iнфорусин
Народны новинкы Русинiв Словакії
Ч. 7 2017 | рiчник хiV (26)
O навчаню русиньского языка в Меджілабірцях
факты | култура | iсторiя актуалны iнформацїї о Русинах а не лем про Русинiв цiна 0,50 €
Наша тема
Розговор
Великдень в Камюнці
Хочу пятнадцять школ
с. 6
Як інформує сайт Академії русиньской културы в Словеньскiй републіці, 24го марца 2017-го року на ґімназії в Мeджілабірях проходила презентація Інштітуту русиньского языка і културы Пряшівской універзіты в Пряшові, за котрый взяли на події участь директорка інштітуту Анна Плішкова і одборна асістентка Кветослава Копорова. Робітничкы інштітуту штудентам ґімназії одпрезентовали можливости штудованя русиньского языка на Пряшівскій універзіті, як і проєкты повязаны з русиньскым языком, с. 8 котры шторік реалізують в рамках інштітуту.
ХРІСТОВЫ РАНЫ СУТЬ ПРИЗНАКОМ ДОСПРАВДОВОЙ ЛЮБВИ Єден отець все, кідь го сын образив або нагнівав, втогды прибив єден клинець до дерева. Кідь прибывало клинців, сын ся опросив отця, коли тоты клинці повыберать. о. Мілан Ясик, Олька Отець одповів, же за кажде добре діло, котре сын зробить, выбере єден клинець. Даколи клинців прибывало а даколи убывало. Наконець ся сын так поліпшав, же у дереві не зістав ани єден клинець. Отець собі закликав сына і повів йому: „Видиш, я выбрав вшыткы клинці, но діры по них зістали! А я собі так можу все припомянути кількораз єсь мене образив.“
с. 2 ◢
Петро Медвідь Як далше інформує сайт, по презентації одбыла ся робоча стріча з директором ґімназії ПгДр. Владиміром Тарчом. Темов діскузії были можливости навчаня, респ. обновліня навчаня русиньского языка на ґімназії в Меджілабірцях. В минулости як раз тота ґімназія была єдинов середньов школов на Словакії, де ся формов неповинного предмету учів русиньскый язык, і де ся сформовала ґрупа 20-ох штудентів, котрых заінтересовала русиністіка. Наслідно дакотры із них продовжовали штудіум русиньского языка на Пряшівскій універзіті. По пару роках ся русиньскый язык на ґімназії перестав учіти.
Помочі бы могло веце грошей
Тому, жебы ся знова зачав учіти русиньскый язык наприклад і в Меджілабірцях бы могла помочі і така реалность, же в остатніх тыжднях были основным і середнім школам як і їх зряджователям – Пряшівскому самосправному краю і сельскым урядам, на теріторії з компактным русиньскым жытельством, загнаны методіком Методічно-педаґогічного центра в Пряшові Мареком Ґайом інформації, котры бы могли помочі як школам, так і навчаню русиньского языка. Днесь школы на теріторії, де жыє русиньске жытельство, мусять войовати о властну екзістенцію і пережытя, што є запричінено головно міґраційов жытельства за роботов і з тым повязаным вымераньом русиньскых реґіонів – все зменшуючов ся кількостьов дітей. В такых
с. 3 ◢
2
Актуално
с. 1 ◢
Ісус Хрістос собі так само зохабив знакы по клинцях і то суть його раны, на руках і ногах. Не зохабив собі їх прото, жебы собі і нам припоминав, же чім сьме його образили. Но його раны суть як признакы досправдовой любви ку нам, котров нас одкупив із рабства гріху. Того року вышло святкованя великодных свят єднак як в юліяньскім, так і ґріґоріяньскім штілі календаря. Значіть, же цілый хрістіаньскый світ святкує Хрістове воскресіня вєдно. Но пережыти пасхалны свята лем як традіцію нашых предків із привітаньом яри бы было мало. Повнотов Великодня є прияти Хрістове воскресіня, котре приносить новый жывот. Жывот, котрый нам давать силу потоптати гріх. Хрістове воскресіня нам приносить новый напрям жывота. Жывот, котрый любвов одповідать на зло, перемагать смерть і веде нас ку вічности. Зо щірого сердця жычу нашым чітателям, жебы Хрістова Пасха нам дала силу любити своїх ближніх, робити добрі тым, котры нас ненавидять, і одпущати своїм неприятелям. Хрістос воскрес! ■
Стовпчiк Петро Медвідь Табу. Словник говорить, же то реліґійный заказ у прімітівных народів, котрый дотулять ся даякой діялности, слова, предмету, котры ся брали за посвятны або непорушны. Самособов, днесь вже має тото слово і перенесены значіня. З єдным такым табу ся стрічам доста часто. Было зробленых вже много проєктів, на многых ся робить, а на іщі веце ся може якбач робити буде, котры суть черезгранічны і котры мають все десь в підназві або поясніню, же суть то проєкты, котры суть заміряны на сполочну історію, дідовизну, културу. Конкретно теперь думам на проєкты міджі Пряшівскым або Кошыцькым самосправным крайом і Закарпатьсков областьов Україны. Все є то о сполочній історії, дідовизні, културі, лем все там існує якесь табу. О тім, же до той сполочной історії, дідовизны, културы Пряшівского, Кошыцького самосправных країв і Закарпатьской области Україны належать головно Русины, і тота історія, дідовизна, култура є головно русиньска, хоць не лем - то є замовчоване. Же о Русинах не бісідують за Вышнім Німецькым або Убльов напрямом на Київ, то є ясне. Але чом ся о тім не бісідує на словацькім боці? Думам собі, же в демократічній державі, в котрій суть Русины вызнаны, не є правилне, жебы зіставало посвятным і непорушным дашто, што было посвятным і непорушным про режім бывшый. А кідь тото табу дотримовати Словаци хотять (може жебы ся за граніцьов не погнівали), пак не маєме чом тоты проєкты робити, і треба ся на то рівно выкашляти. Або жадати фонд про молодых творців, бо вшытко інше не є сполочнов історійов, дідовизнов, културов, а лем не так старов выдумков і фалзіфікаціов. ■
Ч. 7 2017
Н а род н ы нови н к ы
Нова книжка Миколая Ксеняка 31-го марца 2017 р. ся нам дістала до рук нововыдана книжка-зборник Резонанції на книжкы і події (Пряшів: Академія русиньской културы в СР, 2017, 154 стор.) писателя Миколая Ксеняка. -АЗОкремы части говорять уж свойов назвов, о чім є їх обсяг. Также нова книжка (12. авторова выдана публікація в русиньскім языку в роках 1994 до 2017) має такы части: Мати в творах Марії Мальцовской, Рефлексії на „Дом без світла“ Валерія Купкы, Спонтанны думкы на „Мої незабудкы“ Юрка Харитуна, Ехо чітателя о книжці „З русиньского сердця“ Миколая Коневала, Привітаня книжкы „З русиньского сердця. Мої стишкы (2)“ Миколая Коневала, Думкы іншпірованы книжков „Бурї над Бескидами“ Штефана Смолея, Вызнаня історікови, писательови і педаґоґови Гавриілови Бескидови, Язвы, літокругы шепнуты Штефаном Сухым, Чом не сьме горды? і Поздравліня. Послідня часть – Поздравліня – то є одданя чести 25-річному діятельству першых пореволучных русиньскых Народных новинок. Книжка є різнорода: окрем двох частей у прозі, ціла є у поетічных віршах. Є вообще інтересна і многы чітателі рады сягнуть по ній, жебы собі в часі вольна про-
чітали думкы М. Ксеняка, котры у нього выкликали окремы русиньскы книжкы, творчость М. Мальцовской і Ш. Сухого, діятельство Г. Бескида і юбілей Народных новинок. Прочітайте, може, з многым будете согласны, але то значіть, же сьте перед тым прочітали спомянуты книжкы, познате літературну творчость М. Мальцовской і Ш. Сухого, културно-народностне діятельство Г. Бескида і познате роль Народных новинок. На конець треба спомянути, же нова книжка М. Ксеняка зачатком рока 2017 не была выбрана, жебы выдаватель дістав фінанчну дотацію од штату на єй приправу і выданя „одборнов комісіов‟ про русиньску народностну меншыну уповномоченого про народностны меншыны Уряду влады СР. Але автор ся не успокоїв з „одборным“ вердіктом спомянутой комісії, і за властны пінязі выдав неперек тому тоту книжку, бо не хотів, жебы його написаны думкы зістали даґде в шуфлядці, а не дістали ся ку русиньскому чітательови. ■
Кошыці і Ужгород презентують сполочну дідовизну Десять телевізных інсценацій, сполочны інсценації в театрі і документы о інтересных локалітах суть резултатом словацько-україньского проєкту під назвов Подорожуючі лялькы (Cestujúce bábky). -пемЦільом проєкту было зліпшыти інформованость о Кошыцькім краї і Закарпатьскій области Україны і презентовати сполочну културну дідовизну. Інформовав о тім словацькый денник Korzár. Проєкт, до котрого были залучены і ляльковы театры в Кошыцях і Ужгороді, зачав іщі у 2015-ім році із підпоров Норвеґійского фінанчного механізма. В четверь, 6-го апріля 2017, мав своє завершіня міджінароднов конференційов в Кошыцях. В рамках проєкту зробило ся десять телевізных інсценацій, з котрых пять є на словацькы і пять на мотівы із Підкарпатя. Як повів про денник директор Лялькового театру Кошыці Павел Грегорчак, суть то оповіданя, котры черьпали із леґенд і повістей перевязаных із конкретным місцьом в Кошыцькім краї або на Підкарпатю. Оповіданя, котры были оброблены приповідково про дітячу публіку, будуть одвысыланы іщі того року через Рождество в Словацькій телевізії. Будуть із Спішского замку, рожнявской радніці, медзевского гамру, кошыцькой Урбановой вежы і віняньского замку. Із Підкарпатя буде мож видіти інсценації о чаровных гуслях, церькви, котра была збудована без єдиного клинця, о трьох сестрах на середняньскім замку, лампарьови із Ужгорода ці як выникли Карпаты. Вєдно із інсценаціями будуть одвысыланы у верейноправній телевізії і телевізны документы презентуючі турістічны атракції на обидвох боках гра-
ніці. Закарпатьску область Україны і Кошыцькый край будуть презентовати і коміксы, котры выходять із філмовых приповідок. Коміксы ся будуть представльовати і в рамках чітательскых бісід а будуть дістрібуованы до бібліотек по цілій Словакії. Далшов актівностьов в рамках проєкту є сполочна театрална інсценація Чудотворьный балон, в котрій найдеме вшыткы спомянуты оповіданя. Інсценація є в репертоарі Лялькового театру Кошыці і театру Бавка із Ужгорода, і вже почас минулорічной турістічной сезоны єй заграли в дакілько локалітах на обидвох боках граніці. Цілковый розрахунок проєкту через Норвеґійскый фінанчный механізм быв коло 654 тісяч евр. Партнерами были окрім кошыцького лялькового театру і Кошыцькый самосправный край, Крайска орґанізація турістічного руху Кошыцькый край, Закарпатьскый академічный областный ляльковый театер Бавка і Асоціація штудентів - економів Закарпатя АСЕЗ. ■
Ч. 7 2017 условіях є складным утримати в нашых селах і містах школы. „Мож повісти, же іде о інформації, якы раціонално і праґматічно роздумуючі старостове сел вєдно з директорами школ можуть схосновати на спасіня школы у своїх селах, а то вдяка заведжіню навчаня русиньского языка на добровольнім прінціпі, і так даны школы перетрансформовати на школы з навчаньом русиньского языка. Што є важне, тота зміна є повязана з підвышеным фінанчным коефіціентом на школяря, в порівнаню із школами без навчаня языка народностной меншыны. Може тото є послідня путь на всокочіня нелем школ у русиньскім реґіоні, о якім бы бесспорно мали конштруктівно діскутовати сельскы/містьскы заступительства, але тыж на всокочіня і далшый розвиток русиньского языка і русиньской народной ідентічности на Словакії,“ інформує сайт академії. Самособов, ініціатіва і інтерес о навчаня русиньского языка мусить прийти все од конкретной школы.
