Βραχείες δημοσιεύσεις 12. Επιστολές προς τη σύνταξη 13. Περιλήψεις της βιβλιογραφίας 14. Ανακοινώσεις προσεχών συνεδρίων και επιστημονικών εκδηλώσεων 15. Αναφορές και κριτική νέων εκδόσεων, ελληνικών και ξένων, παιδιατρικού ενδιαφέροντος Η Συντακτική Επιτροπή διατηρεί το δικαίωμα να δημοσιεύει άρθρα με ιδιαίτερο επιστημονικό ενδιαφέρον, καθώς και άρθρα με επίκαιρα θέματα χωρίς να τηρείται η σειρά υποβολής. Επίσης, μπορεί να αποφασίζει για τη δημοσίευση εργασιών που έχουν παρουσιαστεί στο ετήσιο Παιδιατρικό Συνέδριο, την ολική ή μερική δημοσίευση παρουσιάσεων ιδιαίτερου ενδιαφέροντος και την ολική ή μερική δημοσίευση επιστολών που αναφέρονται σε δημοσιευμένα επιστημονικά άρθρα του περιοδικού. Στις εργασίες με επίκαιρα θέματα πρέπει να αναγράφεται στην πρώτη σελίδα η πρόθεση των συγγραφέων για την αναγκαιότητα της ταχείας δημοσίευσης. Η Επιτροπή Σύνταξης διατηρεί το δικαίωμα της αποδοχής της ταχείας δημοσίευσης. Όλες οι εργασίες πρέπει να μην έχουν εν μέρει ή εξ ολοκλήρου δημοσιευθεί ή υποβληθεί για κρίση σε άλλο περιοδικό. Επιπλέον, στην εργασία θα πρέπει να αναφέρονται τυχόν επιδοτήσεις-χορηγίες ή άλλες πηγές υποστήριξης. Όλες οι κλινικές έρευνες πρέπει να έχουν γίνει μετά από πληροφορημένη συναίνεση των μετεχόντων ή των νομίμων εκπροσώπων τους, σύμφωνα με τις διακηρύξεις του Ελσίνκι και του Τόκιο. Επίσης, πρέπει να έχουν τηρηθεί οι οδηγίες για τη φροντίδα πειραματόζωων του Εθνικού Ινστιτούτου Υγείας των ΗΠΑ (DHEW Publication, ΝΙΗ, 80-23). Οι κλινικές μελέτες πρέπει να έχουν εγκριθεί από την επιτροπή Ηθικής και Δεοντολο­γίας του Νοσοκομείου. Οι απόψεις και τα συμπεράσματα των συγγραφέων που διατυπώνονται στις δημοσιευμένες εργασίες δεν αντικατοπτρίζουν απαραίτητα αυτές του περιοδικού. Η καταχώριση διαφημίσεων στο περιοδικό δεν υποδηλώνει οπωσδήποτε έγκριση των περιεχομένων τους από την Ελληνική Παιδιατρική Εταιρεία, τη Συντακτική Επιτροπή ή από τον εκδότη του περιοδικού. Όλες οι δημοσιευμένες εργασίες θεωρούνται ιδιοκτησία του περιοδικού “Παιδιατρική” και η ολική ή μερική αναδημοσίευσή τους επιτρέπεται μόνο μετά από έγγραφη συγκατάθεση του περιοδικού.

