O Outono

O NOVO ANO CELTA A noite do 31 de outubro comeza o ano novo celta e a súa festa en honra aos defuntos. Esta data marca a transición do outono ao inverno e nesta noite, en Galicia, os parentes vivos preparaban alimentos e agasallos para os parentes mortos, non fora que as almas dos parentes falecidos volvesen visitar ás súas familias e as súas antigas casas para comer nas mesas ou quentarse cerca do lume da cociña.

O ano celta estaba organizado ao redor de catro festas principais, unha delas era o Samain, o 1 de novembro como comezo do inverno.

O Samaín Nesta antiga festividade celta os espíritos dos defuntos, nesta data, tiñan autorización para camiñar entre os vivos. As portas deste mundo e as do máis aló, abríanse para dar á xente a posibilidade de reunirse cos seus antepasados mortos. Nela prendíanse fogueiras e con ramas desta fogueira prendíanse as lareiras de todas as casas. O lume das laradas servía para alumear os camiños aos mortos na escuridade da noite e así puideran atopar aos seus parentes e fogares.

Era tamén costume baleirar nabos de gran tamaño, que posteriormente se utilizarían cabazas e porlle dentro velas acesas.

Varios séculos despois esta tradición aínda se mantén en Galicia e ten continuidade nas festas de Halloween (All Hallow even) importada aos Estados Unidos polos irlandeses no século XIX. Os irlandeses levan a festa do Samain aos Estados Unidos e así nace o Halloween. As casas adornánse con cabazas ocas con velas dentro e os nenos ían disfrazados de esqueletos e pantasmas pedindo de casa en casa doces e lambetadas.

En Irlanda existe unha lenda: Hai moito tempo, nun pequeno

pobo irlandés había un monxe chamado Jack, que segundo algunhas lendas era un tipo alto e delgado ao que lle gustaba gastar bromas e facer maldades. Fixo un pacto co diaño. Este pacto consistía en que o diaño non o deixaría ir ao inferno se Jack facía o mal na terra. E así foi. Pero como a todos os mortais, a Jack chegoulle a súa hora.

No ceo non o deixaron entrar por ser tan malo, e claro no inferno o diaño cumpriu o pacto e non o deixou pasar, pero deu a Jack unha lanterna moi peculiar: un nabo oco cun carbón que sería incandescente por sempre. E desde entón cóntase que Jack deambula polo mundo coa súa lanterna en busca dun lugar onde descansar.

Hai aproximadamente 2.600 anos chegaron a Galicia os pobos celtas. Ademais dos adiantos científicos e técnicos, como a metalurxia do ferro, tamén trouxeron a súa cultura e as súas crenzas.

Os celtas eran politeístas, pois adoraban a moitos deuses: Dagda (a deusa da bondade), Nuada (o deus da guerra), Bríxida (a deusa do lume), Donn (o deus da morte)…

As súas festas coinciden coas datas relacionadas cos cambios de estación e o día 1 de novembro celebraban a festa do deus Samaín.

Os celtas crían que as caveiras dos seus inimigos posuían a forza máxica da súa pantasma. Colocábanas en sitios estratéxicos porque crían que os protexían.

Cando chegaba a celebración do Samaín (ó chegaren as longas noites escuras) os celtas colocaban candeas no interior das caveiras dos inimigos mortos, poñéndoas nos cruces de camiños, nos arredores das murallas dos seus castros, co obxecto de arrepiar ós inimigos, para asombro e veneración das súas xentes e para esconxurar os perigos da celebración.

Moitos anos despois o cristianismo escolleu estas datas para celebraren o día de defuntos e de tódolos santos.

Moitos pobos ó longo da historia atoparon nas cabezas dos inimigos un elemento máxico de adoración e veneración, facéndose rituais e costumes arredor delas.

A festa de Halloween é un fenómeno cultural intimamente vencellado á nosa tradición do tallado de caveiras. O mundo británico, con raíces celtas semellantes ás nosas, soubo espallar polo planeta esta tradición para diversión dos rapaces/as.

No Halloween os nenos tallan caveiras nas cortizas dos melóns e argallan disfraces relacionados coa morte, as meigas e o outromundo. Esta festa segue a celebrarse o día 1 de novembro.

Fotografía dunha cabaza exposta en cursos anteriores

COMO TALLAR CABAZAS 1)Ter unha idea do que queremos e facer un deseño nun papel.

2) Elixir ben a cabaza, coa forma e tamaño adecuado á idea que temos. Se queremos meterlle unha vela dentro debemos conseguir una cabaza de tamaño mediano (polo menos 30 cm de alto). Cun lapis ou rotulador lavable, debuxádelle a cara que queredes conseguir.

