Issuu

Jólablað 2020

1. tbl.

Halldór B.

Eyjalistinn

sendir bæjarbúum bestu jóla- og nýársóskir

Hörður Baldvinsson:

Þekkingarsetur Vestmannaeyja Fjölbreytni, samvinna og þjónusta

lágmarki á þessu ári sökum covid-veirunnar og því skapaðist smá svigrúm til þess að hjálpa til við rekstur Setursins. Hefur Þekkingarsetrið er klasi stofnana og fyrirtækja sem koma verið bæði fróðlegt og skemmtilegt að kynnast þeirri öflugu víða við sögu í atvinnulífi í Vestmannaeyjum, ferðamálum, og fjölbreyttu starfsemi sem hér fer fram. Hún byggir á menningarstarfsemi og menntun. Setrið er til húsa í glæsilegu traustum grunni Fiskiðjunnar sem lét reisa húsið um miðja húsnæði á annarri hæð Fiskiðjunnar sem fékk nýtt hlutverk eftir síðustu öld sem fiskvinnsluhús. Því hlutverki lauk í lok að hafa staðið að mestu auð árum saman. Þar er nú góð blanda síðustu aldar og nýtt tók við sem miðstöð vísinda og mennta fyrirtækja í einkarekstri og opinberra stofnanana sem sjá sér í Vestmannaeyjum. Þá eru líka glæsiíbúðir í stað gömlu hag í að vera með hluta af starfseminni hér í Eyjum. Samvinna verbúðanna á fjórðu hæðinni. við Háskóla Íslands og Háskólann í Reykjavík er vaxandi Mikill metnaður réð ferð þegar ákveðið var að flytja úr Hvíta þáttur í starfseminni. Síðast en ekki síst er Þekkingarsetrið húsinu við Strandveg í Fiskiðjuna og verður áfram haldið á mannlífstorg sem endurspeglar fjölbreytta starfsemi er Hörður Baldvinsson þeirri braut. Áætlun liggur fyrir um glæsilega uppbyggingu teygir anga sína víða um heim. Bein tengsl eru við stofnanir og fyrirtæki sem m.a. stuðla að heimsóknum námsmanna og vísindamanna þriðju hæðarinnar í húsinu. „Mikilvægt er að nýta þann áhuga sem ríkir í atvinnuvega- og sem hér koma til starfa og náms. Það verður lögð aukin áhersla á þann þátt sem skilar sér til bæjarfélagsins alls í sölu þjónustu til fólks sem dvelur hér nýsköpunarráðuneytinu og það forskot sem Vestmannaeyjabær hefur í lengri og skemmri tíma. Margir koma utan hefðbundins ferðamannatíma með þeirri stefnumótunarvinnu og aðgerðaáætlun sem unnin hefur verið á undanförnum mánuðum. Hér er um að ræða óþrjótandi tækifæri sem sem vonandi fer að blómstra eftir afar magurt ár. Það er ekki sjálfgefið að ekki stærra bæjarfélag en Vestmannaeyjar státi af spennandi er að þróa áfram. Er Vestmannaeyjabær í kjörstöðu til að greiða jafn öflugum klasa og Þekkingarsetrið er. Þar vinna að jafnaði á milli 25 og götu slíkra verkefna í húsnæði sem hefur nálægð og góða tengingu,“ segir í 30 manns í rúmgóðu húsnæði með tólf skrifstofur, tvær rannsóknarstofur, bókun bæjarráðs í fjárhagsáætlun fyrir árið 2021. tveimur funda- og skemmtisölum og fjórum misstórum fundaherbergjum. Þá Er áætlað að fjármunir á næsta ári fari í að bæta aðstöðu fyrir nýsköpunarer sameiginleg kaffistofa á staðnum þar sem oft fara fram líflegar umræður. og frumkvöðlastarf í samstarfi við ÞSV og verði framkvæmdum skipt upp Hin ólíkustu málefni eru brotin til mergjar þar sem ólíkir straumar, bæði í verkþætti eftir þörf hverju sinni: “Mikilvægt er að hefja undirbúning innlendir og erlendir mætast. Reglulega eru fyrirlestrar um hin ýmsu mál vinnunnar svo við missum ekki niður það frumkvæði sem er til staðar,“ segir enn fremur í bókun bæjarráðs. og hafa þeir verið vel sóttir. Það hefur verið einstaklega ánægjulegt að vinna með stjórn Margvísleg verkefni Þekkingarsetursins og öðrum sem hafa komið að starfsemi Setursins. Nýir Þekkingarsetrið og forverar þess léku stórt hlutverk í komu háhyrningsins möguleikar eiga eftir að koma öllu samfélaginu til góða. Í því kófi sem nú Keikó hingað á sínum tíma og mjaldranna, Litlu Gráar og Litlu Hvítar er verður horft til nýsköpunar og frumkvöðla og bæjarfélög sem geta boðið sem komu alla leiðina frá Kína á síðasta ári. Þessir gestir okkar hafa vakið umgjörð og umhverfi til framtíðar munu hafa forskot á önnur. gríðarlegra athygli á Vestmannaeyjum víða um heim. Vestmannaeyjar eru í sterkri stöðu með öflugt bæjarfélag sem stenst allar Stofnanir og fyrirtæki í Þekkingarsetrinu eru m.a. útibú kröfur nútímafólks. Þá eru eyjarnar sjálfar með sína fjölbreyttu og einstöku Hafrannsóknarstofnunar en þaðan er rannsóknum stýrt á hafinu við náttúru eins og rannsóknarskip við mynni Norður-Atlantshafsins sem er Vestmannaeyjar og suðurströndina s.s. á ástandi sandsílis sem hefur áhrif á að miklu leyti ókannað. Nýlega bárust okkur þær fregnir frá Háskóla afkomu lundastofnsins í Vestmannaeyjum en hann hefur átt undir högg að Íslands að þar á bæ væru uppi áform um að endurvekja rannsóknasetur sækja síðustu 20 árin. hér í Vestmannaeyjum og það eitt og sér mun skapa atvinnu og verða Umhverfisstofnun stýrir eftirliti með Surtsey en þar er úthafsselalátur sem vaxtarbroddur í flóru atvinnulífs hér á staðnum. fer stækkandi. Hefur látrið vakið mikinn áhuga vísindamanna um allan Möguleikar gætu opnast fyrir því að fá hingað hópa stúdenta og vísindafólks. heim og ljóst er að bráðlega munu þeir flykkjast hingað til þess að fylgjast Þá er unnið að því að koma á sambandi við erlenda háskóla og kynna fyrir með og rannsaka það nánar. þeim hvað við höfum upp á að bjóða, bæði hér á Þekkingarsetrinu og í því Náttúrustofa Suðurlands sinnir vísindalegum rannsóknum á náttúru sterka bæjarfélagi sem Vestmannaeyjar eru. Suðurlands, safnar gögnum og varðveitir heimildir. Rannsóknir á lunda um Margt er framundan og það er trú mín og vissa að sú þekking og kraftur sem allt land er stór hluti starfseminnar en úrvinnsla allra gagna fer fram hér býr í Þekkingarsetri Vestmannaeyja muni verða meðal þess sem helst vísar í Vestmannaeyjum. Á hverju ári koma gríðarlega margir hingað til Eyja okkur fram veginn þegar veirukófinu slotar. einungis til fuglaskoðunar. Gleðileg jól og megi árið 2021 vera okkur farsælt. Rannsóknarþjónustan ehf. er alhliða rannsóknastofa fyrir matvælafyrirtæki og fóðurvöruframleiðendur hér í Eyjum og hefur yfir að ráða afar vönduðum búnaði til alhliða rannsókna. Háskólinn í Reykjavík vinnur að því með Vestmannaeyjabæ og stjórnvöldum að frá og með næsta hausti verði hægt að stunda BSc-nám í íþróttafræði við HR hér í Eyjum. Þá er hugsanlegt að hægt verði að fjölga námstækifærum fyrir nemendur sem hafa áhuga á tækninámi svo sem iðnfræði eða tæknifræði. Háskóli Íslands rekur öflugt starf hér og er helsta verkefnið rannsóknir á háhyrningum, háttum þeirra og venjum, ásamt stöðu þeirra í lífríkinu. Visku, fræðslu- og símenntunarmiðstöð, er ætlað að bæta aðgengi að menntun og gera Vestmannaeyjar að vænlegri kosti til búsetu. Margir hafa nýtt sér þjónustu Visku og bætt með því sinn eigin hag og samfélagsins alls. The SEA LIFE TRUST er á neðstu hæð Fiskiðjunnar þar sem stór laug er í viðbyggingu fyrir systurnar Litlu Grá og Litlu Hvít sem glatt hafa gesti safnsins. Fyrst voru þær í lauginni og síðan í kvínni í Klettsvík. Sannkallaðir gleðigjafar og góð viðbót við annað vísindastarf í Setrinu.