Β. Σύνταξη των εργασιών Όλες οι εργασίες πρέπει να ακολουθούν “Κοινές Προδιαγραφές για Χειρόγραφα που υποβάλλονται σε Βιοϊατρικά Περιοδικά” (Uniform Requirements for Manuscripts Submit-

ΟΔΗΓΙΕΣ ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ 251

ted to Biomedical Journals), οι οποίες τροποποιήθηκαν πρόσφατα και δημοσιεύονται στις διευθύνσεις: www.icmje.org και www.icmje.org/icmje.pdf Το κείμενο πρέπει να έχει την ακόλουθη διάταξη: σελίδα τίτλου, βραχύς τίτλος, περίληψη στα ελληνικά και τα αγγλικά, κατάλογος συντομογραφιών, κείμενο, ευχαριστίες καθώς και αναφορά σε επιδοτήσεις-χορηγίες ή άλλες πηγές υποστήριξης, βιβλιογραφία, πίνακες, εικόνες, τίτλοι εικόνων. Η έκταση προσδιορίζεται: • Για τις ανασκοπήσεις σε 2000-3000 λέξεις.

• Για τις ερευνητικές εργασίες σε 1500-2500 λέξεις και τις ενδιαφέρουσες περιπτώσεις σε 1000-1500 λέξεις.

• Για τις βραχείες δημοσιεύσεις σε 1000-1500 λέξεις.

• Για τις επιστολές σε 250-500 λέξεις. Σελίδα τίτλου Πρέπει να περιλαμβάνει: • Τον τίτλο (<14 λέξεις) του άρθρου. Δεν επιτρέπονται συντμήσεις.

• Το όνομα και το επώνυμο κάθε συγγραφέα στην ονομαστική.

• Το επιστημονικό κέντρο (ίδρυμα, κλινική, εργαστήριο) από όπου προέρχεται η εργασία. Σε περίπτωση έλλειψης συνεργασίας με συγκεκριμένα κέντρα, πρέπει να αναφέρεται η ιδιότητα του/των συγγραφέα/ων (π.χ. ιδιώτης παιδίατρος) και ο τόπος διαμονής του/τους.

• Την πλήρη διεύθυνση, e-mail και το τηλέφωνο του συγγραφέα με τον οποίο γίνεται η αλληλογραφία. Περιλήψεις Η περίληψη πρέπει να ανακεφαλαιώνει τους στόχους της εργασίας, τη μεθοδολογία, τα κυριότερα αποτελέσματα και τα συμπεράσματα της μελέτης.

• Θα πρέπει να περιλαμβάνει τουλάχιστον 200 λέξεις, όμως δεν θα πρέπει να υπερβαίνει τις 250 λέξεις.

• Η περίληψη των εργασιών πρέπει να είναι δομημένη στις εξής παραγράφους: εισαγωγή, μέθοδοι, αποτελέσματα και συμπεράσματα.

Στην περίληψη στα αγγλικά πρέπει να αναγράφονται στην αρχή του κειμένου ο τίτλος της εργασίας και τα ονόματα των συγγραφέων στα αγγλικά. Το περιεχόμενο του αγγλικού κειμένου πρέπει να είναι δομημένο σε: εισαγωγή (background), μέθοδοι (methods), αποτελέσματα (results) και συμπεράσματα (conclusions). Η περίληψη στα αγγλικά δεν πρέπει να διαφέρει από την αντίστοιχη στα ελληνικά. Κάτω από την ελληνική και την αγγλική περίληψη σημειώνονται τρεις έως πέντε λέξεις κλειδιά που θα χρησιμοποιηθούν για το θεματικό ευρετήριο. Κείμενο Οι ερευνητικές εργασίες περιλαμβάνουν: εισαγωγή, μεθόδους, αποτελέσματα και συζήτηση. Η εισαγωγή περιλαμβάνει τα τελευταία δεδομένα της έρευνας στο συγκεκριμένο θέμα με τις κυριότερες βιβλιογραφικές παραπομπές και το σκοπό της εργασίας. Η περιγραφή των μεθόδων πρέπει να είναι ακριβής και αρκετά λεπτομερής, ώστε να επιτρέπει την αναπαραγωγή τους από άλλους ερευνητές. Επίσης, πρέπει να αναφέρονται με λεπτομέρειες οι στατιστικές μέθοδοι ανάλυσης και αξιολόγησης των αποτελεσμάτων. Τα αποτελέσματα πρέπει να παρουσιάζονται με σαφήνεια και να συνοδεύονται από την απαραίτητη στατιστική ανάλυση. Η συζήτηση πρέπει να περιλαμβάνει τα συμπεράσματα που προκύπτουν από την εργασία, τη σημασία που μπορεί να έχουν και την πιθανή συσχέτισή τους με παρατηρήσεις άλλων ερευνητών. Οι ενδιαφέρουσες περιπτώσεις περιλαμβάνουν σύντομη εισαγωγή, περιγραφή της περίπτωσης και βραχεία συζήτηση, με έμφαση στη διαφορική διάγνωση.

ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ 252 ΟΔΗΓΙΕΣ

Τα υπόλοιπα θέματα έχουν ελεύθερη δομή κατά την κρίση των συγγραφέων τους. Ευχαριστίες ή αναγνωρίσεις (αναφορά σε επιδοτήσεις-χορηγίες ή άλλες πηγές υποστήριξης) θα πρέπει να αναφέρονται στο τέλος του κειμένου και πριν από τις βιβλιογραφικές παραπομπές. Τιμές εργαστηριακών εξετάσεων Οι τιμές των εργαστηριακών εξετάσεων πρέπει να εκφράζονται στο Διεθνές Σύστημα Μονάδων (SI Units) και στο Μετρικό (Conventional-Συμβατικό) Σύστημα μέσα σε παρένθεση. Πίνακες μετατροπής περιλαμβάνονται στις διευθύνσεις: www.icmje.org και www.icmje.org/icmje.pdf. Συντομογραφίες Οι συντομογραφίες που έχουν επιβληθεί διεθνώς, δημοσιεύονται σε κάθε τεύχος του περιοδικού. Σύνθετοι και μακροσκελείς όροι που επαναλαμβάνονται συχνά στο κείμενο μπορούν να αντικαθίστανται από συντομογραφίες που επεξηγούνται από τους συγγραφείς σε ειδικό κατάλογο, ο οποίος υποβάλλεται μαζί με την εργασία. Οι συντομογραφίες αναφέρονται σε παρένθεση μόνο στις περιλήψεις. Βιβλιογραφικές παραπομπές Στο τμήμα της βιβλιογραφίας καταχωρούνται όλες οι βιβλιογραφικές παραπομπές με τη σειρά που αναφέρονται στο κείμενο. Στο κείμενο, οι βιβλιογραφικές παραπομπές αναφέρονται με αραβικούς αριθμούς σε παρένθεση. Οι βιβλιογραφικές παραπομπές δεν πρέπει να υπερβαίνουν: τις 70 στις ανασκοπήσεις τις 40 στις ερευνητικές εργασίες • τις 20 στα επίκαιρα θέματα και τις ενδιαφέρουσες περιπτώσεις • τις 10 στις βραχείες δημοσιεύσεις και τις επιστολές • •

Η σύνταξη των βιβλιογραφικών παραπομπών γίνεται σύμφωνα με τις πρόσφατα τροποποιημένες προδιαγραφές της International Committee of Medical Journal Editors/Uniform Requirements for Manuscripts Submitted to Biomedical Journals, (www.icmje.org και www.icmje.org/icmje.pdf). Οι συντμήσεις των τίτλων των περιοδικών γίνονται με βάση το Cumulated Index Medicus [List of Journals Indexed in Index Medicus (www.nlm.nih.goν/bsd/ uniform_requirements.html)]. Παραδείγματα βιβλιογραφικών παραπομπών Ι. ΠΕΡΙΟΔΙΚA Αν οι συγγραφείς είναι έως έξι, αναγράφονται όλοι, ενώ αν είναι επτά ή περισσότεροι, αναγράφονται οι πρώτοι έξι και προστίθεται “et al” ή “και συν”. Τακτική έκδοση περιοδικού: Αντωνίου Δ, Μπάρα Χ, Γιαννάτου Χ. Εμβόλια: επίδραση στην επιδημιολογία των λοιμωδών νοσημάτων και την παιδιατρική πράξη. Παιδιατρική 1999;59:272-279.