с. 1 ◢
Ітерес бы быв
Припоминаме, же розвиток русиньского школства собі у 2016-ім році дала Словацька влада і до Проґрамового выголошіня. Подля документу влада завязала ся выпрацовати Концепцію розвитку навчаня русиньского языка і културы в
iнфо РУСИН матерьскых школах, основных школах і середніх школах. На основі того Міністерство школства, наукы, досліджіня і шпорту Словацькой републікы скликало робочу ґрупу, в складі котрой суть робітници Інштітуту русиньского языка і културы Пряшівской універзіты в Пряшові і русиньскы педаґоґы. Робоча ґрупа мала минулый рік свої стрічі в Братіславі і в Пряшові. В рамках ньой зачали ся розвивати і різны актівности, зачав ся досліджати і інтерес о навчаня русиньского языка ці формы, як русиньскый язык запровадити до школ. За інформаціями, котры вышли од членів робочой ґрупы, єден із членів, єдночасно і методік про навчаня русиньского языка – Марек Ґай, вже в октобрі 2016-го року абсолвовав робочу стрічу з директорами школ в окресі Меджілабірці. Подля здобытых інформацій бы мали вшыткы школы в слідуючім школьскім році інтерес реґістровати ся до сіті школ і стати ся школами з навчаньом русиньского языка. Іде о три основны школы і ґімназію. Школы бы были з навчаньом русиньского языка, а не з русиньскым навчалным языком. Значіть інтерес із боку школ є о то, жебы ся окрім іншого учів на школах і русиньскый язык, но і так бы то быв великый розвиток в рамках русиньского школства. О навчаня русиньского языка є інтерес і в Пряшові. Штуденты то потвердили у анкетовых одпо-
Актуално
3
відях. Анкета ся робила на Педаґоґічній і соціалній академії, што є середня школа, яка приготовлює будучіх педаґоґів в матерьскых школах. Робила ся як раз там і зато, бо фактом є, же на тій школі в Пряшові штудує много штудентів із русиньскых реґіонів, котры до школы в Пряшові доходжають. Штудентів ся в анкеті звідали, ці бы мали інтерес штудовати на школі і русиньскый язык, ці бы з нього хотіли і матуровати і ці бы по школі мали інтерес іти учіти до матерьской школы на русиньскім селі. З анкеты вышли резултаты, котры потвердили достаточну кількость штудентів, якы бы мали інтерес штудовати русиньскый язык і котры бы могли іти з нього і матуровати. Многы ся хотять вернути до своїх сел і учіти як раз там. Зіставать теперь лем на Педаґоґічній і соціалній академії, ці навчаня языка, о котрый мають штуденты інтерес, запровадить до навчалного процесу. ■
Русиньска музика без граніць Одштартовав проєкт під назвов Музика без граніць, котрого орґанізатором є Фундація Добра воля. Його ініціаторков і авторков є др. Юстина ЧонсткаКлапита, етномузиколоґічка, етноґрафка і анторполоґічка културы. Наталія Малецька-Новак, lem.fm Цільом проєкту є здокументовати музичну културу Русинів на Спішу і польско-словацького пограніча. В плані проєкту є найти музичну културу меджі Русинами, якы жыли коло себе в найблизшім сусідстві, а єднак были розділены граніцьов. Области, котры ся дістали до діянь проєкту, то суть села Шляхтовской Руси (Явіркы, Шляхтова, Біла і Чорна вода), Коростенко і Щавніця, а з другого боку словацькой державы, то села Камюнка, Великый Липник, Літманова, Мала Франкова. Музична традіція Шляхтовской Руси не была до того часу через никого даяк сістематічно зареґістрована, а люди, котры іщі памятають, як давніше грали і співали Русины – помалы одходять. Єдным з остатніх музикантів
Шляхтовской Руси є гуслярь Іван Кубик. В рамках проєкту є заміром записати цілый його знаный репертоар. 21-го марца т. р. зачала перша етапа проєкту, а то навщівов терену. Юстина і Пьотр Клапиты провели уж першы бісіды з жытелями Літмановы, Камюнкы і Великого Липника. Помагав їм Кжыштоф Кжыжановскі, філмовый репортер, якый одповідать за накручіня документарного філму і звічніня цілого проєкту. Окрем мелодій, дослідникы хотять записати і танці, але найважнішы суть тоты найстаршы, часто забыты і співанкы. Дослідникы хотять дізнати ся, в якых условіях ся співало, што ся співало ці музика была важна, одкале брали новы мелодії, чом співали тото або друге. Окрем музичного репертоару, зберають і записують і біоґрафічны розговоры.
Кебы не было граніці, жывот в Ублі бы ся заставив Кебы не єствовав гранічный переход, село Убля в Сниньскім окресі бы не мало шансу розвивати ся, увела старостка села Надєжда Сіркова. TASR „Думам, же помалы бы вымерала, як і остатні кінцьовы села, бо молоды люди бы мусили oдходжати за роботов а жывот у селі бы ся заставив,“ высвітлила з тым, же теперь ту в области подниканя, верейной справы, школства, aлe і здравотництва робить коло 152 людей. „Доволю собі твердити, же кебы не єствовав гранічный переход, істо бы не быв такый розвиток села в области iнфрaштруктуры і служеб,“ доповнила. Tурісты ся ту векшынов заставлять, зроблять собі перерву, выпють каву, накупять, што потребують, наобідують ся і так подобно.
„Тым, же в селі є тот переход, Убля жыє, што значіть, же каждый день через ню перейдуть многы люди, котры путують на Україну ці Словакію,“ повіла Сіркова. Переход є одкрытый і про пішых турістів, што поважує за велику позітівность, бо може ся ту розвивати ціклотурістіка і піша турістіка. Строге вартованя гранічной области членами поліції ту мать вплив і на знижованя кріміналности, кількости злодійства ці пошкоджованя маєтку села. „Уж лем тым, же членове поліції стали ся нашов сучастьов, помагать селу при цілковій ліквідації такых проявів трестных і переступковых по-
Орґанізаторы в часі проєкту планують зорґанізовати і два концерты ансамблів з Великого Липника і Камюнкы. Першый – 30-го юнія в Явірках, потім в другій половині авґуста в Щавніці і в дакотрім з русиньскых сел з другого боку граніці. Планованы суть музичны робочі ділні і інтеґрачны стрічі жытелів колишньой Шляхтовской Руси з польскыма ґуралями і Русинами із Словакії. Проєкт є реалізованый завдякы дотацій Міністра културы і народной дідовизны. Коордінатором із словацького боку є Мартін Караш, ведучій ФК Барвінок з Камюнкы. Медіалным партнером є радіо ЛЕМ. фм. ■ чінів окремых людей,“ уточнила старостка з тым, же жытелі собі на їх участь звыкли. „З погляду села мушу повісти, же співпраца з одділіньом гранічной поліції в Ублі є барз добра,“ додала. Село інтензівно співпрацує із теріторіалнов самосправов на Україні, головно в пригранічній области. „В сучасности проходить проєкт меджі селами Убля і Велике Березне, котрый є фінанцованый із Норвеґійского фінанчного механізму. Є заміряный на розвиток і пошырьованя току інформацій о турістічнім руху в области Народного парку Полонины і Ужаньского народного парку на Україні,“ увела Сiркова. В рамках проєкту, котрый обидві самосправы скінчать тым місяцьом, быв в Ублі выбудованый інформачный турістічный центер. Тот факт, же iдe o єдну із вступных бран Eвропской унії, собі старостка усвідомлює головно при путованю з Україны на Словакію. „Істо то нашому селу давать таке цінне поставліня в рамках той теріторії,“ додала. ■
4
Інформачный сервіс
Ч. 7 2017
Н а род н ы нови н к ы
Iнформачный сервiс – з домова i зо свiта етнолінґвістікы і славяньской духовной културы. | -ак- |
◼◼ Великдень у Русинів
◼◼ Ґалерія Стармах презентує Варгола
Лем перед пару днями была в Словацькім народнім музею – Музею русиньской културы в Пряшові одкрыта традічна выстава під назвов Великдень у Русинів, на котрій є выставлене немале богатство мальованых великодных яєчок – писанок, прекрасных вышывок і т.п.. Тогорічна вернісаж в нашім музею, на розділ од тых в попередніх роках, была дакус інша. Інша в тім, же на ній, окрем директоркы музея Олґы Ґлосіковой, з інтересныма росповідями выступили двоми Русины, котры участникам выставы приближыли передвеликодный час і праздник Воскресенія Хрістового в його хрістіаньскій і світьскій подобі. О. Маркіян (Маріян Ґрешко) з Чіну святого Василія Великого в Пряшові бісідовав о 40-деннім пості, його значіню про віруючіх, высвітлив понятя, што то є Пасха, чом мы тото свято кличеме Великдень а іншы віруючі „Veľká noc“ і много іншого. Спомянув місця, де ся на Словакії находять монастырі (Пряшів, Требішов, Букова гірка, Красный Брод). Другым выступаючім на споминаній выставі быв Миколай Коневал з Камюнкы, котрый бісідовав о передвеликодных і великодных звыках свого родного села Камюнка. О тім, як то было даколи, чім жыли Камюнчане через великодны свята, можете прочітати зо споминаня М. Коневала на сторінках 6 - 7. | -акуз- |
◼◼ Акція Вісла – 70 років по выгнаню Лемків
В днях од 28-го до 30-го апріля 2017 р. будуть проходити події орґанізованы з нагоды округлой 70-ой річніці од траґічного выгнаня Лемків з їх родной земли до чуджіх і далекых областей Польщі. Проґрам на памятку під назвов Акція Вісла - Лемкы 1947-2017 зачне 28-го апріля т. р. в Ґорлицях панахідов на цінтері загыбшого лемківского села (Чертіжне). Дале буде подія продовжовати в будинку Руской Бурсы в Ґорлицях, де одзвучіть коротка доповідь на тему културного наслідства Акції Вісла, з котров выступить др габ. Олена ДуцьФайфер. Акція Вісла буде представлена і формов літературного слова і співу, проєкційов документарного філму Even Tears Were Not Enough / Аж і слезы не старчыли - в режії Марії Сілвестрі, Джона Ріґетті. На другый день, 29-го апріля, буде подія продовжовати в місті Краків-Явожно. В салі Яґелоньской універзіты буде проходити наукова конференція, котра буде присвячена темі Акції Вісла. І ту буде стріча доповнена высше споминаным документарным філмом, пєтным актом в Явожнім і выставов під назвов Явожно 1943-1956.Третій день памят-
ного свята – 30-го апріля 2017 р. ся перенесе до Ліґниці. І ту найперше подія зачне панахідов в церькви Воскресіня Хрістового. Пополідне буде продовжовати доповідями о Акції Вісла і споминаным філмовым документом в просторах Театру ім. Моджеєвской в Лігниці. Події юбілею готує орґанізація Стоваришыня Лемків в Польщі. | -ак- |