Við sendum okkar bestu jóla- og nýársóskir

Kraftur, metnaður og möguleikar

Fyrir tilviljun kom það í hlut undirritaðs að verða hluti af starfsemi Þekkingarseturs Vestmannaeyja. Starf mitt sem safnstjóri Sagnheima var í

Guðmundur Örn Jónsson:

Það er óskandi að aðventan geti hjálpað okkur að skilja betur í hverju hin sönnu verðmæti eru fólgin Þegar við Íslendingar fengum stjórnarskrána árið 1874 og fögnuðum um leið 1000 ára afmæli Íslandsbyggðar voru fátækustu börnin lokuð inni í aumlegustu kotunum til þess að konungurinn þyrfti ekki sjá tötra þeirra þegar hann gekk með fylgdarliði sínu sem fór hjá í glæsileika. Hin konunglega hirð átti ekki að þurfa að horfa uppá ömurleika íslenskra fátæklinga. Þetta er svolítið ólíkt því þegar Jesús ferðaðist um. Hann fór ekki um skrýddur dýru skarti eða ríðandi um með herskara eða oflátunga sér við hlið, sem ekki gátu horft framan í heiminn eins og hann er, sorg og gleði, fátækt og ríkidæmi. Jesús horfði fyrst og fremst á samfélagið eins og það var og mætti sérhverjum einstaklingi í þeim aðstæðum sem hann var í. Það á einnig við í dag. Jesús mætir okkur í þeim aðstæðum sem við erum í og hann skynjar og veit og skilur. Staða okkar fyrir jólin er svo ólík. Sumir hafa nóg og jafnvel meira en nóg, á meðan aðrir hafa lítið sem ekkert. Já, það er fólk sem á erfitt fyrir jólin og kvíðir jólunum. Fólk sem hefur orðið fyrir áföllum, orðið fyrir ástvinamissi, misst atvinnu, gengið í gegnum hjónaskilnað eða hefur orðið fyrir annars konar áföllum og fyrir þau er tími aðventunnar og jólanna erfiður. Jólalögin sem áður hljómuðu svo skemmtilega hljóma nú ef til vill á allt annan hátt og ilmur aðventunnar fer fyrir brjóstið á mörgum.

Sendum bæjarbúum besti jóla- og nýárskveðjur

En mitt í þessu öllu þá er fagnaðarerindið og nærvera Guðs sem umlykur okkur öll og heldur okkur í fangi sér þar til við getum staðið aftur á eigin fótum. Það kemur fyrir okkur öll að við gefumst upp eða missum kjarkinn, en það er mikilvægt að við setjumst ekki að í vanlíðan okkar, heldur göngum út úr henni og leyfum okkur að gleðjast yfir komu frelsarans sem „flytur fátækum gleðilegan boðskap, boðar bandingjum lausn og blindum sýn, lætur þjáða lausa og kunngjörir náðarár Drottins.” Þetta eru ekki bara orðin tóm, heldur veruleiki kristins fólks. Það er óskandi að aðventan geti hjálpað okkur að skilja betur í hverju hin sönnu verðmæti eru fólgin. Þau eru umhugsunarverð orð skáldsins Gabriel Garcia Marques sem sagði: “Ég er ekki ríkur. Ég er fátækur maður sem á peninga, en það er ekki sama.” Og löngu, löngu áður sagði annar vitur maður: “Hin sönnu auðævi eru ekki að eiga mikið, heldur þurfa lítið!” Guð gefi okkur öllum kærleiksríka aðventu og gleðileg jól.

Guðmundur Örn Jónsson Prestur í Landakirkju

Sendum bæjarbúum besti jóla- og nýárskveðjur

FRÁR VE

Kristín Jóhannsdóttir:

Jólahefðir Mínar fyrstu bernskuminningar um jólahefðir, já og jól, voru rjúpurnar á aðfangadag. Mamma kom úr Reykjavík og flutti þennan sið með sér til Eyja. Pabba fannst rjúpurnar alltaf jafn vondar, mamma var með tárin í augunum og við vorum ekki gömul þegar pabbi var búinn að ná okkur í lið með sér og það kom að því að rjúpurnar viku fyrir hamborgarhrygg. Þetta er sennilega ástæðan fyrir því að mér finnst allt sem flokkast undir jólahefðir óþarft og íþyngjandi. Með þessu er ég ekki að segja að ég hafi eitthvað á móti jólahaldi. Ég á mjög góðar og skemmtilegar minningar um jól á ólíkustu stöðum og svo auðvitað með strákunum mínum þegar þeir voru litlir, en ég mun samt seint teljast til jólabarna. Ég veit að það koma jól, þó svo að ég baki ekki eina einustu sort af smákökum og að nær engin jól í mínu lífi séu eins. Fyrstu jólin sem ég var ekki í foreldrahúsum var ég í Toronto í Kanada. Ég hafði verið þar í menntaskóla í eina önn í boði yndislegrar fjölskyldu, sem kenndi mér mjög margt bæði gáfulegt og gagnlegt. Ég hefði getað farið heim fyrir jól, en mig langaði að prufa að vera annarsstaðar. Um þessi jól á ég mjög ljúfar minningar, við völdum og hjuggum jólatré í skóginum fyrir utan borgina. Það voru engar jólahreingerningar, enginn jólabakstur og hvorki stórar né smáar kökur. Jólagjafirnar voru fáar og praktískar. Þau voru öll listræn þannig að flest allt var heimagert fyrir utan konfekt og vín. Sjálf hafði ég farið á leirgerðarnámskeið og gat því líka búið til jólagjafir. Aðalkvöldið var aðfangadagskvöld vegna þess konan á heimilinu kom fá Noregi. Í matinn var mjög góð steik og eðalrauðvín. Allir voru glaðir, afslappaðir og úthvíldir, þetta var hátíðlegt og skemmtilegt kvöld þó engin færi í sparifötin. Eftir þetta átti ég eftir að vera mörg jól og áramót í útlöndum. Fyrsta útlandið mitt var Noregur. Ég bjó í Osló í tvö ár. Ég man bara eftir öðrum jólunum þar og það er sennilega vegna þess að þá borðaði ég jólamatinn í vinahópi, þar sem ein úr hópnum var úr söfnuði Votta Jehóva og okkur fannst það sjálfsögð tillitssemi við hana að sleppa öllum jólagjöfum. Það var ekki mikil fórn. Það eru oftar en ekki óvenjulegu hlutirnir sem geymast í minningunni, en ekki sí endurteknar hefðir. Það sem vakti athygli mína fyrst eftir að ég flutti til VesturÞýskalands var að fólk skreytti yfirleitt ekki heimili sín og það var

Þessi er á jólamarkaði í Leipzig í fyrra, með mér eru Ástþór Jóhannsson bróðir minn og Þórdís Úlfarsdóttir vinkona mín.