3) Quitarlle a tapa. Para facelo debuxade un círculo, un pentágono ou hexágono duns 25 cm de diámetro ao redor do tallo. Cun coitelo forte, cortádeo en ángulo (coa punta do coitelo apuntando cara ó centro da cabaza) para evitar que despois a tapa caia dentro dela. Sacádelle a tapa e, cunha culler grande, baleirádea ben quitándolle todas as sementes e a polpa. Canto máis limpa nos quede moito mellor.

4) Agora a cabaza está lista para tallar. Recortade con moito coidado as formas debuxadas. Isto require moito coidado para non estropear o deseño.

"Marcade" cada liña coa punta do coitelo antes de insertalo, e facede varios cortes pequeniños en troques dun grande. Cando xa teñades unha peza cortada, empurradea dende dentro cun dedo.

5) Agora é o momento de rematar o traballo. Vestímola e engadímoslle os complementos necesarios de acordo co deseño. Colocade dentro a vela, acendédea, tapade a cabaza e apagade as luces. Tedes que asentar ben a vela. Tamén pode utilizarse algún tipo de bombilla eléctrica con pila se a cabaza vai estar estática nalgún lugar. Se a vela non se mantén acesa, pode ser que non estea recibindo suficiente aire. Intentade ampliar algúns dos ocos.

Ah! Logo podedes poñer as pebidas ben lavadas no forno a temperatura baixa durante aproximadamente unha hora para conseguir que estean deliciosas.

Estas son algunhas das cabazas expostas no instituto

A Santa Compaña coñécese en Galicia con varios nomes: Estadea, Estantiga, Rolda... Todos eles son termos que nos indican a presencia dun colectivo de mortos no mundo dos vivos.

Son varias as versións que podemos atopar sobre a Santa Compaña. Hai unha serie de trazos xerais nos que coinciden a meirande parte dos autores ao se referiren a ela:

"procesión de mortos ou almas en pena que nas brétemas da noite (a partir das doce) percorren errantes as sendas e camiños dunha parroquia".

Esta procesión vai encabezada por un vivo portando unha cruz e un caldeiro de auga bendita seguido de tódalas ánimas con velas acesas, non sempre visibles, notándose a súa presenza polo cheiro a cera e o vento que levanta ó seu paso. O portador da cruz non pode en ningún momento volver a vista atrás e só quedará liberado se encontra a outra persoa a quen lle entregar a cruz e o caldeiro. Para se salvar desta obriga a persoa que vexa pasar a Santa Compaña debe trazar un círculo no chan e meterse dentro del ou ben botarse boca abaixo.

En definitiva, considérase a Santa Compaña como unha anunciadora da morte. A súa misión é visitar todas aquelas casas nas que axiña haberá un pasamento.

Nun pequeno pobo do sur da provincia de Pontevedra, vivía un labrador con recoñecida fama de fanfarrón entre os seus veciños. A maior parte deles preferían pasar de longo ao velo.

Unha tarde mentres traballaba no campo, sorprendeulle unha forte tormenta, como a súa casa quedaba relativamente lonxe, dirixiuse cara á taberna do pobo coa esperanza de que o temporal remitise antes de anoitecer. Como puido, sorteando pozas e resgardándose baixo algún que outro soportal, chegou ata a taberna, sentou preto da cheminea e, por casualidade, escoitou como os que ocupaban outra mesa falaban da Santa Compaña.

Quen pode crer en contos de vellas que non pretenden máis que asustar a nenos e idiotas?, pensaba. Aos poucos a choiva foi amainando e o labrador decidiu que era un bo momento para irse a casa. Ao saír da taberna non quixo desaproveitar a ocasión e, mentres se dirixía cara á porta, fixo alarde unha vez máis da súa fanfarronería “Santa Compaña, Santa

Compaña!! Non entendo como á vosa idade seguides crendo neses contos de vellas. Sorte que nunca se me apareceu, porque vos aseguro que a ningún dos aparecidos íalle a quedar ganas de volver levantarse das súas frías tumbas.”

Saíu da taberna rumbo á súa casa sen dar pé a tipo algún de resposta. Pasaron semanas sen que nada turbase a tranquilidade daquel pequeno pobo, ata que certo día o ferreiro decatouse do mal aspecto que tiña o labrador. A súa faciana pálida e a súa extrema delgadez leváronlle a crer que enfermara gravemente, con todo a idea de interesarse polo seu estado de saúde pareceulle desmedida.