◼◼ Цінна публікація про Славянів
Зачатком того рока была выдана цінна публікація під назвов Язык і култура в славяньскій повязаности. Із славяньской етнолінґвістікы. (Jazyk a kultúra v slovanských súvislostiach. Zo slovanskej etnolingvistiky). Выдавательом є Славістічный інштітут Яна Станіслава Словацькой академії наук, Братіслава, Інштітут булгарьского языка і вельвысланецтво Булгарьской републікы в СР. Обсяг публікації творить 24 oдборных статей присвяченых языку і културі, авторами котрых суть авторы многых держав, де ся утримує і розвивать славяньска култура і язык. Цінна публікація є вызначна і тым, же на своїх сторінках публікує актуалны научны досліджіня із славяньской
На рiсункы Енді Варгола мож од 5-го апріля 2017 р. позерати в ґалерії Андрія Стармаха в Кракові. Енді Варгол, класік модерного кумшту XX-го столітя, быв тым, котрый вызначів напрямы розвитку артістічной творчости на будуче, і став ся сімболом поп-арту. Його статус мож порівнати зо славов звізд рока. Народженый в родині русиньскых еміґрантів із села Микова на Словакії, быв тым, якому сповнив ся „америцькый сон“. На выставі в Стармах Ґалерії не суть вказаны славны ґрафікы, лем рісункы і скіцы Варгола. Вшыткы походять з колекції Рафаела Яблонкы, німецького колекціонера польского походжіня. Як повідать – Варгол быв вызначным рісовником. Творив їх ціле жытя. На выставі мож видіти перегляд малярьскых можливостей Варгола од 40-ых років. Можеме видіти творы зроблены різныма техніками. Найвеце є тых, котры суть рісованы блайвасом і тинтов. Остатній рісунок на выставі походить з 1986-го року. То є „Тайна вечеря“ з представліньом Ісуса Хріста із двома апостолами. То є єдна робота з ціклу, якый Варгол докінчів перед смертьов. Выстава презентує парудесять творів Енді Варгола і мож їх відіти в Кракові до 12-го мая т.р. в Ґалерії Стармах. | Б. Ґамбаль, Лем.фм |
◼◼ Вігорлатьскый музей дістав цінну 600-річну писанку
В Гуменнім ся можуть похвалити цінным збірковым предметом. До збіркового фонду Вігорлатьского музею в Гуменнім недавно прибыла репліка окрашеной писанкы з 15го столітя, котру музею даровав Народный музей людового уміня з міста Кoломія на Україні. Стало ся так в рамках меджінародной співпраці почас юбілейного 25-го річника выставы під назвов Карпатьска писанка 2017. Як iнформовала Яна Федічова з Вігорлатьского музея в Гуменнім, oріґіналну стародавну писанку обявили почас археолоґічных выкопавок в україньскім місті Львів. Пошкоджену писанку робітници шпеціалізованого Музея крашанок в Коломії зреконштруовали унікатнов техніков. На основі oбновленой крашанкы робітници зробили дві реплікы – єдна ся находить в польскім Кракові, другу можуть видіти навщівници Вігорлатьского музея в Гуменнім. „Найджена цінна крашанка належыть до найстаршых на теріторії Україны, котры были зроблены на підкладі яєчной шкарупы. Зображує найстрашы хоснованы ґеометрічны формы вытворены техніков восковой
Ч. 7 2017
iнфо РУСИН стві польско-словацькой пригранічной области, зміцнити польско-словацькы контакты меджі молодежов, представителями містных самосправ і росшырити зналости o леґендах і повістях, котры творять сучасть културной дідовизны. Цільовов ґрупов проєкту суть штуденты середніх школ зо Свідника і Ржешова і представителі обидвох самосправ. Проєкт „Carpathian Art of Fashion“ уж проходить а його цільом є пропаґація молодых талентів в области моды, дe молоды таленты можуть быти участны на змаганю модных пропозіцій і презентовати свої моделы в септембрі т. р. на великій модній переглядці в польскій Тічіні. На споминаній стрічі брав участь і Павел Олеяр, директор Середньой промысловой школы в Свіднику, котрый мать із подобныма проєктами і змаганями богаты скусености. Директор СПШ з потішіньом конштатовав, же його штуденты ся рады до того змаганя залучать, чім будуть мочі презентовати свої креатівны моделы і на меджінародній уровни. | (msú) |
батікы,“ высвітлила Федічова.У Вігорлатьскім музею в Гуменнім крашанку выставлять до 21-го апріля як сучасть тогорічной выставы высше тісячкы писанок в рамках меджінародной події Карпатьска писанка 2017. Свої діла зготовлены традічныма і новыма техніками красіня шырокій громаді представлять высше 110 домашніх і загранічных авторів. Вігорлатьскый музей до 20-го апріля нукать про школярів основных і середніх школ укажкы окремых технік красіня писанок. | SITA |
◼◼ Шанса про мололодых
В канцеларії пріматора Свідника ся одбыла робоча стріча з представителями Повіту Ржешов із Польщі. Головнов темов засіданя были два схвалены проєкты „Културна дідовизна польско-словацького приграніча з леґендами і пригодами“ і „Carpathian Art of Fashion“, дe ся діскутовало о потребах, детайлах і термінах споминаных проєктів. Реалізація проєкту „Културна дідовизна польско-словацького приграніча з леґендами і пригодами“ буде проходити в часі од апріля до децембра того року a його головным цільом є інформовати молодых людей o културнім богат-
◼◼ Крашанкы в сниньскім каштелю
Mістьскый културно-освітній центер у Снині приготовив выставу під назвов Писанка сімбол воскресенія. Вернісаж выставы ся одбыла в просторах сниньского каштеля 6-го апріля т. р. Як інформовала кураторка каштеля Данієла Капральова, выстава є заміряна на хрістіяньско-духовне посланя писанкы і єй традіції в реґіоні. Теоретічна часть выставы буде присвячена історії писанкы, традічным технікам, теорії природного фарбліня, сімболіці і замірам в народных звыках і обрядах в часі Великодня. Выстава буде доповнена традічнов людовов кераміков із Словацка і зберателя Йозефа Капраля із Стащіна. Выстава у сниньскім каштелю потриме до 5-го мая. | -ред- |
◼◼ На граніці з Українов контроля і жытелів ЕУ
Є то реакція на терорістічны атакы. Поліція на гранічных переходах з Українов і словацькых меджінародных аеродромах уж зачала контрольовати вшыткых путуючіх мімо шенґеньской граніці. Дотеперь поліцайты сістематічно контрольовали членів третіх країн, по новому уж таков контрольов перейде і каждый жытель Европской унії. Є то одзыв на терорістічны атакы, котры ся стали в послідніх роках в членьскых країнах а зміны платять в каждій членьскій країні. Як увів говорця Презідії ПЗ Михал Сливка, в практіці то буде значіти, же каждый путуючій мімо шенґен предложыть при гранічній контролі свій документ а поліцайт го сконтролює в меджінародных і народных датабазах. Жытелі унії дотеперь переходжали становленов смугов a пасы
Інформачный сервіс
5
предкладали лем назріти, сконтрольовали лем дакотрых. Хоць выслідок з інформачных сістемів буде уж до дакількох секунд, треба раховати з довшым чеканьом при планованю свойой дорогы, додав Сливка. Цільом контролі є головно бой проти феномену загранічных терорістічных бойовників, котры ся пересувають через вонкашні граніці, з котрых многы суть жытелями унії. | SITA |
◼◼ Оправы дорог на Спішу
Пряшівскый самосправный край выділив нa рeконштрукцію вісем гаварійных етап дорог другой і третьой класы на Спішу веце як 894 тісяч евр. Уж од мая того року зачне обнова комунікацій в окресах Попрад, Кежмарок, Стара Любовня і Левоча. Меджі обновленыма буде і дорога із села Спішскы Ганушівці до села Oстурня на Замаґурю і комунікація з Плавча до села Aндріївка в Старолюбовняньскім окресі. | -ред- |
◼◼ О старім краю в Америці
Віртуалне вандрованя до старого краю Русинів - під Карпаты. І так бы ся дала назвати інтересна подія, котра проходила на Квітну неділю в америцькім Сієтлі і котру зорґанізовало Карпаторусиньске общество Споєных штатів Америкы. О тематіці повзязаній з русиньскым реґіоном росповідала Боні Кобец-Бурке, єдна з участничок минулорічной Меджінародной літньой школы русиньского языка і культуры – Studium Carpatho-Ruthenorum, котру уж рокы орґанізує Інштітут русиньского языка і културы Пряшівской універзіты. Росповіданьом о славяньскім фолклорі подію збогатила і професорка Патріція Крафчік. | -ред- |
◼◼ Мултіфункчный шпортовый центер в Снині
Сниньска самосправа має інтерес о выбудованя мултіфункчого центру про дітей і молодеж в співпраці зо Словацькым союзом ледового гокея. Мултіфункчный шпортовый центер бы мав выроснути на фундушах коло будовы елокованого працовиска 1-го мая Основной школы Павла Орсаґа Гвієздослава. Замір дати до аренды Союзу фундуш на 40 років за єдно евро схвалили на вынятковім засіданю депутаты містьского заступительства. О ледову плоху має інтерес і найвекше село Сниньского окресу Бела над Цірохов. За словами старосты села Яна Вайды вже з гокейовым союзом так само їднали. | -пем- |
◼◼ Новы старостове в трьох селах краю
Ладіслав Йобко, Растіслав Словеняк і Яна Рішкова ся стали старостами в трьох селах Пряшівского краю, де ся в суботу 8-го апріля одбыли доповнюючі выборы до орґанів самосправы. Йобко ся став новым старостом у селі Вышковці, Стропківского окресу. Растіслав Словеняк обсадив місце старосты в селі Страні під Татрами в окресі Кежмарок. Яна Рішкова засіла до старостовского кресла у Штефурові, селі котре ся находить в окресі Свідник. | -пем- |
6
Наша тема
Н а род н ы нови н к ы
Ч. 7 2017
ОБЫЧАЇ ВЕЛИКОДНЫХ СВЯТ ПО КАМЮНЬСКЫ Тяжко у Русинів одділити світьскый жывот од того духовного, реліґійного, котрый ся переносив з ґенерації на ґенерацію. В посліднім часі го дакус вытискує сучасный конзумный світ. Вытрачать ся меджі людми добросердечность, доброжычливость і взаємна поміч. Звыкы і обычаї оставають многораз лем в споминанях тых найстаршых. І мы заспоминаме на звыкы Великодня і на вшытко як я то чув од своїх найближшых, котры уж не суть меджі нами, як то было даколи в Камюнці. Миколай Коневал, фото автора
◥◥ Обходжаня коло церькви.