allur gangurinn á því hvort fólk væri yfirhöfuð með jólatré. Það vantar samt ekkert uppá jólastemninguna. Hún fer fram niður í miðbæ. Í borgunum eru stórkostlega fallegar skreytingar um allt og ilmur jólanna af möndlum og jólaglögg faðmar mann að sér. Þjóðverjar eru ekki mikið í því að stressa sig á að halda heimboð. Fólk kemur saman á jólamörkuðunum og fagurskreyttum veitingastöðum. Algengasti jólahátíðarmaturinn er gæs eða önd. Í Þýskalandi hætti ég að líta á hamborgarhrygg sem hátíðarmat. Hjá Þjóðverjum er svínakjöt hversdags matur og hamborgarhryggur var algengur mánudagsmatur í háskóla mötuneytinu. Þýskur aðfangadagur er öðruvísi en við eigum að venjast, reynt er að hafa sem minnst fyrir matargerð, pylsur og kartöflusalat er sennilega algengast og þeir sem vilja hafa það aðeins fínna borða fondu eða raclett. Áður en ég eignaðist strákana var mjög algengt að hitta félagana úti á krá eftir aðfangadagsmatinn. Auðvitað voru ein mín minnisstæðustu jól í Austur-Þýskalandi fyrir fall múrsins, lýsingu á þeim hef ég gert ágætis skil bæði í Eyjafréttum og í bók fyrir nokkrum árum. Nú eru fram undan jól sem verða fyrir marga öðruvísi en menn eiga að venjast. Já, og er það ekki bara allt í lagi? Ég set allavega ekki fyrir mig að draga úr hátíðarhöldum í ár í ljósi aðstæðna. Ég hlakka til að eiga náðug jól með nokkrum af mínum allra nánustu og nokkrum nýjum bókum. Ég gef ekki margar jólagjafir. Sennilega verða þær flestar í ár í formi gjafabréfa á einhverja upplyftingu þegar þar að kemur. Hvað verður í matinn er ekki ákveðið, en það verður örugglega eitthvað gott... Gleðileg jól og farsælt komandi ár!

Með mömmu / Svanhildi Sigurjónsdóttur og Vigdísi Jóhannsdóttur systur minni jólin 2009.

RITNEFND: Drífa Þöll Arnardóttir (ábm) /Stefán Óskar Jónsson Njáll Ragnarsson / Kári Bjarnason / Forsíðumynd: Halldór B. Halldórsson

Kári Bjarnason:

Ný útgáfa af Reisubók sr. Ólafs Egilssonar Félagið sem síðar hlaut heitið Sögusetur 1627 sjaldgæfur geirfugl annars staðar en á bókasöfnum. var formlega stofnað haustið 2006. Markmiðið Þá þótti okkur Sögusetursfélögum tímabært orðið með stofnun félagsins var að hefjast handa við að gefa út nýja vísindalega en þó alþýðlega útgáfu að undirbúa dagskrár og aðra viðburði til að á Reisubókinni þar sem handritageymd væri rakin minnast þess ári síðar að þá voru 380 ár liðin frá vandlega og þar sem gerð væri grein fyrir nýjustu hugsanlega stærstu hörmungunum í stórbrotinni rannsóknum á viðfangsefninu. Það varð því úr að sögu Vestmannaeyja – sjálfu Tyrkjaráninu 1627. Sögufélagið samdi á þessu ári við Bjarna Harðarson Upphafsins er hins vegar að leita til þess að árið eiganda Sæmundarútgáfunnar um nýja útgáfu áður stóð Viska fyrir því skemmtilega framtaki Reisubókarinnar. Jafnframt voru undirritaður og að bjóða upp á leshring þar sem kynntar og Már Jónsson prófessor í sagnfræði við HÍ fengnir til lesnar voru bækur um þennan einstaka atburð. að búa bókina til prentunar. Ein bók sem farið var yfir á námskeiðinu bar Við Már byrjuðum á því að vinna saman af öllum öðrum bókum. Það var Reisubók texta sr. Ólafs til útgáfu. Hefð er fyrir því að telja prestsins að Ofanleiti, sr. Ólafs Egilssonar að til séu tvær gerðir af sögu sr. Ólafs og höfðu (1564-1639). Það sem gerir þessa bók einstaka með einni undantekningu allar fyrri útgáfur stuðst er að hún er eina varðveitta frumheimildin um við svokallaða B-gerð hennar. Þar er um að ræða voðaatburðina sem hófust í Eyjum mánudaginn útgáfur frá 1741 (dönsk þýðing), 1852 og 1969. Kári Bjarnason 16. júlí 1627, allar aðrar frásagnir byggjast á Eina undantekningin er hin fræðilega útgáfa Jóns frásögn sr. Ólafs eða nú glötuðum heimildum. Þorkelssonar sem Sögufélagið gaf út á árunum 1906-1909 þar sem Jón Það er mikil gæfa að Reisubók sr. Ólafs skyldi varðveitast. Ekki gerir grein fyrir og gefur út báðar gerðir sögunnar. Við ákváðum að eingöngu vegna þess að hún er eina samtíma frásögnin sem til er af gera slíkt hið sama, en leggja þó önnur handrit til grundvallar útgáfunni Tyrkjaráninu. Saga sr. Ólafs er einnig stórmerkileg í sjálfu sér: Hún en Jón Þorkelsson gerði. Svokölluð B-gerð sögunnar, sem mætti einnig er heildstæð og hrífandi lýsing höfundar á atburðarrásinni allt frá því kalla ítarlegri gerðin, er komin úr handritinu sem áður hefur verið vikið Tyrkir sjást fyrst úti fyrir Eyjum til þess, réttu ári síðar, að höfundur að og Þórður benti Sögusetursfélögum á og hefur ekki komið út á prenti stígur fæti um borð í skip í Kaupmannahöfn eftir herleiðinguna til fyrr. A-gerð sögunnar tókum við hins vegar úr handriti frá því um 1740 Algeirsborgar og píslarvættisferð þvert yfir alla Evrópu á leið aftur heim. sem var ekki lagt til grundvallar í útgáfu Jóns Þorkelssonar á þeirri Í öðru lagi er frásögnin óvenjulega trúverðug innsýn til hörmulegra gerð sögunnar. Þá létum við fylgja með lýsingu Kláusar Eyjólfssonar atburða. Ólafur er nánast undantekningarlaust sjálfum sér samkvæmur lögréttumanns úr Landeyjum, eftir Skógabók. Kláus varð fyrstur manna í frásögn sinni. Hann vitnar til heimildarmanna þar sem þess er kostur, til að komast út til Eyja eftir Tyrkjaránið og hefjast handa við að taka nafngreindra einstaklinga sem sjá úr skjóli sínu hvað fram fer meðan saman atburðarásina. Við skiptum einnig liði við útgáfuna og tók Már að á ráninu í Eyjum stendur og geta því sagt honum margt nákvæmar sér að rannsaka handritageymd sögunnar og gera þannig ítarlega grein þegar leiðir ber saman að nýju og sr. Ólafur hefst handa við samantekt fyrir undirstöðu vinnu okkar. Már tók einnig saman kafla þar sem hann sögunnar. Annað höfundareinkenni hans er hversu ótrúlega athugull sópaði saman fjölda bréfa og skjala sem sögðu sögu eftirlifenda, þeirra og nákvæmur í lýsingum hann er og sanngjarnari í dómum sínum en sem lifðu af árásir hundtyrkjans. Þar er að finna ótrúlega áhrifaríkar hægt er að ætlast til. Vitaskuld setur hin trúarlega sýn hans mark sitt á frásagnir manna og kvenna sem vildu endurheimta það sem hægt væri það hvaða augum hann lítur atburðarrásina en miklum mun minna en af eðlilegu lífi að nýju, kvænast eða giftast en yfirvöldin þumbuðust við. búast mætti við. Það er hægt að treysta frásögn hans, hann hallar ekki Og hvað átti að gera í erfðamálum? Hvenær er einn kristinn maður á vísvitandi réttu máli. Lýsing hans er hlutlaus og leitast við að vera sem valdi hundtyrkjans dauður? Er það er augu hans ljúkast aftur, eða þegar réttust. Í þriðja lagi er frásögn sr. Ólafs sögulega merkileg sakir þess að hann hefur gefist Mahomet á vald? Hvenær er borin von að hernumdir hún er elsta varðveitta ferðalýsing norræns manns eftir siðaskipti sem einstaklingar eigi afturkvæmt? Þá eru þar einnig að finna bréf frá Alsír, lýsir kynnum af annars konar menningarheimi, framandi íslömskum átakanleg hróp eftir frelsun – hjálp sem aðeins örfáir fengu notið. Ég tók heimi þar sem kristnir menn og konur voru herfang, orðnir þrælar og því á móti að mér að skrifa allítarlegan inngang um Tyrkjaránið, þar sem eign annarra. Reisubókin er ein af fágætu perlum íslenskra bókmennta ég reyni að rekja tilurð þess, framvindu og helstu rannsóknir ásamt því og höfundurinn pennalipur með afbrigðum eins og lesendur jólablaðs að taka saman yfirlit yfir þá sem heim komust. Almennt er talið að 242 Eyjalistans munu sjá í þeim dæmum úr bókinni sem hér fylgja. Eyjabúar hafi verið burtnumdir í Tyrkjaráninu og um það bil 125 annars Sögusetrið hefur haft á sinni stefnuskrá árum saman að gefa út staðar af landinu. Líklega hafa ríflega 50 manns sloppið úr ánauðinni í Reisubók sr. Ólafs. Sú ákvörðun fékk byr undir báða vængi fyrir fáeinum Alsír og Salé en aðeins innan við 40 þeirra komist alla leið heim aftur. árum þegar Þórður Tómasson í Skógum benti okkur á að hann hefði Þá tók ég einnig saman yfirlit yfir kveðskap sr. Jóns Þorsteinssonar, nýlega fengið afhent til varðveislu áður óþekkt handrit af Reisubókinni hins prestsins í Vestmannaeyjum á tímum Tyrkjaránsins en hann var ritað 1779 af þekktum handritaskrifara sem aldrei hefði verið notað við drepinn og hlaut í kjölfarið kenninafnið píslarvottur hjá þjóðinni. Sú fyrri útgáfur á bókinni. Þar sem eiginhandarrit sr. Ólafs er löngu glatað viðbót að gera grein fyrir kveðskap sr. Jóns hefur ekki fylgt útgáfum þarf að gefa Reisubókina út eftir síðari tíma uppskriftum og hvert nýtt Reisubókarinnar til þessa. handrit sem finnst því merkilegt í sjálfu sér. Skógahandritið sem Þórði Flestir sem liðu hið hörmulega hlutskipti að verða annarra manna áskotnaðist má því að segja að hafi eitt og sér réttlætt nýja útgáfu af eign í framandi og oftast fjandsamlegum heimi eru ekki lengur þekktir Reisubókinni. En fleira kom vissulega til. Eitt er að Reisubók sr. Ólafs var sem sögulegir einstaklingar. Þó eru þar undantekningar á og skal síðast gefin úr árið 1969, fyrir meira en 50 árum, og er fyrir löngu orðin staldrað hér við þrjá einstaklinga enda þótt fleiri mætti nefna.