O ferreiro foi regresando cara á súa casa cando, unha noite de outono, descubriu a causa dos males que afectaban ao labrador. A duras penas a lúa insinuaba a súa figura entre as nubes, pero o ferreiro coñecía perfectamente o camiño, non en balde percorrérao centos de veces. Nada parecía diferente a outras ocasións, cando un leve refacho de vento fixo que se sobresaltase mentres que un intenso cheiro a cera consumíndose e unha inusual claridade no horizonte, cada vez máis próxima, asustárono.

Pouco antes de que aquela pálida claridade chegase á súa altura, o ferreiro recordou a conversa mantida co boticario e o panadeiro na taberna había uns meses. Velozmente debuxou un círculo no chan e tombouse boca abaixo no seu interior. O cheiro a velas era agora moito máis intenso e o chan parecía parpadear baixo a súa luz. Un leve rumor rompía o silencio; un rumor como de voces apagadas.

Aquel instante pareceulle eterno, o seu corpo estaba xeado e cada son, cada refacho de vento parecíanlle provir do máis aló. Pasados uns minutos virou levemente a cabeza e ao abrir os seus ollos puido ver unha figura familiar; era a figura daquel fanfarrón que confundira a realidade cos contos de vellas e que agora en silencio portaba unha cruz e un caldeiro.

A PANTASMA CASTIGADA

Unha vez, no lugar de Pareda, había un mozo chamado Odilo que se tiña por valente e dicía non ter medo a nada. Os mozos do lugar sentíanse pequenos ao lado daquel matón e pensaron xogarlle unha mala pasada. Tiña este mozo unha moza noutro lugar e ía falar con ela todos os días de descanso alá pola tardiña, e non volvía ata moi entrada a noite.

Pensaron en facerlle unha xogada cando regresaba á súa casa o día de defuntos pola noite. Catro mozos prepararon unha saba con tres paos para meterse un deles dentro con farois e lanternas. Os outros tres quedarían con fachos de palla en disposición de acendelos tan pronto como o que facía de pantasma asubiase.

O camiño que tiña que andar o mozo tiña un cruceiro e alí foi onde decidiron agardalo. Pouco tiveron que esperar, pois logo escoitaron o ruído dos seus pasos. Tan pronto chegou ao cruceiro viu unha pantasma que botaba lume polos ollos. Pensou en botar unha carreira e non parar ata chegar á súa casa; pero pensouno mellor, fixo o sinal da cruz e achegouse para lle preguntar o que se lle ofrecía. Nunca tal cousa se lle ocorrera. A pantasma asubiou e comezou a fuxir coma unha condenada.

Contan que non se debe asubiar cando é de noite ao descampado, pois desa forma din que se chaman as bruxas que, cun peite de asedar o liño, tratan de llo cravar na pel. Volvendo ao conto de antes, o mozo asubiara e moito mellor fora que calara. Bateron as bruxas nel, caeu e levantouse non sei as veces; enganchóuselle a saba nunha silva e, despois de moito correr e berrar, deu co seu corpo no chan. Quedou sen forzas para seguir; encomendou a súa alma a Deus e deixou que lle arreasen todo o que quixesen. Nin que dicir ten, que como estas bruxas non perdoan, enchéronlle todo o cu de couces, e non lle deixaron óso no corpo nin sitio na cabeza sen llo magoar a paos. Escordáronlle un brazo, enchéronlle a boca de terra e se non o mataron foi de milagre.

Pero aquí non acabou o conto. Enterada a xustiza dos malos tratos que lle deran ao Xosé, que así se chamaba o mozo, comezou a indagar e preguntar quen fora o que tal barbaridade cometera. Prenderon a Odilo, aos tres compañeiros do Xosé e a catro mulleres que se dicía que eran bruxas. Declararon que aquel día andaran polo monte moitas luces, apagándose e encendéndose preto de Xosé, pero que nada sabían e que para nada se meteran no asunto.

Dende entón naquel pobo todo o mundo se mete na cama ás dez da noite no verán e as oito no inverno e, se algunha vez se xuntan os mozos do conto, non fan senón que pensar no que lles puido ter pasado aquel día.

O MAGOSTO O magosto é a festa de exaltación da castaña. Esta festa celébrase no mes de novembro. A xente reúnese para asar castañas e comelas, xogar, bailar, contar contos, cantar, etc. É costume ao remate da festa ciscarse a cara uns aos outros co tisne da larada e saltala para que dea boa sorte.