Proesmans W. Bartter syndrome and its neonatal νariant. Eur J Pediatr 1997;156:669-679. Συμπληρωματικό τεύχος περιοδικού: Flyvbjerg Α. Role of growth hormone, insulin-like growth factors (IGFs) and IGF-binding proteins in the renal complications of diabetes. Kidney Ιnt 1997;52 (60 Suppl):S12-S19. Χωρίς συγγραφέα: National Institutes of Health Consensus Deνelopment Conference. Neurofibromatosis conference statement. Arch Neurol1988;45:575-578.

ΟΔΗΓΙΕΣ ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ 253

Προσδιορισμός τύπου άρθρου: Schreiner GF, Lange L. Ethanol modulation of macrophage influx in glomerulonephritis [Abstract]. J Am Soc Nephrol 1991;2:562.

Should antileukotriene therapies be used instead of inhaled corticosteroids in asthma? [Editorial]. Am J Respir Crit Care Med 1998;158:1697-1701.

Laux-End R, Inaebnit D, Gerber ΗΑ, Bianchetti MG. Vasculitis associated with leνamisole and circulating autoantibodies [Let­ter]. Arch Dis Child 1996;75:355-356.

II. ΒΙΒΛΙΑ Κεφάλαιο σε βιβλίο: Clark AG, Barratt ΤΜ. Steroid-responsiνe nephrotic syndrome. Ιn: Barratt ΤΜ, Arner ED, Harmon WE, editors. Pediatric Nephrology. 4th ed. Baltimore: Lippincott William Wilkins; 1999. p. 742. Σύγγραμμα ή μονογραφία: Gorlin RJ, Cohen ΜΜ, Leνin LS. Syndromes of the head and neck. 3rd ed. New York: Oxford Uniνersity Press; 1990. Δημοσίευση σε τόμο πρακτικών: Bauer ΑW. The two definitions of bacterial resistance. In: Smith AJ, Rogers CA, eds. Proceedings of the Third International Congress of Chemotherapy; 1962 May 29-31; New York: International Society of Chemotherapy; 1963. p. 484-500. Διδακτορική διατριβή: Παπαδόπουλος Χ. Η θεραπεία του στραβισμού [διδακτορική διατριβή]. Αθήνα: Πανεπιστήμιο Αθηνών; 1979.

Kaplan SJ. Post hospital home health care: the elderly’s access and utilization [dissertation].

St. Louis (Μο): Washington Univ.;1995.

III. CD-ROM Andersoη SC, Poulsen ΚΒ. Anderson’s electronic atlas of hematology [CD-ROM]. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins; 2002.

IV. ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ Άρθρο σε περιοδικό: Abood S. Quality improνement initiatiνe in nursiηg homes: the ΑΝΑ acts in an adνisory role.

Am J Nurs [Internet]. 2002 Jun: Webpage: http://www.nursingworld.org/AJN/2002/june/Wawatch.htm Μονογραφία: Foley ΚΜ, Gelbaηd Η, editors. Improving palliative care for cancer [Monograph, Internet].

Washington: National Academy Press; 2001.

Webpage: http://www.nap.edu/books/0309074029/html Ιστοσελίδες: Cancer-Pain.org [Webpage, Internet]. New York: Association of Cancer Online Resources, Ιnc.; 2002: http://www.cancer-pain.org/ Πίνακες και Εικόνες Οι πίνακες αριθμούνται με αραβικούς αριθμούς με τη σειρά που εμφανίζονται στο κείμενο. Περιλαμβάνουν βραχύ τίτλο και επεξήγηση των συντμήσεων στο κάτω μέρος.