6 1682. Ferill Guðríðar var þyrnum stráður, ekki einasta í margbrotnu lífi heldur ekki síður í minni þjóðarinnar. Um „Tyrkja-Guddu“ mynduðust svæsnar þjóðsögur, það var líkt og myrkur atburðanna holdguðust í sögu þessarar einu konu. En Steinunn hefur tekið upp málstað Guðríðar og leitt hana til nýs og bjartara hásætis með skáldsögu sinni og ætti sú bók að vera skyldulestur allra Vestmannaeyinga eins og Reisubókin.

Nýja útgáfan

Jón Jónsson Vestmann, sonur Jóns Þorsteinssonar píslarvotts, ætti skilið að um örlög hans yrði sett saman ævintýrasaga. Jón Þorkelsson Skálholtsrektor, er kallaði sig Thorkelín, segir að enginn maður á Íslandi hafi verið hans líki. Saga hans er enda engri annarri sögu lík frá því fyrst hann var hertekinn í Vestmannaeyjum aðeins óharðnaður unglingspiltur, sem verður síðar yfirmaður á skipum Tyrkjanna, þar til hann turnaðist öðru sinni og gerðist konungsmaður í Danmörku, þar sem hann lést árið 1649, mögulega á leið heim til Íslands. Eitt tilbrigði sögunnar af andláti hans lætur brúðina fremja dauðaverk á Jóni á brúðkaupsnóttinni þegar hún fær séð að eiginmaðurinn er ekki vaxinn niður sem réttkristinn heldur umskorinn að hætti heiðingja. Önnur ævintýrapersóna, einnig frá Vestmannaeyjum, er Anna Jasparsdóttir. Anna á það sammerkt með nágranna sínum Jóni að sagan hóf hana til mikilla metorða innan borgarhliðanna. Sagt er að hún hafi gifst höfðingja, jafnvel sjálfum kónginum, og haft fjölda fólks í þjónustu sinni. En ólíkt Jóni er minningin um Önnu neikvæð, hún er hin þóttafulla drottning sem lætur sem hún sjái ekki landa sína eftir að hún er sest í hásæti sitt. En Þorsteinn Helgason prófessor er ritaði doktorsritgerð um Tyrkjaránið bendir á að viðhorf hennar sjálfrar kemur aldrei fram og að allt sem við vitum því um örlög og afdrif Önnu er frá öðrum komið. Því er útilokað að vita hvað af frásögnunum um hana byggir á staðreyndum. Það er því á engan hátt hægt að fullyrða að Anna hafi hlotið réttláta meðferð með hinum neikvæða dómi sögunnar. Því til viðbótar má benda á að maður Önnu vildi kvænast öðru sinni og með því að sverta nafn Önnu nægilega með tilstyrk vitna sem snúið höfðu til baka úr Barbaríinu fékk hann því framgengt að hjónaband þeirra var dæmt dautt og ómerkt. Enn verr hefur sagan þó farið með nágrannakonu Önnu frá Stakkagerði, Guðríði Símonardóttur er bjó á hinum parti tvíbýlisjarðarinnar. Guðríður er í þjóðarsálinni þekktust allra úr Tyrkjaráninu, þekktari en sr. Ólafur Egilsson, enda giftist hún mesta skáldi Íslands, sjálfum Hallgrími Péturssyni, og um hana hefur verið skrifuð dásamleg skáldsaga af Steinunni Jóhannesdóttur. Eitthvað hefur verið spunnið í þá konu þar sem hún var dýrust allra Íslendinganna sem voru keyptir lausir í Alsír. Hún var einnig keypt síðust, aðeins örfáum dögum áður en látið var úr höfn og því líklegt að staðið hafi í stappi að fá hana lausa. Í stuttu máli er æviferill Guðríðar og líf hennar með sálmaskáldinu eftir að heim er komið þessi: Guðríður var langt gengin með barn Hallgríms þegar þau komu til Íslands vorið 1637, hún 39 ára og hann 23 ára. Þau voru dæmd fyrir frillulífi áður en þau gátu fengið að giftast, enda fyrri maður Guðríðar þá látinn, og settust að á Suðurnesjum. Hallgrímur fékk uppreisn æru og var vígður til prests í Hvalsnesi árið 1644. Sjö árum síðar fluttust þau að Saurbæ á Hvalfjarðarströnd þar sem þau Hallgrímur eignuðust synina Eyjólf og Guðmund. Dótturina Steinunni misstu þau á fjórða ári. Guðmundur eignaðist ekki afkomendur en Eyjólfur Hallgrímsson varð síðar bóndi á Kalastöðum og Ferstiklu. Hjá Eyjólfi bjuggu Guðríður og Hallgrímur á efri árum. Guðríður lifði menn sína og öll börn og lést í Saurbæ í hárri elli 18. desember