Витя вінців на іконостас
Приготовліня на Великдень не зачінало в пості але далеко перед Різдвяныма святами і перед Філіповков. Уж на осінь на ярмарках - в Кежмарку, Подолінцю і в Старій Любовні або в іншых містах, нашы дівкы, котры мали вити вінці на іконостас, куповали креповый папірь – білый, червеный, жовтый, зеленый – котрый потім дома старостливо запаковали до папіря, жебы не выбліднув. Ку тому іщі куповали і позлатко, з котрого ся робили сердця – середина квітків. Папірь з позлатками уложыли на сухы місця, найчастіше до передньой хыжы на шіфонер, де быв аж до часу витя руж і цілого ружового вінця на іконостас. В першый день посту дівкы пришли до церькви одобрати стары вінці з іконостасу і однесли до хыж тых дівок, де ся вили новы вінці. В пості, кажду неділю по вечурні, ся дівкы посходили до дому і зачінала робота з вінцями. Было веце ґруп, котры творили дівкы – ровеснічкы, котры в єднім році скінчіли школу або ся камаратили і вєдно ходили на вечуркы. Вінці ся вили коло ікон і крестів, коло верьховного креста Петра і Павла, котрым є засвячена наша церьков. Вінцями ся прикрашав южный вход коло іконы Ісуса Хріста, Царьскы двері, ікона Пресвятой Дівы, северный вход і образ св. Миколая Чудотворця. Найперше ся з дроту одвили ружы і листкы, потім ся одвив з крепового папіря грубый дріт. Тот ся чістив од арджі і знова ся обвивав до нового красшого папіря. Наслідовали коротшы тонкы дротикы з руж і листків. Повтерали ся од пороху і вычістили. Розвила ся єдна ружа, а то зато, жебы ся знала шырка і довжка крепового папіря на нову ружу. Подля того стригли ножыцями новый креповый папірь. Ціла гулька крепового папіря ся одстригла нараз.
Подля потребы ся одстригло веце гульок крепового папіря різной фарбы. Настригли ся позлатка і зачали ся вити вінці. Наймолодшы дівкы, котры минулого року вышли зо школы і першыраз вили ружы до церькви, собі на поміч кликали молоду невісту. Обычайні то была жена з родины, котра їм радила як вити ружы, кілько руж і якы великы листкы, як густо давати ружы, жебы не были рідко і т.п. Маленькы віночкы собі дівкы вили і над святы образы, котры мали дома – на іконы Ісуса Хріста, Пресвятой Дівы і далшы. Єдна ружа з такого домашнього вінця ся давала поливачови, котрый быв в „партії“ парібків і грав на гармоніці. Ружы ся робили до Квітной неділі. На Велику світлу суботу, по літурґії, дівкы пришли до церькви, де давали новоувиты ружы на іконостас, на місце одкы їх взяли. Прикапчали їх дротиками. По часі, кедь ся люди зышли з дакотров дівков, котра вила ружы до церькви, їй повіли: „Вашы ружы найкрасшы або найгардішы. Дай, Господи Боже, вам вшыткым здравя, жебы сьте довго жыли а натераз рочок іщі красшы ружы увили.“ Тото повідали скоро вшыткым дівкам, бо така похвала дівкы тішыла і іншпіровала до далшой роботы на наступный рік.
Молитвы коло польовых крестів
на дразі, котра вела на Велику гору а за ньов стежков на Літманову. Крест быв такой над селом, бо в четверь в церькви ся чітали страсти. В пятніцю, даколи давно, ся сходили при кресті на Рывнях, але село ся розросло а Рывни были заставляны домами, та уж ішли ся молити далше ку капліці на Рывнях - то быв западный напрям на Фольварк, днешні Страняны. В суботу ся лем коротко помолили при кресті в селі перед церьквов – три раз Отче наш і Богородіце Діво і вшыткы жены ішли до церькви ку гробу Ісуса Хріста і подля того, котра як была стара і здрава, дакотры уж споза двері клячали і молячі ся серединов церькви ішли ціловати плащеніцю Ісуса Хріста. На Велику пятніцю, як кладуть Ісуса Хріста до гробу, в нашій церькви там стоять гасичі в уніформах - як вояци, котры вартують. При обходжаню коло церькви ідуть коло священика, котрый несе плащеніцю, а як Ісуса положать до гробу, они го до півночі вартують. По півночі уж приходили люде ку гробу, а то подля чісла дому, жебы Ісус Хрістос „не быв сам“. По двох годинах ся вымінять. Тото ся діє аж до воскресной літурґії. Ку гробу спасителя в пятніцю ходять довго до ночі ціловати плащеніцю цілы родины із малыма дітми. А в суботу таксамо цілый день аж до півночі. На світлу суботу є іщі літурґія. По півночі уж ся сходять люди на воскресну літурґію.
Подля споминаня мойой прабабы, котра ся народила іщі в 1886-ім році, жены в страстнім Стріляня з карбідом тыждню ходили ся молити ку крестам, котры Далшым передвеликодным звыком в Кабыли в полю коло села. Зачінали на южній мюнці од зеленого четверьга і через свята части хотаря, а то зато, же в стриху, котрый было, же ся стріляло карбідом. Карбід носили ся співать на Повечерю. Рождества Хрістового, парібци – баници з Остравы. На стріляня была в Часах царьскых перед Рождеством Хріста, потребна порожня бляшанка од фарбы. На єй штири раз співать „Бог од юга придет...“ дно ся клинцьом пробила дірка, уложыв ся там В понедільок ся чекало коло капліці над кусок карбіду, на котрый ся найперше наплюЦиґанами, там ішла дорога в напрямі на Лац- вало. Так наплюваный карбід увольньовав пліны. кову, Ружбахы - там ся помолили Отче наш, Бляшанка ся утіснила вершником, на котрый Богородіце Діво, потім полоспівом, пологоворі- ся стало ногов, жебы ліпше тіснив. Кастічка ньом ідучі польовов дорогов было чути слова ся перевернула на бік, на котрый ся стало єдтых молитв. Потім наслідовало О благодарстве- нов ногов. Так ся бляшанка притисла до земли. нію воздухів, а як пришли ку кресту три раз Выбрав ся зо шкатулькы єден шваблик, котрый ся помолили Отче наш і Богородіце Діво і так ся запалив і приложыв ку дірці. Настав голосный молячі ся вертали домів. Співали і молили ся выбух а вершник з бляшанков вылетів до пеаж по місце, де ся чекали. Там наконець три раз заспівали Од повітря, глада, огня і войны ізбави нас, Господи. У віторок ся чекали при капліці на старім цінтері, отамале ішли по дорозі на восток, в напрямі на Гнізда (Hniezdne) а на граніці, коло першой капліці ся помолили высше спомянуты молитвы і заспівали постны співанкы. В середу ся знова зышли на старім цінтері коло капліці, але теперь молячі ся ішли на северовосток в напрямі на Орябину. В четверь ся сходили коло фарьской загороды, ◥◥ Свячіня паскы.
Ч. 7 2017
◥◥ Дівкы з образами. реду. Дакотры векшы хлопці закликали молодшых, жебы приложыли запаленый шваблик ку дірці, але ногу лем слабо приложыли на бляшанку. Бляшанка так хлопця вдарила по палцях, што го міцно заболіло. Старшы хлопці ся сміяли а маленькый хлопець стискав зубы од болю, але не плакав, ганьбив ся. Была і така партія хлопців з Лывніці (часть села на вышнім кінці за потоком), котры ходили стріляти на Стражку (верьх за селом). На Стражці наклали огень. Мали великый старый дзбанок, до котрого на дно пробили дірку а намісто вершника давали одрізаный коло 10 цм довгый клат. Клат овили довгов настриженов ряндов, жебы добрі тіснив. На дзбанок ставали аж двоє, каждый єднов ногов. Третій выбрав голузку з огня, котра на єднім кінці горіла і припальовав ку дірці. Клат зо засягу летів далеко. Каждый день робили „рекорд“, котрый собі значіли з олупенов палічков з вербины. Палічка была на єднім кінці застругана до остра. Тот конець ся заложыв до земли. Рекорд із першых днів стріляня ся дало тяжко переконати, бо карбід каждым дньом ся меншав. Окрем того ся стріляло і з ключом. Маленькый ключ, котрый мав на кінці дірку. З другого боку „до очка“ быв прикрученый дріт, на кінці котрого мав прикрученый клинець. Клинець коло головкы быв зогнутый аж до „очка“, жебы дріт тримав. Другый конець клинця мав одрізаный шпіц до рівна. До діркы ключа ся зо швабликів настругала сіра, до ньой ся вложыв клинець, стріляня ся улапило за дріт, клинцьом ся вдарило о векшый камінь або мурик з бетону а быв выбух. Не быв аж такый голосный, але было го чути. Такым способом ся стріляло мало, бо до діркы ключа требало вельо сіры зо швабликів а шкатулька швабликів ся скоро минула. Далше стріляня в селі было іщі таке, же дому на Великдень приходив професіоналный вояк. Тот приносив домів світлячі ракеты, зелены, червены, освітлюючі. Стріляв нима вночі ці над раном як Ісус Хрістос воскрес і як ся обходжало три раз коло церькви, втогды з коротшыма або довшыма перервами ся на небі указовали ракеты, котры освітльовали церьков і людей. Ракеты вояк стріляв і як ся святили паскы.
Варіня шовдры
В суботу ся в параку або у великім горцю варила шовдра. Кажде коліно зо шовдры стырчало над горцьом, было высше як горнець. Ґаздове – дротарі мали выстрижену бляху во формі вершника – декля, котра была векша як горнець. На краю быв выріз на коліно (лыду), а на середині деревяну ручку. Вершник на варіня шовдры ся хосновав на то, жебы шовдра
Наша тема
iнфо РУСИН скорше закыпіла. Были такы родини, а была їх векшына, котры нелем у велику пятніцю але і в суботу постили. Мясо міг їсти лем тот, котрый варив шовдру. Коштовав єй тот, хто єй варив, ґазда, голова родины а як добрый отець закликав коштовати і діти. Шовдру коштовали веце раз. Тісно перед уваріньом ся до кыпячой воды придала і ковбаса, котра была перевязана мотузком, жебы ся дала легше выбрати. Потім ся уж коштовала нелем шовдра але і ковбаса. А як повідають: „Коштованя, то не їджіня, то не гріх“. Уварена шовдра ся охабила во воді, докля невыхолодла, жебы была смачніша, жыбы мала веце щавы.