A CASTAÑA : A castaña é o froito do castiñeiro. O castiñeiro é unha árbore de folla caduca, crecemento relativamente lento, moi abundante en Galicia e, en xeral, en todo o Norte de España. Crese que foron os romanos quenes a introduciron por Europa. Ata a chegada da pataca de América a castaña constituíu a base da alimentación en Galicia.

O seu froito é nutritivo e saboroso. Ten o tamaño dunha noz, está cuberto dunha casca delgada pero resistente de color pardo escuro. Na árbore preséntase normalmente en grupos de tres rodeada dunha envoltura de espiños (o ourizo). No outono o ourizo cae ao chan e recóllense as castañas.

Cómese de moitas formas: asada, cocida con leite, acompañando certas carnes, en caldo,... Resulta fácil de conservar tras un simple secado. Tamén pode moerse e usarse como fariña. Empapadas en azucre convertémolas en "marrón glacé".

PROPIEDADES: A castaña posúe propiedades reconstituíntes e tamén

antiinflamatorias. É beneficiosa para a memoria e moi indicada en casos de desgaste físico, depresións, problemas de próstata, varices, e hemorraxias. Crudas son algo indixestas.

RECEITAS CON CASTAÑAS

Tarta de castañas Ingredientes: 500 gr. de castañas, 400 gr. de fariña de trigo, 6 ovos, 300 gr. de azucre, 2 culleradas de levadura e raiadura de limón.

Preparación: Bater os ovos co azucre e a raiadura de limón. Engadir a fariña coa levadura. Despois agregar as castañas moídas e mesturar ben. Untar un molde con margarina, botar a mestura no molde e meter no forno durante 30 minutos a 150º.

Castañas con leite Ingredientes: Leite frío e castañas frescas.

Preparación:Quítaselles a pel grosa de fóra e cócense en abundante auga cun chisco de sal. Cando están cocidas, pero aínda quentes, libéranse da segunda pel e vanse botando directamente no prato onde se van comer. Despois bótaselles o leite por riba e cómense antes de que enfríen de todo as castañas. Cada un debe preocuparse de pelar as súas castañas para non ter que comelas frías.

11 DE NOVEMBRO - DÍA DE SAN MARTIÑO – A MATANZA REFRÁN:

"A todo porquiño lle chega o seu San Martiño"

O San Martiño marca en certo xeito a entrada no inverno. É tradicionalmente o día dos Magostos. Tamén é a data que marcaba o arranque das matanzas caseiras do porco na Galicia rural. Esta tradición vaise extinguindo pouco a pouco.

A matanza adoitábase facer calquera sábado a partir desa data, sempre que o tempo fora frío, con xeadas e a lúa estivera en cuarto minguante (din que coa lúa chea os xamóns collen o bicho).

Os cochos alimentábanse con berzas, patacas, cabazas, fariña, millo, castañas, landras e con todo alimento que sobrara na casa (lavadura). Canta máis herba e verdura coma e canta máis auga beba, mellor. Mátanse cando teñen un ano e medio de idade ou algo menos. Poden pesar entón arredor de 130 quilos.

O derradeiro día non se lle daba de comer para que tivera as tripas baleiras. Din que o porco presinte a súa morte e pasa a noite batendo nas portas da corte. O día da matanza deitábase o porco no banco e toda a familia poñíase en movemento. Mentres unha muller recollía o sangue removéndoo para que non callara, outras xa pelaban e picaban allos e cebolas para a zorza. Coma todos os traballos que precisaban de moita xente, como a malla, a recolleita das patacas ou a vendima, a matanza do porco tiña moito de festa sobre todo se facía viño na casa. Pola noite os mozos e mozas fartábanse de cantar e bailar.

A mellor carne é a da femia. A dos machos ten un sabor a bravo que se lle quita algo castrando ó animal. Agora quedan xa poucos capadores, o acto de castrar ao animal é cousa dos veterinarios. O encargado de matar o cocho era o matachín.

Como ocorre co capador, tamén este oficio se está extinguindo.

Rematada a primeira xornada faise unha boa comida con todo aquilo que non se pode conservar (sangue, fígado, riles...). Na nosa zona faise o caldo de riola coas vísceras do porco, patacas e fabas. Na Ponte do Porto faise unha festa gastronómica no verán. O primeiro cocido feito coa carne do porco comíase oito días despois -o domingo seguinte á fin de semana da matanza-, pero os mellores ingredientes quedaban reservados para as festas de Nadal ou de Ano Novo.