Það er von mín að Eyjabúar taki opnum huga framtaki Söguseturs 1627 við að kynna einstaka sögu af ótrúlegum hamförum, einum mesta hildarleik í sögu Íslands. Um leið er rétt að þakka hjartanlega þeim fjölmörgu aðilum sem gerðu útgáfuna mögulega, með styrkjum og öðrum stuðningi. Að greinarlokum eru hér teknir saman þrír stuttir kaflar. Sá fyrsti er brot úr frásögn sr. Ólafs af ráninu í Eyjum, annar lýsing hans frá Alsír og að lokum fylgjum við hinum aldna presti á ferð sinni yfir gervalla Evrópu á leið sinni aftur heim. Alls staðar rekumst við á sömu nákvæmu og skörpu lýsinguna á því sem fyrir augu ber, sr. Ólafur leitast alltaf við að fræða og skýra. 1. Úr ráninu í Vestmannaeyjum. Ofurlítið stytt samantekt þar sem sr. Ólafur lýsir upphafi hörmunganna. Þá kom á fólkið aftur andvaraleysi, hvörnin sem áminningar voru gjörðar, allt til þess 16. júlí, sem var mánudagur. Þá sáu menn þrjú skip um morguninn sigla úr landsuðri snemma og eitt af þeim var geysistórt, og þau sigldu rétt undir eyjarnar, höfðu þó bágan vind vestan útnorðan. En þá datt í logn svo að þeir Satans þjónar blóðmorðingjarnir fengu sinn vilja framkvæmt. Nú strax sem í logn datt, þá skutu illmennin þremur bátum fyrir borð, sem þeir kalla slúffur, og þar á settu þeir 300 fólks. Og í þeirri tölu voru þeir engelsku duggarar sem þeim vísuðu þann ókunna veg sem þeir fóru og aldrei hefur minnst verið að nokkur maður farið hafi, og þar fyrir var svo fólkið svo seint að komast undan, því þeir fóru sem flugur fljótlega upp á eyjarnar og yfir þær allar sem aðrir jagthundar í stórum hópum með sínum mörgu rauðu blóðmerkjum og algjörðri stríðsaðferð, með stórum látum og vargahljóðum, svo að það veika kvenfólk og barnakindur urðu ekki undan hafðar, sérdeilis á bæjunum fyrir ofan hraun. Hvar eg var með mínum veikum hóp fangaður, en nokkrir af mínum nágrönnum gátu með mesta hasti sér undan komið í hella og ofan fyrir hamra, sínu lífi að forða, en sumir fangaðir og bundnir, þó nokkrir kæmist úr þeirra höndum. Síðan vorum við tekin og hrakin til Dönskuhúsa og þar inn látin í múrhúsið, í hvört margir íslenskir menn voru áður komnir, geymdir og forvaraðir.

Málverk eftir Engilbert Gíslason sem sýnir einu miskunnsemi ræningja við Sængurkonustein.

7 hvört bæði er stórt og feitt, og ekki er þar einn sauður geldur. Og á einum degi sáum við Jaspar skorna tíu hundruð hrúta, hvörra rófa hangir hart nær ofan á jörð. En með fullum sannleik er þar nógur matur gefinn, sem að er kvöld og morgna varmt brauð af ofninum og góður grjónagrautur með feiti í borinni, epli og vínber nógleg. En hvað sem leifist af brauðinu að kvöldi er gefið hestum, en grautarleifum öllum er hellt ofan fyrir múrinn, en ekki annað gefið að drekka en volgt mýrarvatnið. 3. Lýsing sr. Ólafs úr ferð hans þvert yfir Evrópu. Hér hefur hann staldrað við í Marseilles í Frakklandi og litast þar um. Í þeim stað sá eg það ekki neitt sem eg sá ekki í öðrum stöðum, og eg hefi áður umskrifað, utan nokkur handverk og útvegur til matarfanga af sjónum. Það fyrsta var að eg sá smíðuð tvö stór skip og fyrst þegar botninn var undirsettur og þar á strax rengurnar viðsettar, svo sem skipið á að vera lagað. Og síðan er það formað innan á borðunum og þá það er búið eru settir plankarar. Item keypti eg að koma í þá smiðju er smíðuð voru akkerin þau stóru, í hvörjum vindurinn rekur járnið og sleggjurnar koma sjálfar ofan úr loftinu og sumar með beitimunnanum, Hundtyrkinn fór tvær ránsferðir til Íslands. Brotna línan sýnir síðari ferðina þegar og það kalla þeir þversleggjur, hvar upp yfir að standa tvær mylnur. En Vestmannaeyjar voru hernumdar. á þeim aðbúnaði hafði eg ekki neitt skyn. En akkerin eru undin út og 2. Lýsing sr. Ólafs úr dvölinni í Alsír á útbúnaði kvenna, matarílátum og inn um aflinn á hjólum. Og í annarri smiðju sá eg dregið í löð, sagirnar landsins gæðum sem sýna að ekki lætur hann illmennsku óvinarins spilla stórar og smáar. Líka svo kom ég þar inn sem steypt voru koparstykkin og þær smiðjur standa mikið hátt, svo eg meina að stykkjanna mót sé sannri frásögn. En það tyrkneska kvenfólkið er fyrst í skyrtum af því smæsta taui er undir aflinu, en þar af get eg ekki sagt. eg hugsa í heiminum gjörist, og hún er með öngvu opi utan þar sem [Þá víkur sr. Ólafur að veiðum innfæddra] höfuðið er upp úr. Svo og eru þær í línbuxum ofan að skó, láta annan Matföngum fara þeir svo að afla sér. Fiskararnir fara út dag eftir dag með oddann ganga ofan undir ristina en annan ofan undir hælinn. Kollhúfur geysilangt net og fá þó lítinn ávinning að mínum dómi. Fá sumir nokkra hafa þær af líni og gjörðar siðsamlega, og svo síða kápu með hringofnu murta, ekki stærri en barsíl, en þó ei meira en eina fjórðungsskjólu, og líni eða öðrum dýrmætum vefnaði yfir sér utan, og sveipa kápunni það er þeirra bjargræði og uppeldi alla þeirra ævi, þeirra kvenna og svo fram yfir andlitið, nær þær ganga út, svo enginn kenni þær, með barna. Í þeim stað er ferskur matur mjög dýr. Drykkur nógur og góður svirgul yfir um lífið af silki. En innan húsa eru þær á sléttum klæðum er þar, hvört að er franskt vín, hvörs hálfpartur blandaður er við vatn. faldalausum, en þó samt í sínum línbuxum. Þær kristnu konurnar eru Það eru og einir fiskarar sem að með sinni kunnáttu fæðast á þeim aðburðum, að þeir fara út í þann poll eður vík sem staðinn er umkring, með viðlíka hætti, nema þær eru ekki í línbuxunum. sem eg vil síðar af segja. Þau eru tvö á litlum bát. Konan situr undir árum [Um matardiska í þeim stað]. Drykkjarker og matardiskar eru þar ekki nema af leiri og eiri. Diskarnir en maðurinn hefur langa stöng í hendinni. Og þar hefur hann framan eru í lögun sem munnlaugar stimplaðar, en drykkjarkerin af leiri með á nokkuð stóran háf af tvinna riðinn, og í því trénu sem neðan undir er leirslit, svo Tyrkjanna sem fangaranna, og ekki er þar annað drukkið en þar í standa fimm eða sex tennur af járni. Með þeim tennum klórar hann volgt mýrarvatnið, sem víðast er inni tekið í húsunum. En ei öðruvísi en ofan í grunninn og þá hann hefur háfinn fullan af saurnum þá fer konan á gólfinu legið, af velflestum dýnulaust, en vænir feldir undir og yfir, þó undan árunum og hjálpar honum til að draga upp á borðstokkinn, og eg hefði lítið þar af að segja. Þar sést engin kista, engin kanna, ekki eitt þá þau hafa honum upp komið og úr honum þvegið saurinn, þá verður borð og enginn bekkur, enginn knífur til matar hafður og ekki var þar í háfnum eftir stundum ein sandlúða, stundum tvær, stundum þrjár, svo eg sæi neinn spónn nema af tré. Engin hurð á járnum utan þrennir stundum engin. Enn eru stunduð ein þar fiskibrögð hvörn morgun, kengir í hvörjum væng, því vængjahurðir eru þar fyrir flestum húsum. að tveir menn á báti fara með net sem út er spilað með geysilöngum stöngum, og þær eru saman bundnar á endunum við eitt æðilangt tré En þá matur er gefinn er setið á réttum beinum á gólfinu. sem upp er reist í bátnum, og er lagður stór steinn við endann neðra, því [Þá víkur sr. Ólafur að landsins gæðum]. Landið grær þar tvisvar um ár og svo vex allur ávöxtur jarðarinnar, korn, það rís ekki nema til hálfs. Og nær þeir koma þar sem netinu er út kastað vínber, grjón og aldini, og aldrei er grasið slegið og aldrei peningur inn þá hleypa þeir netinu niður og draga netið, og svo fá þeir nokkra murta, látinn, því þar er enginn vetur, aldrei frost né snjór um alla ævi, og ekki sex, sjö, átta, og þar með hjálpa þeir sér og sínum. er þar í gluggum nema járngrindur. Sauðfé ávaxtast þar tvisvar um árið,