Намісто дзвоніня – рапканя
На Велику пятніцю і суботу ся в церькви не дзвонило. Повідало ся, же „Дзвоны одышли до Рима“. Намісто того ся рапкало. То значіть, же рано о 6-ій годині, на обід о 12-ій годині і вечур о 19-ій годині ішов крутити рапкач церьковник. Ходили і ходять му помагати векшы хлопці. В церькви, горі при дзвонах, быв з єдного боку на земли положеный рапкач. Быв цілый деревяный, низкый і довгый, крутило ся го корбов. Поножаї пера мали од себе векшый одступ. На корбі были выступкы, котры наражали на пера а тоты рапкали. Днесь уж не суть. Є зроблене нове рапкадло на желізну конштрукцію. Крутить ся корбов, лем части на рапканя суть з дерева, жебы выдавало деревяный звук. І днесь ходять помагати крутити корбов. Рано перед церьквов скоро о пів шестій уж чекать ґрупа хлопців.
Печіня паскы
Паска ся все пекла в суботу. Ставало ся скоро рано, дакотры ґаздыні уж о 2-ій годині по півночі. До корытка, котре было принесене уж скоріше, ся насыпала переосіяна мука, дрыджі, вляло ся вечур подоєне молоко, посолило ся і місило. Місило ся довго, покы тісто не было порядні вымісене. Охабило ся го кыснути. Тогды ґаздыня ішла запалити до пекарника, при котрім уж мала приготовлены і поскладаны дрыва. Намастила шмалцьом приготовлены тепші (брытвачкы), жебы ся паска легко одліпила. Тісто ся управило на форму паскы. З далшого тіста ся зробили короткы плетенці, а коло краю орнаменты подля властной фантазії, до середины ся азбуков вкладали з тіста буквы ІХ – Ісус Хрістос або ХВ Хрістос воскрес. Так пригоовлену паску вкладали до пекарника. Ґаздыня вкладала до пекарника паскы а на діти кричала, жебы скакали догоры, жебы паскы выросли. Кедь паскы были напечены, шовдра і ковбаса уварены, ґазда з ґаздыньов і діти ішли до церькви помолити ся і подяковати Богу, же ся паскы выдарили.
Складаня до кошыка і свячіня паскы
По приході з церькви ґазда з ґаздынов складали до кошыка. На спід дали масный папірь, на край кошыка положыли уварену шовдру, ку ній фалаток солонины, єдну векшу бандурку, яйця уварены в цібулі і помащены скоров од солонины, жебы ся блищали, до горнятка сві-
7
жосколоченого масла. На верьх масла быв варішков зробленый крестик, коло нього быв вложеный штамперлик соли. З другого боку кошыка была положена паска, за котру ся засунула свічка, яка ся запалила, кедь святили паскы. На верьх кошыка меншый вышываный обрусок, на котрім было азбуков вышыте Хрістос воскрес. Так приготовленый кошык чекав в сыпанцю до другого дня, покы першыраз не дзвонили на службу до церькви. Як першыраз задзвонили люди выходили з дому. Дахто ніс кошык сам, но векшынов то быв молодый ґазда, дакому помагав векшый сын або дівка. Даґде двоє дітей, але нашла ся і ґаздыня, котра несла кошык на плечах в портку. Паска ся святила з южного боку церькви „до сонця“. Кошыкы ся укладали коло церькви так як быв поставленый валал. Вышній конець на вышню страну, середина коло мура церькви а нижній конець - на нижню страну, а тоты, што бывали за потоком – коло мурика. Так стояв сусід коло сусіда. Середина была вольна, де быв простор на свячіня - про священика, канторя, крест, заставы і про дівкы в кроях. Тоты несли образ воскрешого Ісуса Хріста а з другого боку Пречістой Дівы. По скінчіню літурґії люди вышли з церькви і пришли ку своїм, што стояли коло кошыків. В каждім кошыку ся почас посвячаня запалила свічка. По посвячіню пасок родина сіла до святочного стола. В середині стола быв кошык із посвяченым, в кошыку ся запалила свічка, вшыткы коло стола ся поставили, помолили ся Отче наш і Богородіце... Ґазда закликав ку столу тых, котры не могли прити домів, были далеко на роботах, при войску або ся поженили, повыдавали, наконець спомянув і тых, котры суть у вічности. Взяв до рукы посвячену паску і ножик. Ножом зробив крест на пасці і повів „Во імя Отця і Сына і святого Духа. Амін. Одкраяв з ньой і подав каждому кусок паскы. Потім взяв погарик зо сольов, замочів до ньой палець, посоленый палець облизав, подав го своїй жені, она зробила тото саме, жена дала дітям а так погарик перешов доокола. Потім ся їло з пасков масло, яйца, ковбаса, шовдра. Як ся наїли знова ся поставили, помолили ся і згасли свічку. Давали позір на дым, де піде. Як ішов горі, то ся тішыли, же вшыткы будуть жыти. Як ішов до боку, ку земли, то повідали, же дахто з того дому умре. На великодну неділю ся по домах не ходило. Дівкы вышли на уліцю в білых лайбиках і співали по селі, таксамо і парібці. Молоды хлопці стріляли з карбідом. У великодну неділю не была ани забава.
Поливачка
У великодный понедільок зачінала поливачка. Парібци поливали дівкы, хлопи жены, хлопи ходили поливати по родині – выдаты сестры, шваґрины, кумы. Поливало ся на рукы і на голову. Вода была зимна рівно зо студні. З ведра ся до горнятка набрало воды. Поливана дівка, жена ці дівчата наставляли рукы. Поливач на них ляв воду і повідав Хрістос воскрес, Хрістос пан з мертвых став а нам жывот вічный даровав. Поливана особа одповідала „Дай, Боже. Потім поливача закликали ку столу, дали выпити, закусити шовдры, паскы, ковбасы... Є у нас така поговорка: „Куме, їчте паску!“ а він одповідать: „Дякую, кумо, і шовдра добра.“ Інакше то было, кедь пришли поливати парібци, а мали зо собов і гармонію. То уж были рядны поливачі. Было крику і ґрявчаня... Дівка была ціла мокра а нераз ся перезлікала. Як парібків почес-
с. 8 ◢
8
Розговор
с. 7 ◢
товала, з вінця зо святой іконы выбралка єдну ружу і дала гармонікарьови або єй закрутила на ремень гармонії. Подля ружы ся знало, кілько дівок парібци поляли. Поливало ся лем до службы божой. По обіді ся поливати не ходило. У віторок поливали жены хлопів і дівкы парібків. Подля того як была полята дівка, так вертала парібкови ці жена хлопови. Так істо їх кликали ку столу, матері парібків уж очами і духом собі выберали про сына жену а про себе невісту. Кедь ку дакотрій з них уж „будуча свекра“ была миліша, веце єй нукала, усмівала ся на ню, то і остатні дівкы збачіли. Но было і наопак.
Великодны забавы
Грало ся на другый день свята, в понедільок. Забаву, кедь то мож так назвати, робили гасичі – фаїрмане. Грав Фріцко з Лосыв. Циґане на Лосах за потоком належали катастрално до Орябины, але радше грали в Камюнці як в Орябині, бо Камюнчане їх фурт выплатили, а дали їм і веце. Так повідав Фріцко - „бандафірер„ ведучій ґрупы. Дівкы стояли перед корч-
Ч. 7 2017
Н а род н ы нови н к ы мов і чекали, котрый паробок їм купить листок, жебы могли іти танцьовати. Куповали їм листкы парібци, котры з дівков мали важны умыслы або парібци з родины. Грало ся од пополудня як дівкы пришли з вечурні до півночі. Другый день робили забаву парібци, котры ся мали женити – „млодове“. Уж позапрашали і купили листкы своїм наставаючім і вєдно уж сиділи за столами. Як циґане зачали грати, млодый дав прімашови за смык папірьовы пінязі і танцьовав першый. Потім так робив другый, третій... По пості было весіль невроком. Аж по вытанцьованю сол молодых, могли прити танцовати далшы парібци з дівками, але лем з купленыма листками. За пінязі з листків парібци або гасичі выплатили музикантів.
На „святого лежуха“
В середу на „святого лежуха“ ґаздове перешли по рілях, сконтрольовали озимины, вышли на поляны. Ногами порозгортали кыртінці. В четверь уж ся зачінало робити, ґаздовати, але цілый тыждень ся рано їло з посвяченого, покы ся вшытко свячене не доїло.
Шкарупы з яєць і кости зо шовдры ся не вымітовали але палили в пецу. Кість зо шовдры была грубша і за єден день ся не спалила. Так ся попіль з пеца выбрав а кість ся назад положыла до пеца, покы з ньой не остало нич.
На Томову неділю
На Томову неділю, кедь быв шумный час, ішло ся на цінтерь – по камюньскы – на загороду. З отцьом духовным, канторьом і церьковником ішли парібци, несли білы кресты, дівкы образ, за нима люди. Родічі - отцове дали маленькым хлопцям мосяжны дзвоночкы, якы носили на пашу ягнята і яркы і з тыма дзеленчали хлопці по загороді. В церьковці ся одправляла служба божа. Кураторы ходили з дзвоночками коло гробів, при котрых сиділи або стояли найближшы помершых і давали пінязі до дзвоночка. Многы із высше споминаных звыків в Камюнці пішли уж до забытя. Але я рад, же вдяка моїй жені і далшій родині, головно старшых людей з Камюнкы, маме тоты стародавны обычаї звічнены холем в записах. ■
ХОЧУ ХОЛЕМ ПЯТНАДЦЯТЬ РУСИНЬСКЫХ ШКОЛ Родак із Пряшова Петро Крайняк уж рік діє як штатный тайомник міністерства школства. Його цільом є підняти чісло школ, котры вчать в русиньскім языку. Як говорить, кідь хоче народ пережыти, мусить знати свій язык. Татіяна Юрашкова
новій є русиньскый язык повинно волительный предмет. Плус маєме вечерны школы, котры веде пані Кральова. Не є добрый стан, же є лем єдна школа з навчалным языком. Самособов є то хыбов нашых старостів, директорів школ, же не жадають о таке навчаня, але хочеме то змінити.
Як? Што ся з тым дасть робити?
Перше діло, што сьме зробили, є брожура о тім, як засновати школу з народностным навчаньом. Дістрібуовали сьме єй, жебы каждый знав, як може зачати, бо до 31-го марца каждого року можуть школы змінити своє заряджіня в сіті школ. Наприклад зо словацького на русиньскый навчалный язык, то є школа, котра вчіть вшытко в языку меншыны і мать звышеный норматів о вісем процент фінанцій. А потім суть школы з навчаньом языка меншыны, там мають лем дакотры предметы в языку меншыны, і як раз рихтуєме фінанчно їм помочі. Хочеме їм звышыти норматів о три процента. Школам нихто не накаже, жебы вчіли в русиньскім языку, самы ся мусять усвідомити про зліпшіня сітуації. ◥◥ Петро Крайняк, штатный тайомник резорту школства.