REFRÁN: “Moito tes que saber para cogumelos comer” Cada outono milleiros de afeccionados teñen unha cita cos cogomelos. Se ben a micoloxía é a ciencia que estudia os fungos, tamén se lle chama micoloxía á afección por dirixirse ao monte, camiñar por el e recoller cogomelos para despois degustalos en calquera das innumerables receitas. Hai millóns de afeccionados por todo o mundo.

A maioría dos cogomelos aparecen no cabo do verán, entre treboada e treboada, pero así que se achega o outono aumentan en calidade e cantidade. Se esta estación chega con chuvia abonda e non se adiantan as xeadas, as fragas e veigas convértense en paraísos para os afeccionados ós cogomelos.

Ter unha ampla experiencia ou estar acompañado por quen a teña tórnase fundamental.

Para aqueles curiosos que queiran introducirse na ciencia, existen múltiples asociacións que ofrecen cursos, charlas e tamén saídas prácticas.

O equipo de apañar cogomelos     

Unha cesta, nunca unha bolsa de plástico.

Un coitelo ou navalla para cortalos polo pé.

Un pincel para limparlles a terra.

Unha lupa axuda a ver os detalles máis ínfimos.

Chuvasqueiro e botas por se chove.

As intoxicacións, o seu maior perigo Detrás dun cogomelo pódese agachar un perigo real de toxiinfección alimentaria que pode tornarse grave, mesmo mortal. As intoxicacións pódense producir tamén pola intolerancia da persoa que o degusta, xa que o mesmo cogomelo afecta de xeito distinto a quen o coma. O peso, a idade e o estado de saúde inciden na súa dixestión. As persoas con problemas de fígado, riles ou aparello dixestivo deben extrema-la prudencia.

En caso de intoxicación, cómpre acudir ao hospital con mostras dos exemplares causantes.

As intoxicacións que presentan síntomas a partir das 6 horas do consumo están consideradas como moi graves. Os síntomas son vómitos, diarreas, cólicos, cambras, hipotermia, hipoglicemia, suores, alucinacións, vertixes, náuseas, taquicardia ou depresión.

Algúns dos cogomelos máis populares: As amanitas. É un xénero de cogomelos ó que pertence a Amanita caesarea (amanita dos Césares), é indubidablemente o de maior valoración gastronómica. Localízanse baixo os castiñeiros e carballos. Poden ser exquisitas, suaves e manteigosas ó padal. Pero na mesma familia tamén aparecen algúns exemplares dos cogomelos máis perigosos e mortais.

Os boletos constitúen unha das familias máis interesantes, ademais non existen boletos mortais nin de gran toxicidade. Son doados de recoller e moi identificables. É excelente o Boletus edulis.

Todos eles posúen un gusto e aroma exquisito, especial e delicado.

Apáñanse nos bosques de piñeiros. Poden chegar a alcanzar un tamaño considerable.

Os champiñóns

(Agaricus campester). É o máis coñecido. É

perfecto para a cociña, incluso cru. Como máis se consome é cultivado, pero resulta boísimo se é silvestre, aínda que é moi delicado.

As cantarelas, do xénero Cantharellus. Todos comestibles. Se cadra entre os máis apreciados está o Cantharellus cibarius, chamado en Galicia cantarelo, cacafina, pan de cabra, de vistosa cor entre amarela e laranxa e de carne consistente que require coccións máis prolongadas.

Os níscaros

(Lactarius deliciosus). Quizais o cogomelo máis

popular, inconfundible pola súa cor alaranxada con manchas verdosas. Atópase en piñeirais. O seu padal intenso e a súa textura fibrosa préstase a moitas preparacións culinarias.

Regras de ouro do afeccionado ós cogomelos  Se non coñece o cogomelo, non o recolla.  Se o recolle e non se está seguro da súa especie, non o coma.  Os cogomelos que medran á beira da estrada, de xardíns públicos, das minas, das fundicións, dos aeroportos e das incineradoras adoitan conter metais pesados como chumbo, mercurio e cadmio. Convén evitalos, poden ser tóxicos e limpándoos non se elimina a súa toxicidade.  Cando atope un cogomelo, busque máis da mesma especie polos arredores e recolla os maduros. Desbote o vello e o novo, o vello non terá as calidades culinarias procuradas, e o novo debe medrar no seu hábitat e colaborar no ciclo, reproducíndose.  Recolla só a cantidade que vai empregar.

Os cogomelos son alimentos moi perecedoiros e aínda que se poden conxelar, ven as súas propiedades moi minguadas. Ademais, non se recomenda consumi-la mesma especie en períodos de tempo curtos.  Non consuma tódolos cogomelos, reserve algún exemplo por se se produce unha toxiinfección alimentaria.