Gísli Pálsson:

Geirfuglinn kallar Ég hef löngum haft áhuga á fuglum. Í Eyjum þar sem sem starfsmaður safnsins, Michael Brooke fuglafræðingur, ég ólst upp blöstu við ótal sjófuglar og þar sem ég var vinnur að því að koma skikkan á eggjasafnið og hlúa að í sveit á sumrum, í Landeyjum, var ógrynni vaðfugla á átta geirfuglseggjum. Hann er með Eggjasafn Wolleys varptíma. Sagan af geirfuglinum hefur vafalaust snert sér við hlið. Vandaðar teikningar geirfuglseggja eru í mig og marga jafnaldra mína. Páll Steingrímsson vakti aðalhlutverki í þessari bók, og bera vott um alúð höfunda áhuga okkar á náttúrunni og stundum sagði hann okkur og útgefenda. Hverju geirfuglseggi eru gerð ítarleg skil, frá geirfuglum. Hann fór frjálslega með staðreyndir, stundum á nokkrum síðum, þar sem byggt er á skjölum eins og aðrir góðir sögumenn, og tendraði neista hjá og frásögnum. Innan um eggin eru eftirlíkingar úr gifsi mörgum. Meðal annars lýsti hann geirfuglaveislu svo haganlega gerðar að ég á erfitt með að segja hvað er með miklum tilburðum, sagði frá matreiðslu þar ekta og hvað ekki. Verðmæt geirfuglseggin eru ekki höfð sem geirfuglar voru á borðum og fólkið smjattaði á til sýnis, til þess þyrfti sérstaka öryggisgæslu. góðgætinu – bætti svo við að þessi tegund væri horfin af Svo fór að Wolley eignaðist geirfuglsegg. Það sjónarsviðinu. Líklega vorum við forhneyksluð á illsku reyndist vera frá Eldey við Reykjanes. Wolley keypti það mannanna. Kannski kveikti þessi saga áhuga minn á fyrir tuttugu og átta skildinga, líklega jafngildir það um aldauða tegunda. Páll þekkti geirfugla ekki af eigin eitt hundrað og tuttugu þúsund krónum á núvirði. Það Höfundur í fuglaskoðun í Eyjum raun, en það voru einmitt frásagnir veiðimannanna náðist í leiðangri Brands Guðmundssonar, formanns og á unglingsárum. sem fönguðu síðustu geirfuglana sem helst hvöttu mig hreppstjóra í Kirkjuvogi, árið 1835 og hefur varðveist, Mynd: Eiríkur Þór Einarsson. til að skrifa bók – Fuglinn sem gat ekki flogið. Þessar skráð númer þess er 4832. Carl F. Siemsen, kaupmaður frásagnir eru skráðar í handriti tveggja Breta, Johns Wolleys og Alfreds í Reykjavík, keypti það af Brandi og seldi það J.G.W. Brandt, þýskum Newtons, sem sigldu til Íslands í geirfuglaleit árið 1858, fjórtán árum safnara og umboðsmanni, sem seldi það manni að nafni John Gould, eftir að fuglinn var allur. sem aftur seldi það D. Barclay Bevan. Verðmæt eggin gera víðreist eins og safnararnir og ferðasögu beggja þarf að halda til haga með nákvæmum skrám, líkt og eigendasögu frægra málverka. Eggjasafnarar Á unglingsárum mínum í sveit í Landeyjum safnaði ég nokkrum fuglseggjum, blés úr þeim og kom þeim sem heilleg voru fyrir í hálmi Merkur eggjafundur og pappakassa. Það stærsta var úr álftahreiðri, jaðraði við geirfuglsegg Stundum dettur vinur Wolleys, Alfred Newton, í lukkupottinn. Á að stærð. Ég minnist hljómfagra svanasöngsins sem ómaði um jóladag árið 1861 uppgötvar hann fyrir tilviljun tíu ómerkt geirfuglsegg flatneskjulega sveitina, eins og heil stórsveit væri að störfum. Merkilegt á safni í Cambridge – og verður dolfallinn. Hann skrifar Edward bróður annars, hugsa ég, að sama orðið skuli vera notað um söng álftarinnar og sínum í hasti á jóladag: dauða lífveru, en svanur mun vera dregið af són, tóni eða hljóði. Líklega sótti ég fyrirmyndina að eggjasafninu í hirslur Gagnfræðaskólans í Gettu hvað ég fann! … Þar sem ég gekk inn í innsta herbergið á Vestmannaeyjum þar sem ég stundaði nám á vetrum, og eflaust hafa efstu hæðinni rak ég augun í glerskáp með fuglseggjum. Fyrst sá margir aðrir skólar státað af slíkum hirslum; þær drógu dám af örheimi ég tvö strútsegg … en svo kom ég að eftirmynd af geirfugli … og Ole Worms og samtímamanna hans þótt umfangið og umstangið væri þá blöstu við geirfuglsegg!! Eitt af öðru svo langt sem augað eygði. töluvert ólíkt. Pappakassinn á heimili mínu, mitt Wunderkammer, hefur Í stuttu máli, þarna voru tíu egg, næstum öll í góðu ásigkomulagi, líklega verið eitt af allra fátæklegustu eggjasöfnum á jarðarkringlunni; þótt eitt eða tvö hafi verið löskuð … Um leið og ég hafði jafnað það safn sem John Wolley lét eftir sig er hins vegar eitt hið stærsta mig eftir uppnámið ... varð ég að tilkynna fundinn … Ég hef ekki sem um getur og á sér vart hliðstæðu, það geymir að minnsta kosti tíu hugmynd um hvernig eggin komust hingað, en ég hlýt að komast að þúsund egg, flest frá Norðurlöndum og Bretlandseyjum en einnig eru því; vafalaust eru þau frá Íslandi. þar egg frá Síberíu og Norður-Afríku. Eggjasafn Wolleys var flutt í tuttugu og fjórum risavöxnum kössum á Þetta er stórviðburður. Ekki hafa áður fundist jafn mörg geirfuglsegg á Dýrafræðisafnið í Cambridge. Það var um eitt tonn að þyngd, fyllti heilan einum stað. lestarvagn og telst, ásamt ritinu Eggjasafn Wolleys (Ootheca Wolleyana), Newton, sem lá yfir geirfuglseggjum eins og fugl á eggi, hlýtur að hafa til mikilvægra menningarverðmæta. Þegar safnið var flutt í núverandi gert sér grein fyrir mikilvægi sérkennilegu mynstranna á þeim. Perulaga húsakynni varð hluti þess fyrir hnjaski. Dyr sem burðarmennirnir eggin voru hvert með þurftu að fara um með eggjaskúffurnar reyndust fullþröngar, sínum hætti, með flutningamennirnir sneru skúffunum stundum upp á rönd þannig að brúnum strikum eggin rákust hvert á eða flekkjum, eins annað. Sum þeirra og hvert þeirra hefði brotnuðu. Sérhvert sérstakt strikamerki egg er milljóna sem greindi það frá verðmæti svo að öllum öðrum, svo þetta hlýtur að teljast að foreldrarnir gætu stórtjón. þekkt það og hlúð að því. Líklega þekkti hvert geirfuglapar sitt Safnið í Cambridge eigið egg og vafalaust Geirfuglsegg Johns Wolleys, nr. 4832. Teikningar úr Meðan ég dvel í þekkti Newton eggin Eggjasafni Wolleys, gerðar af Henrik Grönvold (1858– Cambridge fer ég á 1940). Eggið var sótt til Eldeyjar árið 1835 og fór víða, eins vel og fuglarnir. safnið og er vísað saga þess var samviskusamlega skráð af Wolley og Náttúruvalið hefur Newton. niður í kjallara þar Geirfugl. Málverk Nicolas Roberts frá 1666–1670