Мометално фунґує лем єдна основна школа з навчалным языком русиньскым, дакілько школ вчіть русиньскый язык в рамках кружку. То не є добрый стан. По минулім школьскім році скінчіла школа в Чабинах. Єдина школа з навчалным языком русиньскым є веджена в Калній Розтоці коло Снины. Но екзістує веце форм навчаня. На церьковній школі во Свіднику вчать язык в рамках вольного часу. Кружок фунґує і в Радвані над Лабірцьом, де перешли і діточкы з Чабин. В Кле-
котрім было повіджено же влада хоче, жебы ся зачало навчаня в русинькім языку, на то нихто не реаґовав.
В чім є проблем, же ся школы не хотять трансформовати на школы з русиньскым языком? Суть проти і родічі?
Проблем є в усвідомліню, дакотры говорять, же то не є потрібне, дакотры хотять навышыти чісло годин навчаня, але хотять то выужыти наприклад на анґліцькый язык. То значіть, же не є таке усвідомліня. Суть державы, де є повинне мати такы школы на місцях, на котрых жыє даяке проценто людей із народностной меншыны. У нас то не мусять робити а не ідеме то ани мінити, але ідеме робити освіту.
Як єй будете робити?
Самособов є на нас то, же учітелів русиньского языка треба заплатити і теперь хочеме школам з навчаньом русиньского языка придати три процента норматіву. Як вшытко добрі
Кілько школ пожадало о зміну заряджіня того року? Перша інформація говорить, же о зміну на школу з навчаньом русиньского языка до тогорічного марца ся приголосила школа в Радвані над Лабірцьом і в Пчолинім. То суть першы дві ластівкы. Самособов кус сьме скламаны, же в окресі Свідник, де было минулого року выяздове засіданя влады, на
◥◥ Крайняк вєдно із молодыма Русинами під памятнов таблов, котра є на будові высокошкольского інтернату Дружба, де была выголошена кодіфікація русиньского языка.
Ч. 7 2017
Розговор
iнфо РУСИН
скінчіть, платити то буде од януара 2018-го року. Школы ся може боять, же будуть мати двоїту аґенду, але то платить лем про школы з навчалным языком русиньскым. Школы з навчаньом русиньского языка не мусять мінити ани назву школы, ани не мусять выписовати документацію. Є то ідеалный модел про русиньску і ромску меншыны.
9
малокласным школам, значіть, же ся вже не мусять заперати. А далше велике діло што ся робить – Марек Гай, директор школы в Радвані над Лабірцьом, быв даколи методіком про русиньске школство, теперь не робив, але уж ся му обновлює контракт, также сьме рады, же зясь маєме методіка.
Маєте перед собов іщі три рокы. Што є про вас найважнішов задачов, котру хочете зробити?
Было бы і дость учітелів, кібы ся такым способом зробило веце школ?
Кідь сьме зачали на міністерстві, были дві русиньскы школы, єдна скінчіла, од нового школьского року будуть три. Думам собі, же бы могло быти пятнадцять русиньскых школ. Кідь ся так до року 2020 стане, буде то про мене успіх. Важны суть і матерьскы школы. Кідь їх буде, повічме, штиридцять, лоґічно тоты діточкы підуть на основны школы, котры навчають в русиньскім языку.
Інштітут русиньского языка і културы на Пряшівскій універзіті має каждый рік своїх абсолвентів. Значіть, кідь будуть школы хотіти, учітелів маєме. ◥◥ Петро Крайняк в ромскій осаді. Проблематіці Ромів ся так само присвячать довгы рокы. На основній школі В проґрамовім выголошіню учів як раз ромскы діти.
влады сьте ся завязали ку розвитку русиньского школства нелем в матерьскых і основных, но і на середніх школах. Як реалне то видите, кідьже затля ту хыбить і сіть основных школ?
То є далека будучность. Але хочеме найти місце, де бы ся дало матуровати з русиньского языка. Наприклад і про діти, котры ходили до матерьской і основной школ. Пряшівскый самосправный край бы мав вырішыти, ці така школа буде. Увидиме. Кідь ся творила концепція, барз позітівно скінчіла анкета на Педаґоґічній і соціалній академії в Пряшові, де дівчата повіли, же кібы быв русиньскый язык, та бы ся на нього приголосили. І то суть будучі учітелькы матерьскых школ. Треба то брати концепчно і зачати як раз од матерьскых школ і од приготовліня учітельок до них. Не концентровав бы єм ся в першім кроці на промысловкы або ставебны середні школы. Першов метов є, жебы в Пряшівскім краю была школа, де бы мали можливость штудовати штуденты, котры собі повідять, же хочуть быти учітелями в матерьскій школі і учіти і по русиньскы.
А як наставити освіту, жебы ословила родічів і діти? Што їм навчаня в русиньскім языку пропонує?
В першім ряді ся над тым не треба барз задумовати. Народ, котрый хоче пережыти, мусить вчіти молоду ґенерацію свій язык. Другов справов є азбука. Проґнозы говорять, же в будучности ся одкрыють бізнісы з выходом світа, де ся таке знаня придасть. І далше, є то і про тых, котры ся будуть хотіти реалізовати в Театрі Александра Духновіча, ПУЛС-і, радіу, телевізії, НН інфо Русині, просто можуть собі робити професіоналну карьєру в русиньскім языку.
Но на выході є іщі такый проблем, же села вымерають. Значіть, є складным обще наповнити будьяку школу.
То не знать вырішыти школство, але економіка. Там є велика надія, же будуть помагати і парохії, бо роблять з молодежов, мають церьковны школы, і было бы ідеалне, кібы завели і навчаня в языку. Але є потрібне, жебы молоды были веджены і як підуть далше до школ. Зато высоко оцінюю проєкт Колысочка пані Кральовой. Быв єм барз знепокоєный, кідь єм чув, же при розділіню пінязь Уряду влады про русиньску меншыну были і такы погляды, же проєкту не треба нияк пінязі. Хочу повісти,
най будучій рік і тоты далшы членове комісії добрі роздумують.
Недавно влада підписала закон, котрый зряджує новый фонд на підпору културы народностных меншын, котрый буде мати раз тілько грошей, як было алокованых дотеперь. Сьте з ним спокійны? Бізовно. Є то пропозіція партії Most-Híd. Радуєме ся, же скоро двократно ся фінанчно поліпшыть сітуація. Виджу там великый простор про проєкты повязаны зо школством.
В проґрамовім выголошіню ся так само пише, же хочете посилнити навчаня о народностных меншынах в рамках боя проти екстремізма. То є высоко актуалный вопрос. Думате, же екстремізм бы ся міг обернути і проти меншынам? Робиме скоріше превенцію. Рихтує ся книжка Zoznámme sa, národnostné menšiny, котра буде учебным текстом про основны школы. Першый раз ся так будуть школярі вчіти о вшыткых народностных меншынах жыючіх на Словакії.
Маєте план на закон о народностных меншынах, котрый Словакії іщі все бракує?
Моментално є пріорітов фонд на підпору културы народностных меншын. Гей, такый закон буде до будучности потрібный, але і фонд є великый крок допереду.
Но такый закон належыть до аґенды партії Most-Híd. Робите уж на нім?
Суть о тім діскузії. Такый закон до будучна є потрібне прияти, але ці то буде тот волебний період до року 2020, не знам. Но особно бісідую, же ся теперь будеме присвячати фонду. Першы два-три рокы буде набігова кривка, буде ся розбіговати, дашто може буде потрібне выліпшыти. А є то реална шанса на то, жебы помочі меншынам.
Вы маєте рік во функції штатного тайомника. Як го оцінюєте? В першім ряді є успіхом, же в народнім проґрамі розвитку выховы і едукації суть темы о народностнім школстві. То значіть, же ся декларує, же в далшім періоді десятьох років ся реално в словацькій сістемі школства рахує і з народностным школством. Помогло ся і
Вшыткы тоты крокы можете робити вдяка тому, же сьте во владі. Но перед выборами Most-Híd выголошовав, же до влады з партійов Smer-SD не піде. Не є то нечестне ку воличам? То уж было вельо раз высвітлено. Выборы были демократічны, і Smer-SD має велику підпору у Русинів.
Але то не є одповідь.
То є важна одповідь. Русины волять і SmerSD, і кібы сьме слухали голос русиньской народностной меншыны, так то было барз позітівно прияте. Не было то легке вырішіня, нихто не чекав, же выборы скінчать так, як скінчіли, але думам собі, же в народностнім вопросі ідеме допереду. ■
Петро Крайняк -пемПетро Крайняк ся народив в році 1981 в Пряшові. Штудовав на Середній лісницькій школі в Пряшові. По абсолвованю основной воєньской службы продовжовав штудія на Ґрекокатолицькій теолоґінчій факулті Пряшівской універзіты, де скінчів католицьку теолоґію. По закінчіню універзіты робив як педаґоґ на основій школі із ромскыма школярями. Почас влады Іветы Радічовой быв робітником Уряду уповномоченого влады Словацькой републікы про народностны меншыны і етнічны ґрупы. Пак ся знова вернув до школства. Од року 2016 є штатным тайомником на Міністерстві школства, наукы, досліджіня і шпорту Словацькой републікы. В роднім Пряшові є за партію Most-Híd депутатом в містьскім заступительстві вже од року 2010. Од року 2013 є і депутатом крайского заступительства Пряшівского самосправного краю. Довгы рокы, од свойой молодости, быв актівным в русиньскых орґанізаціях, в тім чіслі і в Русиньскій оброді на Словеньску. Быв єдным із ініціаторів выникнутя молодежного русиньского руху, котрый ся пізніше трансформовав до орґанізації молоды. Русины. Є женатый, має єдного сына.