254 ΟΔΗΓΙΕΣ ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

Όλο το απεικονιστικό υλικό (σχήματα, διαγράμματα, φωτογραφίες, κ.λπ.) χαρακτηρίζεται ως εικόνες και θα πρέπει να αποστέλλεται σε ηλεκτρονική μορφή και σε αρχεία υψηλής ανάλυσης. Σε περίπτωση που αυτό δεν είναι δυνατό, το υλικό θα αποστέλλεται ταχυδρομικώς και στο πίσω μέρος των εικόνων θα σημειώνεται με μολύβι ο αριθμός της εικόνας και το όνομα του πρώτου συγγραφέα, καθώς και ένα βέλος το οποίο να δείχνει το πάνω μέρος της εικόνας. Στις φωτογραφίες ασθενών δεν πρέπει να αναγνωρίζεται η ταυτότητά τους. Οι ασθενείς δεν πρέπει να αναφέρονται ονομαστικά. Γ. Υποβολή και Δημοσίευση των Εργασιών Όλες οι εργασίες πρέπει να αποστέλλονται στην ηλεκτρονική διεύθυνση της εταιρείας ( grammateia@e-child.gr). Σε ξεχωριστό μήνυμα θα δηλώνεται ότι η εργασία δεν έχει εν μέρει ή εξ ολοκλήρου δημοσιευθεί ή υποβληθεί για κρίση σε άλλο περιοδικό και ότι οι συγγραφείς εγκρίνουν τη δημοσίευσή της στο περιοδικό “Παιδιατρική”. Επιπλέον, θα πρέπει να αναφέρονται τυχόν επιδοτήσεις-χορηγίες ή άλλες πηγές υποστήριξης. Εφόσον η εργασία γίνει αποδεκτή, το διορθωμένο σύμφωνα με τις υποδείξεις των κριτών κείμενο πρέπει να υποβάλεται στη Συντακτική Επιτροπή μέσω e-mail που να περιλαμβάνει την εργασία σε πρόγραμμα Word. Σε ξεχωριστό αρχείο θα περιλαμβάνεται επιστολή όπου θα αναφέρονται αναλυτικά οι τροποποιήσεις ή οι αντιρρήσεις στις προτάσεις των κριτών. Η καθυστέρηση της επανυποβολής του τροποποιημένου κειμένου πέραν των 30 ημερών συνεπάγεται νέα υποβολή. Τα κείμενα των εργασιών που δε γίνονται αποδεκτές για δημοσίευση, δεν επιστρέφονται. Μπορεί να επιστραφούν, εφόσον ζητηθεί εντός εξαμήνου, τα σχήματα και οι φωτογραφίες που τα συνοδεύουν. Πριν αποστείλετε ηλεκτρονικά την εργασία σας, βεβαιωθείτε ότι το αρχείο περιλαμβάνει: 1. Σελίδα τίτλου που περιέχει: • τίτλο και βραχύ τίτλο εργασίας • όνομα και επώνυμο συγγραφέων (ολογράφως) • επιστημονικό/ά κέντρο/α όπου έγινε η εργασία • όνομα, διεύθυνση, ηλεκτρονική διεύθυνση και τηλέφωνο συγγραφέα για αλληλογραφία 2. Περίληψη ελληνική-αγγλική (200-250 λέξεις), δομημένη στις εξής παραγράφους: εισαγωγή, μέθοδοι, αποτελέσματα και συμπεράσματα 3. Λέξεις κλειδιά 4. Κατάλογο συντομογραφιών 5. Κείμενο 6. Ευχαριστίες ή αναγνωρίσεις (αναφορά σε επιδοτήσεις-χορηγίες ή άλλες πηγές υποστήριξης) 7. Βιβλιογραφία 8. Πίνακες (ο καθένας σε χωριστή σελίδα) 9. Εικόνες (η καθεμία σε χωριστή σελίδα) 10. Τίτλους εικόνων

ΟΔΗΓΙΕΣ ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ 255

creative communication services