9 sagt til sín, ályktuðu menn síðar, tryggt afkomu þeirra fugla sem rötuðu á egg sitt og ungann sem þurfti að fóstra. Á hinn bóginn fönguðu eggin líka athygli manna, sem komust til skerja, og safnara víða um heim sem höfðu spurnir af skrautlegum eggjunum og kappkostuðu að eignast þau. Það er því engin furða að teiknarar og ljósmyndarar hafa gert fjölbreytilegum eggjum geirfuglsins góð skil. Wolley og Newton hafa varið ómældum tíma og fyrirhöfn í eltingaleik við langt og flókið ferðalag eggja, heimsótt safnara og umboðsmenn og átt í bréfaskriftum árum saman.

Ég þarf að eignast egg

Ég sakna gamla eggjasafnsins míns frá Landeyjum; það er horfið á vit sögunnar. Hvað er til ráða? Einn daginn berst mér tilkynning um póstsendingu. Þetta reynist vera geirfuglsegg sem hjón í Vestmannaeyjum, Ágústa Friðriksdóttir og Kristján Egilsson, hafa sent mér. Þau hafa búið til nokkur svartfuglsegg, ég hafði gefið þeim upp málin á meðal geirfuglseggi (um 12,4 x 7,6 sm) og bað um eintak. Nú er það komið heim til mín. Egginu var komið haganlega fyrir í kassanum svo það þyldi hnjask. Það er gert úr gifsi, fallega litað eftir fyrirmynd úr einhverju eggjasafni. Ég næ ekki utan um eggið með annarri hendi. Ég sé ekki fyrir mér að ég gerist stórtækur safnari úr því sem komið er, en ég á auðvelt með að setja mig í spor safnara Viktoríutímans. Hvort sem geirfuglsegg eru ekta eða eftirlíkingar eru þau augnayndi, minnisvarði um tegund sem barðist í bökkum.

Hvað vissu menn?

Kunnur bandarískur fuglafræðingur, John James Audubon (1785– 1851), málaði litskrúðugar geirfuglamyndir sem vöktu á sínum tíma allnokkra athygli í Bretlandi. Hann ferðaðist um Bretland til að safna fé til að standa straum af meistaraverki sínu Fuglar Ameríku, með fjögur hundruð þrjátíu og fimm myndum af fuglum í fullri stærð. Myndir hans voru til sýnis á náttúrufræðisafni á Englandi og Newton hefur séð þær. Kannski var þar málverk af geirfugli. Newton segir í bréfi til Edwards bróður síns árið 1845: „Audubon sýnir verk sín hér á safni, undir heitinu ‚Bandarísk fuglafræði‘, og sýning hans er klastur (e. daub).“ Þótt geirfuglamyndir Audubons (frá um 1836) þyki iða af lífi sá hann aldrei lifandi geirfugl. Hann hafði spurnir af fuglum við strendur Nýfundnalands sem gengu klaufalega um, hrösuðu í öðru hverju fótmáli, bitu alla sem komu nærri þeim og þáðu engan mat. Sjálfur gerði hann sér far um að hafa uppi á lifandi fuglum við Labrador, en hann var ekki á réttum stað á réttum tíma, varptíminn var liðinn þegar hann bar að garði. Sjómenn lýstu fuglinum fyrir honum, fugli sem þeir kölluðu Penguin, með sama hætti og þeir sem höfðu séð hann við Nýfundnaland. Eru það örlög okkar, hugsa þeir Wolley og Newton, að fá aldrei að sjá lifandi spesímen?

Eitt af geirfuglaverkum bandaríska málarans og fuglafræðingsins Johns James Audubons, um 1836.

úr eggi á Jónsmessu, 24. júní. Eitt sinn þegar Brandur Guðmundsson formaður hafi róið út í Eldey um fardaga hafi hann séð nýorpin egg. Fáar frásagnir hafa varðveist af ungum á varpstað. Oft hrifsuðu menn eggin áður en unginn birtist. Kannski skipti máli að ungarnir voru ekki eins eftirsóttir sem matvara og safngripir; veiðimenn hirtu síður um að handsaman þá og voru oft að flýta sér. Foreldrarnir færðu unganum næringu áður en hann stakk sér í sjóinn. Geirfuglabækur Wolleys minnast aðeins á geirfuglsunga, án þess þó að lýsa þeim. Wolley hefur eftir Brandi að hann hafi eitt sinn um Jónsmessu komið að unga. Heimildarmaður Wolleys í Reykjavík segir að læknir sem hafi búið í Vestmannaeyjum hafi útvegað sér geirfuglsunga. Hann segir að unginn hafi verið drepinn á Súlnaskeri síðsumars árið 1842, hann hafi verið á stærð við lunda og líklega verið seldur til Hamborgar. Þetta hefur verið einn af síðustu ungunum. Ekki er ljóst hvar hamurinn er niðurkominn.

Unginn frá Eyjum

Wolley og Newton verða að reiða sig á lýsingar og frásagnir manna sem þekkja geirfuglinn af eigin raun þegar þeir reyna að móta mynd hans í höfði sér. Geirfuglinn er næstum allt árið í sjó, innan um aðra sjófugla og hvali, á sundi um Atlantshafið allt frá Nýfundnalandi og Grænlandi til Íslands þar sem hann sporðrennir fiskum af ýmsum stærðum og gerðum. Lítið er vitað um þessi ferðalög og fátt verður fullyrt að svo stöddu. Vilhjálmur formaður segir að fuglinn sé á klettinum um fimm vikur, fram að 6. júlí, hann verpi fyrst 29. eða 30. maí og fyrstu ungarnir komi

Brot úr verslunarskjölum Carls F. Siemsen frá 1835. Hér eru átján fuglategundir á boðstólum, m.a. geirfuglar og lundi.