10
Нашы особности
Н а род н ы нови н к ы
Ч. 7 2017
ДЕСЯТЬ РОКІВ БЕЗ ЮРІЯ КРЕСИЛЫ Юрій Кресила - народив ся 13-го апріля 1932-го року а вмер 22го марця 2007-го року. Того року бы славив свої 85-ты народенины. Якось ся нам не вірило, кідь вмер, бо Юрко Кресила быв чоловік настроєный на позітівны мысли, своїм ентузіазмом наказив каждого знамого, з котрым ся стрітив. Теодозія Латтова Мальовав до посліднього дня. Нараз пришла вість, котрій ся не хотіло вірити. І так дотеперь на Юрка Кресилу споминаме, бо часто сьме ся з ним стрічали, даколи лем помахали руков і ішли далше. Хто то быв академічный малярь Юрко Кресила. Народив ся у Михайлові, окрес Снина. Штудовав на Умелецькопромысловій школі в Зліні і в Угерьскім Градіщі, одбор моделованя і оброб-
Історічный календарь -тлПеред 105 роками, 5-го апріля, в Крайній Поляні в окресі Свідник народив ся Франтішек Ґібала. Быв то успішный скулптатор. Жыв в Братіславі. Робив в жанрі портрет і бюста, наприклад Автопротрет, Портрет маляря Фуллы, Танечніця, Людo Ондрейов, Йонаш Заборьскый, монументалны творы як Янко Краль, Желізнічник, Раненый вояк в Левочі, Памятник ослободителям в Старім Смоковці, Вертаня до спаленого села в Токаїку, Вітаня в Калинові, памятник Алесандрови Духновічови в Тополі, Александрови Павловічови у Свіднику. Выставльовав свої роботы в Ню Йорку, Берліні, Паріжі, Будапешті, Москві і в многых далшых містах. Умер в септембрі 1987-го року в Братіславі. 9-го апріля 1907-го року, перед 110 роками, в Буківці, окрес Стропків, народив ся Іван Шлепецькый. Быв то лікарь, історік літературы і културный актівіста. Скінчів ґімназію в Ужгороді, потім штудовав медицину на Карловій універзіті в Празі. Там в тридцятых роках быв председом орґанізації „Возрожденіє“, в роках 1946 аж 1947 быв секретарьом часопису „Костер“. Далше в 1948-ім році быв редактором збірника „Пряшевщина“. Написав коло 200 статей з темами історії літературы і културы карпатьскых Русинів. Выдав збірник іщі непублікованой поезії Александра Павловіча і Выбраны творы Александра Павловіча в 1955-ім році, в його архіві зістало высше 5 тісяч писем різным людям і різным інштітуціям, мав збірку різных цінных выдань і документів з історії, културы і літературы Русинів Пряшівщіны.
ка матеріалу, пізніше одбор декорація і пропаґація. В роках 1955-1961 штудовав на Высокій школі вытварного уменя в Братіславі, одбор країнка і фіґуралне малярьство у професора Дезідерія Миллого, тыж у професорів Чеміцького і Желібского. В 1961-ім році пришов до Пряшова, ту учів і творив аж до 1978-го року. Так само учів на катедрі мальованя на Філозофічній факулті Універзіты Павла Йозефа Шафаріка. Од 1979-го року до 1990-го быв доцентом на Высокій школі вытварного уменя в Братіславі. Там мав одділіня малярьской школы, пізніше фіґуралного рісованя. В 1983-ім році быв удостоєный Памятнов медайлов ректора Академії в Празі. В 2004-ім році дістав Премію председы Пряшівского самосправного краю за розвиток културы і ціложывотне діло. А што выслідкы його роботы. За што сьме собі цінили майстра Кресилу, чом крі10-го апріля 1852-го року в Якубянах народив ся Іван Бакош. Быв то публіціста, педаґоґ. Ґімназію скінчів в Пряшові і в Будапешті універзіту. В роках 1878 аж 1886 учів в шляхтічных родинах, в ґімназії в Будапешті учів штудентів історію аж до 1899-го року. Писав до реліґійных і фаховых часописів і новинок, быв редактором в часописі „Неділя“. Часопис выходив до 1919го року. Быв то руськый варіант мадярьского тыжденника про народностны меншыны. Часопис быв популарный і на Підкарпаті, в Югославії, Канаді, США. Друковав ся языком близкым до народного русиньского. Як в Мадярьску была заказана азбука, часопис быв друкованый латиніков. 7-го апріля 1917-го року в Броді, Іршавского району на Підкарпаті, народив ся Юрій Сак. Быв то філолоґ, педаґоґ, латиніста. Не мав веселе дітинство. Отець скоро умер і мама зістала вдова із 12-ма дітми. Він быв наймолодшый. З них пережыло лем шестеро. Любив учіти ся, быв натурално інтеліґентный, што видів пан учітель, котрый го записав до ужгородьской ґімназії. Не было рока потім, жебы Юрій Сак не пішов запалити свічку на гроб свого учітеля. По ґімназії пішов штудовати до Дебреціна а потім на універзіту в Празі, де здобыв діплом із кваліфікаційов учітеля латиньского языка і літературы. Од 1946-го року выкладав на універзіті в Ужгороді, быв доцентом катедры класічных языків а од 1965-го до 1975-го року вів катедру французькой філолоґії і класічных языків. Окрім іншого Юрій Сак всокотив старый рукопис „Історії“, переклав Ґраматіку славяноруську Михаіла Лучкая, величезну роботу зробив, то значіть переклад з латиньского языка до
тіка высоко цінила його творы? Інакше – він мав много інтересів, різны способы мальованя, штілы. Найкрасшы были про мене пастел, але робив і з олійовыма фарбами, ґрафіку, темперу і інше. Майстерьскы зладжены фарбы, русиньскый край, люди і выбераны темы. Робив і портреты, ілустрації до книжок. У своїх країнках з даяков свойов носталґійов захопив атмосферу і рітм країны. Найрадше мальовав Карпатьскый реґіон, країну під Вігорлатом, русиньскы села. Мальовав до посліднього дня. Окрем того орґанізовав меджінародны сімпозії з україньскыма малярями в пряшівскій ґалерії Атріум. Выставльовав дома і за граніцями Словакії. Його персоналны і колектівны выставкы были в Пряшові, Меджілабірцях, Братіславі, Кошыцях, Бырні, в Мішковці, Ужгороді, у Франції і в далшых містах. Рік перед свойов кончінов мальовав твари старых людей в Домі соціалных служеб в Новоселіці в сниньскім окресі. На Юрка Кресилу споминаме уж 10 років. ■ родного русиньского, жебы каждый Русин міг гордити ся свойов історійов. Писав о антічных мотівах в творчости Духновіча, перекладав латиньскы віршы Василя Довговіча і много научных статей. Умер в 1998-ім році. 10-го апріля 1932-го року, значіть перед 85ма роками народила ся Любка Сеґеді Фалц – русиньска писателька, котра жыє в Хорватії в Петровцях. За свою творчость была удостоєна премійов Александра Духновіча за русиньску літературу. Юліан Тамаш в Антолоґії русиньской поезії писав: Ліріка Любкы Фалц то містіфікація сензуалности. Довжность каждоденного жывота жены, часто нежаданый приход на світ, роль матери, тихый болячій одход, вшытко то є в ліріці в бесперестаннім діалоґу з чітательом. Найліпшы хвількы поезії Фалцовой, кідь субєкт їй лірікы пробує отворити тему природы, жебы дыхав їй рітмом і їй змінами. 11-го апріля 1962-го року в Полаті, окрес Меджілабірці, народив ся Маріян Марко, актор, директор театру Александра Духновіча в Пряшові. Ґімназію скінчів в Меджілбірцях а о пару років і Театралный інштітут Карпенка-Карого в Києві. В Театрі Александра Духновіча робить од 1983-го року, од 1999-го року як його директор. Маріян Марко грав наприклад в пєсах Бачова жена, Стріберный потічок, Мандраґора, Млин щастя, Адолф Івановіч Добряньскый, Тяпаковці, Гамлет, Рівнина Тортілла, Окресный шпыталь, Украдене щастя і в далшых. Театер під його руков є стабілный, наберать молодых акторів, позывать добрых режісерів, драматурґів і все ходить за своїм глядачом до реґіону, розносить родне слово і обогачує русиньску културу. ■
Ч. 7 2017
iнфо РУСИН
Погляды
11
ЗАКОН О ФОНДІ І НШЫ МОРОКЫ РУСИНІВ Як чоловік, котрый належыть до русиньской народностной меншыны, доволю собі написати свій погляд на сучасну „Пропозіцію закона о фонді на підпору културы народностных меншын і доповніню дакотрых законів“, ґарантом котрого ся мать стати Міністерство културы СР (позн.ред.: дотеперь были проєкты народностных меншын подаваны на Уряд влады СР, по схваліню закона о фонді бы мали знова перейти під ґаранцію МК СР). Іван Бандуріч
З чім приходять творці новой пропозіції
Перечітав єм цілый текст споминаной Пропозіції закона о фонді... і хочу повісти, же го поважую за єден із найобсяглішых бірократічных законів. А то з такых причін, же авторы ці його творці не решпектовали головно реалну сітуацію народностных меншын на Словакії. Нажаль до того часу не была спрацована аналіза стану 13 народностных меншын з погляду їх шпеціфічностей, матеріалного забезпечіня і вытворіня условій про розвиток културновыховного діятельства в тых селах, де жыють окремы членове народностных меншын. В дотеперішній практіці окремы самосправны і державны орґанізації недостаточно або нияк не розробили прияты і ратіфікованы документы, котры Рада Европы схвалила на охрану прав народностных меншын, хоць наприклад такый Рамковый договор Рады Европы на охрану прав народностных меншын є в платности уж oд 1-го фебруара 1998-го року. Подля моїх зналостей, oкресны і містьскы културно-освітні центры, котры ся находять в тых реґіонах, де жыють і членове народностных меншын, у своїх планах свойого діятельства не взяли до увагы потребы і повинности выпливаючі з высше споминаного документу. Думам собі, же покы на Словакії не буде у нас приятый закон o народностных меншынах і закон o фінанцованю народностных меншын, то їх функцію ниякраз не може нагородити споминаный закон о фонді на підпору културы народностных меншын. У нас єствує обще конштатованя, жe зa народностну політіку одповідать влада СР. Теперішній склад словацькой влады є такый, же конечно суть вытворены вшыткы передположіня на приятя такого закона о народностных меншынах і їх фінанцованю. Вызерать, же творці той пропозіції закона о фонді не мають перегляд або не знають ани о тім, же в сучасности жадна народностна oрґанізація не мать свій властный aдміністратівный aпaрат, котрый бы сістематічно робив, плановав і реалізовав ціле своє діятельство. Тото орґанізують лем нашы добровольны актівісты бесплатно. Народностны орґанізації не мають ани тото найосновніше – просторы, матеріално-техніч-
не выбавліня, котре є потребне при орґанізованю, реалізації, пропаґації і документації свого діятельства, періодічного і неперіодічного выдавательства, не говорячі уж о кількости фінанцій, котры суть придільованы про народностны меншыны з державного розрахунку. Хочу звыразнити і такый факт, же єдины русиньскы професіоналны тілеса - Театер Александра Духновіча (ТАД) і ПУЛС в Пряшові не мають свої властны робочі просторы холем в такім россягу, як были вытворены перед роком 1989. Рада влады СР про народностны меншыны у 2008-ім році пропоновала міністерству културы перевзяти споминаны тілеса під ґесцію МК СР. Но тота пожадавка не была акцептована (ТАД і ПУЛС належать під Пряшівскый самосправный край). В пропозіції даного закона о зряджіню фонду ня порядні заскочів § 22, в котрім суть наведены процента придільованя фінанцій із державного розрахунку про народностны меншыны. У нашой русиньской народностной меншыны становленый коефіціент придільованя фінанцій у вышці 6,4 % є досправды глубоке непознаня русиньской народности на Словакії. В жаднім припаді не може ся брати за основу кількость приголошеных Русинів до свойой народности при посліднім зрахованю людей. Подля списованя людей на Словакії ку материньскому языку ся приголосило 55 469 жытелів. Но мы, котры ся актівізуєме в русиньскім руху, добрі знаме, же на Словакії є 260 сел, де жыє 250 000 автентічных Русинів. Лем сітуація є така, же скоро 80% Русинів ся голосить до словацькой народности, хоць їх бісіда є русиньска. Чом то так є? Причіны такого почіну ся нажаль тягнуть із многых неґатівных наслідків русиньской минулости, як силена українізація і т. д. Но жытелі тых сел дотримують русиньскы звыкы і традіції. Треба при тій сітуації спомянути і такый історічный факт, же русиньска народность цілы десятилітя, по 1952-ім році, не была поволена, бо на основі рішіня ЦК КПС і плена КВ КПС в Пряшові была нaстoлeна насилна сталіньска недемократічна укрїнізація Русинів, котра тырвала нелем до 1989-го року, aлe єй подобы можеме найти в „скрытых маніпулачных пакунках демокрації“ і в сучасности. Русины тото рішіня не акцептовали і не акцептують. Днесь є уж веце як ясно, же україньску народность нашы Русины не прияли, хоць їх довгы рокы страшыли, а многы ся і досправды бояли, же будуть выселены на Україну, як їх братя Русины з родной Лемковины в Польщі в 1947ім році в рамках траґічной Акції Вісла.