Arna Huld Sigurðardóttir:

Árangur nemenda er árangur samfélagsins

Það leiðist fáum nemendum að fara um skólalóðirnar þá sérstaklega hjá drengjum sem er mikið áhyggjuefni. við Barnaskólann og Hamarsskólann þessa dagana en Það þarf ekki að fjölyrða um mikilvægi þess að allir þær hafa uppá síðkastið fengið mikla uppfærslu. Í haust nemendur geti notið sín í skólunum, fengið þá þjónustu lauk framkvæmdum fyrir sunnan Hamarsskólann og er sem þeir þurfa og lokið grunnnámi sínu þannig að svæðið þar nú til mikillar fyrirmyndar. Í raun má segja lágmarksskilyrði séu uppfyllt. Þetta eru mannréttindi að rólurnar hafi varla staðið kyrrar síðan þær voru settar hvers nemanda og markmið allra skóla. Þess vegna lít ég upp! svo á að rannsóknin verði mikið heillaspor fyrir skólana Skólar eru hverju samfélagi ákaflega mikilvægir enda okkar og samfélaginu til heilla. er málaflokkurinn bæði stór og krefjandi og markmið Það er okkur öllum mikilvægt að geta státað okkur allra sveitarfélaga er að nemendum gangi vel og líði vel í af öflugu skólastarfi líkt og að við getum og viljum skapa skólunum. samfélag sem laðar að ungt fólk og barnafjölskyldur Arna Huld Sigurðardóttir Eitt stærsta verkefni GRV á næsta ári verður sem vilja flytja til okkar. Það gerum við með því að veita metnaðarfull menntarannsókn sem hefur fengið nafnið „Kveikjum börnum 12 mánaða og eldri inngöngu á leikskóla, ráðast í endurnýjun neistann“. Um er að ræða bæði þróunar- og rannsóknarverkefni með tækjakosts í grunnskólum, tryggja að gjaldskrár bæjarins hækki ekki það að markmiði að bæta árangur nemenda. Áhersla rannsóknarinnar gagnvart barnafjölskyldum og síðast en ekki síst með því að veita verður á lestur og lesskilning, stærðfræði og kunnáttu á tölum og kennurum stuðning til að þróast í starfi. talnaskilning, náttúrufræði og umhverfi, hreyfingu og síðast en ekki síst Um leið og ég óska öllum Vestmannaeyingum gleðilegra jóla og á hugarfar nemenda og ástríðu þeirra í námi og leik. farsældar á komandi ári vil ég nota þetta tækifæri til þess að hrósa öllu Rannsóknin er framkvæmd af kennurum, skólastjórnendum og því frábæra starfsfólki sem vinnur í skólunum okkar, hvort sem er í leikskólaskrifstofunni í samstarfi við prófessor í lífeðlislegri sálfræði við eða grunnskóla, starfsfólki skólaskrifstofu, Frístundar, tónlistarskólans Háskólana í Reykjavík og Þrándheimi í Noregi. Það er mín trú að og allra þeirra sem leggjast á eitt til þess að yngstu íbúar Vestmannaeyja rannsóknin sé einstakt tækifæri fyrir Grunnskólann í Vestmannaeyjum njóti sín í skólunum og líði þar vel. til þess að vera leiðandi í slíkum menntarannsóknum hér á landi og að Á þessum erfiðu tímum, þegar skólastarf og allt okkar daglega skólinn geti orðið ákveðin fyrirmynd í þessum efnum. líf hefur sætt einhvers konar takmörkunum hefur sjaldan verið Því miður er það svo að dvínandi árangur í lestri er staðreynd og mikilvægara að nemendur upplifi öryggi og ánægju.

Við sendum okkar bestu jóla- og nýársóskir Einsi Kaldi Fiskmarkaður Vestmannaeyja Fiskvinnsla Viðars Elíassonar Gröfuþjónusta Brinks Hárstofa Viktors Bílaverkstæði Harðar og Matta Hótel Vestmannaeyjar HS-Vélaverk Ísfell Karl Kristmanns hf Kráin

Lögmannsstofan Nethamar Klettur Stavey Steini Pípari Viska, fræðslu og símenntunarstöð Lífeyrissjóður Vestmannaeyja Tanginn

Njáll Ragnarsson:

Njótum jólanna Það er öllum ljóst að það ár sem nú er senn að baki hefur verið óvenjulegt á margan hátt. Þegar fór að bera á fréttum um vírus eða veiru í austur Asíu í upphafi árs stóð ég mig að því spá fyrir um að bóluefni yrði komið löngu áður en pestin bærist til okkar. Það reyndist alrangt hjá mér. Ég ætla ekki í þessum pistli að fara mörgum orðum um það hversu mikil áhrif veiran hefur haft á okkar daglega líf á árinu en ég ætla að láta mér nægja að segja að þetta var árið sem ekki var haldin Þjóðhátíð. Aldrei hefði mig órað fyrir því að slík staða myndi nokkurn tíma koma upp en sú varð engu að síður raunin. En jafnvel þó að engin Þjóðhátíð hafi verið haldin; ekkert Húkkaraball, engin brenna eða flugeldasýning og enginn hafi verið brekkusöngurinn þá munum við alltaf halda jól, jafnvel þó að mögulega verði þau með öðru sniði þetta árið en ella. Það er oft sagt að jólin séu hátíð barnanna enda tilhlökkun þeirra nánast áþreifanleg þegar líða fer að jólum. Eftir að tréð hefur verið skreytt og pakkarnir eru komnir á sinn stað á aðfangadag getur verið erfitt að sitja kyrr við matarborðið og bíða eftir stóru stundinni þegar þeir eru loks opnaðir. Það mun ekkert breytast þó svo að Covid og samkomutakmarkanir breyti að einhverju leyti hverja við getum hitt yfir hátíðarnar.

Þessari óþolinmæði man ég einmitt eftir frá því þegar ég var barn. Í minningunni tók uppvaskið alltaf töluvert lengri tíma en venjulega, eiginlega lygilega langan tíma. Það er reyndar þannig að minningar verða ónákvæmar með árunum og ég ætla því ekki að fullyrða að foreldrar mínir hafi gefið sér rýmri tíma en venjulega við uppvaskið á aðfangadag. Reyndar er það þannig að í minningunni fékk ég alltaf mandarínu í skóinn en sennilega er minnið að svíkja mig þar líka! Með aldrinum hefur þessi óþolinmæði Njáll Ragnarsson þroskast af mér og það plagar mig ekki eins mikið uppvaskið á aðfangadag, dóttir mín sér um þá deild á heimilinu nú orðið. Þessi jólin ætla ég að njóta þess enn meira en venjulega að vera í faðmi fjölskyldunnar, það eru allt of margir sem geta það einmitt ekki vegna Covid. Eitt af því jákvæða sem ég get tekið frá þessu Covid ári sem er að líða er að ég hef haft meiri tíma með fjölskyldunni, foreldrum, tengdaforeldrum og vinum heldur en oft áður. Og það skal tekið fram að það var fólkið sem var í búbblunni minni, því ég hlýði Víði eins og stærsti hluti þjóðarinnar. Það er einmitt það sem jólin snúast um að mínu viti, að eiga gæðastundir með sínum nánustu (sem ná inn í jólabúbbluna). Ég óska öllum Vestmannaeyingum gleðilegra jóla og farsældar á komandi ári!

Við sendum okkar bestu jóla- og nýársóskir SJÓMANNAFÉLAGIÐ JÖTUNN

skipalyftan ehf

vestmannaeyjum

BYLGJA Þórunn Sveinsdóttir

Myndir úr Ljósmyndasafni Vestmannaeyja

Gamla rafstöðin - 1915

Yfirlitsmynd - 1884

Krossgötur - 1916 Verslunin Edinborg - 1904

Björgunarskipið Þór - 1921

Edinborgarbryggja - 1907

Hringskersgarður - 1914

Höfnin - 1921