Русиньска оброда основа возроджіня Русинів
Русиньска оброда на Словеньску, як основа вшыткых основ русиньского ожывльованя і пореволучного руху Русинів на Словакії од зачатку 90-ых років, мать за ціль своїм діятельством возроджованя Русинів у вшыткых подобах їх жывота - хрістіаньского і світь-
ского. Тота орґанізація у своїй обсяглій роботі мать на увазі вшыткых Русинів, нелем тых, котры ся при зрахованю людей приголосили до русиньского материньского языка в кількости 55 469, aлe і тых остатніх, котры жыють в русиньскых селах, а то є 250 000 людей. Покы тот реалный факт не буде акцептованый в придільованю фінанцій про розвиток културы в проспіх вшыткых нашых людей, потім старостливость o русиньску народностну меншыну з боку влады СР не можеме брати ці приїмати в такій формі, же даный процес є реалізованый в згоді з Уставов СР як і меджінародных документів старостливости о народностны меншыны.
Паразітованя Українців на русиньскій културі
Наконець іщі хочу додати, же влада Словацькой републікы через свої компетентны орґаны дотеперь не дорішыла проблематіку уплатньованя прав україньской орґанізації Союзу Русинів-Українців СР, котра Русинів поважує за Українців, без того, жебы решпектовала основный документ нашой державы - Уставу Словацькой републікы, конкретно статі 12 і 34. Україньска меншына є на Словакії признана як самостатна народностна меншына таксамо як і русиньска. З той причіны бы Уряд влады СР і остатні компетентны орґаны мали тот факт конечно по 28 роках демократічных змін в нашій державі взяти до увагы. Зато бы не мали фінанцовати такы події, котры суть україньсков орґанізаційов реалізованы з хоснованьом і паразітованьом на русиньскій културі, котру презентують як україньску. Тото поважую за грубе і сістематічне порушованя прав Русинів на Словакії.
Не єм за схваліня такого закона
Із высше холем дакотрых спомянутых арґументів не рекомендую, жебы наш найвысшый орґан - Нараодна рада СР - схвалила споминану пропозіцію закона о Фонді на підпору културы народностных меншын у такій подобі, як была предложена. Рекомендую, жебы дана пропозіція была перероблена і доповнена о арґументы представителів вшыткых 13 признаных народностных меншын на Словакії. Бо даный закон у такій формі поважую досправды за даремне зряджованя нового проадміністратівного орґану з множеством людей, бо задачу Фонду може реалізовати нововытворене одділіня Міністерства културы СР з кількостьов 5 робітників.
Повічте свій погляд
Редакція НН ІР ся обертать на вшыткых тых людей русиньской народности, котры мають перегляд о готовленій споминаній „Пропозіції закона о фонді на підпору културы народностных меншын і доповніню дакотрых законів“, жебы свої погляды ці пропозіції посылали на адресу нашой редакції. ■
12
Із нашой історії
Ч. 7 2017
Н а род н ы нови н к ы
ЯК КАРПАТЬСКЫХ РУСИНІВ ВЫГОЛОСИЛИ ЗА УКРАЇНЦІВ Давно передтым, як была на Підкарпатьскій Руси установлена совітьска надвлада, комуністічна партія односно вопросу народности дала ясну позіцію. Процес ідеолоґічного поясньованя мав дві фазы і одограв ся в роках 1924 аж 1926 в подобі комуністічного руху в міджінароднім і реґіоналнім контексті. Павел Роберт Маґочій, Канада
цями (котру передтым росторгли імепріалісты) зо совітьсков робітницьков і В юнію і юлію 1924-го року в Москві про- рольницьков републіков [Совітьскым союходив V. зъїзд Комуністічной інтернаціоналы зом]“. (Комінтерны). На тім згромаджіню предстаДруга фаза ідеолоґічного поясньованя, вителів комуністічных партій із різных дер- дотуляюча ся народностного вопросу, прожав цілого світа Комінтерна занимала ся ходила на 7-ім засіданю 24-го комітету, респ. „україньскым вопросом“. У своїм узнесіню підкарпатьской реґіоналной філіалкы Кому„о народностнім вопросі в середній Европі ністічной партії Чехословакії, котре одбыло і на Балкані“ выголосила нелем то, же ся в Ужгороді в децембрі 1926-го року. Вже „україньскый вопрос є єдным із найважнішых в новембрі 1924-го року комуністы Підкарнародностных справ у середній Европі“, але патя схвалили узнесіня V. зъїзду Комінтерны же без огляду на то, яку буде мати подо- і зачали робити за їй народностныма предбу, є „в Польщі, Румунії і Чехословакії [Під- писами. Підкарпатьскый комуніста Іван Монкарпатьскій Руси і северовыходній Словакії] док пізніше оголосив веджіню Комуністічной частьов україньского вопросу, котрый собі партії Чехословакії: „Правда, тот україньскый выжадує сполочне револучне рішіня про вопрос [перед роком 1924] не быв у нас вшыткы тоты країны.“ Рішіня Комінтерны ясный. [...] Мы самы на западній Україні із 1924-го року так само „єдноголосно осло- [Підкарпатьскій Руси] не знали, што властвило комуністічны партії Польщі, Чехосло- но сьме. Сьме Русскы, Русины, або руській вакії і Румунії, жебы пропаґовали зъєдиніня з мягкым знаком? - єдным словом мы не в тых країнах теріторії населеной Україн- знали, што властно сьме.“ Свідомость о тім, же суть Українцями, ся наконець у комуністів Підкарпатя прияла, хоць лем поступно. На зъїзді Комінтерны в році 1924 наприклад представитель Підкарпатя, товарищ Василев [Іван Локота], говорив в мені підкарпатьского руського [прикарпатьскій] пролетаріату“, і хоць аж довтогды ґазета реґіоналной партії Карпатская правда была выдавана в мішанці російского языка і русиньского діалекту, ◥◥ Лев Троцькый із делеґатами V. зъїзду Комінтерны. почас рока 1925 партія і їй выдавательскы орґаны Другый зправа в спіднім ряді Го Чі Мін, третій Джозачали хосновати літеразеф Готон Люніон, лідер комуністічной партії турный україньскый язык Ґвадалупы, четвертый Троцькый. і называти жытельство той области Українцями. NN info Rusín vydáva Нова позіція комуністів Підкарпатя была высвітлена в узнесіню зо засіданя партії в Rusínska obroda na Slovensku децембрі 1926-го року під назвов „Конець s finančnou podporou Úradu vlády SR - program Kultúra národnostných menšín 2017.
◥◥ Ґрупа делеґатів V. зъїзду Комінтерны. В середині спіднього ряду Го Чі Мін - пізнішый діктатор Вєтнаму. ,языковому´ вопросу“. Початочны рядкы узнесіня суть над сонце яснішы: Сьме частьов україньского народа. Говориме тым самым языком, лем із дрібныма одхылками, як 40-міліоновый силный україньскый народ. Вызнавать то ціла академічна общіна [...]. Народна назва русиньскый/руськый, котру сьме дотеперь хосновали, ся довго вжывала і в Галичі, Буковині і Бесарабії, аж покля ся од ньой зачатком того [20-го] столітя не упустило. Но, міджі нами, была неприродно утримована Мадярями і теперь єй неприродно утримує чеськый буржоазный режім в намазі духовно нас одділити од нашой родины, нашых братів, україньскых робітників і рольників [...]. В будучности вже будеме свою отцюзнину называти їй правилным оправданым меном; одтеперь єй не будеме называти Підкарпатьска Русь, але Закарпатьска Україна. Мы, закарпатьскы Українці, мусиме теперь цалком дати гет назву Русин [...]. І так само бы сьме вже не мали хосновати форму [придавника] руській, бо є єднакый як русскій, што значіть російскый або московскый; але то в жаднім припаді не є нашым поменованьом, котрым є україньскый [...]. Про нас властно ,языковый вопрос´ не існує. Є тому так зато, бо нам є ясне, же мы Українці. Статю протлумачів Петро Медвідь із книжкы Paul Robert Magocsi: Chrbtom k horám. Dejiny Karpatskej Rusi a karpatských Rusínov. Публіковано із дозволіньом автора книжкы. ■
IČO vydavateľa: IČO 17 151 074, sídlo vydavateľa: Masarykova 20, Prešov, dátum vydania periodickej tlače: 12. apríl 2017
NN info Rusín - Ľudové noviny Rusínov Slovenska. Vydáva Rusínska obroda na Slovensku. Realizované s finančnou podporou Úradu vlády SR. NN info Rusín vychádza ako dvojtýždenník (v mesiacoch január, júl a december vychádza dvojčíslo). Evidenčné číslo: EV 1739/08. ISSN: 2454 - 0013. Šéfredaktor: Mgr. Peter Medviď. Jazyková úprava: Mgr. Anna Kuzmiaková. Výroba: Tlačiareň svidnícka, s.r.o. Adresa redakcie a administrácie: Rusínska obroda na Slovensku, redakcia NN info Rusín, Masarykova 20, 080 01, Prešov. Tel.: Peter Medviď +421 907 291 591. E-mail: Peter Medviď: peter.medvid@gmail.com. Inzeráty, reklamy, sponzoring preberáme po dohode so šéfredaktorom na adrese sídla ROS v Prešove. Číslo účtu pre predplatné: SK8302000000002155073158. Predplatné na rok: Slovensko: 10,50 Є, Európske štáty: 15,96 Є, mimoeurópske štáty: 21 Є. Neobjednané rukopisy a fotografie nevraciame. Publikujeme i názory, s ktorými nie vždy súhlasíme. Za obsah príspevku zodpovedá autor. Redakcia si vyhradzuje právo na krátenie a štylistickú úpravu textov. Príspevky v slovenskom jazyku nehonorujeme.
Rusínska obroda na Slovensku redakcia Info Rusín Masarykova 20 080 01 Prešov RaZ Platené v hotovosti 089 01 Svidník